Bijlage 1 - Visie op de sociale basis Eindhoven Goed voor Elkaar

Eindhoven Goed voor Elkaar

Foto: ‘Ons eiland’, een theatervoorstelling van tante Netty met de bewoners van Woensel-West in de hoofdrol en met de wijk als decor. Fotograaf: Kas van Vliet

Visie op de Sociale Basis december 2023

EINDHOVEN

Voorwoord Eindhoven heeft het in veel opzichten goed voor elkaar. We openden het bestuursakkoord 2022-2026 dan ook met de woorden “Eindhoven is een stad om trots op te zijn”. We zijn de stad van design, technologie en innovatie. De stad van (economische) groei en ontwikkeling. De stad van Brainportsamenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen, overheden en onze inwoners. De stad van samen. Tijdens zijn installatie gebruikte burgemeester Dijsselbloem de volgende woorden om Eindhoven te typeren: “Eindhoven is een stad waar we naar elkaar omkijken en elkaar niet loslaten”. En precies daar gaat deze onderliggende visie over. Want we groeien als Eindhoven in economisch opzicht, we groeien in aantal inwoners, we groeien qua diversiteit in onze stad. Groeien we ook naar elkaar toe, of groeien we juist uit elkaar? In de veelkleurige stad die Eindhoven is, en blijft, is het een belangrijke opgave én een uitdaging om oog te houden voor elkaar. Dat is misschien niet altijd even makkelijk, maar o zo belangrijk. Bouwen aan een stad gaat tenslotte over veel meer dan het bouwen van woningen. Want prettig wonen en leven is meer dan het hebben van een dak boven je hoofd. Prettig (samen)leven heeft te maken met geborgenheid, gezondheid, veiligheid en geluk. Het heeft te maken met jezelf verbonden en betekenisvol voelen.

Daar waar mensen veel vertrouwen hebben in elkaar of veel voor elkaar betekenen (bijv. als vrijwilliger) is minder criminaliteit, leven mensen langer en in een betere gezondheid, is ook meer economische welvaart én zijn meer mensen bereid iets te doen of laten voor een algemeen belang, zoals duurzaamheid1. Genoeg reden om in te zoomen op de Eindhovense sociale basis van nu en de toekomst. We stellen onszelf daarbij de vraag: Zijn we goed voor elkaar? Zorgen we goed voor elkaar? En wat is er nodig om het in Eindhoven nog beter voor elkaar te krijgen? Het College van Burgemeester en Wethouders van Eindhoven. Foto: Basisdagbesteding bij Ervaring die Staat. Fotografe: Boudewijn Bollmann 1

SCP (2023) - Notities Sociale en Culturele Ontwikkelingen – stand van Nederland 2023 Visie op de sociale basis 2023 | 2

Inhoudsopgave Voorwoord Inhoudsopgave Leeswijzer Overzicht Inleiding

1

Afbakening – Wat verstaan we onder de sociale basis?

2 Impact 3 – Wat willen we bereiken voor de mensen in onze stad? (resultaatgebieden) 4 Outcome – Hoe weten we of dat (impact) gelukt is? Het waarom – Wat zeggen de cijfers en wat zeggen Eindhovenaren?

4.1. Samenkracht (sociale cohesie) 4.2 Laagdrempelige ondersteuning dichtbij 4.3. Gemeente als partner

5 6

Leeswijzer 3 3 4 5 7 1 14 15 16 17 22

Output – Welke informatie hebben we nodig?

24

Activiteiten & Input – Wat gaan we anders doen en wat hebben we daarvoor nodig?

25

Bronnenlijst Bijlagen

27 28

Deze visie op de sociale basis is opgebouwd aan de hand van de Eindhovense Transformatietool (bijlage 1). Voordat we inhoudelijk ingaan op de impact en outcome die we samen met gemeenteraad en partners uit de stad hebben geformuleerd, staan we in hoofdstuk 1 stil bij de afbakening van het begrip sociale basis. Een belangrijke stap omdat de veel gebruikte term ‘sociale basis’ bij verschillende mensen vaak verschillende beelden oproept. Vervolgens duiken we in hoofdstuk 2 in de data en onderzoeken om stil te staan bij het ‘waarom?’. In welke context (van trends en ontwikkelingen) bouwen we aan onze Eindhovense sociale basis? Welke opgaven kunnen we daaruit halen voor de komende jaren? Vervolgens staan we in hoofdstuk 3 stil bij de eerste stap uit de Transformatietool: de impact die we willen maken. Gevolgd door hoofdstuk 4 waarin we de gewenste resultaten (outcome) presenteren, met daarin per resultaatgebied een aantal prioriteiten voor de komende jaren. Vervolgens staan we in hoofdstuk 5 kort stil bij de monitoring van die resultaten (output) en we sluiten af met een doorkijk naar de beoogde activiteiten in hoofdstuk 6. In het gehele document leggen we dwarsverbanden met andere beleidsdossiers en lopende activiteiten om te laten zien dat het versterken van de sociale basis aandacht en vorm krijgt vanuit diverse invalshoeken en vanuit de inzet van verschillende beleidsthema’s.

Foto: Inwonersinitiatief ‘Eindje Schrijven’ (2021).

Visie op de sociale basis 2023 | 3

overzicht impact

In Eindhoven voelen inwoners zich fijn, gezien en gesteund. We kijken om naar elkaar en helpen elkaar als het nodig is waardoor we het vertrouwen houden dat het (weer) goed komt.

resultaat

Prioriteiten

Samenkracht

Laagdrempelige

Gemeente

(sociale cohesie)

ondersteuning dichtbij

als partner

Faciliteren van (buurt) ontmoeting

Sterkere positie voor de sociale basis

Vereenvoudiging subsidies

Vrijwilligers en vrijwillige energie

Zicht op de sociale basis

Integraal samenwerken aan de sociale basis

Samen de sociale basis versterken

Nieuwe vormen van laagdrempelige ondersteuning

Visie op de sociale basis 2023 | 4

inleiding Als gevolg van de decentralisaties kregen gemeenten in 2015, alweer 8 jaar geleden, belangrijke verantwoordelijkheden rond het welzijn van haar inwoners m.b.t. zorg, jeugdzorg, passend onderwijs en werk. Die transitie ging samen met de wens tot een inhoudelijke transformatie van zorg en ondersteuning: meer vraaggericht, meer op maat, meer integraal, met een focus op preventie en de eigen kracht van inwoners en hun sociale omgeving. Voor het slagen van die transformatie werd opgeroepen tot ‘het versterken van de sociale basis’2. Ook in Eindhoven stelden we in 2014 de kadernotitie De Kracht van de Stad; de sociale basis van WIJeindhoven vast. Hierin beschreven we wat we verstonden onder die sociale basis, waarom investeren in de sociale basis zo belangrijk was en welke rol de gemeente daarin had. De veelgenoemde en gewenste beweging 2-1-0 (minder aanvullende ondersteuning en minder inzet van wijkteams door meer ondersteuning in de sociale basis) werd inhoudelijk gepresenteerd en onderbouwd.

Of komt de hernieuwde aandacht voor de sociale basis door de tijd waarin we nu leven, waarin de ene crisis overgaat in de andere. Wakkert dit de verwachtingen van-, en de behoefte aan de sociale basis verder aan omdat we er (deels) de oplossing zien liggen voor de opgaven rondom armoede, eenzaamheid, ongelijkheid, inclusie?5 Waar de aandacht ook vandaan komt, feit is dat we ook in Eindhoven zien dat er blijvende aandacht, en de daarbij behorende investeringen, nodig zijn om de Eindhovense sociale basis (blijvend) te laten floreren. De sociale basis loopt, in het ‘geweld’ van individuele maatwerkvoorzieningen en duurbetaalde zorg, het risico om als ‘leuk’ en vanzelfsprekend te worden gezien, waarmee het ook verwaarloosd kan worden. Anderzijds ligt er een risico dat de sociale basis overvraagd wordt als je de sociale basis (en dan specifiek vrijwillige inzet) instrumenteel maakt aan beleid en er te veel verwacht wordt (bijvoorbeeld overname van zorgtaken en verlaging van zorgkosten)67. In dat spanningsveld begeven we ons: wél serieus nemen, maar niet doorslaan. Wel optimistisch en overtuigd, maar ook realistisch en bescheiden in verwachtingen.

