Rekenkameronderzoek Knoop XL tussen ambitie en realisatie

3.5 Recent commitment Rijk m.b.t. delen risico’s grondverwerving Fellenoord In het BO Leefomgeving 2024 is afgesproken dat Rijk en regio gezamenlijk gesprekken voeren over de gewenste vorm van (mogelijk) participatie van het Rijk in de gebiedsontwikkeling Fellenoord 46. Pilot

Inmiddels heeft dit ertoe geleid dat Rijk en regio zijn overeengekomen dat het rijk 50

grondfaciliteit

procent financiert van de negatieve waardesprong die ontstaat wanneer ervoor gekozen wordt om een verworven kantoor in verhuurde staat (dus inclusief huuropbrengsten) versneld te transformeren naar nieuwbouw ten behoeve van voornamelijk woningbouw. Circa 50 procent van deze negatieve waardesprong wordt opgevangen door het rijk via het ge44 Zie https://raadsinformatie.eindhoven.nl/vergadering/1374859. 45 Hierbij moet worden aangetekend dat voor veel (financiële) regelingen en afspraken tussen rijk en regio wordt aangesloten bij de gebiedsindeling van de grootschalige woningbouwlocatie (NOVEX) Eindhoven en daartoe behoort niet alleen Knoop XL maar bijvoorbeeld ook Groots Gestel en een deel van de binnenstadsontwikkelingen. 46 Zie https://raadsinformatie.eindhoven.nl/document/15668816/1#search=%22grondfaciliteit%22.

52

biedsbudget

. Deze afspraken hebben betrekking op de recent (in 2024 en 2025) gerea-

liseerde en beoogde (grond-) verwervingen. Een en ander is uitvloeisel van een pilot wat betreft de door het rijk op te zetten grondfaciliteit. Doel is dat dit leidt tot versnelde realisatie van woningen in het plangebied en het delen van financiële risico’s die optreden op het moment dat door de gemeente verworven gronden/panden in gebiedsontwikkeling worden gebracht. Uit de pilot is gebleken dat de nog op te richten grondfaciliteit (op korte termijn) geen soelaas biedt voor het delen van de gewenste grondaankopen dan wel het afdekken van de risico’s ten behoeve van een versnelde inbreng in de grondexploitatie. Daarom hebben het ministerie van VRO en de regio samen alternatieven verkend en is geconcludeerd dat de inzet van het Gebiedsbudget (voor de periode tot en met 2030) het meest geschikte instrument is om te voorzien in de gewenste cofinanciering voor het publieke tekort dat ontstaat bij een versnelde ontwikkeling. De gemeente heeft de beoogde verwervingen opgenomen in de aanvraag voor het Gebiedsbudget en deze aanvraag is eind 2025 gehonoreerd, voor een totale bijdrage van circa € 8,3 miljoen inclusief btw. Daarnaast is afgesproken dat voor een verdere versnelling van de woningbouw betrokken partijen in gesprek blijven in lijn met de gemaakte afspraken uit het Beethoven-convenant.

Er is verder afgesproken dat het rijk als vast agendalid toetreedt tot het structurele overleg van ontwikkelingsmaatschappij Fellenoord BV met haar aandeelhouders gemeente en provincie48.

3.6 Samenvatting bevindingen Zowel de ambtelijke programmaorganisatie Stationsdistrict & MIRT (PSM) als ontwikkelmaatschappij Fellenoord BV zijn compacte organisaties. PSM bepaalt de kaders waarbinnen Fellenoord BV haar taken kan uitvoeren. Beide organisaties lijken voldoende ‘opgetuigd’. Na in de managementletter 2021 te hebben gewaarschuwd voor tekortschietende capaciteit voor de uitvoering van een complex project als Knoop XL, heeft de accountant in latere managementletters geen reden gezien deze waarschuwing te herhalen. Mede naar aanleiding van de waarschuwing in de managementletter 2021 heeft de gemeente een programmaorganisatie (PSM) opgezet en in algemene zin geïnvesteerd in de capaciteit van de ambtelijke organisatie. De rolverdeling tussen PSM en Fellenoord BV is helder en dit geldt ook voor de afstemming tussen PSM enerzijds en de verdere ambtelijke organisatie van de gemeente anderzijds. PSM maakt geen onderdeel uit van de ‘lijn’ maar betrekt vanuit diverse sectoren en afdelingen een groot aantal ambtelijke medewerkers van de gemeente bij de opgaven die 47 De programmaorganisatie geeft aan dat het alternatief is ervoor te kiezen de verworven kantoorpanden te exploiteren in de huidige staat en de renteopbrengsten te gebruiken om de boekwaarde gelijkmatig te verlagen totdat de waarde van de nieuwe bestemming is bereikt.

