20240701 Woningbouwopgave gemeente Elburg
Tekst van het document
Woningbouwopgave Gemeente Elburg Stedenbouwkundige verkenning Uitgevoerd door BügelHajema Adviseurs, 2024.
Colofon Opdrachtgever: Gemeente Elburg Datum: April 2024 BügelHajema Adviseurs Adviseurs voor de leefomgeving en omgevingsrecht BNSP Utrechtseweg 7 3811 NA Amersfoort E info@bugelhajema.nl
Gemeente Elburg, z.d.
1.0
Inleiding 05
2.0
De woningbouwopgave 07
3.0
Mobiliteit 16
4.0 Zoeklocaties 18 5.0 Analyse bodem en water 20 6.0
Analyse klimaateffecten
7.0
Analyse historische groei 36
8.0
Conclusies per zoekgebied 41
9.0
Typlogie en dichtheden 49
27
10.0 Verkavelingsstudie 54 11.0 Overzicht woningbouwopgave 79 12.0 Vervolg 80
Bijlagen
Bijlage 01 Bouwprogramma Elburg - KAW
Bijlage 02 Analyse woningbouwlocatie Doornspijk - Arcadis
Van Wijnen, z.d.
1.0 Inleiding In 2021 liep het tekort aan beschikbare woningen in
Een woningmarktonderzoek uit 2019 (uitgevoerd
Een meer bewuste benadering, met het oog op
Nederland op tot 279.000, en de verwachting is dat
in de gemeente Elburg) geeft aan dat het aantal
klimaatverandering, legt echter de nadruk op
dit cijfer verder zal stijgen naar 317.000 woningen
huishoudens in deze gemeente naar verwachting
het belang van de bodem voor de inrichting van
in 2024 (bron: Nationale Woon- en Bouwagenda).
zal toenemen. Tot 2030 wordt geschat dat het
onze fysieke leefomgeving. Het feit dat water en
Dit
aantal huishoudens gemiddeld met 800 zal
bodem onze ruimtelijke ordening sturen, biedt
groeien.
mogelijkheden om het land (opnieuw) duurzaam
vormt
een
aanzienlijke
uitdaging
voor
Nederland, en het is aan de regionale overheden,
te ontwikkelen. Dit kan leiden tot een leefomgeving
zoals provincies en gemeenten, om passende huisvesting te bieden aan hun inwoners.
Woningbouwopgave gemeente Elburg
waarin we niet tegen, maar met het landschap
In een poging het hoofd te bieden aan het
samenwerken.
Provincie Gelderland heeft in 2019 de Regionale
woningtekort binnen de gemeentegrenzen en
Woonagenda vastgesteld, waarin aandacht wordt
de bredere regio, heeft de gemeente Elburg
Doel van de studie
besteed aan het oplopende woningtekort sinds
BügelHajema verzocht om een onderzoek uit te
Het doel van deze studie is om de lagenbenadering
de economische crisis, waarbij de bouwsnelheid
voeren naar drie door de gemeente aangewezen
toe te passen. Hierbij wordt de bodem geanalyseerd
aanzienlijk achterblijft bij de vraag.
locaties voor de bouw van circa 1.000 woningen.
en wordt de relatie gelegd met de bovenste laag, doorgaans de fysieke leefomgeving genoemd.
De agenda streeft naar versnelling van de
Water en bodem sturend
Deze studie benadrukt dat onze fysieke omgeving
woningbouw en benadrukt de noodzaak van
Met het aanhoudende woningtekort en de
vaak het resultaat is van processen die zich in de
betaalbare woningen voor diverse doelgroepen,
toenemende druk op beschikbare ruimte rijst de
bodem afspelen. Voor de woningbouwopgave kan
met inachtneming van duurzaamheid en een
vraag waar het verstandig is om te bouwen. In
dit aanzienlijke implicaties hebben. Door nieuwe
flexibele benadering van deze uitdaging.
Nederland hebben we in het verleden vaak de
woningen te bouwen op geschikte gronden
Daarnaast heeft Provincie Gelderland in 2020
bodem en het landschap getransformeerd om
of door ontwerponderzoek te gebruiken om
het
aan de huisvestingsbehoefte te voldoen.
uitdagingen aan te gaan die zich voordoen vanuit
Actieplan
Wonen
geïntroduceerd.
Dit
beleidsdocument stelt als doel om tegen 2030
de bodem, kunnen we in de toekomst werken met
meer dan 80.000 nieuwe woningen te realiseren
natuurlijke systemen om duurzame woningbouw
in de provincie.
te bevorderen.
5
De Stentor, z.d.
6
2.0 De woningbouwopgave Woningbouwopgave KAW heeft een rapport opgesteld over de behoefte aan woningen in de gemeente Elburg. De gemeente heeft de aanleiding en hoofdvraag voor dit rapport als volgt geformuleerd: Is een bouwopgave van 1.000 extra woningen gerechtvaardigd, gezien vanuit de vraagzijde? Om deze vraag te beantwoorden, heeft KAW de volgende onderwerpen onderzocht:
•
De demografische ontwikkeling van Elburg en naburige gemeenten
• • •
Verhuisbewegingen van en naar Elburg Verhuisbewegingen per leeftijdsgroep Het saldo van binnenlandse en buitenlandse migratie
•
De Primos-prognose van de huishoudensontwikkeling tot 2050
•
De voortgang van bouwplannen in vergelijking met de ambitie uit de Woondeal
Op de volgende pagina’s wordt een beknopte samenvatting van dit uitgebreide onderzoek gegeven. Voor meer diepgang en eventuele vragen wordt verwezen naar de aangegeven paragrafen.
7
Demografische Ontwikkeling Het aantal inwoners en huishoudens in Elburg is tussen 2013 en 2023 gestaag gegroeid. Deze groei, voornamelijk
door
huishoudensverdunning,
instroom uit andere gemeenten en immigratie, heeft geleid tot een jaarlijkse toename van +100
huishoudens,
wat
overeenkomt
met
een groeipercentage van +1,15% per jaar. Een opmerkelijke verandering is de verschuiving van bevolkingskrimp naar groei, vooral onder de leeftijdsgroepen die gezinnen stichten. Dit is gunstig voor de demografische dynamiek. Ook het aantal jongeren (15 tot 25 jaar) is de laatste jaren aanzienlijk toegenomen. Hoewel vergrijzing ook in Elburg een rol speelt, is de toename van ouderen de afgelopen vijf jaar minder sterk dan in voorgaande jaren. De verwachting is dat het percentage ouderen in de komende jaren toeneemt, maar dat hier nader onderzoek naar gedaan moet worden. Daarnaast kan de inzet op woningen voor senioren een positief effect hebben op het vrijkomen van (oudere en niet verduurzaamde) eensgezinswoningen,
die
verduurzaamd kunnen worden.
vervolgens Tijdens de
ontwikkeling is een herijking van het programma aan te bevelen.
8
Groei van Elburg Elburg heeft de afgelopen jaren een relatief snelle groei doorgemaakt, in lijn met de regio. Deze groei wordt deels gedreven door de overspannen woningmarkt, waarbij zowel vanuit het zuiden als het noorden van het land mensen naar Elburg verhuizen. Deze trend is toe te schrijven aan betaalbare woningen en de goede bereikbaarheid van de regio. Met name door de aanwezigheid van een treinstation bij ‘t Harde en de aantrekkelijkheid en nabijheid van Zwolle als onderwijs- en werkgelegenheidscentrum.
9
Verhuisbewegingen tussen Gemeenten Het merendeel van de verhuizingen naar Elburg komt
vanuit
zuidelijke
gemeenten,
terwijl
er juist een uitstroom is naar het noorden. Dit hangt samen met de betaalbaarheid van woningen. Met name ‘t Harde en Zwolle zijn aantrekkelijk vanwege onderwijsinstellingen en werkgelegenheid.
10
Verhuisbewegingen per Leeftijdsgroep Hoewel er aanvankelijk een uitstroom van alle leeftijdsgroepen was, is er vanaf 2020 een positief verhuissaldo, voornamelijk onder gezinnen. Jongeren vertrekken vaak voor studie elders, terwijl Elburg voornamelijk gezinnen aantrekt, wat de woningvraag stimuleert.
11
Migratie Zowel binnenlandse als buitenlandse migratie naar Elburg is toegenomen, wat heeft geleid tot een positief vestigingssaldo sinds 2019. In deze periode is ook ‘De Dijkjes’ gebouwd in drie fases met een totaal van 227 woningen.
12
Verwachte behoefte tot 2050 De huishoudensprognose laat een gestage groei zien tot 2050, met een verwachte behoefte van +740 huishoudens na 2030. Deze groei is voornamelijk te verwachten onder alleenstaanden en paren. Dit geeft een belangrijke indicatie voor wie er gebouwd moet worden.