Anno 2023 staat de sociale basis weer volop in de aandacht, zo ook in ons eigen bestuursakkoord 2022-2026 ‘Samen morgen mooier maken’. Die hernieuwde aandacht is misschien te verklaren door de nog niet ingeloste belofte van de transformatie in het sociaal domein3. In de aanloop naar de decentralisaties, maar ook in de jaren erna blijven de verwachtingen van wat de sociale basis kan bieden hoog. In de praktijk hebben wijkteams echter te maken gekregen met steeds meer en zwaardere hulpvragen die vaak individueel opgepakt blijven worden. Kansen om ondersteuningsvragen collectief en waar mogelijk (deels) informeel op te vangen worden nog niet altijd gezien en benut. Dat komt mogelijk, deels, door een overvraging van de professionals in de wijk 4. Kan de aandacht voor de sociale basis verklaard worden doordat we de beschreven trendbreuk en cultuurverandering zoals we formuleerden in De kracht van de stad (2014) nog onvoldoende werkelijkheid zien worden? 2 3

4

Van Pelt, M. & Repetur, L. (2018). De sociale basis: terug van weggeweest Rotmans, J. (2023). Omarm de Chaos – wat betekent dat voor het sociaal domein. Presentatie in Eindhoven, 28 februari. Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis.

Proces: samen in gesprek en aan de slag met de sociale basis Ondanks alle aandacht voor de sociale basis, ontbreekt er landelijk een eenduidige definitie van wat er onder de sociale basis wordt verstaan8. Uit een recente studie van het Verwey-Jonker Instituut (2022) blijkt dat het begrip vaak onvoldoende concreet wordt gemaakt, waardoor het een ‘containerbegrip’ dreigt te worden. Het is dan ook van belang dat daar waar je samenwerkt aan de sociale basis, er samengewerkt wordt aan een gedeelde taal en visie9. Dat is precies wat we de afgelopen maanden hebben gedaan.

5 6 7 8 9

Kwakernaak, M. & Deuten, J. (2023). Cijfers en de sociale basis. Zwart, O. & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis. Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis. Engbersen, R. & Sprinkhuizen, A. (2022). Sociale basis (in Lexicon nabijheid en sociaal werk) Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis. Visie op de sociale basis 2023 | 5

Aan de hand van de Eindhovense Transformatietool (bijlage 1) is in verschillende werkbijeenkomsten met diverse partners het gesprek gevoerd over de Eindhovense sociale basis. Samen bepaalden we de gewenste impact en outcome die in dit visie-document centraal staan. Ook om te komen tot een afbakening van het begrip sociale basis (zie hoofdstuk 1) zijn we aan de slag gegaan met Eindhovense partners uit de sociale basis. Toen er een concept visiestuk lag, is er in een werkbijeenkomst en digitaal een laatste toets gedaan bij een afvaardiging van partners, inwoners en de cliëntenraad sociaal domein van de gemeente (bijlage 2). Daarin is o.a. aandacht gegeven aan de vertaling naar prioriteiten. Voor een overzicht van de betrokken personen en partijen, zie bijlage 3.

Verbindende visie Het beleidsthema ‘sociale basis’ gaat dwars door veel beleidsthema’s en gemeentelijke sectoren heen. De verwevenheid met ander beleid is enorm. Deze visie staat dan ook niet op zichzelf, maar is een inhoudelijke onderlegger voor veel aanpalend beleid en bijbehorende uitvoeringsplannen (zie kader). Vanuit verschillende actuele en concrete vraagstukken, zoals de transformatie van de GGZ naar het ondersteunen van mentale gezondheid, stijgende uitgaven in de jeugdzorg, polarisatie, het woon(-zorg)vraagstuk, de doordecentralisatie van beschermd wonen, maar ook nieuwe gebiedsontwikkelingen, zijn we met velen aan de slag met hetzelfde doel. Ieder heeft vanuit een andere invalshoek oog voor het versterken van gemeenschappen, het bevorderen van gezondheid, preventie, inclusie en verbinding; voor het verstevigen van de sociale basis dus. In de gemeentelijke organisatie, maar ook daarbuiten zijn die thema’s bij diverse afdelingen, partijen en initiatieven belegd. Veel van de inhoud van deze visie zal dus herkenbaar zijn en terugkomen bij andere beleidsthema’s en programma’s. Zo is één van de vier centrale ambities in de woonzorgvisie 2023-2030 om in te zetten op preventie en gezondheid, is er in het Deltaplan Jeugd expliciet aandacht voor het versterken van het preventief jeugdbeleid en is één van de drie centrale thema’s binnen Pact Woensel Zuid ‘Samenleven’.

Verderop in dit stuk, maken

we vanuit de beschreven resultaatgebieden (outcome) duidelijk welke prioritaire opgaven op basis van deze visie worden opgepakt. Waar van toepassing maken we inzichtelijk waar we ander beleid en activiteiten raken. Belangrijk uitgangspunt is dat we geen dingen dubbel doen en voortbouwen op wat er al is (zowel in de stad als vanuit de gemeentelijke organisatie).

Verwevenheid ander beleid ƒ Beleidsplan Inclusief Samenleven. ƒ Integraal gezondheidsbeleid ‘Gezondheid telt voor iedereen’ + preventieakkoorden eenzaamheid & mentale gezondheid. ƒ Woonzorgvisie 2023-2030. ƒ Actieplan Langer Thuis & Ouderenbeleid ‘Vitale Ouderen in (2)040’.(in wording) ƒ (Preventief) jeugdbeleid 2022-2026 ‘Geen Kinderspel’ & Deltaplan Jeugd. ƒ Mantelzorgbeleid. ƒ Transformatieprogramma Sociaal Domein. ƒ Zo werken we in Eindhoven: De sociale 7. ƒ Bestuursopdracht Integraal Gebiedsgericht Werken - Pact Woensel Zuid ƒ Beleidsplan nieuwe wet inburgering ‘Thuis in Eindhoven’ ƒ Beleid Samenleven vanaf dag één (team migratie).(in wording) ƒ Basisdagbesteding. ƒ Ontwikkeling stadsdeelbibliotheken. ƒ Ontwikkelplan Ambulantisering GGZ | Mentale Gezondheid Eindhoven ‘Mentale Gezondheid is van ons allemaal’. ƒ Regiovisie Doordecentralisatie Beschermd Wonen 2022-2026 + subsidieregeling Innovatie Beschermd Wonen. ƒ Regionaal Actieplan Dakloosheid – o.a. thema preventie. ƒ Beleidsplan armoede en schulden 2020-2024 ‘Een nieuw gezamenlijk perspectief’. ƒ Bestuursopdracht Brainport voor elkaar. ƒ Verordening inwonersparticipatie Eindhoven. ƒ Sport- en beweegvisie 2021-2025 Heel Eindhoven beweegt. ƒ Cultuurbrief 2021-2024/Cultuurbrief 2025-2028.(in wording) ƒ Cultuurvisie Eindhoven 2030 ‘Deze stad maakt’.(extren) ƒ Buurt in Bloei, een waardevolle aanpak? Ja!(extern)

Visie op de sociale basis 2023 | 6

1 afbakening – Wat verstaan we onder de sociale basis? In 2014 gaven we in Eindhoven de volgende definitie aan ‘sociale basis’: “De sociale basis, soms ook ‘nulde lijn’ genoemd, gaat over het versterken van eigen kracht (zelfredzaamheid) en het sociaal netwerk (samenred-zaamheid). De sociale basis is voor én van iedereen, is beschikbaar voor iedere Eindhovenaar en is dus niet gericht op een specifieke doelgroep. We maken in de sociale basis een onderscheid tussen de meer formele, georganiseerde sociale basisvoorzieningen (bijv. onderwijs en arbeidsmarkt) en het meer informele deel dat wij Samenkracht noemen (maatjescontact, vrijwillige inzet, burenhulp, mantelzorg)10”.

1. De persoonlijke sociale basis Het directe steunende sociale netwerk van de inwoner

Deze omschrijving is breed en geeft veel ruimte voor interpretatie. Om inconsequent gebruik, spraakverwarring of verkeerde verwachtingen te voorkomen, vinden we het belangrijk om lokaal én samen tot een gedeelde visie en taal komen11. In aanloop naar deze nieuwe visie hebben we er daarom voor gekozen om opnieuw goed het gesprek te voeren over wat we verstaan onder de sociale basis in Eindhoven. Dit deden we aan de hand van het gespreksmodel Sociale Basis (zie Gepreksmodel-Sociale-Basis.pdf (movisie.nl))12. Het gespreksmodel hielp om met elkaar scherp(er) te krijgen wat we in Eindhoven wel en niet tot de sociale basis rekenen.

