Rekenkamerrapport Luchtkwaliteit de lucht geklaard

12 Het systeem werkt met projecten en deelt de projecten niet percentueel in per thema of

programmalijn.

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

22

Tabel 3.2 NSL-middelen per activiteit voor de jaren 2016-2020, in miljoen euro Activiteit

2016

2017

2018

2019

2020

Verbeteren busvervoer

0,05

0,01

-

-

-

0,89

1,17

0,53

1,73

0,01

VRI's aanpassen en vernieuwen

0,35

-0,03

Schoon wagenpark

0,14

0,11

0,09

0,07

0,09

Huizingalaan (HOV)

0,48

-

-

-

-

Hoogstraat

1,36

0,29

-

-

-

0,13

0,13

0,23

0,06

0,11

3,40

1,69

0,86

1,87

0,21

Afsluiting en herinrichting wegen, waaronder Vestdijk

Overig: Parkeerbeleid, Milieuzone vracht, Milieuzone bestel, Communicatie, Fietstellers Totaal Bron: gemeente Eindhoven SISA verantwoording

Bestedingen eigen middelen De gemeente co-financiert of brengt daarnaast eigen middelen in voor een aantal (overlappende) projecten. In de periode 2016-2020 wordt bijna 29 miljoen euro aan deze projecten besteed. Aan de Vestdijk besteedde de gemeente in 20192020 nog bijna 10 miljoen euro en voor de realisatie van het HOV (2016) werd 4 miljoen euro besteed. De gemeente Eindhoven heeft tweemaal bijgedragen aan de Stichting Leefbaarheidsfonds Eindhoven Airport. Deze bijdrage bedroeg tweemaal 50.000 euro en is ook ingebracht mede namens andere gemeenten. Voor AiREAS13 draagt de gemeente Eindhoven als een van de initiatiefnemers met ingang van 2020 150.000 euro per jaar, voor een periode van vijf jaar, bij. Bovenop deze jaarlijkse financiële bijdrage draagt de gemeente ook nog 10.000 extra bij als deelnemer aan het regionale meetnet. Daarnaast participeert Eindhoven in de regionale Regiegroep, Bestuurlijke Stuurgroep en probeert subsidies binnen te halen (bijvoorbeeld van SLLE luchthaven - april 2020 toegekend 2 x € 50.000 voor het regionale meetnet). Deze kosten worden in kind geleverd. In 2020 was dat in totaal 220 uur (verdeeld over 7 medewerkers; deels ook voor regionaal meetnet geluid ten behoeve van de luchthaven).

13 Eindhoven draagt 150.000 euro per jaar bij gedurende vijf jaar aan het regionale meetnet

(raadsbesluit september 2019; 25 vaste meetstations in Eindhoven, 15 in de regio en 10 mobiel inzetbare). ODZOB draag 100.000 euro per jaar gedurende vijf jaar bij en de provincie 200.000 euro.

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

23

Tabel 3.3 Gemeente-middelen per activiteit voor de jaren 2016-2020, in miljoen Activiteit

2016

2017

2018

2019

2020

Implementatie concessie 2009

0,14

-

-

-

-

Halteplan toegankelijk OV

0,10

0,88

0,11

0,05

0,01

Onderhoud VRI's

0,24

1,19

2,38

1,63

1,69

0,60

0,75

1,00

-

-

Exploitatiegelden Gratis Openbaar Vervoer (GOV) HOV

4,04

-

-

-

-

Rec Huizingalaan

0,46

2,30

0,60

-

-

Overig (actieprogramma fiets, Bergenpad)

