Bijlage 1 - Koers Sociaal (2)040

Koers Sociaal (2)040 Gemeente Eindhoven Juni 2024

Koers Sociaal (2)040 | 2

Voorwoord ‘Eindhoven is een stad om trots op te zijn.’ Dit zijn de eerste woorden van het bestuursakkoord 2022-2026. En ook ‘We willen die trots vasthouden, delen en doorgeven aan de toekomstige inwoners van onze stad.’ We geloven dat dit lukt als Eindhoven een stad is en blijft voor iedereen. Een stad waar iedereen kan meedoen en kan bijdragen. Een stad waarin we naar elkaar omkijken en waar we thuis zijn. Een stad van samen. Eindhoven is in ontwikkeling en ook de wereld om ons heen verandert. Maar Eindhoven is een stad van ontwikkeling en innovatie. Eerder al hebben we laten zien dat we een nieuwe toekomst kunnen vormgeven. We hebben ook laten zien dat we dat doen vanuit een krachtige samenwerking. De groei en ontwikkeling van de stad bieden kansen en verrijking, maar we merken ook dat we in het sociaal domein tegen grenzen aan lopen. Grenzen van wat we kunnen financieren, grenzen van wat we kunnen uitvoeren. Die grenzen dienen we te bewaken, om te voorkomen dat maatschappelijke tegenstellingen groter worden en de sociale cohesie onder druk komt te staan. We hebben binnen het sociaal domein een nieuwe koers nodig om een veerkrachtig thuis te zijn en kunnen blijven voor al onze inwoners, om een stad te blijven waar we allemaal trots op zijn. Een koers die richting geeft en houvast biedt in een snel veranderende wereld. Een koers die uitgaat van samen sterk.

Een visie waar balans wordt gevonden tussen groei en welzijn. Een koers die we vandaag al inzetten, met het oog op morgen en de toekomst. Eindhoven heeft de toekomst. Het College van Burgemeester en Wethouders van Eindhoven.

Koers Sociaal (2)040 | 3

Inhoudsopgave Voorwoord2

1 Inleiding6 1.1 Aanleiding Koers Sociaal (2)040 6 1.2 Doel Koers Sociaal (2)040 6 1.3 Proces van totstandkoming 6 1.4 Relatie tot andere thema’s en programma’s7 1.5 Leeswijzer 7

2 Cijfers en feiten

4

3 8

2.1 Het zorgstelsel en sociaal domein onder druk 8 2.2 Demografische ontwikkelingen in Eindhoven 9 2.3 Maatschappelijke ontwikkelingen: verschillen tussen inwoners worden groter  12 2.4 Conclusie 16

De Eindhovense ambitie en leidende principes

Samenvatting4

De opgaven20 17

3.1 Ambitie 17 3.2 Koersen op sociale cohesie en kansengelijkheid18 3.3 Kiezen op basis van 3 leidende principes19

4.1 Een sterke sociale basis met collectieve ondersteuning dichtbij20 4.2 Focus op inwoners en wijken met een samenloop van problemen 22 4.3 Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal  23 4.4 Versterken van de institutionele sociale basis  24 4.5 Sociaal bouwen & inrichten van de fysieke leefomgeving  26 4.6 Kansrijk opgroeien 27 4.7 Een financieel zeker bestaan 28 4.8 Eerst een thuis  30

5 Conclusie en veranderstrategie31 5.1 Uitgangspunten veranderstrategie  5.2 De koers begint nu 5.3 Datagedreven werken en sturing

31 32 33

Koers Sociaal (2)040 | 4

Samenvatting Er staat veel te gebeuren de komende jaren in Eindhoven. De stad groeit en trekt nieuwe inwoners aan. Tegelijkertijd zien we dat de vraag naar hulp en ondersteuning vanuit het sociaal domein toeneemt, terwijl er minder middelen beschikbaar zijn en er sprake is van personeelskrapte in het zorg-, welzijn- en onderwijsdomein. Eindhoven is een stad voor iedereen en we willen ervoor zorgen dat dat zo blijft. Onze inwoners voelen zich in 2040 thuis, kunnen meedoen, kijken naar elkaar om en voor de mensen die niet vanzelfsprekend mee kunnen doen, is en blijft er passende hulp en ondersteuning beschikbaar. De huidige context en de ontwikkelingen vragen van ons dat we de komende jaren focus aanbrengen en keuzes maken in onze aanpak om het sociaal domein, in relatie tot deze ambitie, goed te laten functioneren. Hierbij maken we gebruik van 3 leidende principes: 1. We gaan uit van de kansen en krachten van onze inwoners, wijken en stad. 2. We richten ons op het aanpakken van grondoorzaken van sociaal maatschappelijke problemen. 3. We investeren ongelijk voor gelijke kansen. We zetten richting 2040 stevig in op het versterken van de sociale basis samen met inwoners, zodat de Eindhovenaren zo goed als mogelijk, zo dichtbij als mogelijk en bij voorkeur in hun eigen leefomgeving onder­ steuning kunnen vinden. Wat inwoners zelf kunnen, faciliteren we daar waar nodig.

Als aanvulling daarop werken organisaties in het sociaal domein vanuit een gezamenlijke opdracht om de sociale basis te versterken. Hiervoor hebben we drie opgaven geformuleerd: ƒ Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal: over de paradigmashift die bij alle organisaties in het sociaal domein moet plaatsvinden. Van inwoners en gemeenschappen betrekken naar bij inwoners en gemeenschappen betrokken willen raken.

ƒ Versterken van de institutionele sociale basis: het strategischer programmeren van de sociale basis met focus op grondoorzaken wegnemen, nabijheid van ondersteuning en ongelijk investeren voor gelijke kansen. ƒ Sociaal bouwen & inrichten van de fysieke leefomgeving: een steviger sociaal perspectief in gebiedsontwikkeling en -programmering en het zoveel mogelijk inrichten van de fysieke ruimte gericht op meedoen, ontmoeting en ontwikkeling. Een stevige sociale basis versterkt het dagelijkse leven van eenieder en is hét fundament van onze stad. Het zorgdragen voor dit stevig fundament stelt ons vervolgens instaat om aanvullende (individuele) dienstverlening in het sociaal domein in te zetten voor de inwoners die dat het hardste nodig hebben. Ook hiervoor hebben we drie opgaven geformuleerd: ƒ Kansrijk opgroeien: over het aansluiten bij en versterken van gezinnen en vroegtijdig investeren in de ontwikkeling van onze jeugd, zodat ze gelijke kansen krijgen om zich te ontwikkelen. ƒ Een financieel zeker bestaan: over het doorbreken van (intergenera­ tionele) armoede, het hebben van voldoende passend werk voor onze inwoners en het wegnemen van financiële onzekerheden en drempels om te participeren in de maatschappij. ƒ Eerst een thuis: over het garanderen van een dak boven het hoofd voor kwetsbare inwoners.

Deze opgaven worden in samenhang met laagdrempelige en collectieve dienstverlening in de buurt vormgegeven. We doen dit in nauwe verbinding met het stedelijk en regionaal aanbod van aanvullende (individuele) zorg- en

Koers Sociaal (2)040 | 5

ondersteuning. Deze opgaven en de aanvullende (individuele) zorg- en ondersteuning zijn dienend aan de versteviging van de sociale basis. We beseffen ons dat deze koers onze positie als Gemeente Eindhoven zal beïnvloeden evenals het samenspel met partners. Daarom werken we gezamenlijk met partners en inwoners toe naar een ontwikkelagenda voor deze transformatie, waarin zowel aandacht is voor positie als het maken van de vertaalslag van deze koers naar de dagelijkse praktijk. De komende jaren zetten we in ieder geval in op de volgende bewegingen: ƒ Van symptoombestrijding naar het voornamelijk inzetten op grondoorzaken van sociaal maatschappelijke problemen bij inwoners; ƒ Van stapeling van (individuele) zorg en ondersteuning naar een integrale aanpak gericht op het versterken van het dagelijks leven; ƒ Van gelijke inzet voor alle inwoners naar extra investeren in inwoners, wijken en buurten met een samenloop van problemen; ƒ Van ‘inwoners betrekken’ naar ‘bij inwoners betrokken willen raken’; ƒ Van de sociale basis als instrument, naar de sociale basis als het fundament van onze samenleving; ƒ Van fysiek programmeren van de openbare ruimte naar fysiek en sociaal programmeren op stedelijk, wijk- en buurtniveau.