13
Voortgang Bouwplannen Hoewel Elburg in 2022 meer woningen opleverde
Deze vrijkomende eensgezinswoningen kunnen
dan gepland, liep de voortgang in 2023 achter
vervolgens verduurzaamd worden, wat past
op de ambitie, net als bij buurgemeenten
binnen de klimaatdoelstellingen van de gemeente
Harderwijk, Ermelo en Nunspeet. Dit kan
Elburg.
vraagtechnisch relevant zijn, gezien de sterke verhuisrelatie tussen Elburg en deze gemeenten.
De prognose tot 2050 laat zien dat deze groeitrend zich naar verwachting zal voortzetten, met
Conclusie Uit
het
een toenemende behoefte aan woningen, met onderzoek
van
KAW
naar
de
name onder alleenstaanden en paren. Hoewel
woningbouwopgave in de gemeente Elburg
de voortgang van de bouwplannen in 2023
blijkt dat er een groeiende behoefte is aan extra
achterbleef bij de ambitie, toont Elburg over het
woningen. De demografische ontwikkeling wijst
algemeen een positieve ontwikkeling. Het blijft
op een gestage toename van het aantal inwoners
echter belangrijk om de woningbouwplannen
en huishoudens, vooral onder gezinnen en
nauwlettend te blijven volgen en waar nodig
jongeren. De verwachting is tevens dat het
samen te werken met buurgemeenten om te
aantal senioren eveneens toe zal nemen, maar
voorzien in de groeiende vraag naar woningen.
hiervoor is nader onderzoek noodzakelijk. Kortom,
14
de
bouwopgave
van
circa
1.000
De groei van voornamelijk gezinnen en jongeren,
extra woningen lijkt gerechtvaardigd gezien
wordt deels gedreven door verhuisbewegingen
de
vanuit zowel zuidelijke als noordelijke gemeenten,
ontwikkelingen in de gemeente Elburg. Dit biedt
waarbij Elburg aantrekkelijk blijkt vanwege
kansen voor verdere ontwikkeling en versterking
betaalbare woningen en goede bereikbaarheid.
van de lokale gemeenschap.
De inzet op woningen voor senioren kan
De ontwikkelperiode voor het gehele traject
mogelijkerwijs een positief effect hebben op het
betreft 10 tot 15 jaar. Gedurende dit proces zal
vrijkomen van eensgezinswoningen.
regelmatig een herijking plaats moeten vinden.
groeiende
vraag
en
de
demografische
N310, Zuiderzeestraat West - Google maps
15
3.0 Mobiliteit Mobiliteit In het kader van Brede Welvaart staan alle ruimtelijke functies voor de uitdaging om te streven naar duurzamer en minder ruimtegebruik. Dat geldt dus ook voor mobiliteit. Dat betekent ook omgekeerd dat een goede ruimtelijke ordening de mobiliteitsfunctie heeft te faciliteren om die uitdaging waar te maken. Want duurzame mobiliteit is -meer dan het aanpassen van de parkeernormen- het stimuleren van duurzame vervoersvormen als het openbaar vervoer en de (elektrische) fiets. Door woonwijken aan te leggen op loop- en fietsafstand van trein- en bushaltes met verbinding naar Zwolle. En door te zorgen voor aantrekkelijke snelle fietsroutes. Zowel binnen de nieuwe woonwijken, als richting het station en de bushaltes. Door te werken aan balans tussen functiemenging – zorg dat er gewoond en gewerkt kan worden in een gemeente – en het betrekken van bereikbaarheid als integraal onderdeel van de ruimtelijke ontwikkeling. Het is dus belangrijk om het mobiliteitsaspect mee te nemen bij de woningbouwopgave in de gemeente Elburg.
16
Aantrekkelijk openbaar vervoer
Mobiliteit breed beschouwen
Door een aantrekkelijk openbaar vervoersnet
Het is van groot belang om bij de uitwerking van de
kan het OV een goed alternatief voor de auto zijn.
3 gebieden uiterst zorgvuldig de mobiliteitsvraag
Omgekeerd zorgt voldoende vraag (woningen)
op te pakken en uit te werken. De ontwikkeling
voor een aantrekkelijk openbaar vervoer. Los
van met name Elburg biedt vol op kansen om het
de gebieden en in de regio.
daarvan kunnen kleine ingrepen van grote
vraagstuk op te pakken. Hierbij geholpen door
betekenis zijn voor de keuze die mensen maken
de omgevingsvisie en regionale ontwikkelingen
Aandacht voor balans
hoe ze willen reizen. Denk aan goed bereikbare
ligger en mogelijkheden en opgaven.
Voor alle drie de locaties geldt dat de huidige infrastructuur
naar
verwachting
voldoende
capaciteit heeft om de extra mobiliteitsvraag (lees: autoverkeer) op te vangen. Dat neemt niet weg dat er een opgave ligt bij de uitwerking van
Dit rapport gaat over de woningbouwopgave in de kernen Elburg, Doornspijk en ’t Harde. De omvang en daarmee impact is wel heel verschillend. Doornspijk en ’t Harde betreft betrekkelijk De
kleinschalige
woningaantallen
ontwikkelingen
sluiten
zijn
ontwikkelingen. beperkt.
goed
aan
Beide op
de
bestaande infrastructuur en zorgen voor een geringe toename van het verkeer. Daarnaast biedt ‘t Harde nog het voordeel van de nabijheid
bushaltes per fiets (inclusief stalling). Snelle fietspaden van voldoende breedte naar het
In
station met voorrang voor de (elektrische)fiets.
uitwerking aandacht zijn voor de noodzakelijke
Leefbaarheid Naast de kwantiteit spelen ook kwalitatieve aspecten een rol bij mobiliteit. Voor Elburg geldt dat een het doorgaand verkeer door de kern gaat en de leefbaarheid hierdoor onder druk komt te staan. Met de toename van het aantal bewoners door de woningbouwopgave zal dit
Voor Elburg geldt dat de impact groter is gezien
zal hier uitsluitsel over moeten geven gezien de
Hier is het van belang om in het kader van de Omgevingsvisie aandacht te houden voor voldoende balans tussen wonen en werken.
vervolgfase
moet
bij
de
verdere
voorzieningen die al dan niet een plek dienen te
van een treinstation.
het aantal woningen dat wordt toegevoegd.
de
alleen maar toenemen. Een regionale studie regionale betekenis van de ZuiderzeestraatwegOost. Ook de aansluiting van de gebieden behoeft nader onderzoek.
krijgen in de verschillende gebieden.
Elburg
‘t Harde
Doornspijk
SRI, z.d. Bewerking BHA.
17
4.0 Zoeklocaties Doornspijk 52.418506, 5.811941 12,7 ha
Elburg 52.440872, 5.849024 75,2 ha
In dit document worden drie locaties onderzocht. Deze locaties liggen in Elburg, Doornspijk en ’t Harde. Gemeente Elburg is voornemens om te onderzoeken hoe 1.000 woningen binnen de zoeklocaties kan landen. De 1.000 woningen hoeven hierin niet evenredig verdeeld te worden over de beschikbare vierkante meters. Het water en de bodem, zullen samen met andere factoren, de onderbouwing geven over hoe dit het beste kan landen binnen deze locaties. Hierbij wordt uitgegaan van de draagkracht van het landschap Een overzicht van de gegeven locaties is te vinden op de diagram links. Hierin worden ook de vierkante meters van elk gebied aangegeven. Verder wordt het oppervlak in het document aangeduid in hectare (ha.). Dit is een oppervlak van 1.000 x 1.000 meter (10.000 m²).
‘t Harde 52.440872, 5.849024 12,1 ha
Figuur 1
18
decisio, z.d.
19
5.0 Analyse bodem en water In dit project wordt er gebruik gemaakt van de ‘lagenbenadering’. In deze aanpak worden de ondergrond, netwerken en de occupatielaag over elkaar heen gelegd om een volledig beeld te krijgen van de werking en implicaties van het landschap. In deze analyse ligt de focus eerst op de ondergrond, in de vorm van een analyse van het bodem- en watersysteem. Dit is belangrijk, omdat het de draag- en veerkracht van het landschap in beeld brengt waar in de ontwerpfase rekening mee kan worden gehouden. In dit hoofdstuk worden de relevante kaarten weergegeven, om daar vervolgens een algemene conclusie bij te geven. Op het einde van dit document volgt een specifieke conclusie per zoekgebied (hoofdstuk 6, p.30).
20
Bodem Bron: PDOK.
Het Veluwemassief kent een overgangsgebied naar veenweidegebied dat afloopt naar het Veluwemeer. Het hoger gelegen Veluwemassief is voornamelijk bestaande uit hoger gelegen droge zandgronden. Het overgangsgebied kent een combinatie van droge en natte bodemsoorten die overgaan in het veenweidegebied. Dit wordt voornamelijk
gekenmerkt
door
nattere
en
vruchtbaardere grondsoorten.
21
Geomorfologie Bron: PDOK.
