Bijlage 1 - Ontwikkelvisie Fellenoord

Ontwikkelvisie & ontwikkelkader Fellenoord Internationale Knoop XL

Akkoord college van B&W 2 februari 2021 Opdrachtgever

Samenwerkende bureaus

Betrokken overheden

Inhoud Voorwoord Introductie en doel 1. Ambitie internationale knoop XL 14 18

1.1 Ambitie 1.2 Verstedelijkingsopgave Nederland

2. Visie Fellenoord 24 26 28 32 34 38 46 54 62

Fellenoord transformeert door! Hart van de stad, hart van Brainport Robuust plan, flexibele invulling Vijf principes voor ontwikkeling Ontwikkelprincipe 1 Een wijk voor iedereen Ontwikkelprincipe 2 Maximaal groen Ontwikkelprincipe 3 Een stadsboulevard Ontwikkelprincipe 4 De verbonden stad Ontwikkelprincipe 5 Naar een multimodaal knooppunt

3. Deelonderwerpen 68 76 79 86 92 106

3.1 Karakteristieken van het gebied 3.2 Groen en water 3.3 Programma & specials 3.4 Klimaat, energie en circulariteit 3.5 Mobiliteit en bereikbaarheid 3.6 Ruimtelijke uitgangspunten

4. Ontwikkelkader 120 127 130 134 136

4.1 Introductie en context 4.2 Financiële spelregels 4.3 Adaptieve ontwikkelstrategie 4.4 Planologie & regelgeving 4.5 Samenwerking en organisatie

5. Communicatie & Placemaking 142

5. Placemaking

Bijlagen • Visie en randvoorwaarden per cluster (KCAP) • Mobiliteitsstrategie (Goudappel Coffeng) • Afwegingskader busstation (Gemeente Eindhoven) • 0 meting duurzaamheid (Metabolic) • Logboek Placemaking (Gemeente Eindhoven)

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

3

Voorwoord Voor u ligt de ontwikkelvisie Fellenoord. Een visie waar ik enorm trots op ben. Hij is tot stand gekomen door de inzet van velen. Niet alleen van Eindhovense ambtenaren, ook collega’s van het Rijk en de provincie Noord-Brabant hebben volop bijgedragen aan deze visie. Waarbij de provincie als partner actief wil meedoen aan de ontwikkeling van dit gebied. Daar ben ik ontzettend blij mee! Deze visie schetst de toekomst van een gebied van pakweg 55 hectare rondom het Centraal Station van Eindhoven. Nergens in Nederland ligt zoveel ruimte om het station als hier. Dat biedt enorme kansen voor de grote opgaves waar we als stad voor staan. Zodat Eindhoven een aantrekkelijke stad blijft. Waar je goed kunt leven en waar voor iedereen betaalbare woonruimte is. Daar maak ik me sterk voor. De komende 20 tot 25 jaar verandert deze plek in een nieuwe woon-, leef- en werkwijk. Waar nu maar 200 mensen wonen, zijn dat er ongeveer 15.000 in 2040. Dat is belangrijk voor Eindhoven en voor de regio. Nu al is al veel vraag naar woonruimte en de prijzen voor woningen stijgen. De vraag naar behuizing neemt ondertussen alleen maar toe. In Fellenoord komt alles samen. Een OV-knooppunt met snelle verbindingen naar ons Eindhoven Airport. Goede treinverbindingen naar Amsterdam, Den Haag en Düsseldorf. Waardoor het een aantrekkelijke plek is voor ondernemers. Bovendien een plek waar je graag komt.

In dit gebied is altijd wat te doen. Je kunt er lekker gaan eten of een expositie bezoeken. Deze centrale plek is klaar voor de verandering van het klimaat en voor andere vormen van energie. Dit vraagt veel ruimte, groen en water. In het plan krijgen voetgangers en fietsers minstens zo veel ruimte als de auto. Het toekomstbeeld in deze visie is een grote opgave en de lat ligt hoog. We bouwen aan de toekomst van Eindhoven. Daar gaan we voor. Dat doen we samen, met partijen in de stad en van daarbuiten, met en voor alle huidige en toekomstige Eindhovenaren. Naar die samenwerking en de uitkomsten kijk ik uit .

4

KCAP Architects&Planners

Yasin Torunoglu, wethouder wonen ruimte en werk

Stationslocaties zijn overal in Brabant in ontwikkeling. Niet verwonderlijk, want het is een populaire plek om te wonen, werken en verblijven met een gegarandeerd goede bereikbaarheid. Ook Fellenoord biedt daar legio mogelijkheden voor. En die mogelijkheden benutten we in deze ontwikkelvisie. We kunnen daar onder meer tegemoetkomen aan de enorme woningvraag die de stad heeft. Waarbij flink wordt ingezet op ruimtelijke kwaliteit met een stevige vergroening en meer ruimte voor de Dommel. Een sterke binnenstad met een aantrekkelijke stationslocatie is niet alleen van belang voor Brainport Eindhoven, maar door haar aantrekkingskracht voor de hele provincie Noord-Brabant. Daarom werken we ook actief samen met de gemeente Eindhoven, de regio en het rijk.

Erik Ronnes, gedeputeerde Ruimte & Wonen

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

5

Introductie en doel Het gaat goed met Brainport Eindhoven! De regio groeit als kool. De afgelopen jaren zijn er vele duizenden banen bijgekomen. Met de toewijzing van de mainport-status aan Brainport Eindhoven is de regio sinds 2016 erkend als één van de drie economische kerngebieden van Nederland. Daar mogen we trots op zijn! Mensen uit Nederland en zelfs andere delen van de wereld trekken naar de Brainport regio. Zij vinden werk op één van de vele plekken waar vacatures zijn. Dat zijn banen op alle niveaus, banen voor huidige én nieuwe Eindhovenaren; banen die nodig zijn om deze motor van de Nederlandse economie draaiende te houden. En om te werken bij één van de top innovatieve bedrijven die deze regio rijk is. Door de groei van het aantal inwoners neemt ook de reguliere bedrijvigheid en werkgelegenheid in onder andere horeca, detailhandel en leisure toe. Deze groei brengt kansen en uitdagingen met zich mee. Onder andere voor mobiliteit, energie en klimaat. Dat Brainport Eindhoven groeit is een succes. Hoe deze groei eruit ziet is een keuze. Internationale Knoop XL geeft invulling aan deze opgaven, als hart van Brainport Eindhoven. Deze Ontwikkelvisie beschrijft de ambitie voor de ontwikkeling van het gebied rond station Eindhoven Centraal.

Bedrijven in Brainport Eindhoven zijn voor hun succes afhankelijk van bestaand en nieuw arbeidspotentieel, waaronder talent dat zij wereldwijd aantrekken en vast dienen te houden. Dit vraagt om een overheid die gericht investeert in de ontwikkeling van een leefbare, gezonde en aantrekkelijke regio, om te wonen, werken, studeren en verblijven. Wil de Brainport regio zijn aantrekkingskracht behouden en versterken, dan is substantiële verbetering nodig van de agglomeratiekracht, de connectiviteit en het vestigingsklimaat. Deze drie doelstellingen zijn vertaald in het ruimtelijk programma Brainport City en vormen daarmee de basis voor het thema vestigingsklimaat van de Brainport Nationale Actieagenda, vastgesteld in 2018. Zowel Brainport City als de Brainport Nationale Actieagenda worden gedragen door het Rijk, de Provincie NoordBrabant en de Gemeente Eindhoven. Een actieve overheid die actief investeert in de Brainport regio. De trek van velen naar Brainport Eindhoven zet druk op de systemen die de regio en daarmee de stad Eindhoven heeft: het zet druk op de woningmarkt, het mobiliteitssysteem, het ecosysteem en onze energievoorziening. Daarnaast zet het ook druk op ons sociale systeem en op sommige plekken druk op de leefbaarheid. Dit vraagt aandacht voor de uitdagingen van vandaag (o.a. woningnood, 6

KCAP Architects&Planners

verbetering van leefbaarheid, sociaal maatschappelijke binding en inclusiviteit), maar zeker ook voor een duurzaam aantrekkelijke toekomst (o.a. connectiviteit, stedelijk voorzieningenniveau, internationale aantrekkelijkheid). Met het recent ondertekenen van de Woondeal voor het stedelijk gebied Eindhoven (SGE), erkent het Rijk de stevige woningbouwopgave in dit economische kerngebied van Nederland. De verwachte bevolkingsgroei in Eindhoven is van 230.000 bewoners in 2019 naar 245.000 duizend bewoners in 2024 en 300.000 in 2050. In de Woondeal zijn afspraken gemaakt over 27.000 woningen in het SGE tot 2024, met een extra verwachte behoefte van tussen de 22.500 en 35.000 woningen tussen 2024 en 2040. Hiervan landen tot 2024 15.000 woningen in Eindhoven. Tussen 2024 en 2040 zullen naar verwachting nog 12.500 tot 25.000 extra woningen nodig zijn om aan de vraag te voldoen. De groei van stad, de noodzaak om te bouwen (met behoud van de groene randen van de stad, dichtbij voorzieningen en gebruik makend van vriendelijke vervoersmodaliteiten), vergt ruimte. De relatief lege ruimte in het gebied rond de Fellenoord - Internationale Knoop XL - vormt de belangrijkste ontwikkellocatie om invulling te geven aan de afspraken in de Woondeal, en het realiseren van benodigde voorzieningen.