ƒ Van het uitstellen van fundamentele keuzes en vinden van tijdelijke oplossingen binnen het sociaal domein naar het omarmen dat deze keuzes nodig zijn en structurele oplossingen zoeken vanuit vernieuwing en innovatie.

1

Koers Sociaal (2)040 | 6

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Koers Sociaal (2)040

1.3 Proces van totstandkoming

Eindhoven is in beweging. De samenleving verandert en de ondersteuningsvraag stijgt. Tegelijkertijd worden we in het sociaal domein met flinke arbeidsmarkttekorten en afnemende inkomsten geconfronteerd. De ontwikkeling van Eindhoven als stad versterkt dit. Het aantal inwoners neemt de komende jaren flink toe, dankzij onze aantrekkelijke regio en de verstedelijking. De groei van de stad heeft gevolgen voor de inrichting van de stad, het voorzieningenniveau, de leefbaarheid en sociale cohesie. De toenemende druk vraagt om richting en keuzes. Om in deze snel veranderende wereld met verschillende snelheden van groei en complexiteit aan transformaties te komen tot een toekomstbestendig en houdbaar sociaal domein is er – richtinggevend- een nieuwe koers nodig. Een visie op welzijn, zorg, ondersteuning en naar elkaar omkijken, waarbij balans gevonden wordt tussen groei en welzijn en die richting geeft aan wat ons tot 2040 te doen staat.

De koers (2)040 komt voort uit een gezamenlijk ontwikkelproces van maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen, het bedrijfsleven en de gemeente. Zo bepalen we samen de koers voor de toekomst. In een aantal stappen is vanaf het najaar 2023 samengewerkt aan deze koers. Aan de hand van de Eindhovense Transformatietool is in een werkbijeen­komst met de gemeenteraad de gewenste impact en outcome

LANDELIJK BELEID - Programma’s Bijv.: Integraal Zorgakkoord (IZA), Hervormingsagenda Jeugd, Gezond Actief Leven Akkoord (GALA), Een thuis voor iedereen, Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV).

Het sociaal domein gaat over het geheel van diensten en beleids­ terreinen die gericht zijn op het welzijn, de participatie en de zelfred­ zaamheid van inwoners. Het omvat onder andere maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg, werk en inkomen, en ondersteuning voor kwetsbare groepen, met als doel het verbeteren van de kwaliteit van leven en het bevorderen van sociale cohesie in de samenleving.

1.2 Doel Koers Sociaal (2)040 Koers Sociaal(2)040 schetst de maatschappelijke opgaven waar we als Eindhoven voor staan. Trends en ontwikkelingen – landelijk en lokaal – zijn bepalend voor deze opgaven. De opgaven hebben betrekking op het brede sociaal domein en raken aan andere domeinen zoals het ruimtelijk domein, economisch domein en veiligheidsdomein. Deze koers is richtinggevend voor gemeentelijk beleid, inzet van gemeentelijke middelen, positionering van de gemeentelijke inzet en de opgaven waaraan we samen met onze partners uitvoering geven. Het dient als een afwegingskader in wat we de komende jaren wel en niet meer doen.

Omgevingsvisie

Stadsvisie

Koers Sociaal (2)040 ‘Sociale 7’

REGIONAAL BELEID Plannen en programma’s Bijv.: Regiovisie Jeugdhulp, Regiovisie Beschermd wonen, Regioplan IZA Regionaal arbeidsmarktbeleid en Sociale Brainport Agenda.

LOKAAL BELEID Plannen en programma’s Bijv.: Woonzorgvisie, Beleidsplan Inclusief samenleven, Gezondheidsbeleid, Visie sociale basis, Transformatie­ programma SD.

Koers Sociaal (2)040 | 7

bepaald. In een gezamenlijk iteratief proces van onderzoeken, objectiveren, duiden, verrijken en aanscherpen is met partners aan de koers gewerkt.

1.4 Relatie tot andere thema’s en programma’s De Koers Sociaal (2)040 is het strategisch kader voor het sociaal domein en geeft inhoudelijk richting aan de verschillende beleidsthema’s en programma’s van het sociaal domein. Deze koers geeft ook richting aan de Eindhovense sociale agenda in de landelijke en regionale overleggen. Deze koers is in verbinding met de verschillende beleidsthema’s en programma’s geformuleerd met een blik op 2040. De Sociale 7 gaan over de dienstverlening van het sociaal domein en hoe we samenwerken. De Koers Sociaal (2)040 brengt focus aan in wat we doen in het sociaal domein. Deze koers staat dan ook niet op zichzelf, maar is een inhoudelijk richtinggevend kader voor veel aanpalend beleid. Bij de totstandkoming van de koers is gebruik gemaakt van bestaande beleidsdocumenten zodat we met deze koers voortbouwen op wat er nu al goed gaat. In onderstaand schema is de positionering van deze koers ten opzichte van landelijk en regionaal beleid in beeld gebracht.

1.5 Leeswijzer Dit koersdocument starten we met de inleiding waarin we de aanleiding, het doel van een nieuwe koers en het proces dat we doorlopen hebben om tot deze koers te komen beschrijven. ƒ Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op de toekomst van het sociaal domein in Eindhoven. Voor een belangrijk deel zijn het ontwikkelingen die in geheel Nederland gaan spelen. De analyse hebben we waar mogelijk toegespitst op de kenmerken van Eindhoven. ƒ Onze ambities voor 2040 en leidende principes voor het sociaal domein in Eindhoven beschrijven we in hoofdstuk 3. ƒ In hoofdstuk 4 worden de opgaven die voortvloeien uit de vorige hoofdstukken geschetst en toegelicht. ƒ In hoofdstuk 5 staan we stil bij de veranderstrategie, het vervolgproces en de implementatie van de koers.

2

Koers Sociaal (2)040 | 8

2. Cijfers en feiten Onze stad groeit en ontwikkelt zich. De groei van de stad biedt kansen voor heel veel inwoners, maar stelt ons ook voor uitdagingen. Met een heleboel Eindhovenaren – ook de nieuwkomers – gaat het goed. Die groep willen we zo groot mogelijk houden. De ontwikkelingen waar Eindhoven voor staat zijn niet uniek. De snelheid van de veranderingen is wel opvallend, ook vergeleken met andere grote steden. We hebben de belangrijkste ontwikkelingen die op ons afkomen in dit hoofdstuk in beeld gebracht. Hierbij hebben we zo veel als mogelijk de ontwikke­ lingen onderbouwd met landelijke en lokale data en deze data geduid op basis van landelijke rapporten.

Gerealiseerde zorguitgaven in brede zin in Nederland tussen 2000 en 2021 (blauw) en zorguitgavenprojectie op basis van diagnose­ specifieke langetermijngroei*

2.1 Het zorgstelsel en sociaal domein onder druk Landelijk wordt voorspeld dat de zorguitgaven per persoon zullen toenemen van ruim 5.100 euro in 2015 naar bijna 15.800 euro in 20601. Die groei wordt veroorzaakt door de vergrijzing, meer mensen (vooral jongeren) met mentale gezondheidsproblemen en een toename in het aantal mensen met een chronisch, meervoudige zorgvraag. Tegelijkertijd hebben we te maken met afnemende inkomsten in het sociaal domein vanuit het gemeentefonds. De prognose is dat er de komende jaren grote tekorten op onder andere jeugd, werk en inkomen en Wmo ontstaan. Deze tekorten zijn structureel en lijken vooralsnog op te lopen tot tientallen miljoenen. Niet alleen financieel staan we onder druk, ook op de arbeidsmarkt neemt de druk toe in Eindhoven. Voor zorgaanbieders en het onderwijs is het vinden van personeel een steeds grotere uitdaging. Landelijk wordt gesteld dat in 2040 één op de vier personen in de zorg zou moeten werken om het systeem uitvoerbaar te houden2. Op dit moment werkt één op de zes personen in de zorg3.

1 CPB (2022), Zorguitgaven, ons een zorg? 2 RIVM (2018), Volksgezondheid Toekomst Verkenning: Een gezond vooruitzicht 3 CBS (2022), Arbeidsmarkt zorg en welzijn

Afbeelding 1: prognose zorguitgaven Nederland Gerealiseerde zorguitgaven: CBS Statline, 2023, n.b. 2020-2022 nader voorlopige cijfers Prognose 2015-2060:RIVM, 2020 - Toekomstverkenning zorguitgaven 2015-2060 *D  e prognose van het RIVM is gecorrigeerd voor prijsontwikkelingen door de tijd heen. Dit is bij de gerealiseerde zorguitgaven van het CBS niet het geval, waardoor de lijnen niet helemaal op elkaar aansluiten.