Het
gebied
wordt
gekenmerkt
door
de
denkzandruggen die in reliëf overgaan in de veenvlaktes richting het veenweidegebied dat naast het Veluwemeer ligt. De zandruggen zijn opgestuwde hoogtes bestaande uit zand. De lagere veenvlaktes zijn lager gelegen, bestaande uit een vruchtbare grond door afzetting.
22
Algemene Hoogtekaart Bron: AHN. Bewerking BHA. Dit is de hoogtekaart van gemeente Elburg. De blauwe delen zijn het hoogste, de rode delen zijn het laagste. In de kaart zijn op verschillende punten de hoogte in meters boven NAP weergegeven. 0.37
1.84
1.04
Het Veluwemassief is zichtbaar hoger gelegen. Dit komt door opgestuwd zand dat door optrekkend ijs in de voorlaatste ijstijd is ontstaan. Dekzandruggen (geografische classificatie) zijn op de hoogtekaart hoger
gelegen.
De
veenvlaktes
liggen
in
tegenstelling zichtbaar lager. De dekzandruggen
1.18
langs het Veluwemeer, ten hoogte van Doornspijk en het Veluwemassief, worden afgewisseld met laagtes die hier tussenin zijn gelegen.
3.35
4.64
1.18
6.17
1.90
3.59
23
Grondwateroverzicht Bron: TNO, gws in beeld. Bewerking BHA. Deze
kaart
behoeft
wat
uitleg
voor
de
interpretatie van de lijnen/kleuren. Deze kaart geeft isohypsen weer; dat zijn lijnen op een kaart met gelijke stijghoogte van het grondwaterpeil. Ze
laten
het
ruimtelijke
patroon
van
de
stijghoogte zien en geven daarmee een indicatie in
welke
richting
het
grondwater
stroomt.
Op de kaart zijn drie isohypsen uitgelicht. Het grondwater watert af naar het laagste punt. Het hoger gelegen Veluwemassief zorgt ervoor dat het grondwaterpeil richting het Veluwemeer hoger wordt. Ook het Veluwemeer zelf heeft invloed op de grondwaterstanden door ondergrondse kwelvorming. Meer informatie over kwel en infiltratie is te vinden op bladzijde 35 van dit document.
24
Conclusies bodem en water Grondwater + Bodem
Bodemkaart bodem1 Tuineerdgronden; lichte zavel, profielverloop 5, of 5 en 2, of 2 Haarpodzolgronden; grof zand Veldpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Kalkrijke poldervaaggronden; zware zavel, profielverloop 5 Kalkarme poldervaaggronden; klei, profielverloop 2 Kalkarme poldervaaggronden; klei, profielverloop 3, of 3 en 4, of 4 Kalkarme drechtvaaggronden; zware klei, profielverloop 1 Duinvaaggronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Duinvaaggronden; grof zand Kalkhoudende vlakvaaggronden; matig fijn zand Madeveengronden op zand zonder humuspodzol, beginnend ondieper dan 120 cm Hoge bruine enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Laarpodzolgronden; lemig fijn zand Koopveengronden op zand, beginnend ondieper dan 120 cm Waardveengronden op zand, beginnend ondieper dan 120 cm Moerige eerdgronden met een zavel- of kleidek en een moerige tussenlaag op zand Weideveengronden op zand, beginnend ondieper dan 120 cm Beekeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Gooreerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Gooreerdgronden; lemig fijn zand Kanteerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Moerige eerdgronden met een moerige bovengrond op zand
Bodem en opbouw
is in de hoogtekaarten het meest duidelijke
In het gebied zien we overwegend een zanderige
voorbeeld. Door het gebied zien we nog meer
ondergrond dat op lagere gedeeltes is afgedekt
hoger gelegen delen, die we dekzandruggen
met een afzetting, waaronder ook klei. De
noemen. Deze zijn te vinden op de plek waar nu
kleiafzetting komt voor op de lager gelegen
Doornspijk, Hoge Enk, ’t Harde en een deel Elburg
delen die zich uitstrijken richting het Veluwemeer
liggen (aanduiding 2, illustratie rechts).
(westelijke richting). Dit is de grens waarvan in de voorlaatste ijstijd het zand enerzijds werd
De
opgestuwd (Veluwemassief) en waar de zee
voornamelijk zanderig, wat als eigenschap heeft
(voormalige Zuiderzee) nog de kans had om
dat dit snel water doorlaat. Een zanderige bodem
vruchtbare grond af te zetten op de oevers.
is niet vruchtbaar. Om de grond te verbeteren is
Hoge zwarte enkeerdgronden; lemig fijn zand Water Bebouwing Dijk
van
de
dekzandruggen
zijn
het potstalsysteem toegepast, dat gebruik maakt
Hoge zwarte enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand Moerige eerdgronden met een zanddek en een moerige tussenlaag op zand
bodems
Een kleibodem, of een bodem waar dit een
van de mest van vee. De mest (gecombineerd
component van de opbouw is, heeft als eigenschap
met hooi) heeft door de tijd de grond verbeterd,
dat dit minder goed water doorlaat. Dit betekent
vruchtbaar gemaakt en de grond opgehoogd.
dat hier water langer wordt vastgehouden. Dit
Geomorfologie + AHN
resulteert vaak in een natte grond in nattere
Het reliëf kent ook laagtes. Door deze lagere
periodes.
ligging verzamelde hier organische materialen
geomorfologie
dat resulteerde in een vruchtbare bodem. Deze
landformsubgroup_description Dekzandrug Dekzandvlakte Droogdal Grondmoreneglooiing of smeltwaterglooiing met resten van grondmorene Kwelderwal Landduinen met bijbehorende vlakten en laagten Ontgonnen veenvlakte Vlakte ontstaan door afgraving en/of egalisatie Vlakte van getij-afzettingen Vlakte van mariene doorbraakafzettingen
Het opstuwende ijs heeft in de voorlaatste ijstijd
natte lager gelegen plekken worden veenvlaktes
voor een reliëf in het landschap gezorgd. Het
(Geomorfologische
Veluwemassief (aanduiding 4, rechter illustratie)
Deze plekken waren nat omdat ook water van
classificatie)
genoemd.
Vlakte van ten dele verspoelde dekzanden of löss
25
Grondwater hoger gelegen delen hier verzamelde. Door de
fungeert als een kom. Vanaf het Veluwemassief
vruchtbare eigenschappen van deze grondsoort is
wordt water afgewaterd richting de ontgonnen
dit veelal, na ontginning, gebruikt voor agrarische
veenvlakte. Verdere afwatering naar de lagere
activiteit.
gebieden
wordt
tegengehouden
door
de
dekzandrug die beide ontgonnen veenvlaktes van Laagtes (aanduidingen 6 en 7, rechts) komen ook voor op de hoger gelegen delen. Op het Veluwemassief zijn droogdallen (aanduiding 5)
7. Laagte
elkaar scheiden. Hoogte
6. Laagte (ontgonnen veen)
ontstaan door erosie van afstromend regenwater of,
zoals
in
stuwwallen,
door
afstromend
5. Droogdal
smeltwater. Oppervlaktewater zoekt een weg naar beneden. Zo stroomt regenwater ook op hoogtes,
4. Veluwemassief
naar het laagste punt op de hogergelegen delen. Afhankelijk van de bodemsamenstelling blijft water hier lang of kort op het oppervlakte staan.
Elburg 2. Hoge droge grond Doornspijk en Hoge Enk
Hetzelfde geldt voor de lagere delen op de ontgonnen
veenvlaktes
Geomorfologie
(geomorfologische
classificatie). Aan weerszijden van de dekzandrug
‘t Harde
waar Doornspijk op gebouwd is zijn ontgonnen veenvlaktes ontstaan door het landbouwkundig gebruik. Het gebied ten westen van Doornspijk
1. Lage natte grond
3. Potstalsysteem: Enk
Bodem
BügelHajema Adviseurs
26
Klimaateffectatlas, z.d.
6.0 Analyse klimaateffecten Na de bodem- en wateranalyse wordt er ook
Sommige kaarten kennen een vrij lage resolutie.
gekeken naar de gevolgen van veranderend
Dat wil zeggen dat er niet op de vierkante meter
klimaat op de woningbouw in gemeente Elburg.
nauwkeurig gezien kan worden wat de gevolgen in de toekomst zullen zijn. Door de data in de
Door klimaatverandering worden de zomers
context te plaatsen en de zoekgebieden te
heter en de winters zachter en natter. Bovendien
vergelijken kan er wel een conclusie getrokken
stijgt de zeespiegel en nemen de weersextremen
worden.
toe. Dit betekent dat piekneerslagen, hitte en droogte intenser kunnen zijn en vaker kunnen voorkomen. De klimaateffectatlas is een geschikt middel om een ‘klimaatstresstest’ uit te voeren voor elk gebied in Nederland. Aan de hand van verschillende onderwerpen wordt hier een analyse uitgevoerd om te zien wat klimaatverandering voor de drie zoekgebieden in gemeente Elburg kan betekenen. Aan de hand van de klimaateffectatlas kan er een invulling gegeven worden aan het ‘comply or explain’-uitgangspunt voor bodem en water gestuurd. Als een zoeklocatie minder geschikt lijkt door de klimaateffectatlas, dan dienen er specifieke bodem- en waterbeheermaatregelen genomen te worden die zijn afgestemd op de kenmerken van elk zoekgebied. Dit legt de basis voor de ontwerpfase van dit project.
