bijlage 4 Circulaire Gebiedsontwikkeling Internationale Knoop XL 27052019

50

Bron: Ontwikkelvisie Fellenoord, KCAP Architects&Planners, juli 2018

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

De ondergrond wordt slim ingezet voor klimaatadaptatie, sanitatie en energievoorziening (Warmte Koude Opslag). Er wordt aangesloten bij restwarmte van de TU/e.

Afval wordt gescheiden ingezameld bij huishoudens en bedrijven. De Knoop XL werkt toe naar 0% restafval door middel van compostcontainers, recycling en slimme logistiek.

HOOFDSTUK 05

De Dommel en de Fellenoord worden groene aders door de wijk, die klimaatbestendigheid, biodiversiteit en een gezonde stad bevorderen.

HOOFDSTUK 02

Door optimale aansluiting op het (H)OV vanuit het Centraal Station (hoofdletters) en goede beloopbaarheid, voeren fietsen en voetgangers de boventoon: een autoluw gebied zorgt voor schone lucht en een leefbaar karakter. Het nieuwe busstation Neckerspoel draagt hier aan bij.

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELVISIE: MATERIALEN Visie

Ambitie gemeente 50% minder gebruik primaire grondstoffen in 2030. 0% huishoudelijk restafval in 2020. Minstens 15% oud beton verwerkt in klinkels, tegels, stoepranden. Circulariteit integreren in gebiedsontwikkeling en grondverkoop.

Ambitie niet haalbaar binnen Knoop XL Ambitie uitdagend binnen Knoop XL Ambitie haalbaar binnen Knoop XL

HOOFDSTUK 03

LEGENDA:

HOOFDSTUK 02 HOOFDSTUK 04

De Knoop XL grijpt haar transformatie aan voor het reduceren van het grondstoffenverbruik en neemt hierbij een voorbeeldfunctie op weg naar de nationale visie om 100% circulair te zijn in 2050. In een bouwhub worden de materialen uit de sloop van gebouwen en de grote hoeveelheid wegen rond de Fellenoord tijdelijk opgeslagen en hoogwaardig hergebruikt in nieuwbouw. De ambitie van 15% oud beton verwerking kan naar boven worden gesteld. Door inzicht in de ‘urban mine’ kan vraag en aanbod slim op elkaar afgestemd worden. De geplande bouw in de Knoop XL neemt levensduur, flexibiliteit, impact van materialen en ontwerp voor demontage mee in het ontwerp en de gemeente beloont circulariteit in de gronduitgifte. Daarnaast is er ruimte in het gebied voor het zichtbaar maken van circulariteit doorTechniek, Design en Kennis: openbare ruimte in parken en rond de Dommel demonstreren techniek en logistiek omtrent bijv. compostering en plastic recycling. Lokale ondernemingen worden gestimuleerd om van elkaars reststromen gebruik te maken en zo de bewoners van de Knoop XL bewust te maken van de grondstoffen die ze gebruiken.

HOOFDSTUK 05

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

51

Visie

Ambitie gemeente

LEGENDA:

Ambitie niet haalbaar binnen Knoop XL Ambitie uitdagend binnen Knoop XL Ambitie haalbaar binnen Knoop XL

HOOFDSTUK 03

100% klimaatbestendige gebouwen en openbare ruimte. Verharding terugdringen ten behoeve van minimaliseren wateroverlast en hittestress. Ontwikkelen ecologisch groen ter verhoging biodiversiteit, intensivering van verbindingen.