3. De institutionele sociale basis Collectieve voorzieningen en ondersteuning waar je zonder indicatie gebruik van kan maken. Het gaat om georganiseerde, professionele inzet die ondersteunend is aan de gemeenschappelijke en persoonlijke sociale basis. Denk daarbij bijv. aan jongerenwerk, basisdagbesteding, verbinders (WIJeindhoven) of het Steunpunt Mantelzorg Verlicht.

2. De gemeenschappelijke sociale basis (of sociaal weefsel) Netwerken/gemeenschappen in de lokale samenleving. Deze kunnen formeel georganiseerd zijn, bijvoorbeeld in verenigingen, clubs, of religieuze organisaties, maar ook informeel ontstaan rondom bijvoorbeeld gemeenschappelijke interesses of (sub)culturen.

Drie sferen

Daarnaast zijn er partijen die zelf geen direct onderdeel zijn van de sociale basis, maar een belangrijke schakel zijn tussen de inwoner en de sociale basis, zoals WIJeindhoven, cliëntondersteuners, outreachend werk, huisartsen, of de jeugdgezondheidszorg.

In het gespreksmodel worden drie, deels overlappende, ‘sferen’ besproken. Het verschilt per gemeente, per persoon en per situatie welke (onderdelen van) sferen wel en niet gerekend worden tot de sociale basis. Het gaat om de volgende drie sferen:

In bijlage 4 (separaat van dit document) vindt u een verslag van de bijeenkomsten waarin beleidsambtenaren en externe personen en partijen aan de slag gingen met het gespreksmodel. Op de volgende pagina ziet u een visuele weergave van het resultaat.

10 11 12

De Kracht van de Stad. Kadernotitie – De sociale basis van WIJeindhoven (2014). Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis. Kwakernaak, M. & Deuten, J. (2023) Gespreksmodel Sociale Basis.

Visie op de sociale basis 2023 | 7

Bron: movisie.nl > Gespreksmodel Sociale Basis

Persoonlijke sociale basis Gemeenschappelijke sociale basis

Institutionele sociale basis

co°eeshop

supermarkt

werkgever en collega’s

ko˜etafel in de supermarkt

vriendengroep plein buurtcafé

speeltuin

bewonersinitiatief

buurtvereniging schoolmaatschappeljk werk

school speciaal onderwijs hangplek

buurtaccomodatie (MFA)

steunend netwerk

school regulier onderwijs

0

werkleerbedrijf

sportvereniging

volkstuin

muziekvereniging

bibliotheek

kinderopvang

vrijwillige hulp bij administratie

Cruij° Court

ontmoetingsactiviteiten

ouderenvereniging

vrijwilligerscentrale Steunpunt Mantelzorg Verlicht

JGZ

<----

cultuurmaatschappelijke initiatieven

dagbesteding

consultatiebureau

jongerenwerk

cliëntenplatform

zorgboerderij buurtwerk

kringloop/ruilwinkel

Schakels/

,,,, /

voedselbank

I I

in de sociale basis

\

maatschappelijke opvang

Belangrijke partijen voor de sociale basis (verbinders, partijen die inwoners in contact brengen met de sociale basis, die de sociale basis versterken)

,,,,

\

I

verbind~rs

--------r-------

Vangnet voor de sociale basis

.... ....

/

I

cliëntondersteuning jeugdgezondheidszorg

ziekenhuis

rechtshulpwinkel

-----

'\

bemoeizorg

bed bad brood voorz.

'

'

huisarts

/

1

/

''

opvoedondersteuning

/

Deze afbakening is tot stand gekomen in meerdere gesprekken tussen beleidsmedewerkers, afgevaardigden van organisaties in de sociale basis, bewonersinitiatieven en belangenverenigingen. Dit is geen uitputtend overzicht. Eindhoven kent een rijke sociale basis, met honderden, misschien wel duizenden initiatieven, projecten, activiteiten, organisaties en verbanden. Deze afbakening betreft voorbeelden van onderdelen van de sociale basis en geeft vooral een inzicht in de diversiteit van de sociale basis in Eindhoven.

----------Visie op de sociale basis 2023 | 8

Belangrijk resultaat van de bijeenkomsten is een lijst van ‘condities’ of criteria waarmee vastgesteld kan worden of iets in Eindhoven wel of niet tot de sociale basis gerekend wordt. Dus als ‘iets’ (een initiatief, een plek) aan meerdere van deze criteria voldoet, of heel sterk bijdraagt aan één of meer criteria, is de kans groot dat we het in Eindhoven tot de sociale basis rekenen. Let op; deze opsomming is helpend in het gesprek over de sociale basis en geen vastgestelde ‘regel’. Een initiatief hoeft niet aan alle condities te voldoen en we rekenen niet alle initiatieven die tot een bepaalde conditie voldoen per definitie tot de sociale basis. Voor een toelichting per conditie verwijzen we naar bijlage 4 (p. 3-5 en p. 11-12). CONDITIES SOCIALE BASIS ƒ Verbinding tussen (groepen) inwoners als doel of als effect ƒ Verbindende activiteiten ƒ Geen negatieve maatschappelijke effecten ƒ Zonder indicatie of verwijzing beschikbaar ƒ Vrij toegankelijk voor iedereen (niet per defnitie gratis) ƒ Aandacht voor (diversiteit en) inclusie

Sociale basis versus bestaanszekerheid De thema’s sociale basis en bestaanszekerheid zijn op dit moment beiden veelbesproken en hebben veel raakvlak. Er ontstaat wel eens spraakverwarring over deze twee begrippen. Bestaanszekerheid gaat om de middelen en mogelijkheden van een individueel persoon om in levensonderhoud te kunnen voorzien en een waardig bestaan te leven (inkomen, werk, wonen en zorg). Dat is iets anders dan sociale basis. De sociale basis gaat over wat er (nodig) is in het leven van een inwoner en breder van een samenleving om een prettige, steunende gemeenschap te vormen. Het gaat over wat een samenleving nodig heeft om een samenleving te zijn13. Het is belangrijk om dit onderscheid te maken omdat er andere activiteiten nodig zijn om bestaanszekerheid te bevorderen dan om de sociale basis te versterken. Overigens, mensen hebben wél bestaanszekerheid nodig om een actieve bijdrage te kunnen leveren aan de sociale basis!14 En andersom en even zo belangrijk; mensen en organisaties in de sociale basis kunnen verschil maken voor de mensen die in hun woon- en leefomgeving niet zeker zijn van hun bestaan. Allereerst door dit op tijd te signaleren, maar ook door werk te maken van sociale inclusie, sociale cohesie en sociale empowerment. Allen voorwaarden om zeker te kunnen zijn van je bestaan en mee te doen15.

ƒ Steunende functie voor de inwoner ƒ Geen commerciële inslag ƒ Draait (deels) op betrokken vrijwilligers

Buurtwerkkamer 360: handen ineen in Woensel West Netwerkpartners in Woensel-West sloegen de handen ineen om samen bewoners te bereiken en informeren over de meedoenbijdrage. Met succes!

ƒ Wederkerigheid tussen inwoners ƒ Bevordert gelijke kansen In de beleidsvisie uit 2014 noemden we plekken als onderwijs, werk, gezondheidszorg, huisvesting en sport ‘sociale basisvoorzieningen’. We beschreven dit als een onderdeel ván de sociale basis (zie definitie op pagina 7). In deze nieuwe visie rekenen we de genoemde voorzieningen niet meer per definitie tot de sociale basis van Eindhoven. We onderschrijven wél de rol van deze voorzieningen in de sociale basis. Dit heeft te maken met het onderscheid dat we nu scherper dan voorheen maken tussen het thema sociale basis enerzijds en de thema’s bestaanszekerheid en basisinfrastructuur anderzijds.

13

14 15

Kwakernaak, M., Brock, A. & Vermaas, A. (2023) Afbakening van de sociale basis Eindhoven & de rol van de gemeente. Zwart, O. de, & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis. Movisie (2022). Werken aan bestaanszekerheid: gemeenten aan de slag vanuit het perspectief van inwoners.