28
Bodemdaling Bodemdaling door peilindexering Op de kaarten hiernaast valt te zien hoe de bodemdaling onder invloed van grondwater zal plaatsvinden in de jaren 2050 en 2100, ten opzichte van het jaar 2020. Daarnaast is er voor beide jaartallen sprake van twee scenario’s:
•
scenario hoog: de peilindexatie wordt voortgezet en er is sprake van sterke klimaatver-
•
andering; scenario laag: er is sprake van peilfixatie en sprake van een beperkte klimaatverandering.
Doornspijk (zoeklocatie west) behoeft wat uitleg als het gaat om bodemdaling. Op de hiernavolgende kaart valt te zien dat er in Doornspijk ook sprake is van bodemdaling door ophoging, naast een sterke bodemdaling door peilindexering.
Peilschaal, Shirley de Jong 2010
29
Bodemdaling door ophoging Doornspijk is aangewezen als zoeklocatie voor woningbouw. Met betrekking tot de inrich-
In Nederland wordt al eeuwen gedaan aan
ting van deze locatie is er nadrukkelijk gekeken
peilindexatie: door het waterpeil van sloten en
naar de gevolgen van bodemdaling deze be-
andere watergangen met de bodemdaling mee
vindingen zijn vervolgens meegenomen in de
te laten zakken, wordt vernatting van de bodem
locatiestudie op pagina 41. Volgens het ‘ruimte-
voorkomen. Maar peilindexatie zorgt er ook voor
lijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde
dat de bodem blijft dalen.
omgeving’ is er op de locatie Doornspijk sprake van een grote systeemopgave, waarbij grote
Hogere bodemtemperaturen zorgen voor een
inspanning nodig is in de inrichting en bouwwij-
snellere omzetting van organische stof. Daar-
ze om levenscyclusbestendig te bouwen. Daar-
naast neemt de kans op verlaagde grondwa-
naast dient rekening gehouden te worden met
terstanden toe. Beide factoren dragen bij aan
de ‘landelijke maatlat groene klimaatadaptieve
een snellere bodemdaling. Om de invloed van
gebouwde omgeving’.
klimaatopwarming op de bodemdalingssnelheid inzichtelijk te maken, is in de klimaateffectatlas
Wat betreft de zoekgebieden Elburg en ‘t Harde
het peilindexatiebeleid gecombineerd met het
vormt bodemdaling, volgens de klimaateffectat-
klimaatscenario WH (sterke opwarming).
las, geen probleem. We spreken dan wel van de huidige situatie. Nieuwe bebouwing kan zorgen voor bodemdaling door ophoging.
Bodemdaling, Vincent Basler z.d.
30
Overstromingen Overstromingsdiepte
Door te kijken naar de kaart plaatsgebonden
Bij locatieonderzoek is het volgens de
overstromingskans krijgen we een beter beeld
klimaateffectatlas de eerste stap (als het gaat
van wat de kans is dat een er op een bepaalde
om overstromingen) om te kijken naar de
plek deze overstromingsdieptes optreden.
gevoeligheid op overstromingen van een gebied. Hierbij is het belangrijk om verschillende kansen
Voor de zoekgebieden valt op dat er in
en overstromingsdiepten in acht te nemen. Qua
zoekgebied Doornspijk onder de kaarten
kansen is de volgende verdeling aangehouden:
middelgrote kans, kleine kans en extreme kleine
•
Grote kans: de kans dat een gebied ongeveer
kans sprake is van een kans op overstromingen
1 keer in de 10 jaar overstroomt.
met een diepte kleiner dan 50 centimeter.
Middelgrote kans: de kans dat een gebied
Concreet betekent dit de kans dat zoekgebied
ongeveer 1 keer in de 100 jaar overstroomt.
Doornspijk eens in de 100, 1.000 en 100.000 jaar
Kleine kans: de kans dat een gebied ongeveer
(deels) overstroomt met < 50 centimeter water
1 keer in de 1.000 jaar overstroomt.
(afgezien van overstromingen door extreme
Extreem kleine kans: de kans dat een
neerslag).
• • •
gebied ongeveer 1 keer in de 100.000 jaar overstroomt.
Zoekgebied Elburg heeft alleen in de kaart ‘extreem kleine kans’ een aanduiding voor
Deze kaarten gaan over overstromingen
overstromingen tot 2 meter diep. Concreet
uit rivier en zee. Daarnaast kunnen er ook
betekent dit dat eens in de 100.000 jaar
overstromingen ontstaan door extreme
zoekgebied Elburg overstroomt tot 2 meter diep.
neerslag. De kenmerken van overstromingen door neerslag verschillen vaak sterk van die
Zoekgebied ‘t Harde valt buiten de
uit rivier en zee. Toch kunnen de maatregelen
overstromingskans (extreme neerslag
die overlast van extreme neerslag tegengaan
daargelaten).
vaak ook helpen tegen ondiepe overstromingen vanuit rivier, zee en ander oppervlaktewater. Deze kaarten geven een eerste beeld van de overstromingsdiepte van een gebied. In de figuur hiernaast zie je per diepteklasse wat de opgave is en welke maatregelen je daarbij kunt nemen.
Klimaateffectatlas, z.d.
31
Plaatsgebonden overstromingskans
Voor zoekgebied Doornspijk zien we op de
De plaatsgebonden overstromingskans geeft de
kaarten > 0 cm en > 20 cm dat er (over het
kans dat een locatie in één jaar te maken krijgt
algemeen, sprake is van een extreem kleine
met een bepaalde overstroming.
kans (1/30.000 per jaar) op overstromingen van desbetreffende diepte. Op de kaart > 0 cm zien
De kaarten laten zien wat de totale
we dat er in en rondom de bestaande sloten
overstromingskans is vanuit het primaire
een grotere kans (1/30 tot 1/300 per jaar) is op
en regionale systeem samen. Bij een
overstromingen.
overstromingsdiepte van > 0 cm zijn alle overstromingsscenario’s gevangen in één beeld. Op de kaarten valt voor de drie zoekgebieden te zien dat zoekgebied Elburg op drie overstromingsdieptes (> 0 cm, > 20 cm en > 50 cm) te maken heeft met een kleine kans (1/300 tot 1/3.000 per jaar) op desbetreffende overstromingsdiepte.
ANP, z.d.
32
Wateroverlast Gemiddeld hoogste grondwaterstand Op deze twee kaarten zijn de huidige gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) en de relatieve stijging van deze GHG in 2050 (scenario hoog) te zien in het projectgebied. Door deze kaarten naast elkaar te leggen kan er een beeld worden geschetst van de ontwikkeling van de GHG tot 2050 voor de losse zoekgebieden. Als er in een gebied sprake is van meerdere GHG’s, wordt er uitgegaan van de hoogste GHG in een zoekgebied (ten opzichte van het maaiveld). Dit wordt hieronder weergegeven.
Als we de bovenstaande tabel bekijken zien we dat, ten opzichte van het maaiveld, het in zoekgebied ‘t Harde mogelijk is dat hier sprake gaat zijn van grondwater dat gelijk of zelfs hoger dan het maaiveld komt te liggen.
33
Ontwikkeling kans grondwateroverlast Op de kaart rechts zien we dat de locaties Elburg en Doornspijk een aanzienlijke toename hebben in de kans op grondwateroverlast in de toekomst, en dat er in zoekgebied ‘t Harde sprake is van een grote toename van kans op grondwateroverlast in de toekomst. Een kaart van de huidige situatie is niet beschikbaar, omdat deze data lastig te berekenen valt. De verandering van grondwaterstanden tot 2050 zijn daarentegen vrij accuraat te modelleren. De kaart heeft een signaalfunctie; waar moeten extra maatregelen genomen worden om grondwateroverlast in de toekomst te voorkomen?
Radar, 2020
34
Kwel & infiltratie
Op de twee kaarten rechts zien we de huidige
Uittredend grondwater heet kwel. Kwel beperkt
situatie en de situatie 2050 Hoog voor kwel en
zich doorgaans tot diepe polders en de lage
infiltratie.
randen van heuvels, duinen en plateaus. Het stroomt daar naartoe vanuit hoger gelegen
Een interpretatie per zoekgebied:
gebieden, waar het water in de grond infiltreert. Infiltratie is het indringen van water in de grond.