Koers Sociaal (2)040 | 9

Totale bevolking Eindhoven en prognose, 2000-2040 Vanwege de stijgende zorgvraag, de knellende arbeidsmarkt en de financiën wordt in diverse landelijke beleidsstukken en programma’s de beweging gemaakt van medische zorg en zware specialistische onder­ steuning naar het sociaal domein en het voorliggend veld, de inwoner en diens eigen netwerk4. Om de zorg in de toekomst toegankelijk en beheersbaar te houden, wordt de beweging van zorg naar gezondheid ingezet. Dit vertaalt zich in meer aandacht voor preventie en het doel om de samenwerking tussen medische zorg en het sociaal domein te verbeteren. Dit is ook de kern van 2 belangrijke akkoorden: het Integraal Zorgakkoord (IZA) het Gezond Actief Leven Akkoord (GALA). De achterliggende gedachte is dat door meer in te zetten op preventie, bestaanszekerheid te versterken en slimmer samen te werken onnodige medische zorg voorkomen kan worden. In de praktijk betekent dit dat er vanuit zowel de Wet Langdurige Zorg als de Zorgverzekeringswet een beweging wordt gemaakt naar meer inzet vanuit het sociaal domein. Naast deze beweging, van het medisch naar het sociaal domein, zien we in het sociaal domein ook de beweging van (zware) aanvullende individuele ondersteuning naar meer collectieve ondersteuning dichtbij.

2.2 Demografische ontwikkelingen in Eindhoven

Afbeelding 2: Bevolkingsgroei Eindhoven Bron: Gemeentelijke BRP, 2023; Provinciale prognose 2020

Ontwikkeling in en prognose van het aantal huishoudens in Eindhoven 2015-2040

Een opvallende trend is dat het aantal inwoners in Eindhoven hard groeit. De verwachting is dat Eindhoven in 2040 bijna 305.000 inwoners telt. Dit betekent een groei van bijna 24% ten opzichte van het huidig aantal inwoners. Met de groei van het aantal inwoners groeit ook het aantal huishoudens en woningen. Er wordt een groei van 34% verwacht in het aantal huishoudens in de periode van 2020 tot 2040. De samenstelling van de huishoudens verandert namelijk. In 2040 is de helft van de huishoudens een eenpersoons­huishouden. Vergeleken met de landelijke trend groeit het aandeel eenpersoonshuishoudens in Eindhoven sneller. Een grote motor achter de bevolkingsgroei is het economische succes van onze regio. Naar verwachting komen er tot 2040 in de Brainportregio 72.000 banen bij, waarvan 36.000 in Eindhoven. Afgelopen jaren vond de groei van banen in Eindhoven vooral plaats in de hoogbetaalde en midden4 Engbersen, R. & Sprinkhuizen, A. (2022), Sociale basis (in Lexicon nabijheid en sociaal werk)

Afbeelding 3: Ontwikkeling huishoudens Eindhoven 

Bron: Provinciale prognose 2023

Koers Sociaal (2)040 | 10

Ontwikkeling werkgelegenheid per loongroep, 2014-2021 hoogbetaalde banen. De groei van de laagbetaalde banen blijft in verge­ lijking hierbij achter. De groei van het aantal hoogbetaalde banen in vergelijking tot het aantal laagbetaalde banen valt op in vergelijking met de rest van Nederland. Hierbij valt met name het verschil tussen de ontwikkeling van het aantal hoog- en laagbetaalde banen op in vergelijking met de G4. Het verschil tussen deze twee is in Eindhoven groter dan bij de G4. Daarnaast zijn er steeds meer inwoners met een hbo- of wo-diploma ten opzichte van het aantal inwoners met een basisonderwijs, vmbo of mbo diploma. Deze ontwikkeling is vergelijkbaar met andere grote universiteits­steden. De verwachting is dat het gemiddelde opleidings­ niveau van de Eindhovense bevolking blijft stijgen, waarbij er steeds meer inwoners een hbo- of wo-diploma hebben. Een nadere blik op de te verwachten bevolkingsontwikkeling van Eindhoven in de periode 2023-2040 laat zien dat het grootste deel van onze groei voortkomt uit buitenlandse migratie. De groep ‘internationals’ is divers – van hoogopgeleide kenniswerkers, studenten, tot arbeidsmigranten en vluchtelingen – en afkomstig uit verschillende landen met evenzoveel culturen, gebruiken en gewoontes. Dit betekent dat de culturele diversiteit van de Eindhovense bevolking de komende jaren toeneemt.

Eindhoven verschilt in dit opzicht van de landelijke trend in de snelheid en de omvang van de verandering. De stad groeit sneller ten opzichte van andere steden. Met onder andere als gevolg dat de verandering in samenstelling van de stad (culturele diversiteit) sneller verloopt dan elders. Eindhoven zal zich ontwikkelen tot een zeer diverse gemeenschap, vergelijkbaar met de G4-steden.

Afbeelding 4: Baanontwikkeling in Eindhoven 

Bron: CBS - UDC Eindhoven, 2023

Onderwijsniveau van 15- tot 75 jarigen Nederland voor 2013 en 2021

Daarnaast neemt de gemiddelde leeftijd van Eindhovenaren toe. In 2040 is 23% van de Eindhovenaren ouder dan 60 jaar. De grootste toename zit in het aantal inwoners ouder dan 755. Ook zien we dat er met de groei van de stad veel kinderen bij komen. Tussen nu en 2040 namelijk iets meer dan 10.200. 5 Gemeentelijke BRP (2020 en 2023); Provinciale prognose (2023)

Afbeelding 5: Onderwijsniveau van Eindhovenaren

Bron: CBS Statline

Koers Sociaal (2)040 | 11

Eindhovense bevolking naar herkomst in 2015 en 2023

Bevolking naar leeftijdsgroep in Eindhoven in 2020 en 2023 en prognose voor 2040

Afbeelding 8: Eindhovense bevolking naar leeftijdsgroep in percentages Bron: Gemeentelijke BRP 2020 en 2023; Provinciale prognose 2023

Afbeelding 6 en 7: Eindhovense bevolking naar herkomst in 2015 en 2023 Bron: Gemeentelijke BRP, 2023; Zie ook het Dashboard Internationals, 2023

Koers Sociaal (2)040 | 12

2.3 Maatschappelijke ontwikkelingen: verschillen tussen inwoners worden groter 2.3.1 Diversiteit Op het moment van schrijven kent Eindhoven al een rijke culturele diversiteit bestaande uit 165 nationaliteiten. Met de groei van het aantal inwoners, die voornamelijk komt door een positief buitenlandsmigratiesaldo neemt de culturele diversiteit richting 2040 in een rap tempo toe. Diversiteit gaat echter verder dan alleen culturele diversiteit. In onze stad wonen mensen met onder andere verschillende geloofsovertuigingen, seksuele voorkeuren, opleidingsniveaus en fysieke mogelijkheden. Dit vertaalt zich in verschillende levensstijlen en leefwerelden. Zoveel diversiteit biedt kansen, mogelijkheden en een verscheidenheid aan talenten, maar diversiteit heeft ook een keerzijde. De opeenstapeling van verschillen (opleiding, migratie- en culturele achtergrond, leeftijd) vergroot de kans op maatschappelijke tegenstellingen en vermindert daarmee de sociale cohesie6. 2.3.2 Kansengelijkheid Niet alle inwoners van Eindhoven profiteren in gelijke mate van de groei van de stad in economische welvaart. We zien grote verschillen tussen inwoners en wijken. Om de verschillen tussen inwoners beter te kunnen duiden, maken we gebruik van de ordening die het SCP hanteert in haar rapport ‘Eigentijdse ongelijkheid’.

ƒ Sociaal kapitaal: ‘wie je kent’, je sociale netwerk ƒ Cultureel kapitaal: ‘waar je bij past’ ƒ Economisch kapitaal: inkomen en financieel vermogen ƒ Persoonskapitaal: fysiek en mentale gezondheid.