Bij zo’n hoogstedelijkheid en nagestreefde gezonde verstedelijking past een ontwikkeling van de mobiliteit in het gebied: weren van doorgaand autoverkeer, weren milieu-onvriendelijke uitstoot, stimuleren andere en meer gezonde vormen van vervoer, etc. Met het tot verantwoorde omvang reduceren van wegprofielen in dit relatief ’lege’ gebied ontstaan sublieme kansen om de stedenbouwkundige kwaliteit en duurzaamheidsdoelstellingen een noodzakelijke boost te geven. Het herverdelen/herordenen ten faveure van een efficiënt ruimtegebruik en een hoogwaardig leefmilieu met wonen, werken en verblijven rondom de mobiliteitsknoop impliceert bijkomstig minder ruimteclaims om te bouwen aan de randen van de stad en van haar groene longen. Deze plek rond station Eindhoven Centraal is bijzonder, omdat alle facetten van de stad hier samen komen: een multimodaal knooppunt, met kansen voor wonen, werken en studeren, met groen en ruimte voor recreatie. Doel is om Internationale Knoop XL te ontwikkelen tot een hoogstedelijk woon- en werkgebied met een veilig, gezond en aangenaam leefklimaat met een passend mobiliteitssysteem dat Eindhoven Centraal verbindt met de regionale toplocaties, Eindhoven Airport, Nederland en Europa.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

7

Deze grote integrale opgaven overstijgen de gemeente Eindhoven. De ingrepen en de effecten daarvan dienen op regionaal niveau afgewogen te worden zoals bijvoorbeeld ingrepen in het mobiliteitssysteem. Vanwege het samenhangende en complexe karakter van de opgave is samenwerking tussen Rijk, Provincie, regio en de gemeente Eindhoven nodig. De basis voor samenwerking is reeds gelegd, met de ondertekening van de Samenwerkingsovereenkomst voor het Programma Internationale Knoop XL tussen Rijk, Provincie en gemeente Eindhoven. Deze samenwerking richt zich op het versterken van het vestigingsklimaat van de Brainport regio. Internationale Knoop XL ligt in het hart van Brainport. Deze plek te midden van het station, binnenstad en universiteit, staat de komende jaren symbool voor de verdere ontwikkeling van de Brainportregio tot innovatieve topregio van wereldformaat. Het is onze inzet om op deze plek tal van uitgesproken en overeengekomen ambities ten aanzien van verstedelijking, duurzaamheid, energie, duurzame mobiliteit, internationaal spoor en een boeiend programma van wonen, werken en verblijven te realiseren, samen met de markt. Deze Ontwikkelvisie schetst de ambities voor het gebied. Het ontwikkelkader biedt de kaders om daadwerkelijk te komen tot de gestelde ambities.

Hiermee wordt invulling gegeven aan de samenwerking tussen Rijk en regio om Internationale Knoop XL als sleutelopgave gezamenlijk te ontwikkelen.

8

KCAP Architects&Planners

Beleidsmatige verankering Internationale Knoop XL

met de markt worden gerealiseerd. Zo beschrijven we een set aan spelregels, kaders en strategie om deze ontwikkeling te kunnen realiseren.

De Brainport Nationale Actieagenda die door Rijk en regio in 2018 is opgesteld, beoogt meerjarige en verregaande samenwerking op tal van beleidsterreinen, zoals onderwijsbeleid, arbeidsmarktbeleid en economisch beleid. Internationale Knoop XL is daarbinnen aangewezen als één van de 10 prioriteiten die met voorrang opgepakt moet worden, waarin verstedelijking, connectiviteit en een internationaal aantrekkelijk programma samen komen. Rijk en regio hebben in 2018 € 370 mln. bij elkaar gebracht om op korte termijn een impuls te geven aan het vestigingsklimaat van de Brainport regio. Dit omvat onder andere investeringsmiddelen voor een congresfaciliteit, een Eindhoven Museum en de Eindhoven Engine. Hoewel hier nog geen besluiten over zijn genomen, ligt het voor de hand dat een aantal van deze ‘specials’ in het gebied Internationale Knoop XL zullen landen.

Dat gebeurt niet in een keer; het gebied zal geleidelijk aan gaan verkleuren. Deze Ontwikkelvisie beschrijft de richting en een mogelijk eindbeeld voor het gebied in 2040. Deze Ontwikkelvisie vormt daarmee een handvat om te sturen op de grootschalige investeringen en planvorming, binnen een gefaseerde en adaptieve gebiedsontwikkeling die over een langjarige periode gaat plaatsvinden.

Doel van dit document De Ontwikkelvisie die voor u ligt duidt de stip op de horizon, de wens die partijen gezamenlijk hebben bij de ontwikkeling van dit gebied. Deze visie is tot stand gekomen in samenwerking tussen de Gemeente Eindhoven, Provincie Noord-Brabant, in afstemming met Rijkspartners en een vertegenwoordiging van stakeholders en eigenaren in het gebied. In deze Ontwikkelvisie beschrijven wij de integrale visie voor het gebied ten noorden van het station richting 2040, vanuit verschillende invalshoeken: stedebouw, programma en specials die hier kunnen landen, de bereikbaarheid en een bijpassend mobiliteitssysteem van en in het gebied, duurzaamheid en klimaatadaptatie. Het biedt ook het kader waarbinnen deze ontwikkelingen samen

Naast dat het een traject van jaren is waarin accenten kunnen verschuiven kent deze gebiedsontwikkeling een aantal afhankelijkheden. Het maakt immers onderdeel uit en staat voor een groot deel ten dienste van het functioneren van de Brainport regio als totaal. Als het bijvoorbeeld gaat om de visie op mobiliteit wordt nog verdergaand onderzocht welke effecten deze visie op locaties buiten het gebied van Internationale Knoop XL heeft. Dit kan leiden tot randvoorwaardelijke maatregelen die buiten het gebied moeten worden opgelost alvorens mobiliteitsmaatregelen in het gebied kunnen worden uitgevoerd. Ook op deze randvoorwaarden en afhankelijkheden zoeken Gemeente, Provincie en Rijk nauwe samenwerking in het onderzoek en de planvorming.

Brainport Eindhoven één van de toplocaties in Nederland (REOS)

Brabant in het hart van Noordwest-Europa

Brabant in het hart van Noordwest-Europa •

Brabant als polycentrische stedelijke regio met een strategische ligging in Noordwest-Europa

•

Brainport regio als internationale high tech cluster

•

Vlaamse Ruit en Rhein-Rhur zijn twee andere kernregio’s op relatief korte afstand van de Grote Randstad.

•

Deze ABC-driehoek (Amsterdam-Brussel-Keulen) is de omvangrijkste economische regio in Noordwest-Europa.

•

Om de kracht van deze ‘mega-regio’ te benutten is internationale connectiviteit essentieel voor een goede concurrentiepositie t.o.v. andere regio’s Kernregio’s in Noordwest-Europa op basis van bruto regionaal product (brp) en aantal inwoners (2014).