Elburg:
Hoogteverschillen en de bodemopbouw zorgen
Binnen dit zoekgebied is er sprake van zowel
voor een wisselwerking tussen kwel en infiltratie.
kwel als wegzijging. Door de resolutie van de
Door menselijk ingrijpen kan de ‘flux’ tussen
data is het goed om ook naar omringend gebied
kwel en infiltratie veranderen. Bijvoorbeeld door
te kijken. Hier zien we dat deze zoeklocatie ligt
grondwaterwinningen of door maatregelen
op de overgang van kwel naar wegzijging. In de
langs dijken i.v.m. zogeheten dijkskwel bij een
situatie 2050 hoog zien we dat er sprake is van
hoge rivierwaterstand. Kwel kan nadelig zijn
enige toename van kwel in dit zoekgebied.
voor de kwaliteit van oppervlakte, bijvoorbeeld door zout of nutriënten. Kwel kan ook van zeer
Doornspijk:
goede kwaliteit zijn, zoals het water dat aan
Ook voor dit zoekgebied geldt dat dit ligt op een
de rand van de Veluwe uittreedt. Deze kaart
overgangszone van kwel naar infiltratie. In de
toont waar en in welke mate kwel en infiltratie
situatie 2050 hoog lijkt er niet veel te veranderen
plaatsvinden. De kaartlaag 2050 Hoog toont aan
ten opzichte van de huidige situatie.
dat rondom de huidige kwelgebieden de grootste toename plaatsvindt. De kaart is gebaseerd op
‘t Harde:
de uitkomsten van het Nationaal Water Model.
In de huidige situatie is er sprake van wegzijging,
Specifieke lokale factoren kunnen veel invloed
net als in omringend gebied (te verklaren door
hebben op grondwaterstanden en zijn niet
de hogere ligging). In de toekomstige situatie
meegenomen in deze modellering.
(2050 hoog welteverstaan) zien we dat er sprake is van enige toename van kwel.
Gravelrides, z.d.
35
NRC
36
7.0 Analyse historische groei De ondergrond vertelt veel over de plek. De
het landschap, bodem en water.
De stadsmuren en vestingwerken dienden als de hoeksteen van Elburg’s verdediging, waardoor
karakteristieken die de ondergrond kenmerken zorgen vaak voor specifieke omstandigheden
Geschiedenis Elburg
ze in de loop der jaren kon standhouden tegen
waardoor bepaalde natuur, of een specifiek
In de vroege 13e eeuw ontstond Elburg aan de
mogelijke aanvallen.
gebruik op deze plek landt. Vaak als we de
oevers van de Zuiderzee, en haar geschiedenis
historisch gegroeide fysieke leefomgeving
begon officieel in 1233 toen graaf Otto II van
ontplooien, speelt dit een belangrijke rol bij de
Gelre de stad stadsrechten verleende. Deze
totstandkoming van bebouwde structuren in
gunstige ligging maakte al snel van Elburg
de stad, in de dorpen en in het landschap.
een welvarend handelsknooppunt, met een levendige haven die de stad verbindt met de
Vroeger werd er, misschien wel meer dan nu,
omliggende regio.
gekeken naar de bodem. De bodem is essentieel voor agrarische activiteit, maar ook het stichten
In de 14e eeuw werden stadsmuren en grachten
van dorpen en steden gebeurde vaak op
opgetrokken om de stad te beschermen tegen
hoger gelegen gebieden om wateroverlast te
mogelijke bedreigingen, waardoor Elburg zich
voorkomen. Omdat het landschap toendertijd
ontwikkelde tot een robuuste vestingstad. Haar
minder maakbaar was dan nu, zijn de keuzes
economische groei was duidelijk zichtbaar
die gemaakt zijn vanuit de bodem, nog steeds
in de drukke markten en de levendige
zichtbaar in de structuren van nu.
havenactiviteiten, die bijdroegen aan haar status als een welvarende handelsplaats.
In de historische analyse zal de groei en veranderingen van de omgeving worden
Elburg was meer dan alleen een economisch
bekeken en toegelicht door middel van
centrum; het was ook een religieus centrum.
historische kaarten. De fysieke veranderingen
Kloosters en kerken werden in de stad gesticht,
door de tijd zijn vaak het gevolg van politieke,
wat bijdroeg aan haar culturele en spirituele
maatschappelijke en technologische
betekenis gedurende de middeleeuwen.
ontwikkelingen. Dit heeft ook zijn weerslag op
Wikipedia
37
1
3
1850
1930
Topotijdreis
2
38
Topotijdreis
4
1901 Topotijdreis
1960 Topotijdreis
5
Elburg als economisch centrum, gelegen aan de
naar lager gelegen (buitendijkse) gebieden. Door
voormalige Zuiderzee, bracht ook welvaart naar
de ontginning werd het gebied voorbereid voor
de omgeving. Landgoederen als Rozenburg,
het gebruik van landbouw of veeteelt.
Schouwenburg en Zwaluwenburg werden gesticht
Op de hoger gelegen zandrug is later ook, ten
als buitenplaatsen in de omgeving van de vesting
midden van de drie dorpen Elburg, Doornspijk
Elburg. De landgoederen maakten gebruik van de
en ’t Harde, Hoge Enk ontstaan. De naam van het
hoger gelegen gronden waardoor de landhuizen
dorp geeft ook de bodemkarakteristieken van de
veilig waren tegen het water. De hogere
plek aan.
gronden zijn bestaande uit dekzandruggen, die voornamelijk uit zand bestaan. Deze
Op de hoger gelegen gronden van het
bodemsamenstelling is niet vruchtbaar en hierom
Veluwemassief zijn door de tijd heen de
niet geschikt voor landbouw.
heidevlaktes verdwenen. Op deze plek is te zien dat deze plek vanaf 1900 is bewoond, maar het
1980 Topotijdreis, z.d.
Om toch landbouw mogelijk te maken op de
dorp begint pas echt significant vorm te krijgen
veilige hoge gronden werd er gebruik gemaakt
rond 1960. Na deze periode groeien de dorpen
van het potstalsysteem. Het historisch agrarisch
allen met kleinschalige, voornamelijk planmatige
systeem maakte landbouw mogelijk door mest
verkaveling tot de huidige structuren die de
efficiënt te beheren en de bodem te verbeteren.
dorpen hedendaags hebben aangehouden. Wat
De mest van het vee in de stallen werd samen
opvalt is dat de laagstgelegen gebieden naast
met stro opgehoogd op het land waardoor
het Veluwemeer en tussen Hoge Enk en het
organisch materiaal ontstond. Hierdoor werd de
Veluwemassief grotendeels onbebouwd zijn
bodem van de zandgronden verbeterd waardoor
gebleven.
een vruchtbare bodemsamenstelling ontstond.
6
Dit was ook het geval voor de landgoederen rondom Elburg. In noordwestelijke richting werd de vesting van Elburg verbonden met andere belangrijke steden in de omgeving. Deze efficiënte route vormt een rechte as die bestaat uit de huidige Nunspeterweg en de Zuiderzeestraatweg West. Deze weg is strategisch gesitueerd op de dekzandrug, een hoger gelegen plateau dat hierdoor veilig was tegen het water. Aan deze weg vormde zich later Doornspijk. De strategische ligging op hoogte maakte dit een geschikte plek om te vestigen. Aan de westkant van de Zuiderzeestraatweg West lagen veenweidegronden. Dit is in der tijd ontgonnen. Het eerste doel van veenontginning
2020 Topotijdreis, z.d.
is ontwatering, hierdoor is er een specifiek slotenpatroon ontstaan waarmee is afgewaterd
BügelHajema Adviseurs
39
SRI, z.d. Bewerking BHA.
8.0 Conclusies per zoekgebied Tegenwoordig is het steeds belangrijker om
Als conclusie op de voorgaande hoofdstukken
de eigenschappen van de bodem en zowel
wordt hier per onderzoeksgebied een
droge als natte gebieden te begrijpen voordat
samenvatting gegeven, gebaseerd op de
ruimtelijke ingrepen worden gedaan. Dit aspect
bodem, geomorfologie, algemene hoogtekaart,
wordt vaak benadrukt onder de noemer ‘water-
grondwater, klimaateffecten en historische groei.
en bodemgestuurd’, zoals ook uiteengezet door het college van Rijksadviseurs in verschillende publicaties, waaronder “De 22e eeuw begint nu” (CRA, 2023). Een studie van de kenmerken van de bodem en de historische ontwikkeling van ons land laat zien dat water en bodem de vormgeving van Nederland hebben beïnvloed. Naast maatschappelijke en economische overwegingen zijn dorpen en steden vaak strategisch geplaatst, bijvoorbeeld op hoger gelegen grond. Landgoederen op hoge en arme gronden werden vruchtbaar gemaakt door het gebruik van het potstalsysteem. De structuren die zijn ontstaan door de eigenschappen van de ondergrond zijn vandaag de dag nog duidelijk zichtbaar. Denk hierbij aan de vesting aan de voormalige Zuiderzee, landgoederen op enken, en de opkomst van Doornspijk op een hoger gelegen belangrijke verbindingsroute tussen Elburg en Nunspeet.