Afhankelijk van de specifieke casus kan dit 15 tot 20 jaar duren, waarbij dus niet het doel wordt gerealiseerd om woningbouw te versnellen. 48 Zie https://open.overheid.nl/documenten/5544e026-d0d7-4830-afbb-43014b7b32ae/file.

53

voorliggen om Knoop XL te ontwikkelen) waarbij op directieraadniveau is geborgd dat deze ‘inleen’ van medewerkers goed verloopt. Behalve dat beide organisaties voldoende geëquipeerd lijken voor hun taken, is er ook aandacht geweest voor de wijze waarop de gemeente de risico’s die zij loopt bij de ontwikkeling van Knoop XL kan beperken. In de eerste plaats betreft dit de risicodeling binnen de ontwikkelmaatschappij Fellenoord BV, waarin de gemeente met de provincie elk voor 50 procent participeren. Vanwege het gehanteerde ABC-model is het risicoprofiel van Fellenoord BV relatief beperkt. De gemeente loopt zelf relatief grote risico’s vanwege mogelijke waardedaling op verworven grond en panden, oplopende rentelasten als vertraging in de ontwikkeling optreedt en indien er niet voorziene tegenvallers zijn in het bouwrijp maken van grond. Verder is er een risico op prijsstijgingen van kosten die onvoldoende worden gecompenseerd in de budgetten, bijvoorbeeld ook vanwege de opgave om de openbare ruimte te ontwikkelen. In de tweede plaats zijn recent met het rijk afspraken gemaakt over het delen in de risico’s die de gemeente loopt als gevolg van het strategisch actief verwerven van grond en panden, vooruitlopend op de beoogde landelijke grondfaciliteit.

Niet alleen worden zo risico’s gedeeld, maar het stelt de gemeente ook beter in staat haar actieve rol bij de verwerving van grond en panden in te vullen, zodat het ook de slagvaardigheid en snelheid bevordert waarmee gebieden tot ontwikkeling kunnen worden gebracht.

54

4 Ambities, doelen & meerwaarde van raadscommissie Knoop XL 4.1 Leidraad Knoop XL: ‘Organiseer rolneming van de raad’ Leidraad

Op 24 mei 2022 heeft de gemeenteraad van Eindhoven besloten tot het instellen van een

Knoop XL

aparte raadscommissie ex artikel 82 van de Gemeentewet voor Knoop XL. De door de raad ingestelde raadscommissie Knoop XL vloeit voort uit de op initiatief en in opdracht van de Rekenkamer Eindhoven opgestelde ‘Leidraad Knoop XL’ 49 die op 6 mei 2022 is aangeboden aan de raad. In het aangenomen raadsvoorstel ‘Rekenkamerleidraad Knoop XL’ is bepaald dat de navolgende elf aanbevelingen worden overgenomen 50: Aanbeveling 10 houdt in dat de raad zijn rol moet organiseren: Figuur 10. Weergave aanbevolen stappen in Leidraad Knoop XL

Raadscie.

In het raadsvoorstel is verder geformuleerd dat voor het project Knoop XL een aparte

Knoop XL

raadscommissie ex artikel 82 van de Gemeentewet zal worden ingesteld, als nadere uitwerking van aanbeveling 10 in de leidraad. De griffie wordt opdracht gegeven een raadsvoorstel voor te bereiden voor de instelling van een raadscommissie ex art. 82.

49 Policy Research Corporation (PRC) i.o.v. Rekenkamer Eindhoven, Leidraad voor de Eindhovense gemeenteraad ‘Project Knoop XL’, mei 2022. 50 Gemeente Eindhoven, Raadsvoorstel Rekenkamerleidraad Knoop XL, 24 mei 2022.

55

4.2 Rol en bevoegdheden van raadscommissie Knoop XL Rol &

In het startdocument51 voor de raadscommissie is het volgende vastgelegd ten aanzien

bevoegdheden van haar rol en bevoegdheden: De raadscommissie zal namens de raad de afspraken en bevoegdheden die gemandateerd zijn bewaken. Daarvoor kan de raadscommissie het college om informatie en verantwoording vragen. De raadscommissie kan gevraagd en ongevraagd advies uitbrengen over de ontwikkelingen aan de raad. De raadscommissie krijgt daarbij ondersteuning van een ambtelijk secretaris die wordt aangeleverd door de griffie, heeft de accountant als vaste externe adviseur en kan desgewenst andere expertise inhuren. Verder is in november 2022 door de coördinerend portefeuillehouder en directeur Programma Stationsdistrict en MIRT (PSM) de volgende rolneming van de raad toegelicht in de raadscommissie Knoop XL52. Figuur 11. Toelichting op rol van de raad bij ontwikkeling Knoop XL

De Ontwikkelvisie is februari 2021 unaniem vastgesteld door de raad. Daarna heeft de raad op 8 juli 2022 besloten over de eerste acht stappen in de leidraad, waarna op 24 januari 2023 het raadsvoorstel ‘Uitvoering gebiedsontwikkeling Fellenoord’ is aangenomen, met daarin onder meer de KPI’s voor deze gebiedsontwikkeling.