0,40

0,19

0,11

Subtotaal

5,97

5,31

4,20

1,67

1,70

0,05

0,05

Bijdrage Stichting Leefbaarheidsfonds Eindhoven Airport AiREAS

0,15

Vestdijk eigen middelen Totaal

-

-

-

4,84

4,82

5,97

5,31

4,20

6,56

6,73

Bron: gemeente Eindhoven SISA verantwoording Onderscheid bestedingen aan uren en bestedingen in de uitvoering Voor de jaren 2017-2020 is het mogelijk onderscheid te maken tussen de bestedingen aan uren en bestedingen voor de uitvoering. Van de NSL-middelen wordt gemiddeld 29 procent van de middelen besteed aan uren en 71 procent aan de uitvoering. Voor de middelen van de gemeente ligt die verhouding anders: ruim 12 procent wordt aan uren uitgegeven en 88 procent aan de uitvoering. Gemiddeld gezien (alle middelen bij elkaar) wordt 15 procent van de middelen aan de uren besteed tegenover ruim 85 procent aan de uitvoering. Figuur 3.1 Verdeling van de middelen

12%

5%

NSL middelen: uren NSL middelen: uitvoering

10% 73%

Eigen middelen: uren Eigen middelen: uitvoering

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

24

Bestedingen toedelen aan luchtkwaliteitsbeleid Op basis van de beschikbare gegevens is het niet mogelijk onderscheid te maken in de bestedingen die toebehoren aan het themaluchtkwaliteit en het thema verkeer en vervoer. In afstemming met de beleidsmedewerkers is de inschatting gemaakt dat maximaal 20 procent van de middelen die aan beide thema’s worden besteed, aan luchtkwaliteit moet worden toegerekend. De Vestdijk, AiREAS en de bijdrage aan Stichting Leefbaarheidsfonds Eindhoven Airport zijn ingegeven door luchtkwaliteitsissues, daarom rekenen we deze posten volledig toe aan het luchtkwaliteitsbeleid. Dit aannemende is de raming dat de financiële bijdrage van de gemeente Eindhoven aan het luchtkwaliteitsbeleid in de periode 2016-2020 13,7 miljoen euro is. Dat is gemiddeld 2,7 miljoen euro per jaar.

3.3 Resultaten NSL De gemeente Eindhoven heeft in 2019 bereikt dat er geen overschrijding meer was van de NO2-Europese grenswaarden14. De gemeente begon in 2010 met een berekende overschrijding van 2,1 kilometer rijrichting15. Dit nam door de jaren heen gestaag af, met in 2015 nog 0,4 kilometer berekende overschrijding en in 2018 nog 0,1 kilometer overschrijding. In de nulrapportage NSL monitoring wordt aangegeven dat de effectiviteit van maatregelen over het algemeen moeilijk is in te schatten, vanwege de vele factoren die van invloed kunnen zijn. Hoewel de onderbouwing van de effectgrootte van generieke maatregelen een onderdeel vormt van de generieke achtergrondconcentratie-berekeningen (die maatregelen zijn van invloed op de achtergrondconcentraties), vormt de onderbouwing van de effecten van lokale maatregelen geen onderdeel van de monitoring van het NSL. Ook worden de maatregelen niet afzonderlijk en ook niet gezamenlijk getoetst op hun effect op het bereiken van de grenswaarden. De effectiviteit van separate maatregelen is dus moeilijk vast te stellen.

14 In de monitoringsrapportage van het NSL 2020 wordt aangegeven dat Eindhoven nog 0,1

kilometer Rijksweg overschrijding had. Door het bevoegd gezag werd aangegeven dat deze overschrijding onterecht is omdat het jaargemiddelde wel onder de normen ligt. 15 RIVM (2010). Nulrapportage NSL Monitoring

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

25

Inschatting TNO effecten gemeentelijke maatregelen TNO heeft in 2018 een inschatting gemaakt van de effecten van gemeentelijke maatregelen voor de reductie van NO2-concentratie op de knelpunten16. Daarin geven zij aan dat de combinatie van de autonome verschoning en daling van de achtergrondconcentraties dominant zijn in de reductie van NO2 op de knelpuntlocaties in Eindhoven. Daarbij geeft TNO aan dat de reductie van de verkeersintensiteit op de Vestdijk een zichtbaar lokaal effect heeft (dat was nog inclusief knip) en ook dat de elektrificatie van bussen een lokaal effect zal hebben. Tot slot geven zij aan dat ‘Indien de achtergrondconcentratie gelijk zou blijven aan het zichtjaar 2016, bijvoorbeeld door economische groei, dan is de Vestdijk het meest hardnekkige knelpunt tot rond het zichtjaar 2019. Rond die tijd zal de autonome ontwikkeling deze locaties onder de norm brengen. De maatregelen helpen in dat geval ook om versneld aan de norm te voldoen.’