DUS van de MRE (analyse posadmaxwan)

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

9

Twee schaalniveaus De gebiedsontwikkeling van Internationale Knoop XL bestaat uit een ontwikkeling aan de noord- en zuidkant van station Eindhoven Centraal. Met Internationale Knoop XL bedoelen wij dit totale gebied aan twee kanten van het spoor. Dit vormt het eerste schaalniveau. De ontwikkeling aan de zuidkant is reeds in gang gezet. Rond het station Eindhoven Centraal gaat de komende jaren veel veranderen. Aan de zuidkant van het station is deze ontwikkeling reeds in gang gezet. The Student Hotel is gereed en in gebruik, en geeft al een goed beeld van de nieuwe hoogstedelijkheid die Eindhoven zal kenmerken in de toekomst. Daarnaast zijn de ontwerpen voor District E vergevorderd en start spoedig de bouw. District E wordt met woontorens en levendige plinten een spraakmakende toevoeging op het stationsplein aan de kant van de binnenstad van Eindhoven. Voor u ligt de Ontwikkelvisie voor de noordkant van het station en spoor, het gebied rond de Fellenoord. Dit gebied aan de noordkant van het spoor vormt het tweede, ingezoomde, schaalniveau. Deze Ontwikkelvisie presenteert de ambities voor de omvangrijke en samenhangende ontwikkeling die in dit gebied wordt voorzien. De twee schaalniveaus staan weergegeven op naastgelegen afbeelding. Deze ontwikkelvisie gaat over de ontwikkeling aan de noordkant van het station, van het Stroomhuisje tot en met de toegang naar de campus van TU/e.

De noorden zuidkant samen noemen wij Internationale Knoop XL. De ontwikkeling aan de noordkant heet Fellenoord, waar toepassingen uit Brainport een plek krijgen en waar mensen wonen, werken en elkaar ontmoeten.

10

KCAP Architects&Planners

Projectgebied Internationale knoop XL Projectgebied Fellenoord De gebiedsomkaderingen zijn geen harde begrenzingen van betrokken clusters of kavels, maar globale aanduidingen van de gebieden Internationale Knoop XL (rood) en Ontwikkelingsvisie Fellenoord (wit). Ofschoon we uitgaan van een scope van 10-20jr, kunnen eerdere spoorse ontwikkelingen (bijv. m.b.t. stations-/rangeer-capaciteit), of extra verstedelijkingsopgaven (bijv. omgeving Fuutlaan, Berenkuil, universiteitscampus) tot ‘oprekking’ leiden.

Woenselse markt

Eindhoven University of Te c h n o l o g y

Strijp-S

Emmasingelkwadrant

Markt Stadscentrum

Kanaalzone

12

KCAP Architects&Planners

1

Ambitie internationale knoop XL

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

13

1.1 Ambitie Positionering Brainport Eindhoven en Internationale Knoop XL op (inter)nationaal niveau Brainport Eindhoven heeft zich de voorbije jaren in hoog tempo ontwikkeld tot één van de krachtigste motoren van de Nederlandse economie. Brainport Eindhoven is ideaal gelegen als knooppunt in de Noord-Europese Deltaregio. Op het snijpunt van de economische kennisas Amsterdam - Utrecht - de EUregio (Maastricht - Aken - Luik), en de logistieke corridor tussen Antwerpen/Rotterdam en het Rhein/Ruhrgebied. Het ruimtelijk programma Brainport City is erop gericht om het vestigingsklimaat van de regio Eindhoven te versterken en beter te verbinden met deze omliggende (inter)nationale economische topregio’s. Snelle verbindingen naar de omliggende economische kernregio’s vergroten de agglomeratiekracht en versterken de positie van Brainport Eindhoven. Eindhovens kennisintensieve maakindustrie en zijn sterke positie in sleuteltechnologieën zijn van grote waarde voor de economie en de positie van Nederland in de wereld. Maar de urgentie om aan de slag te gaan is groot: hoewel Brainport Eindhoven een structurele bovengemiddelde groei kent, kraakt en piept de economische basis die dit mogelijk maakt. De technologische bedrijvigheid in de regio is zo specifiek en groeit zo snel, dat het noodzakelijk is om buitenlands talent aan te trekken en te behouden.

Brainport Eindhoven concurreert in die ‘War on Talent’ met regio’s als Helsinki, Stockholm, München, Tokio, Taiwan en Silicon Valley.

Wanneer er niet wordt ingegrepen dan raakt dit direct Brabant op kruispunt aan het verdienvermogen van Nederland. Bijna 40 internationale corridors miljard euro wordt jaarlijks verdiend in Brainport Eindhoven: wanneer de key-players en hun leveranciers • Brabant ligt in het hart van de ABC-driehoek: niet in staat zijn voldoende talent aan te trekken dan Randstad – Vlaamse Ruit – Ruhrgebied. heeft dat direct effect op het innovatievermogen en daarmee verdienvermogen van Nederland. Hetvan • Ligging van Eindhoven op kruispunt aantrekken van corridor voldoende talent, als brandstof Rotterdam/Den Haag naarvoor Rheinde NederlandseRuhrgebied high tech maakindustrie, is met stip en de corridor Amsterdam – op één de meestMaastricht/Aken/Luik urgente opgave voor Brainport Eindhoven. De forse economische groei leidt tot méér • de Ligging opfiets, kruispunt van corridor mobiliteit: met trein,van de Breda auto, de het (H)OV en Rotterdam/Den Haagvan naarhet Rhein-Ruhrgebied vliegverkeer. Voor de ontwikkeling treinverkeer degroei corridor Amsterdam – Brussel wordt, tot 2040,en een verwacht van 35%. De – Parijs/Londen verwachting is dat busvervoer, tot 2030, groeit met maar liefst 45%.

• Eindhoven en Breda internationale knopen in Brabant op kruispunt internationale corridors Economische kernregio’s in Nederland en haar periferie zijn op basis van bruto regionaal product (brp) en aantal inwoners in kaart gebracht Brabant De druk op de woningmarkt leidt tot een onwenselijke (2014). stijging van de huizenprijzen en schaarste in bijna alle segmenten. Dit heeft negatieve consequenties voor huidige én toekomstige Eindhovenaren. Een tekort aan voorzieningen op het gebied van cultuur en sport vermindert de aantrekkelijkheid van Brainport Eindhoven. Klimaatverandering leidt tot heftigere regenval en langere perioden van hitte, wat vraagt om robuuste, duurzame oplossingen. In Internationale Knoop XL komen al deze uitdagingen - en hun oplossingen - samen. Internationale Knoop XL wordt een aanvulling op de huidige binnenstad met een aanvullend aanbod van voorzieningen, nieuwe woonen werkvormen, shared facilities en verblijfsgebieden.

Woningbouwopgave Eindhoven, eindbeeld 2040 (PosadMaxwan) 14

KCAP Architects&Planners

Energy Valley

Amsterdam

Life Science Center Health Valley

Berlijn

Medical Delta Food Valley Rotterdam Eindhoven Brainport Regio

Breda Antwerpen Brussel

Londen Parijs

Kennis-As Limburg

Dusseldorf

Frankfurt

Luik

Positie in de Noord-Europese Deltaregio

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

15

Belang voor de Brainportregio – brandpunt van Technologie, Design en Kennis

Vergroten van de binnenstad van Eindhoven

Internationale Knoop XL is het brandpunt in de ontwikkeling van Brainport Eindhoven, met de daarin centraal gelegen Technische Universiteit Eindhoven, en vormt het centrum van waaruit de diverse campussen en Brainport-toplocaties verbonden zijn. Naast deze high tech maakindustrie en dit kenniscluster bevat Eindhoven een sterk designcluster met creatieve industrie en de internationaal erkende Design Academy. Internationale Knoop XL is de plek waar de verschillende kanten van Eindhoven samen komen. Deze combinatie van high tech, de ratio, en design, de creativiteit, is uniek in Nederland. Wereldwijd zien we dit eigenlijk alleen in San Francisco en Helsinki. Dit is de kracht van Brainport Eindhoven.