51 Zie https://raadsinformatie.eindhoven.nl/document/11780884/1#search=%22raadsvoorstel%20raads commissie%20knoop%20xl%22. 52 Zie https://eindhoven.notubiz.nl/document/12147685/1#search=%22knoop%20xl%20%20rol%20ge meenteraad%20%20november%202022%22 .

56

In een door de gemeente Eindhoven in samenwerking met de provincie Noord-Brabant opgesteld document ‘Eindhoven Internationale Knoop XL: ‘leidraad omgang Knoop XL’ d.d. 21 november 2022 is het volgende vastgelegd 53: 1. Raadscommissie: de specifiek ingestelde raadscommissie wordt regulier (minimaal 2x per jaar en naar wens vaker) bijgepraat over de ontwikkelingen en de laatste stand van zaken. In deze bijeenkomsten is er ook ruimte om specifieke thema’s centraal te stellen en/of nadere informatie te vragen als daar behoefte aan is. 2. Gebiedsbezoek: jaarlijks wordt een bezoek georganiseerd aan het projectgebied voor raads- en statenleden. 3. Tijdens dit bezoek vindt een rondleiding plaats door het gebied en worden aanwezigen bijgepraat over de actuele ontwikkelingen. 4. Voortgangsrapportage KPI’s: Er wordt jaarlijks gerapporteerd aan de gemeenteraad en staten over de voortgang en de score op de KPI’s aan de hand van een Dashboard. Dit wordt vastgelegd in de Overeenkomst tussen de ‘moeders’ (i.c. de gemeente Eindhoven en de provincie Noord-Brabant) en de gebiedsentiteit en de bijbehorende Statuten. 5. Financiële voortgang: informatie over de financiële voortgang gebeurt aan de hand van de jaarbegroting, een jaarlijkse update van de grondexploitatie, een jaarplan, een jaarrekening en een jaarverslag.

Dit wordt vastgelegd in de Overeenkomst tussen moeders en de gebiedsentiteit en de bijbehorende Statuten. 6. AvA: de gemeenteraad wordt meegenomen in uitkomsten van de Algemene vergadering van Aandeelhouders van de gebiedsentiteit. Verordening

In het raadsvoorstel ‘Verordening op de raadscommissie Knoop XL gemeente Eindhoven

raadscie.

2023’ zijn de volgende taken vastgelegd voor de raadscommissie (artikel 3) 54. “De raadscommissie: a. bereidt de besluitvorming van de gemeenteraad voor en overlegt met het college of de burgemeester over raadsvoorstellen die de ontwikkeling van Knoop XL raken; b. biedt een langdurige, procesmatige en integrale ondersteuning van de raad rond de ontwikkelingen die Knoop XL raken; c. organiseert relevante opleidings- en informatie-activiteiten voor raadsleden en commissieleden; d. nodigt externe deskundigen uit voor advies of zienswijzen; e. is bevoegd aan de raad over de a t/m d benoemde zaken voorstellen te doen.” Als de raadscommissie Knoop XL een advies uitbrengt aan de raad, worden in het advies de standpunten opgenomen van alle fracties (zie artikel 12 van de verordening). Er vinden in de raadscommissie geen stemmingen plaats over het advies (wel over geheimhouding en met betrekking tot de orde van de vergadering). Met het advies worden alle nuances 53 Zie Gemeente Eindhoven en provincie Noord-Brabant, Eindhoven Internationale Knoop XL: ‘leidraad omgang Knoop XL, 21 november 2022. Zie ook https://eindhoven.notubiz.nl/document/12125925/1#search=%22leidraad%20knoop%20xl%22. 54 Zie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/gmb-2023-69974.html.

57

die leven in de raadscommissie ingebracht bij de raad en niet alleen een meerderheidsstandpunt. Raadscie.