Regionaal meetnet Eindhoven was samen met AiREAS initiatiefnemer van het ILM 2.0. De rol van de gemeente Eindhoven hierin was gedurende het opstarttraject erg belangrijk. Eindhoven acteert actief en sturend en kan door haar ervaring met ILM 1.0 een doorslaggevende rol spelen bij discussies in het samenwerkingsverband. Regionale samenwerking Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat Eindhoven haar rol als centrumgemeente goed oppakt. Als grote gemeente in de regio lossen ze veel (binnenstedelijke) vraagstukken zelf op maar voor de regionale vraagstukken nemen ze de regiogemeenten als het ware mee ‘onder de vleugels’. Ze delen de eerder opgedane ervaring op het gebied van luchtkwaliteit. Projecten zoals het regionale meetnet zorgen voor binding tussen de regiogemeenten. Monitoring De luchtkwaliteit monitor de gemeente Eindhoven aan de hand van de door het rijk voorgeschreven Monitoringstool, het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit van RIVM; drie meetstations in de regio, (waarvan twee in Eindhoven) en aan de hand van eigen metingen in de stad: ▪

Innovatief Lucht Meetnet AiREAS; de 1.0-versie is per april 2020 uit de lucht gehaald, om te worden doorontwikkeld naar een 2.0 versie. Die versie is in het najaar van 2020 uitgerold in de stad, en gaat in januari 2021 live op onder meer het platform van Samen meten van RIVM. Daarmee wordt de kwaliteit van de lucht op 25 plekken in de stad 24/7 via open data gemonitord.

16 TNO (2018). Inschatting van effecten van gemeentelijke maatregelen voor reductie NO 2-

concentratie op knelpunten

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

26

▪

Meetnet Palmesbuisjes NO2 (stikstofdioxide). Sinds 2010 wordt de stikstofconcentratie op ca. 35 plekken in de stad gemeten. Dat levert elke vier weken een meetwaarde op. Die informatie wordt ontsloten op de gemeentelijke website.

Quickscan duurzaamheid Nederlandse gemeenten Uit de Quickscan duurzaamheid Nederlandse gemeenten (2018)17 van Natuur en Milieu komt Eindhoven uit als middenmoter (plek 27 van de 42 onderzochte gemeenten). Als uitdagingen voor Eindhoven ziet Natuur en Milieu: energielabels gebouwen, Green Deal ZES, Green Deal Aardgasvrije Wijken en Uitstoot fijnstof door wegverkeer.

Resultaten Palmesbuisjes NO2 De meetwaarden met de Palmesbuisjes worden jaarlijks gerapporteerd door Buro Blauw. De meetlocaties zijn verdeeld in vijf groepen in de stad en ter vergelijking de regionale referentiesituatie: 1. Stedelijke achtergrond: meetposities langs rustige straten in (buiten)wijken e.o. 2. Wijken: in woonwijken onder invloed van drukke (snel)wegen 3. Radialen: langs de ontsluitingswegen van de Ring, of onder directe invloed hiervan 4. Ring: meetposities langs wegen behorend tot de stadsring 5. Centrum: meetposities in het stadscentrum, met veel stagnerend verkeer 6. Regionale achtergrond: meetpositie buitenaf. Voor alle groepen geldt dat de NO2-concentraties sinds de start van de metingen in 2010 afnemen. Figuur 3.2 Trendbeeld ontwikkeling NO2 concentraties periode 2010 t/m 2019

17 Zie: https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2018/02/180222-Rapport-

Quickscan-gemeenten.pdf.