De binnenstad verandert van karakter. Er vindt een omslag plaats waarin het centrum een schaalsprong in stedelijke dynamiek doormaakt en een totaalbeleving gaat bieden aan de inwoners, bezoekers, werknemers en gebruikers. Ontmoeting, ontspanning, gezondheid, wonen, werken en kennisuitwisseling gaan hand in hand. Dit betekent een diverse programmering waarin met name op het gebied van woonprogramma nog veel kan worden toegevoegd. De binnenstad, omsloten door de binnenring, is niet langer de afbakening van het centrumgebied. De stad groeit, en daarbij hoort ook een groter centrum. Juist aan de randen van de binnenstad ontstaan nieuwe spraakmakende centrumfuncties zoals een bierbrouwerij of galeries. Het Tramstraatkwartier, de Bergen, het Emmasingelkwadrant en de Spoorzone bieden elk op hun eigen manier een toevoeging aan het centrum. Er vindt een fysieke schaalsprong plaats over de binnenring en het spoor. Het autoluw maken van de binnenring met een belangrijke rol voor langzaam verkeer, en het versterken van de noordzuid verbindingen onder en over het spoor door zijn hiervoor essentieel.

Naast deze economische clusters bevat de Brainportregio meerdere ontwikkellocaties, zowel binnen de ring van Eindhoven (o.a. Strijp-S, het Emmasingelkwadrant, het Stadhuisplein en het Campinaterrein), en in de regio rond Eindhoven. Hierover zijn ambitieuze woningbouwafspraken gemaakt in de recent gesloten Woondeal met Rijk, Provincie en het SGE (Stedelijk Gebied Eindhoven). Deze ontwikkeling van de Brainport vraagt ook om de ontwikkeling van de stad Eindhoven tot een stad van wereldkwaliteit. De Internationale Knoop XL als nieuw hart van Brainport Eindhoven fungeert als turbo op de al bestaande componenten die Eindhoven de afgelopen decennia hebben gemaakt tot wat het nu is: een bloeiende, internationale tech hub.

16

KCAP Architects&Planners

Een turbo die noodzakelijk is om de leidende positie van Eindhoven en Nederland te behouden en te versterken. Een gebied waar technologie en design op een unieke manier samenkomen. Hét visitekaartje van de Brainport en daarmee van groot belang voor de stad, de regio en Nederland. Een gebied met hoge verblijfskwaliteit dat internationaal de toon zet als dé plek om elkaar te ontmoeten, te studeren, te wonen, te werken en te recreëren. Direct verbonden met omliggende economische kernregio’s in binnen- en buitenland. Perfect ontsloten per trein, regionaal OV en Eindhoven Airport. Maar ook een plek die ideaal bereikbaar is met de fiets en waar je heerlijk kunt verblijven.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

17

1.2 Verstedelijkingsopgave Nederland Nederland kent een stevige duurzame verstedelijkingsopgave. Wat deze opgave inhoudt is onder andere geschetst in ’Verstedelijkingsopgave voor Nederland’ in opdracht van het IPO, G4 en G23, naar aanleiding van de Nationale Omgevingsvisie. Met de integrale aanpak van de gebiedsontwikkeling van Internationale Knoop XL kan Eindhoven een voortrekkersrol vervullen op het gebied van grote maatschappelijke transitieopgaven zoals klimaat en nieuwe economie. Internationale Knoop XL geeft hiermee een kwaliteitsimpuls aan de leefbaarheid en bereikbaarheid van Eindhoven en draagt zo bij aan het vestigingsklimaat van Brainport. Aan de hand van de analyse van Fellenoord zijn de opgaven van de Deltametropool vertaald naar de lokale situatie, met de mens/gebruiker als ’software’ voor vijf leidende thema’s voor Eindhoven en Internationale Knoop XL: 1. 2. 3. 4. 5.

18

Knoop XL: internationaal én sociaal Interactiemilieus voor de nieuwe economie Landschap als vestigingsplaatsfactor Hoogstedelijke leefomgeving Knooppunt van duurzame mobiliteit

KCAP Architects&Planners

Verstedelijkingsopgave voor Nederland: 7 aandachtsgebieden 1.

Groei + krimp > cohesie Inzet op betere regionale verbindingen met de kleinere kernen en meer aandacht voor (e)-bike en OV.

2.

Woonopgave > binnenstedelijk Verstedelijking binnen stedelijk gebied geeft ruimte aan recreatie, landbouw, biodiversiteit en energietransitie in het buitengebied, en leidt tot effectiever gebruik van OV.

3.

Nieuwe economie > Interactiemilieus Stedelijke interactiemilieus waar door de menging van functies een nieuwe stedelijke economie ontstaat moeten goed verbonden zijn op stedelijk, interstedelijk en internationaal niveau. Voortgaande stedelijke groei gaat samen met de wens compacte interactiemilieus te stimuleren met meer functiemenging, en levert voordelen op wat betreft klimaatbestendigheid en energiegebruik.

4.

Verstedelijking > bereikbaarheidsopgave Bereikbaarheid op alle schaalniveau’s is voorwaardelijk geworden voor de economische ontwikkeling, de potentie tot interactie en de nieuwe stedelijkheid. Stations ontwikkelen zich vaak tot verblijfs- en ontmoetingsplaatsen in de stad.

5.

Internationalisering > connectiviteit Waar stedelijke transities nodig zijn om de economie te versterken, is een verbetering van internationale openbaar vervoersverbindingen altijd gewenst. Een belang rijke nationale opgave is het doortrekken van de intercityverbindingen over de grenzen om zo te zorgen voor routes naar Duitsland, België en Engeland.

6.

Landschap > vestigingsklimaat Landschap is als vestigingsvoorwaarde van toenemende betekenis voor de kenniseconomie. Daarnaast hebben grote transitieopgaven op het gebied van klimaat, energie, circulaire economie en verduurzaming van de landbouw impact op het landschap: een integrale benadering is nodig om versnippering te voorkomen.

7.

Energie + klimaatadaptie + Circulaire economie > koppelen. Koppeling van grote transitieopgaven aan bestaande programma’s, kaders en beleid vergroot de kans op realisatie.

1. Knoop XL: Internationaal én sociaal De sociale aspecten van deze gebiedsontwikkeling zijn cruciaal voor het slagen van het geheel. Er zijn veel sociale aspecten. Kort samengevat: hoe zorgen we ervoor dat Knoop-XL een plek is voor iedereen, met voldoende voorzieningen, ruimte voor ontmoeting en een verbindingsfunctie? En wat is het effect daarvan op omliggende wijken en op de rest van de stad? Er wordt gebouwd voor een goede mix van bewoners. Het gebied is bedoeld voor huidige Eindhovenaren én voor nieuwkomers, voor jong en oud en voor arm en rijk. Oudere Eindhovenaren, die nu soms in hun eentje een gezinswoning bewonen wordt een aantrekkelijk alternatief geboden: veilig en met voldoende ondersteuning in hun directe omgeving. Daardoor kunnen gezinswoningen elders in Eindhoven vrijkomen voor jonge gezinnen, zowel uit de stad als van elders. De nabijheid van nagenoeg alle voorzieningen én het intercitystation maken dit gebied interessant voor brede groepen, juist ook voor mensen zonder eigen auto. Ook voor bezoekers wordt een grote toegankelijkheid nagestreefd: anders dan de typische high-tech-gebieden (zoals de high-tech-campus, de Brainport Industries Campus, de universiteitscampus) wordt dit een gebied voor iedereen. De aanhaking met de omliggende gebieden is van groot belang.

Dit gebied moet een brugfunctie gaan vervullen tussen Oud-Woensel (Kruisstraat – Woenselse Markt) en de binnenstad (Demer – 18-Septemberplein).