De gemeenteraad van Eindhoven heeft ervoor gekozen om een raadscommissie ex artikel

ex artikel 82

82 van de Gemeentewet in te stellen voor Knoop XL. Kenmerken van een dergelijke artikel

Gemeentewet

82-commissie is dat de commissie geen bevoegdheden overgedragen heeft gekregen van de raad, van het college of van de burgemeester. De raadscommissie neemt met andere woorden geen besluiten maar is klankbord voor het college en geeft advies aan de raad. Indien gekozen was voor een raadscommissie ex artikel 83, was er wel de mogelijkheid om bevoegdheden van raad, college of burgemeester over te dragen aan de commissie.

Toezegging

In een raadsvergadering van 10 januari 2023 heeft de coördinerend portefeuillehouder

Dashboard

Knoop XL namens het college de toezegging gedaan tot het ontwikkelen van een zogenoemd Dashboard voor het monitoren van Knoop XL, naar aanleiding van de behandeling van het raadsvoorstel Uitvoering gebiedsontwikkeling Fellenoord (hoe) 55. Toegezegd wordt dat in de raadscommissie van 4 juli 2023 een eerste aanzet voor het dashboard wordt besproken. Daarna is nog een groot aantal keren gevraagd om het dashboard maar tot heden is er nog geen functionerend dashboard dat ‘gevuld’ met data een beeld geeft van de stand van zaken wat betreft de uitvoering van Knoop XL, toegespitst op de gebiedsontwikkeling Fellenoord. Op 17 juni 2024 heeft de raadscommissie Knoop XL, in de meningsvormende vergadering bij de behandeling van clusterpaspoort 1A, bijvoorbeeld opgeroepen het dashboard snel op te leveren zodat inzichtelijk is hoe de KPI’s in de verschillende clusters zich tot elkaar verhouden. Het dashboard is op 11 november 2024 door de raadscommissie Knoop XL geagendeerd voor bespreking in de raadscommissie van 10 december 2024. In dat overleg is door de fracties die het agenderingsverzoek pleegden toegelicht dat het dashboard zoals dat vermoedelijk wordt uitgewerkt naar verwachting wel een functie zal hebben voor de controlerende rol van de raad maar minder voor de kaderstellende rol.

Met name is er behoefte om met het dashboard het ‘grote geheel’ van de gebiedsontwikkeling in beeld te krijgen, waarbij niet telkens per ‘puzzelstukje’ of ‘postzegel’ (c.q. per clusterpaspoort afzonderlijk) wordt bezien of de voorgenomen gebiedsontwikkeling in lijn is met gestelde doelen, maar dat het mogelijk is om een ‘optelsom’ te maken van alle ‘puzzelstukjes’ waarmee inzichtelijk wordt of het betreffende cluster voldoende bijdraagt aan de nagestreefde doelen voor de gebiedsontwikkeling van Fellenoord als geheel. De raadscommissie wil kunnen sturen als blijkt dat een of meer clusters minder bijdragen aan een bepaald doel voor Fellenorod als geheel dan eerder verwacht, zodat dan bij andere clusters kan worden gezorgd voor voldoende compensatie. De coördinerend wethouder en 55 Zie https://eindhoven.notubiz.nl/document/12125922/4#search=%22raadsvoorstel%20uitvoering%2 0gebiedsontwikkeling%20fellenoord%20hoe%22 en https://eindhoven.notubiz.nl/modules/6/Moties%20en%20toezeggingen/809119.

58

de directeur van Fellenoord zeggen toe in de verdere ontwikkeling van het dashboard hiermee rekening te houden en dat dit ook geldt voor de door de raadscommissie gewenste ‘doorkliks’ op gebiedsniveau, waarmee per cluster nadere informatie over doelen en bijdrage aan de realisatie van dat cluster kan worden ingezien. Door de directeur van Fellenoord BV is enkele keren toegelicht op een conceptversie van het dashboard. Op 27 januari 2025 zijn bouwstenen voor het dashboard gepresenteerd aan de raadscommissie Knoop XL en op 18 november 2025 is een demonstratie verzorgd van een conceptversie van het dashboard, nog zonder ‘vulling’ met data 56. Tot op dit moment is er nog geen werkend dashboard, waarmee de raad zijn kaderstellende en controlerende rol ten aanzien van de gebiedsontwikkeling van Fellenoord als geheel goed kan invullen. Amendement

Met Amendement Raad in Positie57 d.d. 24 januari 2023 is beslist dat alle clusterpas-

Raad in positie poorten, die onderdeel zijn van de gebiedsontwikkeling Fellenoord, altijd worden gepresenteerd aan de Raadscommissie Knoop XL in aanwezigheid van de wethouder. De raadscommissie kan naar aanleiding van de presentatie met het college (de wethouder) de clusterpaspoorten bediscussiëren en verbetermaatregelen meegeven. Noodrem-

Verder heeft de raad met het aangenomen amendement het college de opdracht gegeven

procedure

om een optie tot een zogenoemde ‘noodremprocedure’ in te voeren, waarmee de raadscommissie het clusterpaspoort ter besluitvorming aan de raad kan voorleggen.