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

27

Corona-effect? Voor 2020 zijn nog geen gecorrigeerde meetwaarden beschikbaar. De gemeente heeft wel de indicatieve meetwaarden NO2 over 202018. Voor alle groepen geldt dat de metingen in de periode januari 2020 - maart 2020 dicht bij het gemiddelde van 2019 lagen. Dit was ook de periode van vóór de eerste (gedeeltelijke) lockdown. Voor de periode maart 2020 - december 2020 zijn de meetwaarden tussen de 13 en 35 procent lager dan in het eerste kwartaal van 2020. Hoewel dit indicatieve meetwaarden zijn, is de afname in lijn met het landelijke beeld. Tijdens de eerste lockdown was ook in Eindhoven een afname van het verkeer zichtbaar, zoals blijkt uit de telpunten die de gemeente op diverse locaties heeft staan. Voor de John F. Kennedylaan, Marconilaan, Mauritsstraat en de Wal waren tellingen uit 2019 en 2020 beschikbaar. De perioden van de tellingen verschillen, maar op alle telpunten zijn in 2020 minder motorvoertuigen geteld dan in 2019. De afname van het aantal motorvoertuigen komt overeen met de landelijke trend: in februari/maart is het begin van de lockdown zichtbaar met tellingen die bijna 4 procent lager zijn. In de meting van maart-april was het verkeer op de John F. Kennedylaan bijna 70 procent lager en na de zomer lag het bijna weer op het niveau van 2019.

Tabel 3.4 Reductie aantal motorvoertuigen in 2020 ten opzichte van 2019 in %, gebaseerd op gemiddeld aantal motorvoertuigen per etmaal op werkdagen in opgegeven periode.

Locatie

Periode

Reductie in %

Marconilaan

februari-maart

38

John F. Kennedylaan

maart - april

69

Mauritsstraat

augustus-september

7

Wal

augustus-november

20

Op de locaties Kennedylaan, Mauritsstraat en Wal bevinden zich naast verkeerstelpunten ook meetpunten voor NO2. De NO2-concentraties op deze meetpunten zijn in 2020 tussen de 30 en 20 procent lager dan in 2019. Naast het wegverkeer nam het aantal vliegbewegingen van/naar Eindhoven Airport in 2020 fors af. In 2020 had Eindhoven Airport 55 procent minder vliegbewegingen dan in 201919. Het is niet bekend welk deel van de afname van NO2-concentraties toe te schrijven is aan het weggevallen van het vlieg- en/of wegverkeer. Wel lijken de verandering in de maatschappij als gevolg van de coronacrisis een positief effect op de luchtkwaliteit te hebben.

18 De indicatieve meetwaarden worden door het RIVM gecorrigeerd en dan opgenomen in de

jaarrapportage. De jaarrapportage van 2020 wordt in mei 2021 verwacht. 19 Eindhoven Airport in 2020: https://nieuws.eindhovenairport.nl/195509-eindhoven-airport-

in-2020-fors-minder-reizigers-en-slagen-gemaakt-in-kwaliteit-duurzaamheid-enhinderbeperking

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

28

Evaluatie maatregelen SLA Ter evaluatie van de maatregelen uit het Schone Lucht Akkoord heeft het RIVM gezondheidsindicatoren ontwikkeld20. De gezondheidsindicatoren geven ook aan in welke sectoren of gebieden extra luchtkwaliteitsmaatregelen mogelijk zijn om de gewenste gezondheidswinst te bereiken. Figuur 3.3. Verdeling van de bijdragen van categorieën van alle binnenlandse bronnen aan de gezondheidsindicator

Bron: RIVM, Methoderapport gezondheidsindicatoren

De figuur illustreert dat de potentiële gezondheidswinst voor het wegverkeer groter is dan voor bijvoorbeeld luchtvaart en railverkeer. Er zijn namelijk veel meer