BügelHajema Adviseurs
41
Elburg
Zoekgebied Elburg Bodem en water Bodem In het zoekgebied Elburg liggen vijf verschillende bodems, dit zijn: Laarpodzolgrond, gooreerdgrond, hoge bruine enkeerdgrond, beekeerdgrond en de hoge zwarte enkeerdgrond. Deze bodems zijn allemaal zandgronden. Zandgronden zijn zeer geschikt voor woningbouw vanwege het afwaterende vermogen. De gunstige eigenschappen van de zandgronden maken het zoekgebied Elburg geschikt voor woningbouw (vanuit het oogpunt van bodem<). Geomorfologie Het zoekgebied ligt op een dekzandrug, geflankeerd door dekzandvlaktes. Een deel van de rug is afgegraven. Algemene hoogtekaart Op de hoogtekaart valt het bewijs te zien voor de aanwezigheid van een dekzandrug in het zoekgebied. Tussen de dekzandrug en de vlaktes
75.2 ha.
zit grofweg een meter hoogteverschil. Hier dient in de afwatering van het gebied rekening mee gehouden te worden. Grondwater Net zoals in elk ander zoekgebied loopt het
Zoekgebied Elburg
grondwater vanaf het Veluwemassief richting het Veluwemeer. Op de kaart is een piramide-
Hier worden de conclusies voor zoekgebied
achtige structuur te zien in ten noorden van
Elburg specifiek beschreven. Hierdoor wordt
het zoekgebied; dit is een discrepantie in de
inzichtelijk wat er nodig is voor verder ontwerp
modellering van de isohypsen. Het is van belang
in dit zoekgebied.
om de bredere schaal en context van het betreffende gebied in overweging te nemen. Ondanks deze specifieke discrepantie blijft de conclusie op grotere schaal onveranderd.
42
Klimaateffecten
Conclusie/aandachtspunten
Hieronder worden de conclusies voor
Qua bodem, water en klimaateffecten in
zoekgebied Elburg uit de klimaat effect analyse
de toekomst is zoekgebied Elburg, zeker in
schematisch weergegeven. Zie het hoofdstuk
vergelijking met zoekgebied Doornspijk en
analyse klimaateffecten voor een uitgebreide
’t Harde, een geschikte locatie voor woningbouw.
conclusie. Bij de zoeklocatie Elburg dient voornamelijk rekening gehouden te worden met de cultuurhistorische waarde, zoals de open schootsvelden en landgoederen in en rondom het zoekgebied.
Historische groei Hieronder wordt puntsgewijs weergegeven waarmee in de historische analyse voor zoekgebied Elburg rekening gehouden dient te worden:
• •
Ontstaan aan de oevers van de Zuiderzee. Robuuste vestingstad met omliggende open schootsvelden.
• • •
Hoge cultuurhistorische waarde. Landgoed ‘old putten’ in zoekgebied. Landgoed ‘Schouwenburg’ ten zuiden van zoekgebied.
43
Zoekgebied Doornspijk Bodem en water
Grondwater
Bodem
Net zoals in elk ander zoekgebied loopt het
Het zoekgebied Doornspijk ligt op een
grondwater vanaf het Veluwemassief richting het
moerige eerdgrond met een zavel- of kleidek
Veluwemeer. Het zoekgebied Doornspijk heeft
en een moerige tussenlaag op zand. Enkele
van de drie zoekgebieden het grondwater het
overwegingen bij dit bodemtype:
dichtst bij het maaiveld liggen.
•
De aanwezigheid van organisch materiaal in moerige eerdgronden kan leiden tot bodemzetting, wat structurele problemen kan veroorzaken voor bouwwerken.
•
Moerige eerdgronden kunnen de neiging hebben om water vast te houden, wat kan leiden tot drainageproblemen.
Doornspijk
•
Moerige eerdgronden bevatten organisch materiaal, wat gunstig kan zijn voor de aanleg van tuinen en groenvoorzieningen rond woningen.
•
Een zavel- of kleidek kan bijdragen aan de stabiliteit van de ondergrond, wat belangrijk is voor de bouw van woningen.
Geomorfologie Zoekgebied Doornspijk ligt op een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden. Voor woningbouw moet er in dit zoekgebied rekening gehouden 12.7 ha.
worden met stabiliteit en zetting (daling) van de bodem. Algemene hoogtekaart Op de hoogtekaart kan gezien worden dat er een aanzienlijk hoogteverschil is tussen het bestaande bebouwde deel (hoger; dekzandrug) van Doornspijk en het zoekgebied op de open gronden (lager). Dit verschil ligt tussen de 1 en 2 meter. Hier dient in de afwatering van het gebied
Zoekgebied Doornspijk Hier worden de conclusies voor zoekgebied Doornspijk specifiek beschreven. Hierdoor wordt inzichtelijk wat er nodig is voor verder ontwerp in dit zoekgebied.
44
rekening mee gehouden te worden.
Klimaateffecten
Conclusie/aandachtspunten
Hieronder worden de conclusies voor
Waar bij zoekgebied Doornspijk het meeste
zoekgebied Doornspijk uit de klimaat effect
rekening mee gehouden dient te worden
analyse schematisch weergegeven. Zie het
is de bodemdaling. Niet alleen kan dit
hoofdstuk analyse klimaateffecten voor een
resulteren in infrastructurele schade en schade
uitgebreide conclusie.
aan bebouwing, het kan ook zorgen voor wateroverlast. Als het maaiveld lager komt te liggen, komt het grondwater relatief gezien omhoog. Hierdoor zal er onvermijdelijk weer water weggepompt dienen te worden wat het proces van bodemdaling alleen maar weer versnelt.
* Grondwateroverlast is enigszins terug te zien in de analyse van klimaateffecten, maar hierbij moet worden vermeld dat er wordt uitgegaan van het huidige maaiveld. Bij een bodemdaling van 25-50 cm stijgt de GHG relatief aan het maaiveld en kan er dus wel sprake zijn van wateroverlast.
Historische groei De Zuiderzeestraatweg is aangelegd op de dekzandrug, waaraan later bebouwing is ‘gegroeid’. Dit komt door de strategische hogere ligging. Ook is er in Doornspijk sprake van een specifiek slotenpatroon door veenontginning.
45
Zoekgebied ‘t Harde Bodem en water Bodem Zoekgebied ’t Harde ligt volledig op een Laarpodzolgrond (leemarm en zwak lemig fijn zand). Deze bodem heeft een goede doorlaatbaarheid, wat betekent dat water relatief snel infiltreert. Geomorfologie ‘t Harde
Op de geomorfologische kaart is te zien dat het grootste deel van zoekgebied ’t Harde ligt op een vlakte van ten dele verspoelde dekzanden. Van löss is hier geen sprake. Een klein stukje van het zoekgebied is ook een droogdal. Dit is ontstaan door afstromend smeltwater in de voorlaatste ijstijd. Algemene hoogtekaart Het zoekgebied kent in de richting van noordwest naar zuidoost een ‘daling’ van ongeveer 1,5 meter. Het zoekgebied ligt ten opzichte van bestaande bebouwing in het westen 1 tot 2 meter lager. Hier dient in de afwatering van het gebied rekening mee gehouden te worden.
12.1 ha.
Grondwater Net zoals in elk ander zoekgebied loopt het grondwater vanaf het Veluwemassief richting het Veluwemeer. Ten opzichte van de andere zoekgebieden ligt het grondwater hier het diepst onder het maaiveld.
Zoekgebied ‘t Harde Hier worden de conclusies voor zoekgebied ‘t Harde specifiek beschreven. Hierdoor wordt inzichtelijk wat er nodig is voor verder ontwerp in dit zoekgebied.
46
Klimaateffecten
Conclusie/aandachtspunten
Hieronder worden de conclusies voor
Bij zoekgebied ’t Harde dient er vooral rekening
zoekgebied ’t Harde uit de klimaat effect analyse
gehouden te worden met de stijging van het
schematisch weergegeven. Zie het hoofdstuk
grondwater onder invloed van kwel. Verder
analyse klimaateffecten voor een uitgebreide
heeft het zoekgebied een voor woningbouw
conclusie.
geschikte, doorlatende bodem. Ook is er sprake van een verschil in hoogte in het zoekgebied, waar rekening mee gehouden dient te worden in de afwatering van het gebied. Kortom; ‘t Harde is geschikt als zoekgebied.
Historische groei ’t Harde is gegroeid op strategisch hogere gronden. De naam is te danken aan de relatief ‘hardere’ gronden vergeleken met omliggende dorpen. Het dorp is voornamelijk in de laatste helft van de vorige eeuw sterk gegroeid.