Visie op de sociale basis 2023 | 9

Sociale basis versus basisinfrastructuur Vanzelfsprekend moeten de basisvoorzieningen in Eindhoven op orde zijn zodat alle Eindhovenaren in hun bestaanszekerheid kunnen voorzien, mee kunnen doen naar vermogen (kansengelijkheid) en gezond blijven. Maar niet alle basisvoorzieningen die belangrijk zijn voor een stad, rekenen we tot de sociale basis. Culturele voorzieningen of gezondheidszorg, maar ook voldoende werkgelegenheid, woningen en goed onderwijs zijn belangrijke voorzieningen in de basisinfrastructuur die van Eindhoven een leefbare stad maken, maar rekenen we niet per definitie tot de sociale basis. De sociale basis is dát onderdeel van de basisvoorzieningen waar ontmoetingen mogelijk gemaakt worden en plaatsvinden en waar mensen elkaar steunen bij het meedoen aan de samenleving 16. Hiermee zeggen we zeker niet dat de basisvoorzieningen, zoals onderwijs, werkgevers, woningcoöperaties, sport-/cultuuraanbieders en zorgverleners geen rol hebben in het versterken van de sociale basis (juist wel). Zo kunnen werkgevers een enorm belangrijke rol vervullen in het ontsluiten van nieuwe netwerken/gemeenschappen voor hun (soms internationale) werknemers. Op de rol die deze voorzieningen kunnen spelen ter versterking van de sociale basis, gaan we dan ook verder in hoofdstuk 4 (beoogde resultaten).

Voortbouwend op een definitie die Movisie recent gaf 17, komen we tot de volgende omschrijving van de sociale basis: De sociale basis bestaat en wordt gevormd door inwoners en de gemeenschappen waar inwoners onderdeel van uitmaken. Iedereen maakt er per definitie onderdeel vanuit en kan eraan bijdragen. In de sociale basis vinden inwoners steun bij elkaar. Daarnaast bestaat er een breed, laagdrempelig en vindbaar aanbod van activiteiten én ondersteuning, in eigen buurt, wijk of daarbuiten (bijv. stedelijk of online). Dit aanbod bestaat uit een combinatie van inwonerinitiatieven, vrijwilligersorganisaties en professionele organisaties.

16

17

Kwakernaak, M., Brock, A. & Vermaas, A. (2023) Afbakening van de sociale basis Eindhoven & de rol van de gemeente. Movisie (2023). Terug naar de basis.

Foto: samen eten bij Buurtwerkkamer 360. Visie op de sociale basis 2023 | 10

2 het waarom – Wat zeggen de cifers en wat zeggen Eindhovenaren? We zien een aantal trends en ontwikkelingen (landelijk en in Eindhoven specifiek) die van invloed zijn op- en/of vragen om een sterke sociale basis. We zetten ze hier kort op een rijtje.

Het zorgstelsel staat onder druk Het aantal ouderen en mensen in een kwetsbare positie neemt toe. Hierdoor verandert ook de vraag naar sociale voorzieningen en ondersteuning en neemt de druk op het sociaal (en zorg-) domein toe. In de regio Zuidoost-Brabant stijgt de toekomstige zorgvraag (zorgverzekeringswet) tot 2030 met 1,4% per jaar. Dit ligt hoger dan het landelijk gemiddelde van 1,2% per jaar. De zorgsoorten die vooral gericht zijn op ouderen (zoals wijkverpleging) stijgen relatief het meest met bijna 3% per jaar 18. Door een oplopend tekort aan zorgpersoneel zien we wachtlijsten voor zorg langer worden en dreigt de zorg onbetaalbaar te worden. Zo is er al sprake van een personeelstekort in de GGZ (7% in 2020) en zal dit stijgen naar 11% in 2030 19. Zoals in het Integraal Zorgakkoord (IZA) omschreven wordt: “we zullen met grofweg hetzelfde aantal zorgverleners aan de groeiende zorgvraag moeten voldoen”20. Dat vraagt om een rigoureuze verandering. Veelal wordt in preventie en de kracht van de sociale basis een deel van oplossing gezien. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) maakt expliciet dat een sterke sociale basis waarin wordt omgezien naar elkaar en waar lichte vormen van ondersteuning bestaan, ervoor zorgt dat het beroep op gespecialiseerde zorg (deels) overbodig, teruggedrongen, of vervangen wordt21.

Ook de hervormingsagenda Jeugd ziet in investeringen in de sociale basis een belangrijk deel van de oplossing om het jeugd(zorg)stelsel overeind te houden. Tegelijkertijd weten we dat er grenzen zijn aan hoeveel er van de samenleving verwacht kan worden en dat er tijd nodig is om steunstructuren in lokale gemeenschappen op te bouwen.

Eindhoven groeit Eindhoven verandert snel en radicaal. De stad telt in 2040 mogelijk 300.000 inwoners. Zoals in de woonzorgvisie al werd aangekaart vraagt dit niet alleen om voldoende passende betaalbare woningen, maar ook om een passende leefomgeving met voldoende zorg en ondersteuning als dat nodig is. Het streven om (meer) in te zetten op preventie en de kracht van de sociale basis is één. Maar hoe zorg je in een stad die zó hard groeit en zoveel nieuwe inwoners verwelkomt voor die benodigde gemeenschapszin, dat omzien naar elkaar, die nabijheid tussen inwoners?

Uit stadsgesprekken diversiteitsbeleid Als je een Eindhovenaar vraagt waar kom je vandaan, zegt ie: Woensel, Gestel, Tongelre etc. De oude garde ziet Eindhoven nog als dorpen, de nieuwe garde ziet Eindhoven als één stad.

Samenleven in Verscheidenheid We groeien, niet alleen in aantal maar ook in diversiteit. Zoals in het beleidsplan Inclusief Samenleven is omschreven, zien we in Eindhoven steeds meer diversiteit in levensstijlen, opvattingen, maar ook in talenten en mogelijkheden. Er wordt gesproken over ‘superdiversiteit’ waarbij verschillende leefwerelden (‘bubbels’) van gelijkgestemden ontstaan. Steeds meer mensen voelen dat ze er niet bij horen of dat ze niet mee mogen doen. En onbekend maakt onbemind.

Regiobeeld Zuidoost-Brabant 2023 (juli 2023). Regiobeeld Zuidoost-Brabant 2023 (juli 2023). 20 Integraal zorgakkoord: samen werken aan gezonde zorg (2022). 21 Gezond en Actief Leven Akkoord (2023). 18

19

Visie op de sociale basis 2023 | 11

Naarmate de verscheidenheid – niet alleen naar herkomst, maar ook in termen van leeftijd, opleidingsniveau en leefstijl – toeneemt, voelen bewoners zich minder thuis bij de mensen in de buurt en zijn ze minder tevreden over de samenstelling van de buurt. In buurten waar de diversiteit is toegenomen hebben bewoners minder contact met elkaar en ze beoordelen hun leefomgeving negatiever 22. De sociale samenhang staat dus onder druk. Hoe zorgen we in de veelkleurige stad die Eindhoven is dat we elkaar blijven ontmoeten en niet uit elkaar groeien, maar naar elkaar toe groeien?

Semi-permanente crisis Financiële crisis, migratiecrisis, coronacrisis, energiecrisis. Jan Rotmans sprak in februari van dit jaar in Eindhoven van een ‘semi-permanente crisis’. In diezelfde context sprak hij over de kans en waarde van de sociale basis, en specifiek van ‘samenkracht’ hierin. Een crisis doet een beroep op de veerkracht van individuen en van gemeenschappen, op de samenkracht in een samenleving. Juist daar zit het positieve tegenwicht, de demping om als samenleving steeds weer overeind te blijven, te herstellen en met veranderingen mee te bewegen23.

Blik op Eindhoven & stadsgesprekken diversiteit & inclusie Als je dit op een rijtje ziet staan, is het niet verrassend dat inwoners ook aangeven hoe belangrijk het is om in de sociale basis van deze stad te investeren. Binnen het dialoogtraject Blik op Eindhoven (2021) werd met circa 2000 Eindhovenaren gesproken over brede welvaart. En wat bleek: de uitgesproken behoefte aan ontmoeting, gemeenschapsvorming, verbondenheid met- en omzien naar elkaar vormde een rode lijn in de gesprekken. In navolging daarop is het thema Samenleven in Brainport één van de voorgestelde programmalijnen voor de, in ontwikkeling zijnde, eerste editie van de Sociale Brainport Agenda. In 2021 zijn er ook 6 stadsgesprekken gevoerd met inwoners en maatschappelijke organisaties in het kader van ons inclusiebeleid. Er werd o.a. gesproken over wat het betekent om Eindhovenaar te zijn en over diversiteit in Eindhoven. Wat kwam daar duidelijk uit naar voren: het belang van ontmoeting tussen inwoners en de faciliterende rol van de gemeente daarin. Kennisplatform Inclusief Samenleven (2023) Kennen is het niet, maar we komen elkaar hier wel tegen. Publieke familiariteit in superdiverse wijken. 23 Van Pelt, M. & Rocak, M. (2023) Sociaal werken aan Veerkracht (lectorale rede). Lectoraat Sociale veerkracht, Fontys Sociale Studies. 22