20 RIVM, Methoderapport gezondheidsindicatoren (M.E. Gerlofs-Nijland, RIVM-2019-0209)

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

29

personen die worden blootgesteld aan bijdragen ten gevolge van wegverkeer, dan aan concentraties ten gevolge van luchtvaart en railverkeer. De indicator biedt ook de mogelijkheid om de blootstelling aan luchtvervuiling om te zetten in een berekening van gezondheidswinst. Op basis van de door RIVM gerapporteerde concentraties in Eindhoven is de potentiële levenswinst in maanden berekend voor 2015 en 2019. Tabel 3.5 Potentiële levenswinst voor Eindhoven in maanden volgens RIVM gezondheidsindicator Concentratie Jaar

NO2

Potentiële

PM10

levenswinst

2015

20,1

20,8

9,3

2019

18,4

18,6

8,2

De daling in concentratie luchtverontreinigende stoffen in de periode 2015 – 2019 heeft dus al 1 maand levensduurverlenging opgeleverd. De gezondheidsindicator kan niet voor individuele maatregelen worden berekend, omdat de uitkomsten op het schaalniveau van woonadres te klein zijn. De effecten vallen dan binnen de onzekerheidsmarge van de methode.

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

30

Bijlage 1. Bronnen Geïnterviewden ▪

Wethouder Eindhoven van klimaat & energie, openbare ruimte en groen

▪

Programmaleider milieu gemeente Eindhoven

▪

Beleidsadviseur milieu gemeente Eindhoven

▪

Controller milieu gemeente Eindhoven

▪

Beleidsmedewerker verkeer en vervoer gemeente Eindhoven

▪

Algemeen directeur Telos

▪

Secretaris Stichting Leefbaarheidsfonds Luchthaven Eindhoven (SLLE)

▪

Senior Researcher/project leader RIVM

▪

Adviseur Milieu & Gezondheid GGD Zuidoost-Brabant

▪

Business Developer Environment & Sustainabililty TNO

▪

Opdrachtnemer luchtkwaliteit, luchtvaart, geluid, MER Provincie Noord-Brabant

▪

Projectleider / senior adviseur Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant

▪

Oprichter Stad van Morgen

▪

Secretaris Luchthaven Eindhoven Overleg / directeur Stichting Leefbaarheidsfonds Luchthaven Eindhoven

▪

Coördinatoren Trefpunt Groen Eindhoven

▪

Vertegenwoordiger Milieudefensie Eindhoven

Documenten ▪

CE Delft (2019), Health costs of air pollution in European cities and the linkage with transport

▪

Gemeente Eindhoven (2020), Verdichtingsvisie Binnenstad Eindhoven.

▪

Gemeente Eindhoven (2020), Eindhoven kloppend hart van Brainport - Omgevingsvisie

▪

Schone Lucht Akkoord (2020)

▪

Buro Blauw (juni 2020), Jaarrapportage 2019 NO2-metingen

▪

RIVM. Nulrapportage NSL Monitoring 2010, Monitoringsrapportage NSL 2020

▪

RIVM, Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland: Rapportage 2020 en 2016

▪

Gemeente Eindhoven (2019), Raadsinformatiebrief. Onderwerp: Onderzoek Vestdijk d.d. 12 februari 2019

▪

Coöperatieve Vereniging AiREAS U.A. (2019), AiREAS - Plan van Aanpak ILM 2.0 concept 1.10

▪

Pieter van Geel (2019), Opnieuw Verbonden; proefcasus Eindhoven Airport

▪

RIVM (2019), Methoderapport Gezondheidsindicatoren Schone Lucht Akkoord (20190209)

▪

Gemeente Eindhoven (2018), Evenwicht en energie - Coalitieakkoord 2018-2022

▪

Gemeente Eindhoven (2018), Begroting Eindhoven 2021

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

31

▪

Gezondheidsraad (2018), Kernadvies Gezondheidswinst door schone lucht (2018/01)

▪

BCI (2018). Achtergrondrapportage: Op weg naar een centrum zonder uitlaatgassen in Eindhoven in 2030

▪

TNO (2018), Inschatting van effecten van gemeentelijke maatregelen voor reductie NO2concentratie op knelpunten

▪

CE Delft (2018), Nationale maatregelen luchtkwaliteit verkeer; Kosten en effecten op PM, NOx en EC

▪

Natuur en Milieu (2018), Rapport quickscan gemeenten

▪

Gemeente Eindhoven (2007), Programma Luchtkwaliteit en Mobiliteit “Schone lucht, dat lucht op!”