6 KIS (2016), Omgaan met maatschappelijke spanningen; KIS (2019), Van polarisatie naar verbinding in buurten; SCP (2019), De sociale staat van Nederland

Uit het onderzoek van het SCP blijkt dat één op de zes Nederlanders (16,3%) achterstand heeft op al deze terreinen. Daartegenover staat een groep van 19,9%, die over de gehele linie een voorsprong heeft. Deze structurele ongelijkheid in ons land is hardnekkig en heeft grote gevolgen; het heeft invloed op de kansengelijkheid van inwoners7. De groepen die achterstand hebben op meerdere kapitaalsvormen, zoals hiervoor omschreven, hebben minder kansen in de maatschappij. Zij geven hun leven een aanzienlijk lager cijfer en plaatsen zichzelf onderop de maatschappelijke ladder. Meedoen in de samenleving is niet voor iedereen vanzelfsprekend, met name voor mensen die te maken hebben met een stapeling van problemen en een achterstand op de kapitaalsvormen. Deze mensen bevinden zich in een kwetsbare situatie en hebben wellicht ondersteuning nodig om mee te kunnen doen. 65-Plussers, alleenstaanden, eenoudergezinnen en mensen met een migratieachtergrond hebben een grotere kans op een stapeling van problemen dan anderen8. De verschillen met de groepen die een voorsprong hebben op de kapitaalsvormen zijn groot en hardnekkig. Dit kan de sociale cohesie in de samenleving onder druk zetten.

De groepen verschillen niet alleen in de hulpbronnen waarover zij beschikken, maar ook in hun visie op de Nederlandse samenleving, de sociale spanningen die zij ervaren en hoe zij tegen de overheid aankijken9. De verschillende kapitalen in relatie tot de demografische en maatschappelijke ontwikkelingen in Eindhoven worden hieronder verder toegelicht.

7 SCP (2021), Eigentijdse ongelijkheid 8 SCP (2023), Zicht op zorgen 9 SCP (2021), Verschil in Nederland 2014 – 2020

Koers Sociaal (2)040 | 13

Sociaal kapitaal Het aantal Eindhovenaren met een beperkt ervaren sociaal netwerk is de afgelopen jaren toegenomen van 5% in 2015 naar 11% in 2022 en 202310. Eindhovenaren scoren de sociale cohesie gemiddeld op een 611. De afgelopen jaren was dit cijfer stabiel, maar de verwachting is dat met de groei van diversiteit dit cijfer onder druk zal komen te staan. Daarnaast scoren inwoners met een praktisch opleidingsniveau en jongeren op sociale cohesie lager dan andere groepen. Er zijn grote verschillen tussen buurten in sociale veerkracht en leefbaarheid12. We zien met de verwachte toename van het aantal eenpersoonshuishoudens en de vergrijzing het risico op eenzaamheid en een ervaren beperkt sociaal netwerkt toenemen13. Dit leidt tot een grotere druk op het aantal benodigde mantelzorgers en vrijwilligers. Terwijl het aantal inwoners dat mantelzorg gaf afgelopen jaren stabiel was en vorig jaar zelfs iets afnam. Ook het aantal inwoners dat vrijwilligerswerk deed (33% in 2023) was eerder stabiel en is sinds 2021 zelfs licht afgenomen14.

Cultureel kapitaal Cultureel is er meer diversiteit ontstaan. Eindhoven telt op het moment van schrijven 165 verschillende nationaliteiten, waarbij de herkomst van 55,6% procent Nederland, 30,1% buiten Europa en 14,3% binnen Europa is15. Uit de provinciale prognose blijkt dat 60% van de groei in inwoners van onze stad door een positief buitenlands migratiesaldo ontstaat16.

10 Gemeente Eindhoven (2023), Inwonersenquête 11 Gemeente Eindhoven (2023), Trendverkenning Sociaal Domein. Te vinden via: www.eindhoven.nl/sociaaleindhoven 12 Gemeente Eindhoven (2022), Buurtkijker 13 Nivel (2021), Eindrapport Eén tegen eenzaamheid 14 Gemeente Eindhoven (2023), Inwonersenquête 15 BRP (2023) 16 Provinciale Prognose (2020)

De toename van de diversiteit van de bevolking komt niet zonder problemen: door de toegenomen (ervaren) diversiteit neemt de kans op vervreemding, uitsluiting, onbegrip, conflicten, en daarmee op maatschappelijke onrust en spanningen toe17. Door culturele verschillen hebben mantelzorgers met een migratieachter ­grond (een groeiende groep) een (nog) grotere kans op overbelasting omdat zij vaak langer en intensiever voor hun naasten zorgen18. Onderzoek wijst ook uit dat westerse inwoners meer kansen hebben dan niet-westerse inwoners19. Of een toename van het aandeel niet-westerse migranten zal leiden tot een toename van de vraag naar ondersteuning hangt af van de samenstelling van de groep migranten (zoals hun leeftijd en opleidingsniveau) en bijvoorbeeld of zij aan werk kunnen komen20. Economisch kapitaal Financiële bestaansonzekerheid, en daarmee een gebrek aan economisch kapitaal, leidt tot tal van problemen voor zowel het individu als de maat­ schappij; o.a. schulden, sociale isolatie, verminderde gezondheid, mentale problemen, geringere schoolprestaties, niet-gebruik voorzieningen, afname sociale cohesie, hoge zorgkosten en onderbenutting van menselijk kapitaal21.

17 KIS (2016), Omgaan met maatschappelijke spanningen 18 MantelzorgNL (2022), Samen geven we kleur: cultuursensitief werken met vrijwilligers bij mantelzorgondersteuning 19 SCP (2021), Eigentijdse ongelijkheid 20 SCP (2022), Uitdagingen in het sociaal domein 21 Commissie Sociaal Minimum (2023), Een Zeker Bestaan

Koers Sociaal (2)040 | 14

Een hechtere sociale cohesie vergroot het sociaal kapitaal van mensen. Bewoners hebben daardoor meer toegang tot ondersteuning uit hun netwerken. De WRR (Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid) geeft in haar rapport ‘Vertrouwen in de buurt’ (2005) aan dat buurtnetwerken het veiligheids­ gevoel van mensen versterken. Mensen helpen elkaar, kunnen meer hebben en voelen zich betrokken en verbonden met elkaar en de omgeving. Sociale cohesie kan daarmee sterk bijdragen aan de leefbaarheid in de wijk doordat het juist problemen voorkomt. Maar ook; verkleint het risico op polarisatie tussen groepen, versterkt het vertrouwen van bewoners in de (lokale) overheid.

Verschillen tussen wijken in Sociale veerkracht

Verschillen tussen wijken op het gebied van Leefbaarheid

Koers Sociaal (2)040 | 15

Het is lastig om te voorspellen of de verschillen in economisch kapitaal de komende jaren toenemen, maar wat we wel weten is dat 16% van de Eindhovenaren aangeeft zich vaak of voortdurend zorgen te maken om geld en 12% aangeeft moeilijk rond te komen22. Deze percentages zijn de afgelopen jaren gedaald. Er is een oververtegenwoordiging van eenoudergezinnen in deze cijfers. Eenoudergezinnen hebben een grotere kans op een tekort aan economisch kapitaal. Het aantal eenoudergezinnen in Eindhoven neemt zowel procen­ tueel als absoluut toe tussen nu en 204023. In het aantal bijstandsgezinnen zijn de eenoudergezinnen oververtegenwoordigd. 68% van bijstands­ gezinnen in Nederland is een eenoudergezin24. Ook de huizenprijzen hebben invloed op het economisch kapitaal. De huizenprijzen in Eindhoven flink gestegen de afgelopen jaren. Dit vergroot het economisch verschil tussen inwoners die al langere tijd een koophuis hebben in Eindhoven en inwoners die geen koophuis hebben. Uit onderzoek blijkt dat er inkomensverschillen bestaan tussen personen met en zonder migratieachtergrond. Personen met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of Antilliaanse migratieachtergrond hebben ongeveer een kwart minder te besteden dan andere Nederlanders.

Deze inkomensverschillen naar migratieachtergrond blijven over generaties bestaan.Het inkomens­ verschil tussen personen met en zonder een migratieachtergrond valt deels te verklaren door opleidingsniveau, maar niet volledig25. Het opleidingsniveau onder personen met een migratieachtergrond stijgt, maar dit geldt ook voor personen zonder migratieachtergrond. Dit betekent dat tot nu toe het verschil in opleidingsniveau tussen personen met en zonder migratie­ achtergrond niet kleiner wordt26.