47
Referentieplekken typologie en dichtheden
Oostendorp
Doornspijk ‘t Harde
48
9.0 Typologie en dichtheden Om inzicht te verkrijgen in typologieën en
In de volgende pagina’s worden diverse
woningdichtheden, zijn zowel bekende
voorbeelden gepresenteerd, voornamelijk
voorbeelden in Elburg als voorbeelden elders in
afkomstig uit de gemeente Elburg. Hierbij
Nederland onderzocht om deze in perspectief
wordt niet alleen het aantal woningen per
te plaatsen. De dichtheden hebben directe
hectare benoemd, maar wordt ook de typologie
invloed op de ruimte en spelen een cruciale
weergegeven (via luchtfoto’s) en wordt getoond
rol in de uitstraling van een gebied. Bovendien
wat dit betekent voor de beeldkwaliteit vanuit
bieden verschillende vormen en/of concepten
het straatperspectief.
mogelijkheden om uitdagingen met betrekking tot water en bodem aan te pakken.
Vrijstaande woningen
Appartementen
Tweekap en geschakelde woningen
Tweekap en geschakelde woningen
Appartementen en vrijstaande bebouwing
Vrijstaande, tweekap en geschakelde woningen
Tweekap en geschakelde woningen
Gesloten bouwblokken (laagbouw)
We hebben een grove analyse uitgevoerd op basis van het aantal (bruto) woningen per hectare. Dit houdt eenvoudigweg in dat een bepaald aantal woningen op één hectare is gepositioneerd. Een gelijke woningdichtheid, gemeten in woningen per hectare, betekent niet per se dat de woningen er hetzelfde uitzien. Bijvoorbeeld, 25 woningen per hectare kunnen bestaan uit twee-onder-een-kapwoningen, maar ook uit een appartementenblok met meer groen eromheen.
49
6 wo/ha. ‘t Harde Prins Bernhardlaan
Google Streetview
20 wo/ha. Vught Stadhouderspark
Nieuwbouw Stadhouderspark
50
25 wo/ha. Elburg Nunspeterweg
Google Streetview
25 wo/ha. ‘t Harde Buntgraslaan
Nieuwbouw Stadhouderspark
51
25 wo/ha. Reusel Korenbocht
LSL Architecten
27 wo/ha. Elburg Korenmolen
Van Wijnen
52
30 wo/ha. Heerenveen Willem de Zwijgerlaan
Google Streetview
50 wo/ha. Elburg Stad
Google Streetview
53
10.0 Verkavelingsstudie In het vorige hoofdstuk is er onderzocht
Om een beeld te krijgen bij de mogelijkheden
hoe diverse woningdichtheden en aantallen
die er zijn in het gebied is er per deelgebied een
ruimtelijk landen op een bepaalde plek.
verkavelingsprincipe gemaakt die als basis dient
Met deze beeldkwaliteit als referentie is er per
voor de rekenmodellen. De verkavelingsstudies
deelgebied een verkavelingsstudie uitgewerkt.
dienen dan ook gelezen te worden als rekenmodellen.
Verkavelingsstudie De volgende stap is om deze beeldkwaliteit
Er wordt afgesloten met een overzicht van de
te vertalen naar een verkavelingsstudie. Dit
oppervlaktes en de bruto woningaantallen
betekent concreet dat ‘rekenen en tekenen’
die hiermee een samenvatting geven van de
gelijkwaardig opgaan om zo én voldoende
verkavelingsstudie.
woningaantallen te kunnen realiseren, én het landschap dit qua draagkracht aan kan.
In een volgende fase dienen deze verkavelingsprincipes stedenbouwkundig
Een verkavelingsstudie is geen stedenbouwkundig plan, maar een studie naar wat ruimtelijke kwaliteit biedt en past binnen het karakter van de omgeving. Hierbij is rekening gehouden met de resultaten uit de analyse ‘bodem en water’, de ’klimaateffecten’ analyse en de analyse ‘historische ontwikkelingen’.
54
uitgewerkt te worden.
DISCLAIMER: Bij de zoekgebieden zijn we uitgegaan van bestaande landschappelijke waarden en gaan we uit van aansluiting op bestaande (recreatieve en functionele) verbindingsroutes.
4 1
2
3
5
55
Karakter van Elburg
Input voor ruimtelijke ontwikkeling
Elburg, gelegen in de provincie Gelderland,
Het behoud van het karakter van de plek is
Nederland, is een schilderachtige stad doordrenkt
van groot belang bij ontwikkelingen, om een
van een rijke geschiedenis die teruggaat tot de
verbinding te behouden met de historie en
middeleeuwen. Het onderscheidt zich door goed
waarde van de locatie. In het ruimtelijk concept
bewaard gebleven vestingwerken, waaronder
is geprobeerd deze karaktereigenschappen
stadsmuren en grachten, die de essentie van
te behouden en zelfs toe te voegen aan de
middeleeuwse architectuur behouden.
identiteit van Elburg. Met een nieuwe vesting die is uitgelijnd op de bestaande vesting van Elburg,
Buro SRO
Het centrum van Elburg straalt een charmante
het behoud van de schootsvelden en aansluiting
sfeer uit met smalle straatjes en oude huizen
bij het lommerrijke karakter van Old Putten,
binnen de vesting. Het goed bewaarde erfgoed
worden woningen toegevoegd met respect voor
wordt weerspiegeld in de open gebleven
de identiteit van de plek. Stedenbouwkundig
schootsvelden rondom de vesting, die vroeger
gezien wordt de schil aan de oostflank van de
van cruciaal belang waren voor de verdediging
stad ‘afgemaakt’ door een beweging over de
van Elburg.
Zuiderzeestraatweg te maken.
In en rondom Elburg zijn buitenplaatsen
Er is specifiek goed gekeken naar wat het
ontstaan, waaronder Old Putten, omringd door
gebied kan dragen. Zo is binnen het zoekgebied
weelderige bospartijen. Deze buitenplaatsen
van 75.2 hectare onderzocht waar nieuwe
werden vaak gebouwd op hoger gelegen
woningbouw kan landen. Het onderzoek biedt
zandgronden om de constructies te beschermen
een voorselectie waarin ruimtelijk wel- en niet
tegen water. Het bebouwingslint langs de
de mogelijkheid bestaat voor nieuwbouw.
Zuiderzeestraatweg Oost is sinds de jaren
Afwegingen zoals identiteit, karakter, water en
‘60 aangevuld met nieuwbouw, die zich in
bodem spelen hierbij een belangrijke rol. Dit
noordoostelijke richting heeft uitgebreid.
zorgt er bijvoorbeeld voor dat het landgoed Old Putten buiten dit onderzoeksgebied valt. Hierna
Food Travel Photography
Aan de Nunspeterweg werd rond 1940 een
bleef 29,5 hectare over die mogelijk kansrijk is.
tuindorpbuurtje aangelegd, dat later aan de zuidkant werd uitgebreid met nieuwbouw. Beide
Binnen deze vlekken is een eerste verkenning
bebouwde gebieden ten zuiden en oosten van
gemaakt hoe woningbouw kan landen in het
de vesting Elburg worden gescheiden door de
gebied en welke dichtheid hierbij passend is. Is
voormalige schootsvelden.
dit bestaande uit gesloten bouwblokken, clusters of vrijstaande woonhuizen? Na deze studie is
Opmerkelijk is het ‘groene hart’ in het bebouwde
binnen het plangebied 17,3 hectare aangewezen
gebied aan de oostkant van de vesting, waar
als kansrijk met behoud van identiteit en wordt
historische agrarische bebouwing uit circa
hier zelfs aan toegevoegd.
1800 bewaard is gebleven. Dit wordt omringd door open grasland dat doorloopt tot aan de nieuwbouw die gefaseerd is toegevoegd aan Elburg vanaf de jaren ‘70 tot aan de eeuwwisseling. Visit Elburg
56
4 3
1 2
5
1
3
1. Nieuwe vesting Met een knipoog naar de bestaande vesting voegen we een nieuwe variant toe, vrij gelegen in het landschap en omgeven door een groene zoom. Deze woonplek is geïnspireerd op de morfologische opbouw van de vesting Elburg, waarbij de hoofdassen zijn uitgelijnd op zowel de oude vesting als het landgoed Old Putten, waardoor er een sterke onderlinge relatie ontstaat. 2. Wonen in het landschap Compacte woonclusters worden doordacht opgezet in het uitgestrekte landschap. Deze clusters bestaan uit een compacte indeling met meerdere volumes, waarbij eigentijdse woningbouw wordt toegevoegd met behoud van respect voor het open karakter. Dit bevordert tevens de aanleg van veilige routes en onderlinge verbindingen in oost-westelijke
Buro Maris
Nieuwbouw Stadhouderspark
richting. 3. Lommerrijk bos
4+5
2
De ruim opgezette woningen in het weelderige bosgebied sluiten harmonieus aan op de boompartijen van Old Putten. De ruime volumes worden ontsloten door kronkelende wegen, wat het gevoel van een parkachtig en bosrijk gebied benadrukt. 4 en 5. Aansluiten op de oostelijke bebouwingsschil In het oosten wordt een verbinding gelegd met de bestaande bebouwing aan de noordkant van de Zuiderzeestraatweg Oost. De stedenbouwkundige typologie sluit aan op de bestaande patronen, met het vooruitzicht dat de huidige industriële activiteiten op de langere termijn zullen worden verplaatst. Hierna kan het gebied worden getransformeerd tot woongebied, strategisch gelegen bij de voorzieningen, waardoor verschillende woongebieden op samenhangende wijze met
Arkitema
58
Mullers en Mullers
elkaar worden verbonden.
