Bijlage 1 - Cultuurscan 2023
Tekst van het document
Cultuurscan September 2023
Kenmerknummer: 085CEI0323
Voorwoord
De Cultuurscan is een momentopname, maar geen enkel moment in de geschiedenis bestaat geïsoleerd. Het is altijd verbonden met het verleden en met de toekomst. In de Cultuurscan 2023 kijken we terug, meestal tot het moment van de vorige Cultuurscan in 2019 en als uitzondering op de regel soms nog verder terug. Bij de vaststelling van de Cultuurbrief 2021-2024 in november 2019 waren de vooruitzichten voor cultuur in Eindhoven uitstekend: het jaar 2019 bleek qua activiteiten en bezoekers een topjaar. Dankzij de Regio Deal, die in 2018 werd afgesloten met het Rijk, werd er extra geïnvesteerd in culturele voorzieningen in de stad en regio. Door middel van de samenwerking met de provincie en het Rijk werd er bovendien actief ingezet op verbreding van cofinanciering door andere overheden, waardoor zowel bestaande als nieuwe initiatieven kansen hebben gekregen om te groeien. Coronapandemie Sinds 2020 zijn er onverwachte disruptieve ontwikkelingen geweest met een grote impact op de hele samenleving en dus ook op de culturele sector en het culturele leven in de stad. De coronapandemie heeft Nederland twee jaar lang in zijn greep gehouden. Sinds maart 2022 kon de culturele sector weer open en beginnen om te herstellen. Tegelijkertijd zijn sommige aspecten in het culturele leven simpelweg veranderd, bijvoorbeeld vanwege digitale mogelijkheden voor makers en publiek.
In februari 2022 begon de oorlog in Oekraïne, wat verregaande gevolgen met zich meebrengt voor de rest van de wereld. Gevolgen voor geopolitieke verhoudingen en economisch verkeer en de energiecrisis worden gevoeld in de hele maatschappij. Een groot aantal vluchtelingen uit Oekraïne heeft zich sinds begin 2022 gevestigd in Eindhoven.
De uitdagende omstandigheden van de afgelopen jaren vergroten de druk op de samenleving. Deze ontwikkeling vraagt ook van de culturele sector om commitment en actie. Makers en culturele organisaties zijn zich er terdege van bewust dat ze een belangrijke rol kunnen én moeten vervullen om ontmoeting en verbinding te faciliteren. Velen hebben oog en oor voor actuele knelpunten en besteden in hun werk aandacht aan maatschappelijke vraagstukken. Turbulente tijd Ondanks dit alles staat Nederland niet stil. Zowel de bevolking als de economie groeit. Dit brengt ook problemen met zich mee: er is sprake van woningnood en er is een ongekende krapte op de arbeidsmarkt. Deze knelpunten zijn ook duidelijk voelbaar in de culturele sector. Al met al bevinden we ons in een turbulente tijd, die verwachte en onverwachte obstakels met zich meebrengt. Voor Eindhoven geldt hetzelfde: er is sprake van snelle groei, maar de verschillende crises uit de afgelopen tijd drukken ook hun stempel. In deze Cultuurscan bekijken we hoe de kunst- en cultuursector in Eindhoven zich in de huidige tijdsgeest ontwikkelt. Het is een beschrijving van de huidige situatie op basis waarvan we het gesprek over de toekomst willen vormgeven. Want tenslotte is de Cultuurscan ook een belangrijke bouwsteen voor de Cultuurbrief, het voorstel voor toekomstige ambities en beleid van de gemeente Eindhoven voor cultuur.
Het team van Cultuur Eindhoven heeft met toewijding aan de Cultuurscan gewerkt, samen met veel verschillende stakeholders die de afgelopen maanden hun input en feedback hebben gegeven. Veel dank voor ieders bijdrage en betrokkenheid! Samen zijn we erin geslaagd een zo volledig mogelijk beeld van de huidige staat van cultuur in Eindhoven neer te zetten.