HOOFDSTUK 02 HOOFDSTUK 04

Er liggen binnen het gebied grote mogelijkheden om klimaatbestendigheid als beginpunt te nemen in het ontwerp van het gebied. De Knoop XL maakt de vaak onzichtbare thema’s van klimaatbestendigheid en biodiversiteit zichtbaar in het straatbeeld. Hier liggen grote mogelijkheden voor het samenkomen van de “linker- en rechter hersenhelft”, techniek en design. De Knoop XL combineert verdichting met vergroening: asfalt en beton veranderen in groene stroken, daken en gevels om wateroverlast en hittestress te verminderen. Waterberging is waar mogelijk natuurlijk, geregeld op gebouwniveau met bufferzones. Een gezonde Dommel krijgt een prominente plek waar lokale plantensoorten zichtbaar gemaakt worden voor bezoekers. Een sterke verbinding met de ecologische hoofdstructuur zorgt voor een hoge biodiversiteit. De nieuwe Dommel Passage maakt deze verbinding aantrekkelijk voor dwalers. Waterzuivering vindt zichtbaar plaats, bijvoorbeeld in een Biopolus rond de Dommel. Stadslandbouw, wellicht op stadsdaken, en eetbare planten en bomen bevorderen de sociale cohesie en spelen een educatieve factor.

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELVISIE: KLIMAATBESTENDIGHEID, WATER EN BIODIVERSITEIT

HOOFDSTUK 05

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

52

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELVISIE: ENERGIE EN MOBILITEIT Visie

Ambitie gemeente

LEGENDA:

Ambitie niet haalbaar binnen Knoop XL Ambitie uitdagend binnen Knoop XL Ambitie haalbaar binnen Knoop XL

HOOFDSTUK 03

Gebouwde omgeving aardgasvrij in 2050. Eindhoven energieneutraal in 2045. Uitsluitend emissieloze voertuigen in 2050. Een stad, met waar het kan meer lopen, fietsen en gebruik van het openbaar vervoer. Een autoluw gebied, en uiteindelijk een autoloos gebied.

HOOFDSTUK 02 HOOFDSTUK 04

De Knoop XL wordt het voorbeeld van een energieleverend en emissievrij gebied in Europa. Het heeft hier alles voor in huis: een centrale ligging, uitstekende (H)OV verbindingen en koppeling met techniek en kennis van de TU/e en Design Academy. Nabijheid en snelle verbindingen leidt tot inzet op fiets, (elektrisch) openbaar vervoer, deelmobiliteit en nieuwe diensten als alternatief voor autobezit en -gebruik (van autoarm, naar autovrij naar autoloos). Er wordt dan ook gestuurd naar een autoloos gebied. Haar transformatie is uitgevoerd volgens de passiefhuis standaard, waardoor het gebied energiezuinig is en waarbij de baten bij de inwoners terechtkomen. De Knoop XL sluit slim aan bij warmtebronnen van de TU/e, en zet in op zonnepanelen op daken en gevels, in combinatie met groen. Een smart grid reduceert piekbelasting van het net. Parkeerhubs buiten het gebied en deelfietsen en -scooters zorgen voor ruimtewinst en een prettige leefomgeving.

HOOFDSTUK 05

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

53

REDUCEREN VERBRUIK •• (Duurzame) energievraag minimaliseren. •• Afval vermijden, verminderen en hergebruiken.

REDUCEREN VERBRUIK

Bestaande bebouwing moet gerenoveerd worden voor energiebesparing en geschikt gemaakt worden voor aardgasvrij verwarmen. Hoogwaardige isolatie en passiefhuis standaard verminderen de energievraag.

Verbinden van groenstructuren in het gebied, naast natuurinclusief bouwen op de kavels aansluiting tussen de kavels middels verbindingsroutes in het gebied.

Gebruik van regenwater voor bijvoorbeeld doorspoelen van vacuümtoiletten, wasvoorzieningen of irrigatie van tuinen dan wel publiek groen.

INZETTEN OP SYNERGIE •• Link tussen Techniek, Design en Kennis (nabijheid TU/e, design academy). •• Lokale uitwisseling reststromen (bouwmaterialen, hemelwater). •• Synergie van vraag en aanbod van (duurzame) energie op wijk- en stadsniveau: uitwisseling, opslag en vermarkting van flexibiliteit.

•• Multimodaal knooppunt van mobiliteit: (H)OV verbindingen, fiets- en wandelroutes en verbindingen met de Brainport regio zorgen voor een emissieloze, efficiënte overstapmachine.

Circulaire aanbesteding bij nieuwbouw en sloop. Modaliteiten van transport sluiten op elkaar aan, focus op fiets en voetgangers en deelconcepten.