▪

Meetplan - ILM2.0 Meetnet stedelijk en regio en verdiepend veehouderij

▪

Diverse organisaties (2016), Brabantse health deal

▪

Gemeente Eindhoven (2013), Eindhoven op weg

▪

Presentaties RIVM (2020) aan gemeenteraad, Naar een gezonde stad en Bepalen luchtkwaliteit Eindhoven

▪

https://nieuws.eindhovenairport.nl/195509-eindhoven-airport-in-2020-fors-minderreizigers-en-slagen-gemaakt-in-kwaliteit-duurzaamheid-en-hinderbeperking

▪

https://www.eindhoven.nl/persberichten/rijk-en-regio-maken-afspraken-overbereikbaarheid-en-verstedelijking-van-brainport-eindhoven

▪

https://www.rivm.nl/media/milieu-en-leefomgeving/hoeschoonisonzelucht/

▪

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/luchtkwaliteit/normen-luchtkwaliteit

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

32

Bijlage 2. Overzicht projecten en maatregelen NSL Maatregelen NSL – volledige periode ▪ Actieprogramma Luchtkwaliteit en Mobiliteit (O) ▪ Busvervoer verbeteren. Inclusief signaleringsborden en detectielussen (V) ▪ Diverse reconstructieprojecten (V) ▪ Doorstroming: DVM, modernisering VRI, snelheidsbeperking op ring (V) ▪ Gratis OV. Fietsbeleid (G) ▪ Herinrichting Kanaalroutes ▪ Innovatie stedelijke distributie (V) ▪ Mauritsstraat. Verbeteren doorstroming, milieuzone vrachtverkeer, routering, groen aanbesteden, openbaar vervoer ▪ Meer stedelijk groen (O) ▪ Milieuzone bestelwagens (G) ▪ Milieuzone vrachtauto’s (G) ▪ Netwerkregeling Ring Oost ▪ Onderzoek naar Maatregelen en Effecten Westtangent conform kader Eindhoven op Weg ▪ Onderzoek naar mogelijkheden Capaciteitsuitbreiding Westelijke Ring ▪ Ongelijkvloerse kruising Ring/HOV-as (V) ▪ Opstellen Agenda Emissievrije Mobiliteit ▪ Overleg airport Eindhoven (O) ▪ Parkeerbeleid, inclusief handhaving (V) ▪ Praktijkopstelling Vestdijk ▪ Promoten invoering telewerken (O) ▪ Realisatie HOV-as tussen Eindhoven CS en High Tech Campus (V) ▪ Schone bussen (G) ▪ Schoon gemeentelijk wagenpark, inclusief biofuels stations (G) ▪ Snelfietsroute Eindhoven -Helmond ▪ Stimuleren vervoersmanagement bij gemeenten en bedrijven (G) ▪ Tijdelijke aanpassing Westelijke Binnenring conform kader Eindhoven op Weg in de ombouwfase van de Vestdijk ▪

Toeritdosering Aalsterweg en Leenderweg met bijbehorende aanpassing openbare ruimten (V) ▪ Uitbreiden Elektrisch Busvervoer ▪ Uitbreiden netwerk laadpalen ▪ Voorlichtingscampagne ▪ VRI aanpassen (V) ▪ VRI vernieuwen (V) ▪ Wegafsluitingen en herinrichtingen openbare ruimten (V) Projecten ▪ Landelijk Strijp ▪ Eindhoven-Esp (noord) ▪ Eindhoven de Hurk/Ekkersrijt/De Kade ▪ Eindhoven Strijp S ▪ Parkforum ▪ Eindhoven Stationsdistrict

REKENKAMERONDERZOEK MAATREGELEN LUCHTKWALITEIT EINDHOVEN

33