4.3 Tussenevaluatie raadscommissie Knoop XL d.d. mei 2024 Weinig grip…

Op 14 mei 2024 is een tussenevaluatie van de raadscommissie Knoop XL gepubliceerd. In het startdocument voor de raadscommissie Knoop XL van juli 2022 is al geagendeerd dat er een tussenevaluatie wenselijk zou zijn. De tussenevaluatie is een initiatief van de raadscommissie Knoop XL zelf, ondersteund vanuit de griffie. Het beeld dat uit de zelfevaluatie naar voren komt, gebaseerd op reacties van 11 leden van de raadscommissie op stellingen en vragen, laat zich als volgt samenvatten: Positief: Veruit de meeste leden vinden dat de onderwerpen die aandacht verdienen in de raadscommissie ook aan de orde gekomen zijn. Een meerderheid van de leden is ook tevreden over hoe deze onderwerpen besproken zijn. 56 Zie https://eindhoven.notubiz.nl/document/16248320/1#search=%22presentatie%20dashboard%20k noop%20xl%22. 57 Zie https://eindhoven.notubiz.nl/document/12347455/3#search=%22commissieadvies%20dashboar d%20en%20noodremprocedure%20bij%20clusterpaspoorten%22.

59

De raadscommissie komt voldoende frequent samen en er kan volgens een grote meerderheid vrijuit inhoudelijk discussie worden gevoerd. 2/3 van de commissieleden geeft aan tevreden te zijn met het resultaat van de raadscommissie tot dan toe en 7 van de 10 responderende commissieleden is tevreden over hoe het doel van de raadscommissie is gerealiseerd. Minder positief: Een meerderheid geeft aan als commissielid te weinig grip te hebben op de ontwikkelingen rondom Knoop XL. Een ruime meerderheid is niet tevreden over hoe hij of zij zijn of haar rol als raadscommissielid invult. Een meerderheid van de commissieleden is niet tevreden over hoe regie wordt gevoerd op de agenda van de raadscommissie. Er wordt aangegeven dat daarvoor nodig is: Overzicht op de planning van voor Knoop XL relevante ontwikkelingen en besluitvorming. Mogelijkheid om onafhankelijke experts te kunnen inzetten voor onderbouwde besluitvorming. De helft van de commissieleden is tevreden over hoe de ontwikkelingen integraal kunnen worden gemonitord maar de andere helft is dus niet tevreden. … maar geen

De tussenevaluatie heeft niet geleid tot bijstellingen in de werkwijze van de raads-

bijstellingen

commissie, zo is gebleken in een informele sessie d.d. 19 januari 2026 met leden van de commissie die ten behoeve van het voorliggende onderzoek is belegd 58.

4.4 Actueel beeld raadsleden over functioneren van raadscommissie Knoop XL Meerwaarde

De leden van de raadscommissie Knoop XL vinden in het algemeen het instellen van een

raadscie.

raadscommissie specifiek gericht op Knoop XL een goede zaak. De meerwaarde van de raadscommissie Knoop XL is vooral gelegen in de volgende punten: Lidmaatschap van de raadscommissie Knoop XL biedt de leden de kans om kennis op te bouwen op een complex dossier. De raadscommissie wordt ondersteund door een raadsadviseur vanuit de griffie, wat ook bijdraagt aan de kennisopbouw van de raadscommissie. De informatievoorziening van het college naar de raad wordt met de raadscommissie gerichter en meer gestroomlijnd vormgegeven. In principe gaat alle informatie die raakt

58 Aan de sessie namen zeven leden van de raadscommissie deel. In een eerdere fase van het onderzoek zijn ten behoeve van het onderzoek vier gesprekken gevoerd met vier individuele leden van de raadscommissie (twee van deze vier leden participeerden ook in de sessie, zodat per saldo beelden zijn verzameld van negen leden van de raadscommissie over het functioneren van de commissie.

60

aan en/of van betekenis is voor de ontwikkeling van en besluitvorming over Knoop XL van college naar de raadscommissie59. De leden van de raadscommissie bouwen een netwerk op, kunnen profiteren van elkaars sterke punten, om zo beter in staat te zijn met het college te overleggen over relevante ontwikkelingen en voor te bereiden besluitvorming. Als de leden van de raadscommissie goed zijn ingevoerd in het dossier, biedt dit voor het college betere mogelijkheden om de raad bij het programma te betrekken. What if not?