INZETTEN OP SYNERGIE

Concretere uitwerking van smart grid voor piekreductie. Bouwhub voor materialen vraagt ruimte tijdens de transformatie (5.000 m2) en verminderd ook het energieverbruik.

54

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

Figuur 6: Kansen en uitdagingen voor het reduceren van verbruik en het inzetten op synergie.

HOOFDSTUK 05

•• Flexibel ontwerp van gebouwen en openbare ruimte op gebied van bouw, materiaal en klimaatbestendigheid (ondergrondse ruimte).

Uitwisseling van restwarmte (WKO) is lastig door een ‘volle’ ondergrond.

Asfalt en beton dat vrijkomt (10.000 ton) bij sloop infrastructuur direct hergebruikt in bouwopgave.

HOOFDSTUK 04

Ontmoedigen van auto’s binnen het gebied vermindert de uitstoot.

HOOFDSTUK 03

•• Minimaal gebruik van materiaal tijdens bouw.

Waterzuinige installaties en apparatuur (kranen/douches) kunnen worden meegenomen in renovaties en nieuwbouw.

Eisen stellen aan monitoring en reductie van bouwafval bij kavel- en infrastructuur ontwikkelingen. Oriëntatie gebouwen op zuiden, zuidoosten en zuidwesten voor lager netto energiegebruik van passieve gebouwen.

Uitdagingen

HOOFDSTUK 02

Ontwikkelen van een gebied doe je niet alleen. Om de duurzame visie te verankeren in de grotere ontwikkeling van de Knoop XL, hebben we een viertal ontwikkelprincipes opgesteld die richting kunnen geven aan het proces.

Kansen

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELPRINCIPES

Kansen

Uitdagingen

SCHAKELEN TUSSEN GEBOUW, GEBIED EN DE REST VAN DE STAD Sluiten op gebouwniveau:

Circulariteit meenemen in gronduitgiftebeleid.

Waterberging op gebouwniveau, bufferzones op gebiedsniveau.

Smart grid voor slim koppelen vraag en aanbod, balanceren van net.

Emissievrije logistiek voor afval ophalen.

Vermicompostcontainers voor compostering GFT afval.

•• Passief en modulair bouwen, hoogwaardige isolatie.

Sluiten op gebiedsniveau: •• Slimme waterberging en -management. •• Vervoer wordt gedeeld en wordt emissievrij. •• Energievoorziening en duurzame energie, warmtevoorziening (WKO, warmtenetten). •• Afvalmanagement: afvalscheiding en logistiek.

GEBIEDSNIVEAU

Op daken moet een afweging tussen zonne-energieopwekking en groen.

Uitwisseling van (organische) reststromen met industrie, landbouw.

Biodiversiteit bevorderen door verbinding met ecologische hoofdstructuur.

Sluiten op regionaal niveau: •• Groenstructuren verbinden met hoofdstructuur. •• Reststromen verwaarden. •• Kijk hoe verschillende gebieden synergie kunnen hebben. Met het oog op het uitwisselen van bijvoorbeeld bouwmaterialen.

Urban mining. REGIONAAL NIVEAU

Autovervoer opvangen bij parkeerhubs, overstap op (H)OV en fiets.

Afweging duurzame energie uit omliggende gebieden vs. zelf opwekken.

55

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

Figuur 7: Kansen en uitdagingen voor het schakelen tussen verschillende niveaus.

HOOFDSTUK 05

Deelmobiliteit bij (H)OV en in de wijk: fietsen, (elektrische) scooters.

HOOFDSTUK 04

Oriëntatie gebouwen op zuiden.

GEBOUWNIVEAU

HOOFDSTUK 03

•• Materiaalgebruik: inzicht in de urban mine.

Materiaalpaspoorten.

Bouwmaterialen met lage milieu-impact (MKI score).

HOOFDSTUK 02

De grondstoffenvraag die niet via synergie vervuld kan worden, kan worden gerealiseerd via productie en inkoop door gebruik te maken van schone, hernieuwbare, of anderszins ecologisch gunstige bronnen. Daarnaast is het belangrijk om feedback te krijgen over hoe het systeem werkt om het optimaal te laten functioneren. Dit omvat de creatie van transparante data en een informatienetwerk (denk aan bijv. een materiaalpaspoort). Vervolgens wordt er gekeken naar op welke schaal verschillende kringlopen gesloten kunnen worden.