Wel zijn er nog een paar blinde vlekken. We baseren ons op bestaande onderzoeken van relevante partijen, maar ieder onderzoek heeft ook een bepaalde afbakening die we hierin hebben overgenomen. Als Cultuur Eindhoven hebben we contacten met veel professionele makers en organisaties in de stad, of ze nou gesubsidieerd zijn of niet. We hebben echter nog weinig zicht op informele netwerken van amateurkunst en cultuuruitingen van nieuwkomers in Eindhoven. De diversiteit van culturele uitingen en beleving is ongetwijfeld rijker dan in deze Cultuurscan is beschreven. In de Cultuurscan kiezen we voor drie perspectieven: dat van de stad, van de culturele sector in de breedste zin van het woord en dat van gebruikers van cultuur. In ieder hoofdstuk onderzoeken we één van de perspectieven aan de hand van data uit bestaande onderzoeken, gegevens die we hebben verzameld bij de uitvoering van het cultuurbeleid de afgelopen jaren en kennis en bevindingen van onszelf en stakeholders met wie we het gesprek hebben gevoerd. De rode draad van de perspectieven leidt ons naar actuele knelpunten en uitdagingen die we in het laatste hoofdstuk uiteenzetten. Deze vormen één van de bouwstenen voor toekomstige ambities en komen aan de orde in de Cultuurbrief 2025-2028.
We bieden de Cultuurscan met plezier aan aan het college en de gemeenteraad als onderdeel van ons advies over cultuurbeleid voor de komende subsidieperiode.
Tanja Mlaker Directeur-bestuurder Stichting Cultuur Eindhoven
Inhoudsopgave
1. Perspectief van de stad 1.1 De staat van Nederland 1.2 Groeiend Eindhoven 1.3 Culturele stad 1.4 Conclusie
01 03 05 10 18
2. Perspectief van de sector 2.1. Cultuursubsidies 2.2. Impact van coronacrisis 2.3. Ontwikkelingen en trends 2.4. Beeld van de culturele sector 2.5. Uitvoering van subsidiebeleid 2.6 Conclusie
19 21 26 31 35 52 56
3. Perspectief van gebruikers van cultuur 3.1. Publiek 3.2. Cultuurparticipatie en cultuureducatie 3.3. Samenwerking van culturele organisaties met overige domeinen 3.4 Conclusie
57 59 71 83
4. Uitdagingen en dilemma’s – terugblik en vooruitblik
85
84
01
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
1. Perspectief van de stad
Perspectief van de stad
02
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Leeswijzer In dit hoofdstuk kijken we eerst naar de huidige staat van Nederland. Van daaruit zoomen we in op algemene trends in Eindhoven. Vervolgens kijken we naar de huidige staat van kunst en cultuur in Eindhoven. Door breed te beginnen, is het makkelijker om trends op lokaal niveau beter te duiden. Als we het hebben over de huidige staat van Nederland, Eindhoven of de kunst- en cultuursector, is het niet altijd mogelijk gebleken om de meest actuele cijfers te gebruiken. Hierdoor wordt in dit hoofdstuk soms data aangehaald uit 2022 of 2021. Als er geen recentere cijfers te vinden waren, is kritisch gekeken of de data recent genoeg zijn en er geen aannemelijke reden is dat deze gegevens niet langer van toepassing zijn. Voor de stukken over de stad, zijn we vooral op zoek gegaan naar gegevens over de gemeente Eindhoven. Deze waren niet altijd beschikbaar, waardoor we soms ook hebben gekeken naar gegevens die gelden voor de omgeving. Hierdoor zullen we het dus soms hebben over de Brainport-regio of Zuidoost-Brabant. Deze twee benamingen beslaan dezelfde 21 gemeenten. We gebruiken verder diverse bronnen waarin onderscheid wordt gemaakt tussen disciplines. Dit onderscheid wordt in deze Cultuurscan op dezelfde wijze toegepast.