Realistische verwachtingen? We kunnen wel stellen dat de verwachtingen van wat een sterke sociale basis kan bieden hoog zijn. Met name over de preventieve en zorginhoudelijke betekenis van de sociale basis zijn verwachtingen (bijv. binnen IZA en GALA) hoog 24. Tegelijkertijd zie je dat ontwikkelingen zoals de druk op de arbeidsmarkt, (gevoel van) polarisatie in de samenleving, een dalend aantal vrijwilligers, verandering in de opbouw van de samenleving (vergrijzing, groeiende diversiteit) invloed hebben op de sociale basis25. Met de vergrijzing neemt bijvoorbeeld de vraag aan (mantel)zorg voor elkaar toe. Het mantelzorgpotentieel (de ratio 85+ ers t.o.v. 50-64 jarigen) in de regio ligt lager dan landelijk en daalt fors richting 2030 (van 8,5% in 2020 naar 5,7% in 2030)26. Door culturele verschillen zie je dat mantelzorgers met een migratieachtergrond (een groeiende groep) een (nog) grotere kans hebben op overbelasting omdat zij vaak langer en intensiever voor hun naasten zorgen27. Ook van de mantelzorger van inwoners met psychische problemen is bekend dat zij (al) chronisch te maken hebben met overvraging, o.a. door schuld en schaamte28. Onderzoekers Engbersen en Sprinkhuizen voegen toe dat het voorzieningenniveau in veel gemeenten juist verschraalt en dat sleutelspelers in wijken onder druk staan (te weinig tijd, te veel taken). Dit komt o.a.

door (beleids)keuzes zoals de verwachting dat inwoners langer thuis wonen of dat mensen met een beperking gevraagd wordt in een woonwijk te wonen en mee te doen (extramuralisering)29. Dat roept de vraag op hoe sterk de sociale basis (nog) is waarvan we die hoge verwachtingen hebben. “Want de sociale basis heeft waarde voor iedereen, maar kan ook uitgeput raken als te veel mensen er een beroep op doen vanuit een eigen behoefte” 30.

Engbersen, R. & Sprinkhuizen, A. (2022). Sociale basis (in Lexicon nabijheid en sociaal werk). Zwart, O. de, & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis. 26 Regiobeeld Zuidoost-Brabant 2023 (juli 2023). 27 MantelzorgNL (2022) Samen geven we kleur: cultuursensitief werken met vrijwilligers bij mantelzorgondersteuning. 28 www.trimbos.nl/kennis/ondersteuning-mantelzorgers. 29 Engbersen, R. & Sprinkhuizen, A. (2022). Sociale basis (in Lexicon nabijheid en sociaal werk). 30 Zwart, O. de, & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis. 24

25

Visie op de sociale basis 2023 | 12

Wat zeggen de cijfers? Wat vertellen de cijfers ons over de huidige stand van zaken met betrekking tot samenkracht? We zetten wat informatie op een rijtje: ƒ We zien in Eindhoven dat een steeds groter deel van de bevolking alleen woont. Dit kan verklaard worden door factoren als vergrijzing, individualisering en veranderende gezinspatronen (NIDI, 2020). ƒ De score voor sociale cohesie lag in Eindhoven in 2021 en 2022 op een 6 (schaal 0-10). Dit verandert weinig-niet door de jaren heen (fluctueert tussen 6 en 6.2 vanaf 2015). Het landelijk gemiddelde lag in 2021 4 tiende hoger dan in Eindhoven (op een 6,4). In de andere G5 steden lag de gemiddelde score in 2021 op een 5,8 31. ƒ De meerderheid (50-74%) van de Eindhovenaren geeft bij stellingen aan zich ‘samenredzaam’ te voelen (zij willen en kunnen terugvallen op hun netwerk). Voor 11% van de Eindhovenaren is dat niet het geval; zij ervaren een (te) beperkt sociaal netwerk. Dit aandeel stijgt tussen 2015 en 2022 (met een score van 5% in 2015). ƒ 36% van de Eindhovenaren geeft aan vrijwilligerswerk te doen. Dit ligt in lijn met Corona-jaar 2020. Andere jaren heeft dit altijd hoger gelegen, dus we zien hier een daling. ƒ Een kwart van de Eindhovenaren zet zich (vaak of af en toe) actief in voor de buurt. 50% geeft aan zich (misschien) wel in te willen zetten voor de buurt. ƒ 17% van de Eindhovenaren is mantelzorger.

ƒ 70% van de Eindhovenaren geeft aan vertrouwen te hebben in andere mensen32.

vorm van collectieve kracht/sociale cohesie. Qua vrijwilligerswerk staan we nog steeds in de Europese top. ƒ Met groeiende diversiteit is er een angst voor afname van sociale cohesie, maar de nieuwe (soms) afzonderlijke gemeenschappen zijn, met het verdwijnen van de oude zuilen, steeds belangrijker in Nederland. Sociale cohesie betekent tegenwoordig dus misschien vooral dat groepen met verschillende opvattingen de boel toch samen bij elkaar proberen te houden. Met alle botsingen van dien, maar in dat willen proberen schuilt nog steeds saamhorigheid34.

Stratum Helpt De Facebookcommunity Stratum Helpt heeft 3.111 leden. Dagelijks verschijnen er berichten met vraag en aanbod. Alles voor en door elkaar in Stratum. De onderscheidende factor van deze community is dat er altijd een terugkoppeling wordt gegeven over de invulling van hulpvragen waaruit blijkt wat het betekende voor de hulpvrager, maar ook wie de helpende hand bood. Die publieke erkenning van de hulpgever en het positieve effect bij de hulpvrager is echt van meerwaarde en lijkt de bereidheid om iets te doen voor een ander te versterken.

Landelijk ƒ 43% van de Nederlanders ervaart gevoelens van eenzaamheid. ƒ Waar het contact met familie, vrienden en buren tussen 2012 en 2021 wat afneemt, neemt het online contact flink toe. ƒ Het aantal Nederlanders dat vrijwilligerswerk doet neemt af 33. ƒ Tegenover de daling in vrijwilligerswerk, zien we een stijgende belangstelling voor milieuorganisaties en naar schatting 4000 burgercollectieven; ook een

Landelijke veiligheidsmonitor CBS. Inwonersenquête 2022. 33 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/42/steeds-minder-mensen-doen-vrijwilligerswerk. 31

34

Volkskrant (mei 2023). Wij-Zij maatschappij. Weg met die gemiddelde burger.

32

Visie op de sociale basis 2023 | 13

3 impact – Wat willen we bereiken voor de mensen in onze stad? Tijdens een voorbereidende en meningsvormende raadsavond van 7 en 21 maart 2023 hebben we samen met (inwoners)initiatieven, partners en raadsleden de beoogde impact en outcome voor de sociale basis van Eindhoven geformuleerd. Voor een terugblik op deze bijeenkomsten, zie Memo en Uitwerking 7 maart 2023.

De Impact die we in Eindhoven willen maken is In Eindhoven voelen inwoners zich fijn, gezien en gesteund. We kijken om naar elkaar en helpen elkaar als het nodig is waardoor we het vertrouwen houden dat het (weer) goed komt.

Met deze formulering laten we zien dat onze focus ligt op samenkracht van Eindhovenaren en de positieve effecten die dat heeft, ook bij tegenslagen. Dit wordt ook wel eens uitgedrukt met de term sociale veerkracht. Mensen ontlenen veerkracht aan de betekenisvolle verbindingen die ze hebben met anderen. Uit de gemeenschappen waarvan zij deel uitmaken, waar ze met hun talenten aan bijdragen én de hulpbronnen die daaruit beschikbaar komen35.

volle bijdrage leveren aan de sociale basis, maar de sociale basis is niet van de gemeente of van (professionele) partners36. De sociale basis is van Eindhovenaren en Eindhoven. Tegelijkertijd willen we af van een ‘nice to have’-beeld van ondersteuning in de sociale basis. We benadrukken met deze visie dat de sociale basis niet als vanzelfsprekend moet worden gezien. Dat het serieuze investeringen vraagt om de sociale basis optimaal te faciliteren. Dat het nog steeds een cultuurverandering vraagt om continu te werken vanuit de sociale basis. Sterke (inclusieve) gemeenschappen waar Eindhovenaren zich thuis voelen en elkaar ondersteunen zijn ‘need to have’. Laagdrempelige, collectieve, ondersteuningsvormen (algemene voorzieningen) zijn ‘need to have’. Niet alleen nu, maar zeker naar de toekomst toe. Een balans tussen realisme en urgentie-besef is op zijn plaats.