22 Gemeente Eindhoven (2023), Inwonersenquête 23 Provinciale prognose (2023) 24 CBS (2023), Landelijke jeugdmonitor 25 CPB (2019), Inkomensongelijkheid naar migratieachtergrond 26 CPB (2019), Inkomensongelijkheid naar migratieachtergrond

Persoonlijk kapitaal Persoonlijk kapitaal gaat over de fysieke en mentale gezondheid van mensen. Onderzoek laat zien dat het inwoners met een beperking minder kansen hebben dan inwoners die geen beperking hebben27. Uit onderzoek blijkt daarnaast dat er een verband bestaat tussen een laag inkomen, een praktisch opleidingsniveau en een minder goede gezondheid. Mensen met een lagere sociaaleconomische status (SES) leven gemiddeld zeven jaar korter en achttien jaar minder in een goed ervaren gezondheid dan mensen met een hoge sociaaleconomische status. Deze zogenaamde sociaaleconomische gezondheidsverschillen (SEGV) nemen de laatste jaren bovendien op verschillende terreinen eerder toe dan af28. Ook in Eindhoven zien we gezondheidsverschillen tussen wijken met een maximaal verschil van 7,5 jaar levensverwachting in goede gezondheid29. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat mensen met een lage sociaaleconomische status minder toegang hebben tot voorzieningen en zorg30. Ook onder jongeren zijn er verschillen in fysieke en mentale gezondheid. Jeugdigen die niet met beide ouders in één huis wonen laten gemiddeld genomen een problematischer profiel zien dan jongeren die wel met beide ouders in één huis wonen.

Zij zijn minder positief over de relatie met ouders en school, ervaren een lager niveau van welbevinden, hebben vaker mentale problemen, eten minder gezond, bewegen minder vaak, komen vaker in aanraking met verslavende middelen en rapporteren vaker problematisch social media gebruik31. Ook constateert het SCP dat er verschillen zijn tussen jongeren die opgroeien in wijken waar sprake is van veel bewoners met lage inkomens en jongeren die in wijken opgroeien waar dit niet zo is.

27 SCP (2021), Eigentijdse ongelijkheid 28 Raad van Volksgezondheid (2020), Gezondheidsverschillen voorbij 29 Berekening van de gemeentelijke onderzoeksafdeling op basis van CBS gegevens 30 SEO economisch onderzoek (2021), Gezondheidsproblemen personen met een lage sociaaleconomische status 31 SCP (2021), Gezondheid en Welzijn van jongeren in Nederland

Koers Sociaal (2)040 | 16

2.4 Conclusie De jongeren die opgroeien in wijken met veel bewoners met lage inkomen lopen meer isico op ongediplomeerd schoolverlaten en crimineel gedrag32. Daarnaast ligt er in de maatschappij een (te) grote nadruk op het presteren en excelleren. Dit heeft effecten op de mentale druk onder jongeren en hangt waarschijnlijk samen met andere maatschappelijke ontwikkelingen zoals het toegenomen percentage hoogopgeleiden in Nederland en de voortdurende woon- en klimaatcrisis33. Ook de stijging van de gemiddelde leeftijd van Eindhovenaren heeft effect op het persoonlijk kapitaal. Het aantal ouderen in Eindhoven stijgt, waarvan de grootste toename zit in het aantal 75+’ers34. Dit is een groep die vaker te maken heeft met een stapeling van problematiek; somatiek, dementie en eenzaamheid. Dit heeft grote effecten op de gezondheid van deze inwoners.

Eindhoven is een aantrekkelijke stad. Er komen elke dag nieuwe banen bij en er wordt samengewerkt aan innovatieve oplossingen en nieuwe technologieën. Dit maakt dat mensen uit binnen- en buitenland hiernaartoe komen om te wonen en werken. Deze groei is terug te zien in het aantal inwoners en toenemende diversiteit. De combinatie van een aantal grote ontwikkelingen – beleidsmatig, demografisch en maatschappelijk – maakt dat Eindhoven in 2040 meer inwoners telt met een andere, meer diverse samenstelling van (groepen) mensen. Tot nu toe zien we een ontwikkeling waarin de verschillen tussen groepen mensen, en daarmee de verschillen in kansen, groter worden. In Eindhoven zetten de ontwikkelingen met name de kansengelijkheid en sociale cohesie onder druk. Ook verwachten we tot 2040 een gestaag groeiende vraag naar zorg en ondersteuning, en daarmee een groeiend beroep op de kracht van het sociaal domein en onze sociale basis. Veel wijst er op dat de beschikbare financiële middelen en het aantal beschikbare professionals geen gelijke trend houden met de groei in vraag naar en behoefte aan zorg en ondersteuning. De toekomst gaat zijn eigen gang. We hebben veel data over ontwikkelingen en verwachtingen hoe deze de komende 10-15 jaar effect gaan hebben op de inwoners van onze stad. Veel weten we ook (nog) niet.

Dit alles schetst voor ons de urgentie om met volle aandacht, kennis en ambitie de positieve kanten van deze groei te laten stralen en de pijnpunten zoveel als mogelijk om te buigen.

32 SCP (2021), Sociale netwerken van ouders 33 Universiteit Utrecht (2023), Jong na corona 34 Gemeentelijke BRP (2020 en 2023); Provinciale prognose (2023)

3

Koers Sociaal (2)040 | 17

3. De Eindhovense ambitie en leidende principes We hebben in het voorgaande hoofdstuk vastgesteld dat er een risico is dat de verschillen tussen inwoners – sociaal, cultureel, economisch en persoonlijk – groter worden als we niets doen. Inwoners met een tekort op meerdere vormen van kapitaal hebben minder kansen in de maatschappij, en ook minder vertrouwen in elkaar, de politiek en de overheid35. Structurele kansenongelijkheid en sociale cohesie hangen daarmee sterk met elkaar samen36. De koers van ons sociaal domein moeten we verleggen. De toekomst, omgeven met de nodige onzekerheden, maakt dat we anders moeten gaan kijken en handelen in het sociaal domein. Om de kwaliteit van leven in Eindhoven voor iedereen op een blijvend goed niveau te houden, gaan we ons richten op behoud en het verstevigen van de sociale cohesie en bevordering van de kansengelijkheid.

3.1 Ambitie Er is veel om trots op te zijn in Eindhoven. Veel Eindhovenaren voelen die trots. We willen die trots vasthouden en met nog meer Eindhovenaren delen en doorgeven aan de toekomstige inwoners van onze stad. Deze Koers Sociaal (2)040 heeft als ambitie: “In 2040 voelen alle Eindhovenaren zich thuis in onze stad, kan iedereen meedoen in onze samenleving, kan iedereen zich ontwikkelen en kijken we om naar elkaar. Eindhovenaren in een kwetsbare positie ontvangen daarbij (extra) ondersteuning37.”

35 SCP (2021), Eigentijdse Ongelijkheid 36 SCP (2021), Verschil in Nederland 2014 -2020 37 Geformuleerd op basis van de input van de raad tijdens de voorbereidende avond op 9 april 2024

We zoeken daarbij doorlopend naar een balans tussen groei en welzijn. Waar de inwoners die de gemeentelijke ondersteuning het hardste nodig hebben, ook in de toekomst nog steeds tijdige en passende ondersteuning krijgen. Waar verschillende leefwerelden bestaan, maar we elkaar ook ontmoeten en naar elkaar omkijken. Als de ambitie gelukt is, is de volgende outcome terug te zien: De inwoners van Eindhoven zijn het centrale uitgangspunt in ons denken en doen. Inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven bieden samen met de gemeente waardevolle ondersteuning aan gemeenschaps­ vorming. Er zijn nieuwe vormen van ondersteuning ontwikkeld en er is aanvullende ondersteuning voor inwoners die het nodig hebben.

Koers Sociaal (2)040 | 18

3.2 Koersen op sociale cohesie en kansengelijkheid Dit is een koers gericht op 2040. De hier genoemde ambities gaan we bereiken door voortdurend te werken aan sociale cohesie en kansen­ gelijkheid. Het is zaak om hier steviger op in te zetten zodat structurele ongelijkheid, benadeling van specifieke groepen en grote maatschappelijke tegenstellingen kunnen worden voorkomen en beperkt.

ongelijkheid in Eindhoven het meest speelt en waar effectieve interventies liggen binnen de invloedsfeer van de gemeente om de kansenongelijkheid te verkleinen. Hierbij richten we onze inzet op de dieperliggende oorzaken van sociaal maatschappelijke problemen.