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELPRINCIPES

HOOFDSTUK 01

ONTWIKKELPRINCIPES

HOOFDSTUK 02

ZICHTBAAR MAKEN VAN KLIMAATBESTENDIGHEID •• Water en hitte als startpunt voor het ontwerp van het gebied •• Groen als plezierige beleving en onderscheidend vermogen. •• Klimaatbestendigheid als visitekaartje (in parken, gevels, daken).

•• Biodiversiteit integreren in het gebied. •• Multifunctioneel adaptief groen en blauw (bijv. stadstuinen).

Stadslandbouw verhoogt de sociale cohesie en speelt een educatieve factor.

Groene daken en gevels nemen water op en verminderen het hitte-eiland effect.

Een inspirerend voorbeeld: een Biomakerij waar decentrale circulaire waterzuivering plaatsvindt, zichtbaar in de stad (Marina Kemp - Koningshoeven Biomakerijs, juli 2018).

Een inspirerend voorbeeld: in Cheonggyecheon, Seoul is de rivier en groen teruggebracht in de verharde stad.

HOOFDSTUK 04

AANDACHTSPUNTEN: Maak trade-offs vanuit een breed duurzaam perspectief: •• Benader de ontwikkelingen transparant en creëer inzicht in de trade-offs tussen klimaatadaptatie, groen en duurzame energie: dit vraagt om een data-driven aanpak met een brede blik.

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

56

HOOFDSTUK 05

•• Hetzelfde geldt voor ondergrondse afweging tussen WKO en nieuwe sanitatie. Monitor de voortgang richting een duurzame en circulaire Knoop XL: •• Het monitoren van de voortgang op het gebied van o.a. materiaalgebruik, energie en klimaatadaptatie uit dit onderzoek is cruciaal voor het waarborgen van duurzaamheid.

HOOFDSTUK 03

•• Vergroenen en tegengaan van verharding (vermindering infrastructuur).

HOOFDSTUK 01

VOLGENDE STAPPEN

Het doorrekenen van voorgestelde interventies en vertalen naar ruimtelijke randvoorwaarden. Dit kan ook in verschillende scenario’s, bijv. voor warmte en mobiliteit (autoloos, volledig elektrisch). Hiermee ook rekening houden met welke functies en interventies waar kunnen landen in het gebied.

Een gap-analyse van de bestaande plannen: welk deel van de ambities is mogelijk gezien de ruimtelijke kenmerken (voor gemeente en grondeigenaren).

•• Het in kaart brengen van de voorraden van materialen in de gebouwde omgeving (de ‘urban mine’). •• Het opstellen van business cases voor het hoogwaardig gebruik van reststromen in de omgeving Eindhoven •• Het opzetten van een monitoringsraamwerk voor de transitie naar een circulaire economie in de gemeente Eindhoven als geheel.

HOOFDSTUK 03

Het doorrekenen van business cases binnen het gebied, om zo meer duidelijkheid te krijgen over de economische en ecologische voorwaardes van verschillende interventies. Hierbij is samenwerking en co-creatie middels stakeholdersessies van groot belang.

Interessant voor het verder verkennen en versnellen van de circulaire economie binnen Eindhoven:

HOOFDSTUK 02

Een nulmeting van het gebied, en daaruit voortvloeiende kansen en hotspots, bieden een goede basis voor een ontwikkelvisie en ontwikkelprincipes. Om het verdere proces van gebiedsontwikkeling van de Internationale Knoop XL verder te faciliteren zien wij een aantal mogelijke vervolgstappen:

HOOFDSTUK 04

Inspiratiesessie met de TU Eindhoven en de Design Academy voor de ontwikkeling van gebied.

HOOFDSTUK 05

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

HOOFDSTUK 06

57

BIJLAGE VOORZET MAATREGELEN OP GEBOUW- EN GEBIEDSNIVEAU Maatregelen op gebouwniveau

Maatregelen op raamwerkniveau

•• Ontwerp voor demontage.