Met de toevoeging van nieuwe voorzieningen (kwalitatief aantrekkelijke openbare ruimte, sociaal maatschappelijke en culturele voorzieningen) moet nadrukkelijk gekeken worden naar de afstemming met de buurgebieden. Deze kunnen ook betekenis hebben voor die bewoners en omgekeerd kunnen bestaande voorzieningen in met name Oud-Woensel gebruikt worden door de toekomstige bewoners van Knoop XL. Knoop XL brengt ook de universiteit dichter naar de stad toe en mogelijk ook Fontys-Hogescholen. Door extra noordzuid-verbindingen en verbetering van bestaande NZ-verbindingen worden gebieden aan elkaar gekoppeld die tot de dag van vandaag gescheiden zijn. Zo kan Knoop XL zowel een ruimtelijke als een sociale knoop zijn.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

19

2. Interactiemilieus voor de nieuwe economie

3. Landschap als vestigingsplaatsfactor

Nieuwe economie en interactiemilieus Om een goed klimaat te scheppen voor innovatie en nieuwe economie is ontmoeting tussen mensen essentieel. Een hoogstedelijk woon- en werkmilieu met kansen voor ontmoeting en een kwalitatieve en groene openbare ruimte schept hiervoor de beste condities. Tegelijk kan worden gesteld dat het ecosysteem van innovatie in Eindhoven zich met name afspeelt op campussen aan de rand van de stad en het stadscentrum hier een kleine rol in speelt. Fellenoord biedt de kans om een stedelijk interactiemilieu/ innovatiedistrict te creëren waar cross-overs tussen design, kennis, techniek, markt, onderwijs en overheid ontstaan. De Technische Universiteit is op zichzelf natuurlijk al een high-tech-hotspot, maar nu nog in zichzelf gekeerd. Een sterke ruimtelijke verbinding tussen TU/e en Knoop XL zal een positief effect hebben op de gewenste ontwikkeling. Hiermee krijgt Eindhoven centrum een sterkere positie in het ecosysteem van Brainport.

Vestigingsplaatsfactor & quality of life In Eindhoven raakt het metropolitane landschap de stationsomgeving en dat is een unieke kans. Vele onderzoeken tonen aan dat het landschap een belangrijke factor is in de quality of life en daarmee het vestigingsklimaat voor werknemers en bedrijven in de kenniseconomie. Opgave is het versterken van het landschap en het samenvoegen van groene snippers tot een robuust metropolitaan park. Groen is hiermee een belangrijke kwaliteitsdrager in het stationsgebied en een verbindend element tussen TU/e en stationsgebied.

Hotspots rond de stad en het centrum In de huidige ruimtelijke lay out van de kenniseconomie in Eindhoven zijn de hotspots verspreid over de stadsregio, gebonden aan de auto infrastructuur. Het centrum speelt een relatief kleine rol hierin. Fellenoord speelt een sleutelrol in het versterken van de positie van het centrum in de archipel. Niet alleen door de ruimte voor verdichting en nieuwe programma’s, maar ook door de losse hotspots in het centrum te verbinden tot samenhangend innovatiedistrict. Interactiemilieu De stationsomgeving neemt de vorm aan van een stedelijk interactiemilieu waar uitwisseling en ontmoeting centraal staan. Een milieu dat Brainport nog niet kent. Voorwaarde hiervoor is een intensieve menging van functies en sectoren. 20

KCAP Architects&Planners

Klimaatadaptatie en gezonde verstedelijking Het op een nieuwe manier verbinden van stad en landschap schept kansen voor de grote transitieopgaven zoals hittestress, water (overlast en schaarste) en energie. Denk bijvoorbeeld aan binnenstedelijke biodiversiteit of een regenbestendige stationsomgeving. De Dommelzone kan hier een grote rol in spelen.

De stad als campus: veel brainport gerelateerde instellingen en bedrijven liggen in de hoofdgroenstructuur. Fellenoord kan een schakelrol vervullen in die structuur.

Metropolitaan park met stedelijke programmering Bij een metropolitaan park hoort een uitzonderlijke verblijfskwaliteit en een stedelijke programmering. De nieuwe stationsentree aan de Dommel is hier een voorbeeld van. De Dommel binnen de ring wordt hiermee een lineair stadspark van majeure waarde: park, natuurgebied, waterbuffer en wellicht energiebron ineen.

Eindhoven Centrum / Fellenoord als potentieeel stedelijk brandpunt van de kenniseconomie.

4. Hoogstedelijke leefomgeving

5. Knooppunt van duurzame mobiliteit

Schaalsprong Eindhoven groeit hard. En die groei moet gestuurd worden. Daarom ontwikkelen we hoogstedelijke woonmilieus dichtbij voorzieningen en openbaar vervoer. Dat versterkt de aantrekkingskracht van Eindhoven op diegenen die zich er willen vestigen en vergroot het draagvlak onder voorzieningen. Dit is niet alleen een schaalsprong in inwoneraantal maar ook een schaalsprong in leefkwaliteit, met meer groen, en een kwalitatieve openbare ruimte die uitnodigt voor ontmoetingen en recreatie.

Bereikbaarheid is een voorwaarde voor stedelijke groei. Het stationsgebied van Eindhoven neemt een strategische positie in: het is een plek waar het internationale netwerk (airport, intercity Düsseldorf en Aken en op termijn Brussel via Breda-Antwerpen), het nationale netwerk, regionaal netwerk (HOV, snelfietsroutes) en lokaal netwerk (als onderdeel van de binnenstad) bij elkaar komen. De hoogstedelijke leefomgeving, met verdichting en functiemenging, leidt tot anders denken over huidige automobiliteit. Met de keuze om te verdichten met wonen én werken rond station Eindhoven als multimodale OV-knoop, sturen we op het realiseren van de mobiliteitstransitie van auto naar OV, fiets en lopen als primaire dragers van mobiliteit in dit gebied. Om dit belangrijkste spoorknooppunt van Zuid Nederland efficiënt te laten werken, voorzien we opgaven zoals de vergroting van de spoorcapaciteit en -functionaliteit, perroncapaciteit en opschaling van het busstation. Met name door de forse toekomstige opschaling van het regionale OV, verhoging van de nationale treinfrequenties en de komst van Internationale treinen, barst het huidige station en busstation in de toekomst uit zijn voegen. Hierdoor ontstaat er een unieke kans te werken aan het voor Brainport zo belangrijke en gewenste nieuwe entree van de regio.

Rijk, Provincie, ProRail, NS en gemeente Eindhoven werken toe naar een nieuwe multimodale knoop Eindhoven Centraal als één van de aansprekende dragers van het gebied Fellenoord. Hierdoor ontstaat ook zicht op de ruimtelijke consequenties van de plannen. Het stationsgebied functioneert op lokaal niveau als een knooppunt van hoogwaardige wandel- en fietsroutes waardoor het gebied onderdeel wordt van de omgeving.

Hierbij hoort ook een groei van het stadscentrum: een sprong over de binnenring en over het spoor. De binnenring is niet langer de grens van het stadscentrum en nieuwe gebieden worden onderdeel van het centrum. Ook Fellenoord wordt onderdeel van de binnenstad. Het station speelt een rol als verbinder en gaat integraal onderdeel uitmaken van de stedelijke omgeving, met twee gelijkwaardige stationspleinen. Transit oriented development: beter ruimtegebruik Transit oriented development (TOD) is een belangrijke factor in duurzame verstedelijking en gaat over verstedelijking rond knooppunten. Binnen een straal van 800 meter (10 minuten lopen) van station Eindhoven valt op dat de bebouwingsintensiteit aan de noordzijde laag is. Efficiënt gebruik van ruimte vraagt hier dus om verdichting en functiemenging. Daarnaast speelt het goed bereikbaar maken van het station door verbetering van de first en last mile en lokale wandel- en fietsroutes.

Modal shift Binnen een gezondere leefomgeving met een hogere verblijfskwaliteit speelt de auto een bescheidener rol.

De focus op verschillende vormen van OV, langzaam verkeer en ruimte voor experimenten voor nieuwe vormen van mobiliteit en bereikbaarheid gaan samen met een afwaardering van de Fellenoord als autoweg. We streven naar een Fellenoord die door zijn profiel ruimte biedt voor verblijf en duurzame mobiliteit.

Energy Valley

Amsterdam

Life Science Center Health Valley

Berlijn

Medical Delta Food Valley Rotterdam Eindhoven Brainport Regio

Breda Antwerpen Brussel

Londen Parijs

Kennis-As Limburg

Dusseldorf

Frankfurt

Luik

Positie in de Noord-Europese Deltaregio

De potentie voor verdichting in een straal van 800 meter rondom de stations. Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL] 21

22

KCAP Architects&Planners

2

Visie Fellenoord

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

23

Fellenoord transformeert door! Van dorp, naar ’city’, naar stad

Holiday Inn

Sloop Fellenoord

Fellenoord heeft al een stevige vernieuwing achter de rug: die uit de jaren 60/70. De originele structuren van het dorp zijn vrijwel weggevaagd en daarvoor in de plaats is een gebied gekomen in de tijdgeest van de cityvorming: ingesteld op de automobiliteit, omgeven met -door de hedendaagse bril bezien- niet altijd even fraaie en duurzame gebouwen in een inefficiënte ruimtelijke setting. Een concept dat zeer tijdsgebonden was en niet langer aansluit op het type stad dat nu en in de toekomst nodig is. Grote opgaven zoals de grote vraag naar (binnenstedelijk) wonen, het belang van interactie in de kenniseconomie en bijvoorbeeld de klimaatopgaven vragen om een ander type stad. Om Eindhoven geschikt te maken voor de 21ste eeuw transformeert het stationsgebied naar een gemengd stuk stad met een hoge mate van functiemenging en hoogwaardige openbare ruimte

1970 Vooroorlogse periode Fellenoord in oude tijden: een dorpskern tegen het centrum van Eindhoven aan. Een thuis voor veel mensen.