Dit doen we door in te zetten op de kracht van Eindhoven en haar inwoners: het versterken van verbindingen tussen inwoners en tussen groepen inwoners. We geloven in de kracht van gemeenschappen, zetten actief in op ‘society building’ en het versterken en stimuleren van gemeenschapszin. Collectieve voorzieningen en fysieke ontmoetingsplekken in de stad helpen bij het stimuleren van ontmoeting en het leggen van verbindingen tussen groepen. Daarbij zijn we ons bewust dat die gemeenschapsvorming soms ook op andere manieren dan fysiek in de stad plaatsvindt.

Inwonersperspectief Binnen het dialoogtraject Blik op Eindhoven (2021) werd met circa 2000 Eindhovenaren gesproken over brede welvaart. En wat bleek: de uitgesproken behoefte aan ontmoeting, gemeenschapsvorming, verbondenheid met- en omzien naar elkaar vormde een rode lijn in de gesprekken. In navolging daarop is het thema Samenleven in Brainport één van de voorgestelde programmalijnen voor de, in ontwikkeling zijnde, eerste editie van de Sociale Brainport Agenda ‘Brainport voor Elkaar’.

Neem bijvoorbeeld digitale ‘communities’ waar mensen zich thuis voelen en veel plezier en steun bij voelen. We maken als gemeente de stap van ‘aanbodgericht’ naar ‘faciliterend’. Het gaat niet om inwoners betrekken, maar om bij inwoners betrokken willen raken. Dit voeren we door in de afspraken met partners en de ondersteuning aan inwoners. Om de kansengelijkheid te bevorderen zetten we extra in op die (groepen) inwoners die nu geen of beperkt toegang hebben tot sociale netwerken, tot een leefbaar inkomen, die moeite hebben om mee te doen en die moeite hebben om fysiek en mentaal gezond te blijven. De toegang tot diverse hulpbronnen en daarmee de vormen van kapitaal waar men over beschikt variëren sterk tussen (groepen) inwoners. Zonder ingrijpen constateren we dat niet iedereen in gelijke mate profiteert van de groei van onze stad. We zijn ons er zeer van bewust dat het hier gaat om het doorbreken van hardnekkige, diepgewortelde patronen van ongelijkheid en onzekerheid op diverse levensgebieden. Wij richten ons op vraagstukken waar kansen­

In 2021 zijn er ook 6 stadsgesprekken gevoerd met inwoners en maatschappelijke organisaties in het kader van ons inclusiebeleid. Men is met elkaar in gesprek gegaan over wat het betekent om een Eindhovenaar te zijn en hoe diversiteit in Eindhoven tot uiting komt en beleefd wordt. Uit deze gesprekken kwam naar voren dat het van groot belang is dat inwoners elkaar ontmoeten en dat de gemeente hierin een faciliterende rol kan spelen. Daarnaast zijn er vanuit Programma Vereenvoudiging Sociaal Domein in 2023 verschillende sessies met inwoners georganiseerd. Deze sessies hadden voornamelijk betrekking op de dienstverlening en het klant­ proces van het sociaal domein gingen. De inwoners gaven aan dat het voor hen vooral belangrijk is dat er eenduidig gecommuniceerd wordt, waarbij van tevoren duidelijk is wat men van wie kan verwachten. Ook gaven ze aan dat het belangrijk is om te weten waar ze tercht kunnen met hun verhaal.

Koers Sociaal (2)040 | 19

3.3 Kiezen op basis van 3 leidende principes De ontwikkelingen in Eindhoven en de eerder geschetste kracht van onze stad hebben gevolgen voor de ambitie van de Koers Sociaal (2)040. De ontwikkelingen kunnen leiden tot hoge spanning op de (financiële)houdbaar­ heid van het zorgstelsel en sociaal domein. Dat willen we voor­komen, door het tijdig maken van keuzes en prioriteren. Ook de WRR pleit voor welover­ wogen, heldere en soms scherpe keuzes in het belang van toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige zorg en van brede gezondheidswinst38. Als we onze ambitie willen bereiken, zullen we moeten prioriteren en keuzes moeten maken. Dit heeft gevolgen, binnen de wettelijke kaders, voor de inzet van geld, van professionele zorg- en hulpverleners en wat inwoners zelf of samen moeten doen. Om koersvast te blijven met het oog op versterken van de sociale cohesie en vergroten van kansengelijkheid en overwogen keuzes in het sociaal domein te kunnen maken hebben we een drietal leidende principes39 geformuleerd die ons daarbij gaan helpen: We gaan uit van de kansen en krachten van onze inwoners, onze wijken en onze stad. ƒ Van een problemen- naar een kansenperspectief: ons uitgangspunt is het versterken van de veerkracht en het vertrouwen op het potentieel van inwoners en onze stad en daarin faciliteren. ƒ We koesteren en bouwen voort op wat de inwoners van Eindhoven samendoen.

Eindhovenaren komen samen in verenigingen om muziek te maken, voor sport (doen en kijken), om iets te leren of gewoon voor de gezelligheid. ƒ • De triple- en multihelix samenwerking (samenwerking tussen inwoners, bedrijfsleven, kennisinstituut en overheid) is van groot belang geweest voor de groei en ontwikkeling van onze stad en regio. Deze manier van samenwerken voegt echt waarde toe én zorgt voor een toekomstbestendige stad en regio. Dat is onze kracht. 38 WRR, Kiezen voor houdbare zorg, 2021 39 Vastgesteld tijdens de raadsvergadering van 11 juni 2024 (inboeknummer 24bts00529)

We richten ons op het aanpakken van grondoorzaken ƒ We richten onze inzet op het wegnemen van oorzaken die leiden tot behoefte aan zorg en ondersteuning. We maken de beweging van 2e naar 1e naar 0e lijnsondersteuning40. En voorkomen zoveel als mogelijk de gang van 0 naar 1 en 2. Dit zit in mensen, middelen, tijd en aandacht. We investeren ongelijk voor gelijke kansen ƒ We richten ons selectiever op de kwetsbare inwoners die ons het hardste nodig hebben. Ongelijk investeren voor gelijke kansen is het uitgangspunt bij het inzetten van de beperkte middelen voor inwoners en buurten die dat het hardste nodig hebben41.

40 SCP (2021), Eigentijdse Ongelijkheid. Hiermee bedoelen de beweging van ingekochte specialistische ondersteuning, naar lichte, collectieve ondersteuning in de sociale basis en het eigen netwerk. 41 Hierbij houden we rekening met het gelijkheidsbeginsel. Ongelijk investeren voor gelijke kansen vraagt vooraf een goede motivering bij keuzes.

4

Koers Sociaal (2)040 | 20

4. De opgaven Om invulling te geven aan de Eindhovense ambitie, zetten we de komende jaren in op zes opgaven. Deze zijn geclusterd naar twee pijlers: A. Een sterke sociale basis dichtbij als stevig fundament B. Met een ‘plus’ voor inwoners en wijken met een samenloop van problemen. Pijler 1 is sterk gekoppeld aan de ambitie om de sociale cohesie te versterken. Pijler 2 richt zich, door specifiek te investeren in inwoners en wijken die onze ondersteuning het hardste nodig hebben, op het vergroten van de kansengelijkheid in de stad. De zes opgaven zijn in onderstaande afbeeldingweergeven en worden hierna verder uitgewerkt.