Indien er geen specifieke raadscommissie Knoop XL zou zijn ingesteld, zou de besluitvorming in de raad moeten worden voorbereid via de algemene meningsvormende raadscommissie. De gemeente Eindhoven kende tot de instelling van raadscommissie Knoop XL maar één raadscommissie, waar in veel andere gemeenten vaak een commissie ‘Sociaal’ bestaat naast een commissie ‘Fysiek’ en soms nog andere commissies. Zonder de instelling van de raadscommissie Knoop XL zouden de leden van de algemene meningsvormende raadscommissie dit complexe dossier ‘erbij’ hebben moeten doen, wat waarschijnlijk ten koste zou zijn gegaan van de kennisopbouw over het dossier Knoop XL door raadsleden.

Kritische

Dat de leden van de raadscommissie op grote lijnen de raadscommissie een meerwaarde

kanttekeningen achten, laat onverlet dat er ook kritische kanttekeningen worden geplaatst bij het functioneren van de raadscommissie: Er is een breed gedeeld gevoel dat het functioneren van de raadscommissie wordt gefrustreerd door het ontbreken van het toegezegde dashboard. Zonder dat dashboard is het voor de commissieleden moeilijk om inzicht te ontwikkelen in de samenhang tussen de verschillende (deel-) projecten binnen de gebiedsontwikkeling Fellenoord. Als een clusterpaspoort wordt besproken in de raadscommissie, is niet duidelijk welke bijdrage dat cluster dient te leveren aan de realisatie van de KPI’s die zijn geformuleerd voor Fellenoord als geheel. Mede als gevolg van het ontbreken van het dashboard is er de neiging voor de gebiedsontwikkeling Fellenoord sterk te focussen op de clusterpaspoorten ‘op zich’ of op aankopen van panden of percelen grond waarbij discussies een hoog detailniveau kunnen bereiken. Dit wordt mede in de hand gewerkt door de geformuleerde KPI’s, die deels ook een hoog detailniveau kennen. De leden van de commissie kunnen de KPI’s nu alleen toepassen op de individuele clusters omdat de bijdrage van het betreffende cluster aan de totale gebiedsontwikkeling Fellenoord niet kan worden getoetst, terwijl de KPI’s zijn geformuleerd voor het deelgebied Fellenoord als geheel.

59 Daarbij moet wel worden aangetekend dat er diverse beleidsterreinen zijn, zoals bijvoorbeeld wonen of mobiliteit, die van groot belang zijn voor de ontwikkeling van Knoop XL maar ook voor de rest van de stad. Relevante beleidsdocumenten op deze beleidsterreinen komen wel aan de orde in de raadscommissie Knoop XL maar voorbereiding van besluitvorming op deze beleidsterreinen vindt plaats in de algemene meningsvormende raadscommissie.

61

Commissieleden geven verder aan dat de focus in de raadscommissie sterk ligt op deelgebied Fellenoord. De OV-knoop en het Stationsgebied Zuid krijgen veel minder aandacht. Commissieleden kijken kritisch naar de agendering in de commissie en met name ook naar het ontbreken van een inzichtelijke planning voor langere termijn van door de gemeente te nemen besluiten. Dit maakt het lastig om externe ondersteuning in te schakelen, hoewel het inschakelen van externe deskundigheid ten behoeve van advies, bijvoorbeeld in de vorm van een second opinion op voorgenomen besluiten, wel een in de verordening vastgelegde taak is van de raadscommissie. Meer in het algemeen ervaren commissieleden soms dat er grote druk staat c.q. wordt gezet op ‘akkoord gaan’ met een bepaald voorgenomen besluit vanuit het college en dat er weinig ruimte en tijd is om afwijkende opvattingen in te brengen (bijvoorbeeld omdat er lang is onderhandeld met externe partijen en ‘dit het nu eenmaal is’). Commissieleden geven aan dat het lastig is om goed overzicht te ontwikkelen in de financiën van Knoop XL. Het is met name lastig om voor de verschillende deelgebieden (Fellenoord, OV-knoop, Stationsgebied Zuid) en delen daarbinnen overzicht te ontwikkelen over de beschikbare financiële middelen en de kosten.