Troonrede 2023 Er schuilt een grote samenbindende kracht in alles wat mensen met elkaar bereiken in het kleine, het dagelijkse, het gewone. Verbinding ontstaat waar mensen bij elkaar komen. Dat is niet vanzelfsprekend, maar vraagt blijvende aandacht en inzet van ons allemaal

Deze formulering drukt ook uit dat we met onze visie de waarde van de sociale basis op zichzelf benadrukken. Dat betekent dat we de sociale basis niet (alleen) belangrijk vinden om de rol die het kan hebben in relatie tot zorg en ondersteuning. Integendeel. We zien wel dat de sociale basis een preventieve en/of deels vervangende rol kan hebben ten aanzien van aanvullende ondersteuning, maar we willen de sociale basis niet puur en alleen instrumenteel daaraan maken met als belangrijkste doel aanvullende ondersteuning of zorg op afstand te houden. Juist omdat het van waarde is in zichzelf. We willen waken voor té hoge of onrealistische verwachtingen van de sociale basis. En steeds beseffen: we kunnen een waarde35

Van Pelt, M. & Rocak, M. (2023) Sociaal werken aan Veerkracht (lectorale rede). Lectoraat Sociale veerkracht, Fontys Sociale Studies.

36

Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis.

Visie op de sociale basis 2023 | 14

4 Outcome (resultaatgebieden) – Hoe weten we of dat (impact) gelukt is? Naast de beschreven impact, zijn we samen tot de volgende omschrijving van de beoogde outcome in de sociale basis gekomen: 1. Het gevoel van Eindhovenaren ergens bij te horen neemt toe; 2. Het gemeenschapsgevoel (samenkracht) of gevoel van saamhorigheid onder Eindhovenaren neemt toe; 3. Er is een toename van (ervaren) steunbronnen in de omgeving van inwoners; 4. Inwoners(initiatieven) ervaren meer ruimte en vertrouwen om te doen wat nodig is. In deze formulering herken je de sferen van de sociale basis zoals we hebben toegelicht onder ‘afbakening’ (pagina 7). In het schema (zie figuur 1) zetten we dit naast elkaar. We kiezen ervoor om punt 1 en 2 samen te pakken. Hoewel het perspectief verschilt (vanuit het individu, of vanuit de bredere gemeenschap), is het beoogde resultaat namelijk gelijk. Outcome

Sferen sociale basis

Het (individuele) gevoel Persoonlijke sociale basis ergens bij te horen

Stichting ik Wil Wij bieden, onder andere binnen onze basisdagbesteding, een veilige plek waar inwoners tot bloei komen. Er zijn zoveel mooie voorbeelden dat het moeilijk is om te kiezen. Zo ontvingen wij een enorm verlegen en teruggetrokken inwoner. Hij startte met tekenles bij ons. Hij sprak nauwelijks en maakte moeilijk verbinding met anderen. Door het bieden van een veilige omgeving en het maken van echt contact, kwam deze inwoner uit zijn schulp. Nu helpt hij in onze keuken, hij maakt hier en daar een praatje en helpt met kleine klusjes.

Resultaatgebieden 1. Samenkracht (sociale cohesie)

Gemeenschapsgevoel (samenkracht)

Gemeenschappelijke sociale basis

Ervaren steunbronnen in de directe omgeving

Gemeenschappelijke & 2. Laagdrempelige Institutionele sociale basis ondersteuning dichtbij

Ervaren ruimte en vertrouwen

Gemeenschappelijke & 3. Gemeente als Institutionele sociale basis partner

Figuur 1. Resultaatgebieden Sociale Basis.

Aan de hand van deze 3 resultaatgebieden, staan we stil bij de prioriteiten waar actie op nodig is en leggen we linkjes naar bestaand beleid. Foto: Stichting Ik Wil.

Visie op de sociale basis 2023 | 15

4.1. Samenkracht (sociale cohesie) Het eerste resultaat dat we willen bereiken binnen de sociale basis is dat steeds meer Eindhovenaren het gevoel hebben ergens bij te horen, niet alleen te staan, maar zich gesteund voelen als het nodig is. Een gevoel van samenkracht en saamhorigheid: ‘samen staan we sterk’. Dat betekent niet dat iedereen altijd klaar moet staan voor ieder ander, maar wel dat iedereen een gevoel van verbondenheid heeft met de gemeenschap of gemeenschappen waartoe hij/zij/hen behoort. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) spreekt in dit kader over ieders ‘sociaal kapitaal’ (wie je kent en in hoeverre je beschikt over netwerken die steun en hulp kunnen bieden of die je vooruit kunnen helpen in het leven); een belangrijke hulpbron die mede bepaalt welke kansen je hebt en krijgt in het leven37. Dit gaat verder dan goede contacten met je directe familie, vrienden en kennissen, het gaat bijv. over de vraag of dat netwerk ook hulp kan bieden bij vragen over geld, werk en instanties en over de beschikbaarheid van informele hulp (bij bijvoorbeeld klussen of boodschappen). Investeren in het bevorderen van sociale cohesie en samenkracht is van belang voor de Eindhovense gemeenschap als geheel en voor alle Eindhovenaren die daarbinnen leven.

Zoals eerder omschreven geeft het inwoners veerkracht als ze zich verbonden en betrokken voelen met anderen en kan dit een belangrijke rol spelen in iemands bestaanszekerheid.

Prioriteiten voor de komende jaren: 1. Faciliteren van (buurt)ontmoeting Ontmoetingsplaatsen zijn de linking pins van de sociale basis. De sociale basis kan niet zonder accommodaties en voorzieningen waar en waardoor mensen elkaar ontmoeten, initiatieven kunnen ontstaan en activiteiten en ondersteuning worden geboden38. Het zijn de plekken waar spelers uit de persoonlijke, gemeenschappelijke en institutionele sociale basis elkaar ontmoeten en versterken. Investeren in SCP (2023) Eigentijdse Ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen kapitaal. Verschil in Nederland 2023. 38 Zwart, O. de, & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis. 37

Visie op de sociale basis 2023 | 16

Urban sketchers Eindhoven Wij verzamelen, drinken een kop koffe en gaan daarna in de buitenlucht gebouwen tekenen. Ik hou van tekenen dus dat leek mij wel wat. Ik voel me erg opgenomen in de groep, maar ook een groot aantal mensen van ASML doet mee. De spreektaal is zowel Nederlands als Engels. Het gaat om het tekenen, maar je raakt ook regelmatig aan de klets. Soms nemen we eigen bereide picknick mee waarbij je dus deelt en eten uit allerlei culturen proeft. Soms spreek je met een mede-tekenaar ergens af, voor de gezelligheid of om te tekenen. gemeenschapsversterking doe je voor een belangrijk deel door de juiste ontmoetingsplekken mogelijk te maken of ruimte te geven. Wat ‘de juiste ontmoetingsplek’ is verschilt per wijk/buurt, maar ook per inwoner. Waar het kan op basis van de drijvende kracht van inwoners (vrijwilligers), maar waar het nodig is met voldoende professionele menskracht om het omzien naar elkaar te ondersteunen en te faciliteren. Dit kan in een buurthuis, een buurtontmoetingsplek die mogelijk gemaakt wordt door een woningbouwcoöperatie, een jongerencentrum, of een stadsdeelbibliotheek, maar ook in een meer ongeorganiseerde vorm. We gaan met dit thema aan de slag in het reeds aangekondigde nieuwe beleid op buurtontmoeting.

Ontmoeting ontstaat natuurlijk niet alleen op buurtniveau, maar ook (veelal) stedelijk rondom een gemeenschappelijke cultuur, een religie of rondom gemeenschappelijke interesses, passies en hobby’s (offline én online). Denk hierbij aan de vele zelforganisaties die activiteiten organiseren voor de diverse gemeenschappen die onze stad rijk is. Juist in de kleurrijke stad die Eindhoven is, faciliteer je door het creëren van ruimte voor ontmoeting dat (diverse) inwoners elkaar treffen. Dit bevordert zogenaamde publieke familiariteit (lichte, spontane, en herhaalde contacten in de directe woonomgeving, elkaar herkennen op straat) wat positief bijdraagt aan onderling vertrouwen, saamhorigheid en het tegengaan van negatieve beeldvorming en vooroordelen39. 39

Kennisplatform Inclusief Samenleven (2023) Kennen is het niet, maar we komen elkaar hier wel tegen. Publieke familiariteit in superdiverse wijken.