PLUS Focus op inwoners en wijken met samenloop van problemen

Kansrijk opgroeien

Een financieel zeker bestaan

Eerst een thuis

FUNDAMENT Een sterke sociale basis dichtbij

De kracht van inwoners en sociale netwerken centraal

Versterken van de institutionele sociale basis

Sociaal bouwen en inrichten

4.1 Een sterke sociale basis met collectieve ondersteuning dichtbij De veranderingen in de omvang en de samenstelling van de bevolking in onze stad stellen de verbinding tussen mensen en groepen op de proef. Eindhoven streeft er naar een stad te zijn voor iedereen: sociaal, inclusief en gastvrij. Een sociale stad waar mensen naar elkaar omkijken, waar sprake is van saamhorigheid en gemeenschapsgevoel. Een stad waar mensen wonen met betrokkenheid bij hun directe leefomgeving (‘weten wat er om je heen gebeurt’, ‘civic engagement’), waar inwoners het gevoel hebben dat ze erbij horen en ergens onderdeel van zijn. Waar maatschappelijke voorzieningen laagdrempelig en in de eigen buurt beschikbaar zijn. We maken hierin een beweging van het individu naar het collectief. Ook in de wijze waarin we de zorg- en ondersteuning in het sociaal domein vormgeven. De sociale basis is van grote waarde op zichzelf. Gemeente Eindhoven en de formele en informele partners kunnen een waardevolle bijdrage leveren aan de sociale basis door de juiste en optimale ondersteuning te bieden. Sociale en veerkrachtige wijken ontstaan door samenwerking tussen bewoners in de wijk en diverse maatschappelijke partners en bedrijven. Met een gebieds­ gerichte aanpak waarin sociaal en ruimtelijk hand in hand gaan, en waar inwoners en gemeenschappen aan zet zijn.

De sociale basis gaat in eerste instantie over de persoonlijke sociale basis van de inwoner; het direct steunende sociale netwerk. Daarna over de gemeenschappelijke sociale basis; netwerken/gemeenschappen in de lokale samenleving. En tot slot over de institutionele sociale basis; collectieve voorzieningen en ondersteuning waar je zonder indicatie gebruik van kan maken42. De inrichting van de fysieke leefomgeving zien we als onderdeel van de institutionele sociale basis43.

42 Kwakernaak, M. & Deuten, J. (2023), Gespreksmodel Sociale Basis 43 Kwakernaak, M. & Deuten, J. (2023), Gespreksmodel Sociale Basis

Koers Sociaal (2)040 | 21

Afbeelding: Kwakernaak, M. & Deuten, J. (2023), Gespreksmodel Sociale Basis

Koers Sociaal (2)040 | 22

Dat brengt ons bij de volgende 3 opgaven: 1. Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal 2. Versterken van de institutionele sociale basis 3. Sociaal bouwen & inrichten van de fysieke leefomgeving

4.2 Focus op inwoners en wijken met een samenloop van problemen

Daarmee onderstrepen we met deze koers de lijn die met ‘Eindhoven Goed voor Elkaar - Visie op de sociale basis’ is ingezet. Een sterke sociale basis en onderlinge verbinding tussen inwoners zien we als hét fundament van ons sociaal domein44. Dat betekent dat de sociale basis ook de aandacht moet krijgen die het verdient. Dat doen we door:

Een groot deel van de ondersteuningsvragen van onze inwoners kan opgelost worden binnen het eigen sociale netwerk van de inwoner en door collectieve ondersteuning dichtbij te organiseren. De sociale basis is van en voor iedereen. Daarnaast passen we het principe ‘ongelijk investeren voor gelijke kansen’ toe om de kansengelijkheid in de stad te vergroten. Dat betekent dat we voor een aantal groepen inwoners de komende jaren extra inzetten op drie fundamentele zekerheden. De zekerheid van 1) mee kunnen doen in de samenleving en je kunnen ontwikkelen; 2) voldoende en voorspelbaar inkomen; 3) een dak boven je hoofd in een geschikte en betaalbare woning.

ƒ De informele sociale basis (inwoners, sociale netwerken en gemeenschappen) ruimte te geven om te floreren, en door gemeenschapsvorming te stimuleren en faciliteren waar nodig. ƒ Door een actieve, met inwoners en de wijk afgestemde programmerings­ strategie voor de institutionele sociale basis.

Om de kansengelijkheid in onze stad te vergroten, zetten we met deze Koers in op de volgende drie opgaven: 4. Kansrijk opgroeien 5. Een financieel zeker bestaan 6. Eerst een thuis

Met name deze programmeringsstrategie is nieuw en aanvullend op de visie sociale basis.

We zien dit nadrukkelijk als aanvulling op de sterke sociale basis. Deze ondersteuning wordt in samenhang met laagdrempelige en collectieve dienstverlening en ondersteuning in de buurt vormgegeven. En in nauwe verbinding met WIJeindhoven en stedelijk/regionaal aanbod van (aanvullende) individuele zorg- en ondersteuning. Die ondersteuning gaan we komende jaren steeds meer organiseren en inzetten ten dienste van een sterke sociale basis. We zetten hiermee nog steviger in op de beweging van de aanvullende ondersteuning naar eerstelijns ondersteuning en de sociale basis. Hierna worden deze zes opgaven nader uitgewerkt.

44 In het document ‘kernboodschap en position paper Sociale Basis’ (Kwakernaak, M, 2023) wordt de winstwaarschuwing afgegeven dat de sociale basis niet als oplossing voor alle uitdagingen in het sociaal domein kan worden gezien. De sociale basis is precair. Het heeft waarde voor iedereen, maar kan tegelijkertijd ook uitgeput raken als te veel mensen er een beroep op doen vanuit een eigen behoefte.

Koers Sociaal (2)040 | 23

4.3 Fundament: 1. Kracht van inwoners en sociale netwerken centraal De noodzaak Eindhoven groeit in korte tijd flink, de diversiteit in de stad neemt toe, er is een groeiende groep eenpersoonshuishoudens en de kloof tussen bepaalde groepen en overheid dreigt groter te worden. Dit betekent dat niet iedereen vanzelf diens weg in Eindhoven zal vinden en een steunend netwerk zal hebben. Dit vraagt om gerichte inzet waarbij inwoners en gemeenschappen worden geprikkeld en gefaciliteerd om actief deel te nemen en bij te dragen aan de samenleving. De opgave We maken een beweging van het individu naar het collectief. Niet de wensen of problemen van individuele inwoners, maar de kracht van gemeenschappen zetten we centraal. We vertrouwen erop dat inwoners in staat zijn met elkaar tot goede oplossingen te komen en we sluiten aan bij de krachten en kansen die al aanwezig zijn in gemeen­schappen en wijken. Dit vraagt om een lerende houding bij professionals en overheid. Luisteren en zien wat er al gebeurt en daarop passend faciliteren om krachten te bevorderen. We hebben hierbij specifiek aandacht voor de toenemende diversiteit in stad door de komst van nieuwe – internationale – groepen en culturen en voor de groeiende groep eenpersoonshuishoudens.

netwerk worden opgelost. Daarmee draagt deze opgave bij aan het duurzaam beschikbaar houden van professionele zorg en ondersteuning voor inwoners die dit nodig hebben. Deelambities 2040 ƒ Iedere Eindhovenaar heeft betekenisvolle sociale contacten ƒ De score die inwoners de sociale cohesie geven46 blijft komende jaren stabiel ƒ Verstevigen van duurzame relaties tussen mensen op niveau van interessegebied (zowel in de wijk als wijk overstijgend) ƒ Meer Eindhovenaren delen mee in de ‘collectieve trots’ van onze stad

Investeren in veerkrachtige gemeenschappen en sociale cohesie voorkomt problemen en maakt dat veel lichte ondersteuningsvragen in het informele

Wat betekent dit? ƒ Meer eigenaarschap bij inwoners: – We geven initiatief van inwoners de ruimte, luisteren actief naar hen bij de inrichting van de sociale basis en stellen ons als gemeente faciliterend – en waar nodig stimulerend – op. ƒ Gemeenschapsgericht werken: – Van een hulp- en dienstverleningsgerichte naar een gemeenschapsgerichte manier van werken. Anders gezegd; ons aanbod staat niet langer centraal, maar vormt zich naar de ondersteuningsbehoefte van de gemeenschap. Die behoefte kan per gemeenschap en wijk verschillen. ƒ Ontmoeting stimuleren: – Waarbij rekening gehouden wordt met behoeften op basis van levensfase en interesse. ƒ Nieuw vakmanschap: – Naar een andere verhouding tussen professionals en inwoners/cliënten. Van inwoners betrekken, naar bij inwoners betrokken willen raken. Van zorgen voor (regie overnemen), naar zorgen dat (inwoners in hun kracht zetten). Van een hiërarchische, naar een meer gelijkwaardige relatie op basis van wederkerigheid. Ook de randvoorwaardelijke ondersteuning vanuit de gemeente moet hierop ingericht worden.