•• Oriëntatie gebouwen op zuiden, zuidoosten en zuidwesten.

•• Passiefhuisstandaard voor alle nieuwbouw.

•• Ruimte reserveren voor een bouwhub tijdens transformatie.

•• Gebruik van secundaire materialen voor bouwproces.

•• Gevelopeningen en oplopende terrassen vanaf zuid.

•• Aansluiting WKO / warmtenet aanbieden.

•• Smart grid met batterijen op gebiedsniveau.

•• Circulair bouwen opnemen in gronduitgifte en contracting.

•• Urban mining op gebiedsniveau.

•• Maximale energie-opwek, voldoen aan BENG eis.

•• Herwinning van grondstoffen uit afvalwaterstromen.

•• Gebruik van hernieuwbare materialen.

•• Waterzuivering als park en bioraffinaderij.

•• Materialenpaspoort op gebouwniveau.

•• Centrale vermicompostering van GFT afval.

•• Flexibel, redundant en adaptief ontwerp.

•• Ruimte voor “parkeren” deelmobiliteit (fiets, scooter, auto), parkeerhubs buiten wijk.

•• Klimaatbestendig ontwerp gebouwen.

•• Gidslijnen voor biodiversiteit. •• De straat als verblijfsruimte inrichten.

59

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

BIJLAGE AANVULLENDE KANSEN Materialen:

Water

•• Eisen stellen aan monitoring en reductie van bouwafval bij kavel- en infrastructuurontwikkelingen binnen het gebied.

•• Onderzoek potentie van gebruik van gezuiverd grijswater voor bijvoorbeeld toiletten.

•• Duidelijkheid over materiaalpaspoorten voor zowel openbare ruimte als gebouwen. Mogelijkheid om dit gezamelijk met een organisatie als de Green Businessclub te doen.

•• Waterzuinige installaties en apparatuur (kranen/douches) kan worden meegenomen in renovaties en nieuwbouw. •• Waterzuivering als stadspark (zie voorbeeld Biopolus), om bewustzijn en sociale cohesie te vergroten en mogelijk een educatieve factor eraan te verbinden.

•• Circulaire aanbesteding bij nieuwbouw en sloop, materialen met lage MKIwaarde. •• Infrastructuur om afvalscheiding beter te faciliteren, bijvoorbeeld door plaatsen van vermicompostcontainers.

Energie •• Afweging maken tussen de impact van het lokaal voorzien van energie versus het gebruik van externe bronnen.

Klimaatbestendigheid en biodiversiteit

•• Passiefhuis standaard bij nieuwbouw: nieuwe gebouwen verplichten te voldoen aan de richtlijnen van Passiefhuis, waarbij de baten ook nadrukkelijk bij de bewoners terecht moeten komen.

•• Het creëren van een beheer- en monitoringsplan draagt bij aan het in stand houden biodiversiteit en ‘ecosystem services’ gedurende de gebruiksfase. •• Lokale voedselproductie, bijvoorbeeld door stadslandsbouw of het planten van fruitbomen en andere eetbare planten. Door de buurtbewoners hierbij te betrekken kan de sociale cohesie vergroot worden.

•• Concretere uitwerking van smart grid voor piekreductie. •• Aansluiting bij restwarmte bronnen van de TU Eindhoven.

Mobiliteit: •• Prikkels voor gedeelde mobiliteit (nadruk op fietsen, scooters). •• Deelauto’s niet beperken tot mobiliteitshubs, maar ook op de kavels inzetten.

60

CIRCULAIRE GEBIEDSONTWIKKELING EIKXL

COLOFON AUTEURS:

Tamara Streefland (Metabolic) Martin Tauber (Metabolic) Jorrit Vervoordeldonk (Metabolic)

GRAFISCHE VORMGEVING: Marta Sierra García (Metabolic)

IN OPDRACHT VAN: Gemeente Eindhoven

Credits omslag foto: CC-BY-SA-3.0 Fellenoord-Strijp by Lempkesfabriek

+31 (0) 203690977 info@metabolic.nl www.metabolic.nl

Meteorenweg 280M 1035RN Amsterdam The Netherlands