Jaren ’70 Symbolisch voor de herstructurering is de Holiday Inn: een Amerikaans hotelconcept dat hier volledig op de auto is gericht. Het was een symbool van vooruitgang en vernieuwing.

2000

Naoorlogse periode Cityvorming betekent de sanering van Fellenoord. Niet alleen de gebouwen maar ook de structuur van straten en plein wordt volledig uitgewist. Voor het dorp in de plaats komen brede autowegen en parkeerplekken naar Amerikaans voorbeeld, om de stadsbewoners die in de buitenwijken wonen ook met de auto naar de stad te kunnen laten komen.

Het oude dorp Fellenoord 24

KCAP Architects&Planners

Nieuwe infrastructuur Fellenoord

Lichthoven

Tijdelijk busstation

District-E

The Dutch Mountains

Derde stationsentree

Fellenoord versmallen

0

2020 Jaren ’90-’00 Verdere verdichting in het stationsgebied met het Kennedy Business Center (KBC), maar met nieuw elan: gericht op een aantrekkelijker voetgangersmilieu.

2025

Nu De meest recente stap in ontwikkeling van het stationsgebied is District-E. Een dichtheid die nog nooit eerder is vertoond en een mix aan programma’s in een cluster van gebouwen tot 170m hoog.

2030 Nieuw busstation

Edge

Kennedy Business Centre

Rabobank fase 2

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

25

Hart van de stad, hart van Brainport Hart van de stad én hart van Brainport: het stationsgebied is nu nog relatief leeg maar heeft veel ruimte en potentie om een levendige stadwijk te worden. Niet alleen als aanvulling op het bestaande centrumgebied maar ook als centraal punt in het innovatieecosysteem van campussen en verspreide innovatieve bedrijven in Brainport.

Een hart voor Brainport: interactiemilieu

Functiemix: een levendig en stedelijk programma

Eindhoven is een ’archipel stad’ waar kennisintensieve locaties als eilanden buiten het centrum liggen. Er is gebrek aan een centraal brandpunt. Het ecosysteem van onze bedrijventerreinen – en de afzonderlijke schakels/ terreinen hierbinnen – moet verder versterkt worden door een nieuw type werkomgeving, een nieuwe kleur toe te voegen. Daarbij wordt specifiek gekeken naar welke schakels er in de (Brainport)keten en clusters nog missen of welke nog onderontwikkeld zijn, zowel aan vraag- (clusters, typen economische activiteiten) als aanbodzijde (typen locaties/vestigingsmilieus). Hiervoor is de rol van Internationale Knoop XL van belang. Van oudsher lokale partijen die een toenemend belang in de keten vervullen en daardoor moeten groeien met nieuw talent, kunnen ook voor Internationale Knoop XL kiezen om op een zgn. zakelijk level te komen. Zakelijke nieuwkomers kunnen bijna niet anders. Lokale partijen die zich consolideren en nog steeds veel mensen uit Eindhoven en omgeving in dienst hebben, zullen blijven kiezen voor terreinen als Esp, De Hurk en Kapelbeemd.

Fellenoord is in de toekomst op alle momenten van de dag een levendige omgeving. Dit komt door het diverse, stedelijke programma. De plinten bieden ruimte voor ondernemerschap, speciale publieke functies maar op sommige plekken ook gewoon wonen. In de openbare ruimte zijn pleinen, groen, speelplaatsen, plekken om elkaar te ontmoeten, te sporten en spelen. Dit zorgt voor een aantrekkelijk gebied met openbare ruimte waar het aangenaam verblijven is. Een plek waar iets te doen is. De verdeling van functies in de plinten moet onderling goed worden afgestemd.

26

KCAP Architects&Planners

Fellenoord als nieuwe plek om te wonen Op dit moment wonen er zo’n 200 mensen in het gebied; dit worden er veel meer! Fellenoord biedt straks een hoogstedelijke leefomgeving met tussen de 6000 en 7000 woningen, waarmee woningbouw ongeveer de helft van het hele programma voor het gebied vormt.

Eindhoven Centrum / Fellenoord als potentieel stedelijk brandpunt van de kenniseconomie.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

27

Robuust plan, flexibele invulling De ambities voor programma en bijbehorende ruimtelijke transformatie landen in een raamwerk voor het gebied dat aansluit op de structuur van de omgeving. Het raamwerk legt de structuur vast waarbinnen ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. De kaarten hiernaast geven een beeld van het raamwerk, en de mogelijke invulling van dat raamwerk: een mogelijk beeld. Het is nog geen plan. De Ontwikkelvisie stuurt op belangrijke aspecten zoals de aansluiting tussen openbaar en privé, het raamwerk van de openbare ruimte en een goede afstemming van bouwhoogte en hoogteaccenten, maar legt geen ontwerp op.

Het raamwerk

28

KCAP Architects&Planners

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

29

”De spoorzone in Eindhoven speelt een sleutelrol in de groei van de stad en het versterken van haar positie als hart van de high-tech maakindustrie, en het design- en kenniscluster van Brainport Eindhoven. De ontwikkeling van een nieuw busstation en de transformatie naar multimodale hub maakt station Eindhoven Centraal een belangrijk internationaal knooppunt”.

30

KCAP Architects&Planners

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

31

Vijf principes voor ontwikkeling 1. Een wijk voor iedereen

2. Maximaal groen

3. Een stadsboulevard

Fellenoord transformeert van werkgebied en gebied waar je doorheen gaat, naar een gebied waar het fijn is om te verblijven voor iedereen. Dat vraagt wat van de inrichting van het gebied. Ontmoeting tussen mensen staat daarin centraal. Denk aan voldoende speelruimte voor kinderen, een interessant stations/ busplein voor de Eindhovenaar, (door)reizigers en bewoners van het gebied, plekken om te schuilen voor regenbuien maar ook om verkoeling te zoeken op hete dagen. Een wijk voor iedereen vraagt ook om voldoende en bereikbare woon- en werkruimte voor alle doelgroepen; de huidige en toekomstige Eindhovenaren, mensen met een kleine en grote beurs, jong en oud, een diversiteit aan mensen en bedrijven. Dit betekent dat er voor ieder wat wils moet zijn in winkels en voorzieningen, naast beleving van kunstuitingen en leisure-mogelijkheden zeker ook zaken als een fietsenmaker, bakker, fitness, bloemenwinkel en horeca-plekken. Maar ook maatschappelijke voorzieningen als (para-)medische functies, zorgaanbieders, evt. onderwijs, een openbare ruimte met spelaanleidingen, etcetera. Uiteraard wordt nadrukkelijk gekeken naar in omliggende gebieden aanwezige voorzieningen én behoeften; ‘verbinding’ bestaat immers uit meer dan in elkaar overlopende openbare ruimten, het gaat ook over sociaal-maatschappelijke koppeling, de mens!

Een aantrekkelijke stad is groen, en niet grijs. Groene verbindingen en een aantrekkelijke openbare ruimte zijn van essentieel belang voor een vitale, gezonde en klimaatadaptieve stad. Fellenoord is ontworpen voor de auto, en er is nu nauwelijks groen te bekennen; dit gaat veranderen!

Fellenoord is nu ingericht als een zone om snel en efficiënt doorheen te gaan, waarin de auto een hoofdrol speelt. Wij zien de toekomstige Fellenoord als een verbindende factor met een hoge verblijfskwaliteit.