45 Ideeënbrouwerij (2017), Community building met de 7 principes van ABCD

46 Jaarlijks gemeten in de inwonersenquête

We versterken het eigenaarschap van inwoners en zetten hen meer aan het stuur. Om de sociale netwerken in de stad te vergroten volgen we de principes van Asset Based Community Development, waarbij we ervan uitgaan dat gemeenschappen/buurten in staat zijn om de meeste problemen en vragen waarmee ze geconfronteerd worden zelf op te lossen45. Daarbij richten we ons op zoveel mogelijk zelfsturing van lokale gemeenschappen. We merken op dat cultuursensitief werken daarbij belangrijk is.

Koers Sociaal (2)040 | 24

4.4 Fundament: 2. Versterken van de institutionele sociale basis De noodzaak We zien op dit moment verschillen tussen buurten en wijken. We zien ook dat er in buurten en wijken niet altijd een gezonde balans is tussen draag­ krachtige en zorgvragende bewoners. Dit heeft directe gevolgen voor de leefbaarheid en de sociale cohesie47. In Eindhoven voelt 60% van de inwoners zich thuis in de buurt. Dit zijn met name ouderen en zij die langer in Eindhoven wonen48. Een stevige sociale en fysieke programmering van de sociale basis is nodig in de wijk en buurt, om ervoor te zorgen dat inwoners van alle leeftijden en achtergronden prettig kunnen leven in hun wijk, mee kunnen doen, elkaar kunnen ontmoeten en (formele) ondersteuning nabij is. Daarnaast is op dit moment veel beleid individueel en vanuit het aanbod van ondersteuning en zorg ingestoken. Het versterken van bestaande en ontwikkelen van collectieve voorzieningen, zowel in als naast het professionele veld, leidt tot gezondheidswinst, verbinding onderling, meedoen en is betaalbaarder. De opgave We zetten in op een actieve programmeringsstrategie om de institutionele sociale basis te versterken.

Dit doen we enerzijds zodat informele en formele partners in de wijk/buurt samen duurzaam kunnen inzetten op datgene wat nodig is, ondersteuning zo veel mogelijk nabij en collectief beschikbaar is en om te voorkomen dat vrijwillige inzet overbelast raakt. Anderzijds doen we dit om te voorkomen dat verschillen tussen wijken toenemen.

We hebben de overtuiging dat veel ondersteuningsvraagstukken het beste opgelost kunnen worden dichtbij de inwoner in diens eigen netwerk. Ook uit de gesprekken met inwoners blijkt het belang van nabije en laagdrempelige ondersteuning49. 47 Nationaal programma Leefbaarheid en Veiligheid (2022); Actieagenda Wonen (2021) 48 Gemeente Eindhoven (2023), Inwonersenquête 49 Gemeente Eindhoven (2023), Raadsvoorstel De Sociale 7

Door als gemeente met partners kernfuncties50 voor de institutionele basis te definiëren geven we invulling aan nabije en laagdrempelige ondersteuning. De inwoners staan aan het roer als het gaat om de invulling van de kern­ functies. Volgens het principe van de 15-minutenstad51 maken we onderscheid naar functies die op buurt, wijk en stadsniveau georganiseerd worden. Deelambities 2040 ƒ Er staat een stevige institutionele basis in iedere wijk, waarbij de precieze invulling verschilt per wijk ƒ Een groot deel van zorg en ondersteuning in het sociaal domein is, waar mogelijk, collectief georganiseerd in de sociale basis ƒ De financiële en personele investering in de sociale basis is in verhouding met de opgaven die daar liggen. Wat betekent dit? ƒ Actieve programmering: definiëring kernfuncties voor de institutionele sociale basis; – Als gemeente stellen we in samenwerking met partners de kaders op voor de basisvoorzieningen. Die basis is voor alle wijken gelijk, maar de concrete invulling kan per wijk verschillen. – Wijken en buurten waar de institutionele sociale basis achterblijft krijgen prioriteit in het kader van ongelijk investeren voor gelijke kansen.

50 Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan ontmoeten, informatie, hulp en doorgeleiding (1 loket), Buurt & opbouwwerk, Welzijnswerk, leven lang leren (met specifieke aandacht voor taaleducatie en basisvaardigheden), voor- en naschool, sport & spel, coördinatie & werving vrijwilligers en mantelzorgers en faciliteren van bewonersinitiatieven. Maar ook aan de gemeentelijke toegang (WIJ-Eindhoven en team Werk & geld) en aan allerlei vormen van collectieve zorg en ondersteuning die nu nog individueel georganiseerd zijn. De ontwikkeling van stadsdeelbibliotheken met een brede functie past in deze beweging. 51 De 15-minutenstad is een stad waarin bewoners binnen een kwartier wandelen of fietsen alle essentiële voorzieningen bereiken. Het is een leefbare, duurzame en sociaal inclusieve stad die uitnodigt tot verblijven en elkaar te ontmoeten. Dit sluit aan op de ambities van de omgevingsvisie

Koers Sociaal (2)040 | 25

ƒ Collectiveren & anders inkopen en subsidiëren – Van individuele subsidie- en contractrelaties met maatschappelijke organisaties naar mogelijk allianties / coalities van organisaties die samen (collectief) verantwoordelijk worden voor het inrichten en uitvoeren van de sociale basisinfrastructuur in een gebied. – Zorg en ondersteuning wordt zoveel als mogelijk collectief georganiseerd in de sociale basis. – We maken daarbij mogelijk de beweging van productgerichte financiering naar taakgerichte en samenwerkingsgerichte financiering. Daarbij financieren we expliciet ook de samenwerking tussen partners. ƒ Herverdeling van middelen: – Als we de sociale basis als hét fundament zien van het sociaal domein en daar hoge ambities aan koppelen, dan moeten we hier ook voldoende mensen & middelen aan toekennen. Dat betekent een verschuiving van onze aandacht, capaciteit en budgetten van tweedelijns dienstverlening naar de sociale basis. ƒ Partnerschap: – We investeren in de relatie met onze strategische maatschappelijke partners. Dat doen we door meerjarige afspraken te maken vanuit gezamenlijk eigenaarschap voor de sociale basis. We benutten de bestaande multihelix-structuren om deze beweging te versterken. Om anders werken en innovatie te bevorderen zoeken we actief de verbinding met wetenschap en social designers.

Koers Sociaal (2)040 | 26

4.5 Fundament: 3. Sociaal bouwen & inrichten van de fysieke leefomgeving De noodzaak Een stad die groeit heeft ruimte nodig voor woningen, voorzieningen, groen, vervoer, klimaatmaatregelen en de energietransitie. Deze ruimte is beperkt. Dit vraagt om scherpe keuzes, slim ruimtegebruik en een goede organisatie van de stad. Deze keuzes maken we in de omgevingsvisie. De inrichting van de openbare ruimte heeft invloed op de mate waarin mensen zich verbonden voelen. In een stad waarin steeds meer groepen van elkaar verschillen en steeds meer eenpersoonshuishoudens zijn, is het stimuleren van verbondenheid cruciaal. Daarnaast stimuleert een optimale inrichting van de fysieke leefomgeving bewegen, ontmoeten en bereikbare (collectieve) ondersteuning52. De gemiddelde leeftijd van Eindhovenaren stijgt de komende jaren flink. Daarmee groeit ook het belang van een toegankelijke openbare ruimte, die voor iedereen uitnodigt tot ontmoeting. De opgave Om de fysieke leefomgeving zo goed mogelijk te verbinden aan onze sociale doelstellingen gaan we de verbinding tussen het sociaal en ruimtelijk domein intensiveren. Daarbij hebben we oog voor: ƒ De inrichting van de openbare ruimte gericht op ontmoeting, bewegen, en veiligheid.

ƒ De woningopgave: met oog voor een goede mix van inwoners, verschillende levensfases en portemonnees en extra aandacht voor specifieke groepen als ouderen, eenpersoonshuishoudens en kwetsbare inwoners (zie ook opgave Eerst een thuis). ƒ Maatschappelijke voorzieningen: fysieke plekken in de wijk gericht op ontmoeting en laagdrempelige toegang tot ondersteuning, denk daarbij aan wijkteams. Maar ook voldoende ruimte c.q. vierkante meters voor benodigde voorzieningen i.r.t. de groei van de stad, denk daarbij bijvoorbeeld aan gezondheidscentra of (buurt)ontmoeting. ƒ Bereikbaarheid en beschikbaarheid: We vergemakkelijken de route naar dit soort plekken volgens het principe van de 15 minutenstad.