4 1 3 2 5
Verplaatsting voetbalvelden
REKENMODEL
REKENMODEL In de verkavelingsstudies zijn de volgende onderdelen meegenomen:
•
Parkeren
•
Rijweg
•
Voetpad
•
Uitgeefbare grond
•
Watervoorziening
•
Groenvoorziening (speel groen/natuurlijk groen)
60
Studie 1 Rekenmodel verkavelingsstudie, Elburg De inspiratie voor de nieuwe vesting is afgeleid van de vier centrale kwadranten van de bestaande vesting Elburg. De ruimtelijke structuur van het gebied wordt gevormd door een ontsluitingsvierkant dat verbonden is aan de hoofdassen. In de verkavelingsstudie is één van deze kwadranten in detail uitgewerkt. Naast de verkavelingsopzet dragen de keienstoepjes bij aan de identiteit van Elburg. Buro SRO
Deze kenmerkende elementen zijn op diverse plaatsen in de vesting te vinden en dienen als een fraaie overgang van privéterrein naar openbaar gebied. Binnenin de vesting worden ‘buurtstraatjes’ aangelegd om intieme ruimtes te creëren, waarbij de materialisatie wordt afgestemd op deze opzet. In de 2,8 hectare kunnen 78 woningen worden opgenomen. Dit komt neer op 28 woningen per hectare.
Schlijper
BügelHajema Adviseurs Visit Elburg
61
REKENMODEL
REKENMODEL In de verkavelingsstudies zijn de volgende onderdelen meegenomen:
•
Parkeren
•
Rijweg
•
Voetpad
•
Uitgeefbare grond
•
Watervoorziening
•
Groenvoorziening (speel groen/natuurlijk groen)
62
Studie 2 Rekenmodel verkavelingsstudie, Elburg In het zuidoosten van het zoekgebied reageert de verkavelingsstudie op het landschap. Het vormt bewust geen gesloten wand om te voorkomen dat het aanzicht van de bebouwing vanaf de Broekdijk en de Jukweg zich te sterk onderscheidt van het omringende landschap. Door een groene ruimte te integreren in het verkavelingscluster ontstaat een speels effect met een dorps karakter. De diversiteit aan bebouwing draagt bij aan deze uitstraling en biedt woonmogelijkheden nieuwbouw de Leidsche straet
voor diverse doelgroepen. De woningen zijn strategisch gepositioneerd op hoger gelegen delen, met een hoogte van ongeveer 1.8 NAP (AHN, 2024). Aan de zuidkant wordt meer ruimte gegeven aan de nattere en lager gelegen delen rondom de Eekterbeek, die een helling van 35 centimeter heeft. De groene rand maakt de Eekterbeek zichtbaar en toegankelijk. De woningen zijn met de voorzijde gericht op het water, wat resulteert in een informeel straatbeeld met kwaliteit. Op het 3,5 hectare grote gebied biedt deze studie ruimte voor 74 woningen op de hoger
Mullers en Mullers
Urban Green Blue Gids
gelegen gronden, met ook plaats voor een openbare wandelroute langs de Eekterbeek. De dorpsachtige verkaveling omvat vrijstaande, twee-onder-een-kap- en rijwoningen, wat neerkomt op 21,8 woningen per hectare.
Team 2
63
Oppervlaktes en aantallen 1. De bruto zoekgebieden zijn de zoekgebieden zoals die door het college zijn aangegeven. Het zoekgebied Elburg heeft een oppervlakte van 75,2 hectare. 2. Bij het bruto zoekgebied Elburg dient voornamelijk rekening gehouden te worden met de cultuurhistorische en landschappelijke waarden, zoals bijvoorbeeld de open schootsvelden en landgoederen in en rondom het zoekgebied. Daarom is het bruto zoekgebied verfijnd. Het nieuwe zoekgebied heeft een oppervlakte van ca. 48 hectare. 3. De klimaateffectatlas is een hulpmiddel dat als eerste indicatie dient voor de verwachte gevolgen van klimaatverandering. Op basis van de klimaateffectatlas zijn er geen verdere belemmeringen en kan het potentieel te ontwikkelen gebied voor woningbouw worden gebruikt. Een woonvlek bestaat uit;
• • • • • •
2. Verfijnd zoekgebied.
1. Originele zoekgebied.
Parkeren; Rijweg; Voetpad; Uitgeefbare grond; Watervoorziening; Groenvoorziening (speel groen / natuurlijk groen).
3. De potentieel te ontwikkelen bruto woonvlekken hebben een oppervlakte van ca. 30 hectare. 4.a De potentieel te ontwikkelen bruto woonvlekken met appartementen hebben een totale oppervlakte van ca. 25 hectare. Doordat de 4 woonvlekken verschillende oppervlaktes en 1.
2.
3.
4.
5.
1.
2.
3.
4.
5.
3. Potentieel te ontwikkelen woonvlekken. Deelgebied
4. Potentieel te ontwikkelen woonvlekken met
2 is zoekgebied voor appartementen in het groen.
appartementen.
woningdichtheden hebben, wordt er uitgegaan van een gemiddeld aantal woningen per hectare. De appartementen worden in dit gemiddelde niet meegenomen. Totale oppervlakte
20%*
250.543 / 25 ha
50.109
Gemid. wo/h
Totaal aantal woningen
25
625
4.b De appartementen hebben verschillende hoogtes tussen de 2 en maximaal 4 lagen. Tussen de 10 en 20 woningen per appartementencomplex. Het totaal aantal appartementen is 90. Totale oppervlakte
20%*
4.836 / 0,48 ha
967
Wo/ha
Totaal aantal appartementen
84
90
5. Één netto proefverkaveling is uitgewerkt met 28 woningen per hectare in deelgebied 1. 5.
1.
Totale oppervlakte
20%*
2,8 ha
5.600
Wo/ha
Totaal aantal woningen
28
78
6. Één netto proefverkaveling is uitgewerkt met 22 woningen per hectare in deelgebied 5. 5. Proefverkaveling deelgebied 1.
64
6. Proefverkaveling deelgebied 5.
Totale oppervlakte
20%*
Wo/ha
Totaal aantal woningen
3,4 ha
6.800
22
74
* De 20% oppervlakte is niet mee genomen in de berekening.
DISCLAIMER: Bij de zoekgebieden zijn we uitgegaan van bestaande landschappelijke waarden en gaan we uit van aansluiting op bestaande (recreatieve en functionele) verbindingsroutes.
65
Laarpodzolgronden
Eerdgronden met zavel- of kleidek
Dekzandrug
Ontgonnen veenvlakte Moerige eerdgronden met zanddek
Gooreerdgronden
Bodemkaart
66
Hoogtekaart
Dekzandvlakte
Geomorfologische kaart
Kaart bodemdaling 2100. Hoe roder/paarser de kleur, hoe groter de bodemdaling.
Karakter van Doornspijk De Noordwest Veluwe, met zijn gevormde landschap uit de laatste twee ijstijden, herbergt het schilderachtige dorp Doornspijk in Gelderland, Nederland. De Veluwse stuwwallen ontstonden door stuwing van het landijs. In de middeleeuwen vestigden zich hier de eerste permanente bewoners, nadat nomadische stammen het gebied doorkruisten. Vissen, jagen en beperkte landbouw waren hun voornaamste bezigheden. De Friese evangelieprediker Liudger Thiadgrims Bezoek Elburg
ontving in 796 onroerende goederen in ‘Villa Thornspic’. Door overmatige begrazing ontstonden zandverstuivingen, deels beplant in de negentiende eeuw. Het landgoed De Haere herbergt nog steeds een uitgestrekte zandverstuiving. Thornspic evolueerde tot Doornspijk, mogelijk afgeleid van ‘doorn’ in de oude betekenis van puntig land begrensd door waterlopen. Het dorp is gelegen tussen de voormalige Zuiderzee, bos- en heidegebieden, en zandverstuivingen van de Veluwe. Het oude gemeentewapen toont een leeuw met een sleedoorntak, waarbij ‘spijk’ verwijst naar puntig land.
Nunspeet.nu
Doornspijk was oorspronkelijk een gemeenschap van boerderijen. Dat is gebouwd op een Hondsrug dat eveneens op de route ligt van vesting Elburg naar Harderwijk.
Holland Luchtfoto
68
REKENMODEL
REKENMODEL In de verkavelingsstudies zijn de volgende onderdelen meegenomen:
•
Parkeren
•
Rijweg
•
Voetpad
•
Uitgeefbare grond
•
Watervoorziening
•
Groenvoorziening (speel groen/natuurlijk groen)