32

KCAP Architects&Planners

De Dommelvallei vormt een sterke kwaliteitsdrager op stedelijk niveau. Het verbindt buitengebied met binnenstad, en voegt groene kwaliteit toe aan de binnenstad: een lineair stadspark. De Dommelvallei wordt verbreed en verder het gebied ingetrokken; dit gebeurt bijvoorbeeld door vergroening van Fellenoord en de ontwikkeling van een groen stationsplein. Een derde stationsentree aan de Dommelpassage zal de belangrijkste toegang worden voor de duizenden studenten en kenniswerkers die dagelijks naar het TU/e terrein komen en een belangrijke katalysator zijn voor succesvolle ontwikkeling van Prof. Dr. Dorgelolaan en het ontwikkelgebied aan de zuidzijde van het spoor. Klimaatadaptieve gebouwen en openbare ruimte dragen verder bij aan het leefcomfort en beleving van groen.

Het uitgangspunt voor de nieuwe Fellenoord is om stedelijke allure en dynamiek te scheppen, passend bij het nieuwe stadsdistrict, met een hoge verblijfskwaliteit. Dit gebeurt door de Fellenoord te versmallen tot een stadsboulevard van 40 meter breed. Dit betekent een verminderde verkeersintensiteit, de fietsers en voetgangers op maaiveld, de bussen gescheiden van al het andere verkeer, en brede stoepen. Dit schept de condities voor een levendige stadswijk. De ruimte die ontstaat door de versmalling van het wegprofiel levert daarnaast ruimte op voor ontwikkeling van een diversiteit aan nieuwe functies zoals wonen, werken en functies met een publiek karakter op de begane grond.

4. De verbonden stad

5. Naar een multimodaal knooppunt

Het spoor en Fellenoord vormen twee grote barrières in de stad. Een fijnmazige en prettige verbinding met de omgeving is essentieel voor het laten ontstaan van een levendig stuk stad: naar een interactiemilieu. Hiervoor wordt zowel een fijnmazig netwerk van langzaam verkeer voorgesteld als het verbeteren en toevoegen van noord-zuidverbindingen. Ontmoeting en langzaam verkeer staan centraal in het gebied, en met een fijnmazig systeem van pleinen, verblijfsplekken en voetgangersroutes worden de verschillende blokken met elkaar en met de omgeving verbonden. De historische structuur wordt aangegrepen om een Eindhovense identiteit mee te geven en bezoekers en bewoners te inspireren. Er ontstaat een dwaalmilieu waarin de bezoeker/bewoner het gevoel krijgt ín het hart van de Brainport te staan.

Het stationsgebied is een knooppunt van verschillende modaliteiten en gaat een grote groei tegemoet. Deze groei moet worden geaccommodeerd en tegelijk een leefbaar Fellenoord mogelijk maken. De stationsomgeving ontwikkelt zich tot een multimodale hub. Dit betekent een frictieloze overstap tussen (internationale) trein, bus, fiets en alle denkbare (nieuwe) vormen van deelmobiliteit. Daarnaast is het naast alle transfermogelijkheden een aantrekkelijk verblijfs- en ontmoetingsgebied met het aanzien en de allure van het centrum van Brainport Eindhoven. De auto speelt niet langer een hoofdrol; doorgaand verkeer wordt voorkomen en parkeren vindt plaats in clusters aan de rand van het gebied.

Belangrijke noord-zuid verbindingen onder het spoor zijn te smal en niet aantrekkelijk genoeg zoals de Dommeltunnel en Kruisstraat-binnenstad. Het verbeteren van de kwaliteit hiervan, en het denken over nieuwe verbindingen over het spoor gekoppeld aan gebouwontwikkeling biedt kansen voor

Het station en directe omgeving, met o.a. het busstation, vormen hét vervoersknooppunt van de stad en de regio waar op dit moment meer dan 125.000 gebruikers per dag gebruik van maken. Door de beoogde mobiliteitstransitie groeit het belang van OV, fiets en deelmobiliteit in de toekomst verder door. De combinatie trein-bus (HOV) is van grote waarde om de toplocaties in de stad duurzaam bereikbaar te houden. Met de ontwikkeling van hoogfrequente treinen neemt

het belang van het spoorknooppunt Eindhoven verder toe. Internationaal wordt direct de verbinding gelegd met het Duitse hoge snelheidsnetwerk (Düsseldorf en Aken). Dit alles heeft ook consequenties voor de verdere ontwikkeling van Station Eindhoven Centraal en emplacement. Ook hier zijn forse capaciteitsproblemen in de nabije toekomst voorzien. Het biedt kans om het station en busstation in samenhang door te ontwikkelen tot dé entree van Brainport Eindhoven en één van de nieuwe iconen in het gebied Fellenoord. Betrokken partijen werken deze opgave momenteel in samenhang uit, waardoor zicht ontstaat op de gewenste ontwikkelrichting. Hoogfrequente sprinters in combinatie met het HOV- netwerk vormen de ruggengraat van het OV-netwerk in de regio, dat hier zijn centrale knoop kent.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

33

Ontwikkelprincipe 1 Een wijk voor iedereen

Wonen en werken voor de Eindhovenaar, kenniswerker/ expat en studenten Het woonprogramma voor deze gebiedsontwikkeling zet met name in op appartementen voor uiteenlopende doelgroepen. Voor oudere mensen (zodat elders ook woningen in Eindhoven vrijkomen voor gezinnen), gezinnen werkzaam in allerlei beroepsgroepen en studenten en kenniswerkers die de Brainport regio nog steeds volop aantrekt. Ook in ruimtes voor bedrijven wil het gebied alle bedrijven op de zogenaamde ‘werkladder’ faciliteren. Van startende bedrijfjes, ateliers, werkplaatsen in de maakindustrie, tot kantoorruimte voor grotere meer gevestigde bedrijven in bijvoorbeeld de zakelijke dienstverlening.

Maatschappelijke voorzieningen Deze mix in aanbod maakt dat veel verschillende soorten mensen in het gebied wonen, werken, verblijven en (door)reizen. Daarnaast grenst dit gebied aan belangrijke woongebieden van Eindhoven zoals Oud-Woensel. Dit vraagt om een goede basis van maatschappelijke voorzieningen die zowel de doelgroepen van Internationale Knoop XL bedienen als de omliggende wijken. Waarbij rekening gehouden moet worden dat sommige voorzieningen niet in de buurt van het spoor kunnen komen; en er om die reden sowieso relaties gelegd moeten worden met 34

KCAP Architects&Planners

omliggende wijken. Op deze manier kan Internationale Knoop XL daadwerkelijk een brugfunctie vervullen tussen omliggende wijken naar de binnenstad. In en nabij het gebied zijn veel onderwijsinstellingen zoals TU/e, Fontys en Summa te vinden; studentenaantallen op deze onderwijsinstellingen nemen toe. Onderwijs kan daarmee een belangrijke pijler en identiteitsdrager worden in deze gebiedsontwikkeling.

Ontmoeten en spelen Een gebied waarin de mens centraal staat vraagt om fijne verblijfs- en ontmoetingsruimtes waar een diversiteit aan mensen zich fijn voelt en ook toegankelijk is voor iedereen. Het vraagt om voldoende speelplekken voor de kinderen op buurt- en wijkniveau, om interessante, klimaatbestendige pleinruimtes waar je ook even wilt blijven (en niet meteen met bus of trein weg wilt gaan) en vraagt om geborgen plekken voor dagelijkse gebruikers van het gebied. De openbare ruimte en voorzieningen moeten toegankelijk en goed begaanbaar zijn voor ouders met kinderwagens, mensen in een rolstoel, blinden en slechtzienden, etcetera. Bekende ontmoetingsplekken voor Eindhovenaren als het Stroomhuisje en het CKE (huis voor amateurkunst en cultuureducatie) zijn reeds in het gebied gevestigd. Het Dommeldal heeft daarnaast alle potentie om een nieuwe Eindhovense landmark te worden waar gesport kan worden in de buitenlucht, en waar jong en oud graag verblijven.