Daarbij speelt mee dat de inkomsten uit subsidieregelingen zoals Wbi of ‘deals’ zoals de Brainport-deal en het convenant Beethoven vaak niet alleen ten goede komen aan Knoop XL. Daarnaast wordt in de informatievoorziening doorgaans het perspectief van de betreffende subsidie of ‘deal’ is gekozen en niet die van de verschillende deelgebieden binnen Knoop XL. Het is voor commissieleden daarom bijna onmogelijk om voor deze deelgebieden een overzicht te ontwikkelen van beschikbare financiële middelen en geraamde kosten. Knoop XL is in de programmabegroting ook weinig zichtbaar. Er is geen ‘programma Knoop XL’, zodat voor Knoop XL relevante informatie is verspreid over programma’s als ‘woningbouw en fijne wijken’, ‘klimaat en weer’, ‘bereikbaarheid’ en dergelijke. Een aandachtspunt is verder dat sommige voor Knoop XL relevante beleidsdocumenten, zoals bijvoorbeeld het woonprogramma of het verkeerscirculatieplan, niet in deze commissie besproken worden maar in de algemene meningsvormende raadscommissie omdat het beleidsdocument niet alleen het gebied Knoop XL raakt met ook andere delen van de stad. Deze beleidsdocumenten wel in de raadscommissie Knoop XL bespreken, zou leiden tot ‘dubbel werk’ met de algemene raadscommissie.

Vanwege de vele dwarsverbanden tussen de raadscommissie Knoop XL en de algemene meningsvormende raadscommissie en de gemeenteraad, is het zaak dat de leden van de raadscommissie intern in de eigen fractie goed afstemmen op beleidsdossiers die zowel belangrijk zijn voor Knoop XL als voor andere delen van de stad.

4.5 Samenvatting bevindingen De belegde groepssessie met leden van de raadscommissie Knoop XL, de gevoerde gesprekken met individuele leden, de griffier en raadsadviseur van de commissie en met drie

62

betrokken portefeuillehouders onderbouwen dat betrokkenen het instellen van een specifieke raadscommissie gericht op Knoop XL zien als positief en waardevol. De meerwaarde van de raadscommissie zou echter nog groter kunnen zijn dan deze momenteel in de praktijk is. De leden van de raadscommissie geven aan dat de ingestelde raadscommissie positief bijdraagt aan de benodigde kennisopbouw aan de zijde van raadsleden, bijdraagt aan een gestroomlijnde informatievoorziening vanuit het college naar de raad en mogelijkheden biedt voor afstemming en klankborden van college met betrokken raadsleden. Tegelijkertijd kan worden geconstateerd dat er veel ruimte is voor verbetering. Met name vanwege navolgende bevindingen is de meerwaarde van de raadscommissie in de praktijk minder groot dan deze zou kunnen zijn: De focus ligt nu eenzijdig op gebiedsontwikkeling Fellenoord. Nu de ontwikkelingen in Stationsgebied Zuid richting uitvoering gaan, is het met name zaak om de ontwikkeling van de Multimodale Knoop en Spoorknoop Eindhoven meer aandacht te geven. De informatievoorziening kan en moet nog beter. Dit betreft met name de tijdigheid van de informatie en de vorm waarin informatie wordt aangereikt. Wat betreft de tijdigheid van informatievoorziening is van belang dat commissieleden beter inzicht hebben in wanneer welke besluiten aan de orde zijn en moeten worden voorbereid.

Een inzichtelijke planning voor de langere termijn biedt de gelegenheid om waar nodig externe expertise in te zetten voor eventuele second opinion op conceptbesluiten en door de raadscommissie daarover aan de raad te geven adviezen. Wat betreft de vorm van de informatie is het gewenst dat het al lang toegezegde dashboard daadwerkelijk wordt toegepast en wordt ‘gevuld’. De commissieleden zijn dan beter in staat om beoogde invulling van clusters te plaatsen in het perspectief van de ontwikkeling van Fellenoord als geheel en te beoordelen of een en ander naar verwachting voldoende bijdraagt aan de realisatie van de voor Fellenoord als geheel geformuleerde KPI’s. Commissieleden missen een goed overzicht over de financiële stromen rondom Knoop XL. Er zijn geen inzichtelijke overzichten van subsidies en verwachte inkomsten uit exploitatie enerzijds en verwachte kosten van gebiedsontwikkeling anderzijds voor Fellenoord en Stationsgebied Zuid en ook de financiële stromen rondom de OV-knoop zijn lastig te doorgronden (onder meer vanwege uiteenlopende ‘horizonten’ van ontvangen subsidies, de voorwaarden die daarbij door de subsidiegever zijn geformuleerd en het gegeven dat subsidies vaak niet alleen op Knoop XL betrekking hebben maar ook op ontwikkelingen elders in Eindhoven).