2. Vrijwilligers en vrijwillige energie Met het oog op de (stijgende) druk op- en verwachtingen van de vrijwilliger, staan we in het aangekondigde ‘toekomstbestendig vrijwilligersbeleid’ stil bij de vraag hoe we de vrijwillige energie die Eindhoven kent, kunnen behouden, versterken en optimaal kunnen ondersteunen. Dit pakken we domein-overstijgend op want vrijwilligers heb je in alle haarvaten van de samenleving (sport, cultuur, buurten, welzijn). Aandachtspunt daarbij is het bewaken van de grenzen van vrijwillige inzet. Dit gaat zowel over het beroep dat je op vrijwilligers kan doen (wat je van een vrijwilliger kan en mag verwachten en wat ook niet), als over de grenzen in het aantal ‘beschikbare’ vrijwilligers. Het is daarbij van belang om, waar nodig, na te denken over minder ‘traditionele’ organisatievormen van vrijwilligerswerk. Uit lokale en landelijke gegevens blijkt namelijk dat de bereidheid om iets voor een ander te doen veel hoger is dan het percentage mensen dat daadwerkelijk vrijwilligerswerk doet40. Daar liggen kansen. Ook de waardering van vrijwilligers is een aandachtspunt.

Sociaal Solidair Bij Sociaal Solidair ontstaan tal van mooie activiteiten voor inwoners in fnancieel kwetsbare situaties. Bij de jaarwisseling mochten alle kinderen een wens opschrijven voor het nieuwe jaar. Binnen een korte tijd kon Sociaal Solidair al deze wensen in vervulling laten gaan door de inzet van het brede netwerk om de stichting heen.

99

3. Samen de sociale basis versterken De sociale basis is van Eindhoven en van Eindhovenaren. De rol van de overheid is (waar nodig) faciliterend, ondersteunend en stimulerend. Vanuit die rol willen we de blijvende (actiegerichte) dialoog voeren met Eindhovenaren en Eindhovense organisaties over de rol en het belang van eenieder in die sociale basis. Dit met als 40

Motivaction (2023). Vrijwilligerswerk in Nederland 2023.

Visie op de sociale basis 2023 | 17

doel om gezamenlijk tot actie te komen en de sociale basis verder te versterken. Want de urgentie is er, maar wordt die ook overal gevoeld? Ondanks de beste bedoelingen, heeft de focus jaren gelegen op het ‘ik’, op zelfredzaamheid, op eigen kracht. Minder op het collectief en op het ‘wij’. We willen inwoners en partners meenemen in de beweging naar een meer collectieve en inclusieve samenleving, bijv. door mooie voorbeelden uit te lichten. Juist in een stad die zo radicaal groeit, is de dialoog en verbinding tussen de ‘bestaande’ inwoners en nieuwkomers van belang. We willen helderheid geven over wat de inwoner van partners en de gemeente mag verwachten en andersom . We willen bruggen slaan tussen krachtige en (tijdelijk) meer kwetsbare inwoners. Naast meer aandacht voor mantel- en informele ondersteuning tussen inwoners onderling, verwachten we ook actie en betrokkenheid van werkgevers bijv. in de directe rol die (grote) werkgevers kunnen spelen in het versterken van sociaal kapitaal en gemeenschappen. Zo dient ook gesproken te worden over respijtmogelijkheden, en kijken we naar de rol van onderwijs en woningbouw in de sociale basis. Zoals de Denktank Nederland 2040 formuleerde, moet “zorg voor de naaste in de volle breedte van de samenleving een stimulans krijgen”.

Verwevenheid met ander beleid & lopende activiteiten ƒ Aanpak Buurt in Bloei (WIJeindhoven). ƒ Stadsdeelbibliotheken. ƒ Beleidsplan Inclusief Samenleven – ambitie (3) ‘meer verbinding en structureel contact’. ƒ Woonzorgvisie – ambitie (2) ‘De leefomgeving in Eindhoven sluit aan bij de behoeften’. ƒ Actieplan Langer Thuis – pijler zorgzame samenleving + Ouderenbeleid ‘Vitale Ouderen in (2)040’.(in wording) ƒ Integraal gezondheidsbeleid ‘Gezondheid telt voor iedereen’ + preventieakkoord eenzaamheid. ƒ Mantelzorgbeleid. ƒ Sport- en beweegvisie 2021-2025 Heel Eindhoven beweegt. ƒ Cultuurbrief 2021-2024/Cultuurbrief 2025-2028.(in wording) & Cultuurvisie Eindhoven 2030. ƒ Bestuursopdracht Brainport voor elkaar. ƒ Verkenning/ontwikkeling Hotspot ƒ Verordening inwonersparticipatie Eindhoven.

Foto: Jeugdzorg op de juiste plek in de Achtse Barrier.

Visie op de sociale basis 2023 | 18

4.2 Laagdrempelige ondersteuning dichtbi Het tweede resultaat dat we willen bereiken is dat Eindhovenaren terug kunnen vallen op laagdrempelige vormen van (georganiseerde) ondersteuning in de eigen vertrouwde omgeving. Voor wie en waar het passend is dat in de eigen wijk, maar anders is dat gevoelsmatig dichtbij en makkelijk bereikbaar. Dit resultaat gaat over de (in)formeel georganiseerde inzet die ondersteunend is aan ieders persoonlijke en de gemeenschappelijke sociale basis. Het gaat over voldoende passende collectieve voorzieningen en ondersteuningsvormen waar Eindhovenaren zonder indicatie gebruik van kunnen maken. De transformatie 2-1-0 wordt niet gerealiseerd door het vaak te blijven benoemen. Het vraagt een cultuurverandering, een verandering van houding en gedrag bij gemeente en bij professionals. Dit gaat om zowel (outreachend) verwijzers als zorgverleners zelf. Mede ingegeven door financiën is er de afgelopen jaren veel aandacht geweest voor (korte termijn) acties gericht op de toegang tot- en de organisatie van aanvullende ondersteuning. Maar om zorg en ondersteuning in de toekomst te kunnen blijven garanderen voor de inwoner die dat nodig heeft, zullen de volumes in de (individueel geïndiceerde) aanvullende ondersteuning omlaag moeten. Om dat te realiseren heb je een alternatief nodig.

We sluiten aan bij het volgende uitgangspunt van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Uitgangspunt is niet: ‘hoe schuiven we zorgtaken op elkaar af’, maar: hoe zorgen we er samen voor dat de hulpvragers en de mensen uit hun omgeving overeind blijven, in een context waarin de formele zorg schaars is en nóg schaarser wordt.’ Zomaar afschalen gaat niet, maar onder de juiste omstandigheden kan de sociale basis veel betekenen voor mensen in (zeer) kwetsbare posities 41. In de ontwikkeling van basisdagbesteding in Eindhoven hebben we gezien dat dit kan door zorgorganisaties en sociale basis partijen effectief samen te laten werken.

41

Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis.

Visie op de sociale basis 2023 | 19

Prioriteiten voor de komende jaren: 1. Een sterkere positie voor de sociale basis Het versterken van de sociale basis vraagt om diepte-investeringen in tijd, aandacht en middelen. Één van de thema’s waar we als gemeente onze verbindende rol kunnen pakken is het verbeteren van de samenwerking tussen formele en informele organisaties met als uitgangspunt om de meer informele ondersteuning en (inwoners)initiatieven in de sociale basis optimaal in hun kracht te zetten en te ondersteunen waar nodig. Ook vraagt de samenwerking tussen verschillende spelers in de sociale basis om aandacht. In elke wijk zijn er verschillende (professionele) sleutelfiguren die een verbindende functie hebben, zoals de verbinders van WIJeindhoven, de buurtaanjagers van CKE, de gebiedscoördinatoren en de aanjagers van de stadsdeelbibliotheken. Wat is er nodig om optimaal samen te werken aan de sociale basis? Stichting WIJeindhoven is reeds begonnen met het vormgeven van een leerlijn ‘Sociale basis versterken doe je zo’. Dit met de gedachte om dit niet alleen intern op te pakken, maar juist ook met en bij partners. In lijn daarmee verkennen we samen met informele zorgorganisaties en inwonersinitiatieven wat er nodig is om hen beter te positioneren en faciliteren binnen het Eindhovense veld van ondersteuning en zorg.