CKE Eindhoven

Speelpleinen in een stedelijke setting

Stroomhuis met plein als bestemming

Fietsen en sporten langs de Dommel

Ateliers en maatschappelijke functies Speelpleinen

Voorzieningen voor bewoners Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

35

Ontwikkelprincipe 2 Maximaal groen

Ontwikkelprincipe 1 Maximaal groen

Ruim baan voor de Dommelvallei Fellenoord wordt een brandpunt van dynamiek: een gemengd hoogstedelijk gebied waar voor iedereen iets te doen is. Hoge plinten en groene, aantrekkelijke openbare ruimte zorgen voor een uitnodigend klimWaat. Impressie van het nieuwe profiel van Fellenoord: een groene boulevard met allure 36

KCAP Architects&Planners

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

37

Ontwikkelprincipe 2 Maximaal groen Het gebied wordt klimaatadaptief, met veel aanleiding tot bewegen en sporten, en met gezonde lucht. De Dommel als natuurlijk stadspark wordt optimaal benut en uitgebreid en stedelijke groenstructuren worden verbonden. Groen is een unieke vestigingsplaatsfactor van Eindhoven en wordt in Knoop XL verder uitgebouwd.

Levensader van Eindhoven

Ruimtelijk schakelpunt

Van oudsher is de Dommel een levensader van Eindhoven. Boomgaarden, wandelpaden, industrie, bierbrouwers: allen gerelateerd aan het Dommeldal. In vroegere tijden waaierde het Dommeldal ver uit: nog tot voorbij het huidige station, Ook nu is de Dommelvallei een sterke kwaliteitsdrager op stedelijk niveau. Het verbindt buitengebied met binnenstad, en voegt groene kwaliteit toe aan de binnenstad. Bij gebrek aan een groot, centraal stadspark fungeert de Dommelvallei als lineair stadspark.

Het gebied schakelt op stedelijk niveau veel belangrijke locaties van de kenniseconomie aan elkaar: de dommelvallei als campuslandschap. Fellenoord kan de schakel zijn die ook de Groene Corridor met het Dommeldal verbindt. Het gebied speelt daarnaast een centrale rol in het verbinden van de TU/e aan het stationsgebied en het centrum. Een derde stationsentree aan de Dommelpassage zal de belangrijkste toegang worden voor duizenden studenten en kenniswerkers die dagelijks naar het TU/e terrein komen. Dit brengt extra dynamiek in het gebied en stelt hoge eisen aan de inrichting en ontwikkeling van aantrekkelijke en veilige routes voor langzaam verkeer. De route onder het spoor, de Dommelpassage, zal als gevolg van een aantrekkelijkere inrichting en de nieuwe stationsentree flink verbreed worden.

Van plek gekenmerkt door afsfalt naar groene stad

38

KCAP Architects&Planners

Fruitbomen, industrie, wandelende mensen, De Dommel: levensader van Eindhoven

Metropolitane groenstructuur schakelt kennislocaties aan elkaar Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

39

Dommelpark Groene Fellenoord

Stroomhuispark

Dommelvallei

Dakpark langs het spoor

40

KCAP Architects&Planners

Groen stationsplein

Groen raamwerk Fellenoord Het groene raamwerk van Fellenoord bestaat uit een aantal belangrijke onderdelen: • Natuurlijke zone Dommeldal als lineair park van Eindhoven; • Groene stadsboulevard Fellenoord; • Dakpark langs het spoor; • Groen stationsplein • Groene pleinen in de binnengebieden.

Gezonde verstedelijking & Klimaatadaptatie Op dit moment is Fellenoord ingericht als een ruimte voor auto’s, wat geen positieve impact heeft op de luchtkwaliteit en betekent dat er beperkt ruimte is voor klimaatmaatregelen. Zwaardere regenbuien, langdurig hogere temperaturen en droge perioden met verschuiving van seizoenen komen steeds vaker voor. Gecombineerd met de relatief lage ligging van het stationsgebied betekent dit dat er een grote opgave ligt op het gebied van klimaatadaptatie. Essentieel hierin is de natuurlijke functie van Dommel als afwatering van het gebied. Piekbuien zorgen voor minder overlast als er meer ruimte is voor waterberging en infiltratie.

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

41

Nieuwe Dommeltunnel De Dommeltunnel is op dit moment een bottleneck; zowel in ecologische zin als in kwalitatieve zin. Verbreding en kwaliteitsverbetering zijn essentieel om de Dommelvallei als lineair park van Eindhoven te kunnen laten functioneren en daarmee het stadscentrum, de TU/e en Internationale Knoop XL beter te verbinden. De nieuwe inrichting zal zowel de ecologische verbindingszone versterken als een impuls zijn voor recreatie en mobiliteit, als onderdeel van het slowlane netwerk in Eindhoven.

Huidige situatie

Doorsnede verbrede Dommeltunnel 42

KCAP Architects&Planners

”Versterking van historische structuren en de integrale ontwikkeling van groenstructuren dienen als basis voor een attractief en gezond vestigingsmilieu”. Impressie nieuwe Dommeltunnel richting de TU/e campus

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

43

Ontwikkelprincipe 3 Een stadsboulevard

Ontwikkelprincipe 2 Een stadsboulevard

Fellenoord wordt groene stadsboulevard Fellenoord wordt een brandpunt van dynamiek: een gemengd hoogstedelijk gebied waar voor iedereen iets te doen is. Hoge plinten en groene, aantrekkelijke openbare ruimte zorgen voor een uitnodigend klimaat. Impressie van het nieuwe profiel van Fellenoord: een groene boulevard met allure 44

KCAP Architects&Planners

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

45

Ontwikkelprincipe 3 Een stadsboulevard De enorme vlakken asfalt worden teruggedrongen: fietser en voetgangers worden de belangrijkste doelgroepen. Fellenoord wordt een groene stadsboulevard die je veilig en op veel plekken kunt oversteken, en beide zijden van de weg bijeenbrengt. Een plek waar je op een terras in de zon kunt zitten en een goede invulling van de gebouwplinten het tot een fijne plek om te verblijven maakt.

Opgave: prioriteit voor langzaam verkeer In de huidige situatie wordt door de scheiding van verkeer, de parkeerplaatsen en de brede bermen veel ruimte ingenomen door infrastructuur. Het uitgangspunt voor het nieuwe Fellenoord is om stedelijke allure en dynamiek te scheppen, passend bij het nieuwe stadsdistrict, met een hoge verblijfskwaliteit. Dit betekent onder andere het terugdringen van de verticale scheiding van verkeer. Het bijeenbrengen van de verkeerssoorten op maaiveld schept stedelijke dynamiek, is sociaal veiliger en zorgt voor betere aansluiting op de structuur van de omgeving. Omdat de noord-zuid fietsverbindingen gebaat zijn bij een snelle afwikkeling wordt verder onderzocht in hoeverre de tunnels noord-zuid gehandhaafd moeten blijven of kunnen verdwijnen.

Daarnaast is afwaardering van de verkeersintensiteit op Fellenoord vereist. Ambitie is de vermindering van de nu 45.000 verkeersbewegingen per etmaal naar maximaal 10.000-15.000. Het zorgt voor een betere oversteekbaarheid, aantrekkelijker verblijfsklimaat en schonere lucht. Hiervoor is een mobiliteitsstrategie op stedelijk niveau nodig. De ruimte die ontstaat door de versmalling van het wegprofiel levert enerzijds meer ruimtelijke kwaliteit op, en schept anderzijds veel ontwikkelruimte die aangewend kan worden voor nieuwe diversiteit aan functies. Door deze twee factoren ontstaat een stedelijk milieu.

Van plek om te gaan naar plek om te verblijven

46

KCAP Architects&Planners

De Parijse boulevard als maatgevend voorbeeld voor een levendige stadstraat: een Europese traditie

Ontwikkelvisie Fellenoord Eindhoven [NL]

47

Naar een nieuw basisprofiel Het voorgestelde profiel heeft een afmeting van 40 meter. Hierbinnen zijn nog verschillende inrichtingen mogelijk, zodat in de loop van de tijd aan de veranderende mobiliteitsvraag kan worden voldaan. Het beoogde inrichtingsprincipe bestaat uit 2x1 rijbaan, een busbaan (op de plekken waar de bus niet ondergronds rijdt), fietspaden in beide richtingen en brede stoepen aan weerszijden. Ook is het, hoewel onwenselijk, mogelijk om de huidige verkeersintensiteit binnen dit profiel op te lossen. Met het nieuwe basisprofiel wordt de openbare ruimte minder versnipperd en overzichtelijker. Daarnaast komt er ontwikkelruimte vrij door de versmalling aan de zuidelijke zijde van het profiel.