63

Bijlage I: gesprekspartners Ten behoeve van het voorliggende onderzoek zijn gesprekken gevoerd met: Gemeente Eindhoven, ambtelijke gesprekspartners vanuit de programmaorganisatie Stationsdistrict & MIRT (PSM) Programmadirecteur Eindhoven Knoop XL & MIRT. Programmamanager Stationsdistrict & MIRT (met focus op gebiedsontwikkeling Fellenoord). Programmamanager Stationsdistrict & MIRT (met focus op OV Knoop Eindhoven CS en Stationsgebied Zuid) Strategisch Manager Programmabeheersing Stationsdistrict & MIRT. Gemeente Eindhoven, overige ambtelijke gesprekspartners Directeur Ruimtelijk Economische Opgaven (REO). Senior Business Controller aandachtsveld Ruimtelijk Economische Opgaven. Gesprekspartners van buiten de gemeente Eindhoven Directeur Ontwikkelingsmaatschappij Fellenoord B.V. (Fellenoord 2040). Senior projectmanager Provinciaal Ontwikkelbedrijf, bij Provincie Noord-Brabant Gesprekspartners gemeenteraad Eindhoven, inclusief ondersteuning vanuit griffie Gesprekken met Leden van raadscommissie Knoop XL (4 leden, vanuit fracties van GroenLinks, VVD, PvdA en SP, waaronder plaatsvervangend voorzitter). Griffier. Raadsadviseur, tevens secretaris van raadscommissie Knoop XL. Groepssessie met raadsleden vanuit fracties van VVD, PvdA, PvdD, GroenLinks, Volt, Ouderen Appèl Eindhoven en 50Plus.

Bestuurlijke gesprekspartners vanuit de gemeente Eindhoven Portefeuillehouder van Brainport, economie, onderwijs, Knoop XL en EindhovenNoordwest. Portefeuillehouder van wonen, wijken, ruimte en dienstverlening. Portefeuillehouder van hoger- en beroepsonderwijs, mobiliteit, binnenstad en Design District.

***

64

Bijlage II: begrippenlijst In het voorliggende onderzoeksrapport zijn enkele begrippen regelmatig gebruikt, waarvoor een nadere toelichting nuttig kan zijn: Eindhoven Internationale Knoop

Internationale Knoop XL omvat het gebied van grof-

XL (Knoop XL)

weg het PSV-stadion in het westen tot aan de Dommel aan de oostkant waar in de komende jaren een ingrijpende stedelijke herontwikkeling is voorzien. Het omvat drie deelgebieden: Gebiedsontwikkeling Fellenoord. Multimodale Knoop Eindhoven. Stationsgebied-Zuid.

OV-Knoop Eindhoven

Grootschalig project om het openbaar vervoer in en rond Eindhoven klaar te maken voor de toekomst en de in de komende decennia te verwachten sterke groei van het aantal inwoners en het aantal (OV) vervoersbewegingen. OV-Knoop Eindhoven betreft een samenwerking tussen ProRail, het rijk, de provincie, NS en de gemeente Eindhoven. OV-Knoop Eindhoven bestaat uit twee deelprojecten: Multimodale Knoop Eindhoven (MMK). Spoorknoop Eindhoven.

Multimodale Knoop Eindhoven

Onderdeel van de OV-Knoop dat zich met name richt

(MMK)

op busstation, stationsgebouw en directe omgeving.

Spoorknoop Eindhoven (SKE)

Onderdeel van de OV-Knoop dat zich richt op aanpassingen aan het spoor. Binnen de Knoop XL betreft dit de realisatie van twee extra perronsporen en het emplacement westzijde.

MIRT-verkenning

Een MIRT-verkenning is de tweede fase in het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) waarin het rijk en de betreffende regio gezamenlijk onderzoeken of grote projecten (wat betreft infrastructuur, OV of ruimte) haalbaar zijn.

BO MIRT

BO MIRT is het bestuurlijk overleg ten behoeve van de MIRT-trajecten, waaraan onder meer de betreffende

65

ministeries en regionale overheden deelnemen. PSM

Programmaorganisatie Stationsdistrict & MIRT. Een onderdeel binnen de ambtelijke organisatie van de gemeente Eindhoven dat zich richt op grote ruimtelijkeconomische en infrastructurele opgaven, waaronder Knoop XL. PSM vormt geen onderdeel van de lijnorganisatie van de gemeente Eindhoven.

ABC-constructie

Bij gebiedsontwikkeling Fellenoord toegepaste constructie waarbij gemeente Eindhoven (A) grond en/of vastgoed verkoopt aan Ontwikkelmaatschappij Fellenoord BV (B) en waarbij Fellenoord BV (B) betreffende grond en/of vastgoed, in principe tegelijkertijd dan wel op korte termijn, doorverkoopt aan bijvoorbeeld een ontwikkelaar als eindafnemer (C).

66