2. Zicht op de sociale basis Er is in Eindhoven al heel veel aanbod in de sociale basis, maar de inwoner weet dit nog niet altijd goed te vinden. Het optimaliseren van de informatievoorziening naar de inwoner verdient prioriteit. Op basis van een actueel beeld van wat er is in de sociale basis, wordt ook duidelijk of er (op wijkniveau) nog hiaten zijn of juist een (onnodige) stapeling van aanbod waarneembaar is. 3. Nieuwe vormen van laagdrempelige ondersteuning dichtbij Het verdient prioriteit om, in lijn met de ontwikkeling van basisdagbesteding, te onderzoeken waar kansen liggen om in samenwerking tussen aanvullende zorgorganisaties en spelers in de sociale basis vorm te geven aan nieuwe laagdrempelige ondersteuningsvormen. Één thema hierbij is het collectiveren van individuele ondersteuningsvragen. Op basis van een analyse van individuele caseload bij WIJeindhoven kan in beeld gebracht worden of, en zo ja welke vormen van ondersteuning zich lenen voor laagdrempelig, collectief aanbod in de wijk of stedelijk georganiseerd. Vanuit Deltaplan Jeugd is hier reeds een start mee gemaakt. Belangrijke randvoorwaarde voor het organiseren van nieuwe, collectieve, vormen van laagdrempelige ondersteuning is dat financiële middelen verschoven worden van de individueel geïndiceerde aanvullende zorg naar de

z)z)

Naast het realiseren van laagdrempelige alternatieven in de sociale basis, is ondersteuning vanuit de sociale basis vaak een waardevolle of zelfs onmisbare aanvulling op ondersteuning/zorg door een gespecialiseerde zorgverlener. Niet omdat dat wordt opgelegd vanuit beleid, maar omdat het zo ontstaat vanuit de sociale basis zelf 42. Initiatieven/organisaties vanuit de sociale basis (veelal vrijwillig) en medewerkers van zorgorganisaties die aanvullende ondersteuning bieden, vormen samen een ondersteunend netwerk rondom een inwoner.

Pedagogisch ondersteuners van Lumens Door het organiseren van informele groepsbijeenkomsten ondervinden ouders steun bij elkaar. Zo is er een groepje jonge moeders in Woensel Zuid ontstaan dat via een groepsapp tips en tricks deelt met elkaar. Soms spreken de moeders ook met elkaar af. Dit wordt, waar gewenst, door ons en een verbinder van WIJeindhoven gefaciliteerd. Andere keren nemen de moeders zelf het initiatief.

bb

42

Britt, A., et al. (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis.

Visie op de sociale basis 2023 | 20

Stichting Zelfhulpnetwerk Zuidoost Brabant Als antwoord op de vraag wat lotgenotencontact voor een deelnemer betekende, werd gezegd: Zonder de zelfhulpgroep was ik er niet meer geweest. #gedeelde smart = halve smart.

Verwevenheid met ander beleid/lopende activiteiten ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ

sociale basis (2>0). Door vroeg signalen te zien en het gesprek over (soms nog) kleine vragen te voeren, kan verergering voorkomen worden. Dit vraagt resultaatsturing bij contractpartners zodat er een positieve prikkel bestaat om inwoners waar het kan doormiddel van voorliggende voorzieningen te ondersteunen. Organiseren van meer algemene ondersteuning in groepsverband, gaat gepaard met de dialoog met inwoners over de afweging of zij wel of niet gebruik kunnen maken van een individuele voorziening. Waar het nodig is, blijft dit beschikbaar, maar waar mogelijk verandert de ondersteuningsvorm. Dat kan wennen zijn. Bij de vormgeving van aanbod zal expliciet aandacht moeten zijn voor cultuursensitief handelen zodat deze daadwerkelijk laagdrempelig is voor iedereen en de ondersteuning aansluit bij verschillende culturen, leefsituaties, en ondersteuningsvragen die inwoners kunnen hebben43.

43

ƒ ƒ ƒ

Aanpak Buurt in Bloei (WIJeindhoven). Basisdagbesteding. Zo werken we in Eindhoven: De sociale 7. Actieplan Langer Thuis – pijler ondersteun de ondersteuner + Ouderenbeleid ‘Vitale Ouderen in (2)040’.(in wording) (Preventief) jeugdbeleid 2022-2026 ‘Geen Kinderspel’ & Deltaplan jeugd – bijv. buurtgezinnen. Ontwikkelplan Ambulantisering GGZ | Mentale Gezondheid Eindhoven ‘Mentale Gezondheid is van ons allemaal’ + preventieakkoord mentale gezondheid. Regiovisie Doordecentralisatie Beschermd Wonen 2022-2026 + subsidieregeling Innovatie Beschermd Wonen. Beleid op buurtontmoeting.(in wording) Beleidsplan armoede en schulden 2020-2024 ‘Een nieuw gezamenlijk perspectief’

Raad Volksgezondheid en Samenleving (2022). Passende zorg is inclusieve zorg. Een verkennend essay over wat ervoor nodig is om de zorg inclusiever te maken.

Visie op de sociale basis 2023 | 21

4.3. Gemeente als partner Het derde resultaat dat we willen bereiken, gaat over de rol die we als gemeente hebben bij het versterken van de sociale basis. In de Kracht van de Stad (2014) beschreven we dat de rol van de overheid in de sociale basis zich kenmerkt door bescheidenheid. Ook deze nieuwe visie benadrukt dat de sociale basis niet van de gemeente is. De sociale basis is er altijd. Dat betekent niet dat we deze voor lief moeten nemen. Het vraagt ondersteuning. Juist als andere partijen naar de sociale basis kijken en verwachtingen hebben dan moet de sociale basis – als zij daaraan wil bijdragen – ook in staat worden gesteld die rol te spelen. Dit vraagt (soms) om betaalde krachten, ondersteunende organisaties en een overheid die zich als partner opstelt44. Maar hoe doe je dat; je opstellen als partner? Jan Rotmans sprak in Eindhoven over een benodigde waardenomslag: van wantrouwen naar vertrouwen, van controle naar ruimte, van regelzucht naar keuzevrijheid, van efficiëntie naar aandacht en tijd. Niet zorgen voor, maar zorgen dat inwoners (en partners) het zelf kunnen organiseren. Faciliteren door inhoudelijk richting te geven én (innovatie) ruimte te bieden of door belemmeringen weg te nemen. Dit sluit aan bij de oproep die partners uit de sociale basis deden in de aanloop van deze visie (zie bijlage 4): handel vanuit vertrouwen (bijv.

bij subsidie-verantwoordingen), wees flexibel, maar ook: toon oprechte betrokkenheid en werk samen. De rol en houding die we als gemeente pakken zit verweven in alle genoemde prioriteiten. Uit de gestelde prioriteiten blijkt dat we niet alleen ruimte maken, maar waar nodig ook pro-actief inhoudelijk sturen om te doen wat nodig is met het oog op de trends en ontwikkelingen die we beschreven in hoofdstuk 2. Denk hierbij aan de sturing op betrokkenheid van krachtige inwoners en organisaties bij het versterken van de sociale basis (van individueel naar collectief handelen) (1.3), en de positionering, ondersteuning en waardering van (informele) zorg en ondersteuning (vrijwilligers, mantelzorgers) (2.1). Steeds geldt daarbij het belang

44

Zwart, O. de, & Britt, A. (redactie) (2023). Kernboodschap en position paper Sociale Basis.

van samenwerken, ruimte geven, begrijpelijke taal (!), voortbouwen op wat er al is, inclusief handelen, en vertrouwen. Dit vraagt ook om een lange adem. Het versterken van de sociale basis is nooit af en een continu proces. Dit vraagt om continuïteit en blijvende investeringen (ook financieel) over de jaren heen. Naast de genoemde prioriteiten, zien we voor onszelf de volgende twee prioriteiten die gaan over onze eigen werkwijzen.

Prioriteiten voor de komende jaren 1. Vereenvoudiging subsidies Recent bleek uit onderzoek van Motivaction en de Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV) dat een belangrijke reden voor de afname van het aantal vrijwilligers is dat het allemaal veel te ingewikkeld is geworden. Terwijl verwachtingen hoog zijn, lijkt regelgeving strenger en ingewikkelder te worden. Daardoor haken vrijwilligers af45. Met de recente vaststelling van een nieuwe (gebundelde) subsidieregeling voor vrijwilligers hebben we een eerste stap gezet in de vereenvoudiging van subsidieregelingen in Eindhoven. Ook de toename van meerjarige subsidie-afspraken draagt positief bij. We zijn er nog niet. Niet alleen voor vrijwilligers, ook voor betaalde krachten in de sociale basis zijn subsidieregelingen nog niet altijd helder en de wijze van monitoring en verantwoording niet altijd helpend. Partijen zijn vaak disproportioneel veel tijd kwijt aan aanvragen en rapportages (niet alleen bij de gemeente overigens)46. Een aantal concrete aandachtspunten: het verder ontschotten van subsidieregelingen en het vereenvoudigen van monitoring en verantwoording (minimale inmenging vanuit vertrouwen). 2.