Perspectief van de stad
03
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
1.1 De staat van Nederland Om later in dit hoofdstuk beter in te kunnen zoomen op de regio en stad Eindhoven, is het belangrijk om eerst de ontwikkelingen op nationaal niveau te schetsen. Welke trends en ontwikkelingen zijn er gaande en welke positie neemt Eindhoven hierbij in als vijfde stad van Nederland?
2014 kleiner dan nu: na 2014 is de kansenongelijkheid gestegen. De afgelopen jaren is de ongelijkheid op dat hogere niveau blijven steken, ondanks de sterkere aandacht voor kansenongelijkheid. Ook neemt de sociale mobiliteit in Nederland sinds 2008 af, en gaat deze daling sneller dan in andere landen.⁷
Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen
Economie
Onderdeel van deze roerige tijd zijn de onder spanning staande verhoudingen in de samenleving. Het vertrouwen in de politiek is bijvoorbeeld laag. Aan het begin van de pandemie kende het vertrouwen van burgers in de politiek een flinke opleving.¹ Hierna is dit vertrouwen echter gekelderd, en op dit moment geeft de helft van de Nederlanders aan onvoldoende vertrouwen te hebben in de politiek.² Hiervoor worden onder andere de toeslagenaffaire, de energie- en wooncrisis en het gebrek aan daadkracht genoemd als redenen. Ook de verhoudingen tussen burgers onderling zijn verslechterd. De coronacrisis wordt als een van de redenen gezien voor de versterkte polarisatie in onze samenleving: ‘Door heel Nederland zien we dat het met elkaar samenleven steeds meer onder druk komt te staan, omdat de lontjes korter worden en bestaande kwetsbaarheden en problemen uitvergroot worden.”³ Hoewel veel mensen dus polarisatie en verharding ervaren, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek naar polarisatietrends juist niet dat verschillen in opvatting over de hele linie groter worden.⁴ Verder meldt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat verschillen op het gebied van kansen, maatschappelijke positie en opvattingen de sociale samenhang onder druk zetten.
Ondanks de economisch gunstige omstandigheden en het beleid dat tot doel heeft om ongewenste sociale verschillen tegen te gaan, laat onderzoek zien dat verschillen tussen groepen in Nederland in de periode 2014-2020 ongeveer gelijk zijn gebleven.⁵ In de periode na 2020 is het risico op armoede en daaruit voortvloeiende ongelijkheid weer toegenomen.⁶ Ook in het basisonderwijs is het verschil in kansen te zien. Dat verschil was voor
De Nederlandse economie van de afgelopen jaren is het beste te beschrijven als turbulent. Allereerst kende de economie in Nederland in 2020 een dip door corona. Landelijk kromp de economie met 3,7%. In 2021, nog tijdens de pandemie, veerde de economie alweer terug, zowel in Nederland als de rest van de wereld.⁸ Het snelle herstel van de economie zorgde voor een verhoogde druk op toeleveringsketens, waardoor de inflatie steeg.⁹ De oorlog in Oekraïne speelde hierbij ook een grote rol. Mede door de oorlog en Europese sancties tegen Rusland steeg de prijs van energie (elektriciteit en gas) enorm. Energie was in 2022 gemiddeld 114 procent duurder dan in 2021. De totale inflatie in 2022 was hierdoor 10%, het hoogste percentage sinds 1975.10 Wel is te zien dat zowel de inflatie als de energieprijzen in 2023 weer zijn gaan dalen.11 De verwachting is dat de economie in 2023 minder hard zal groeien, namelijk een toename van 1,5% van het bruto nationaal product.12 Ondanks de snelle opleving na corona ziet de Nederlandse economie er momenteel niet rooskleurig uit. Vanwege de hoge energieprijzen groeide de energiearmoede in Nederland. Eind 2022 leefden ruim 600.000 huishoudens in energiearmoede. In 2020 ging dit om ongeveer 510.000 huishoudens.13 Ook de huizenmarkt staat nog steeds onder druk.
Sinds 2013 zijn de huizenprijzen gestegen, een ontwikkeling die tijdens de pandemie bleef doorzetten. Inmiddels is er sprake van een daling, maar wel nog steeds een tekort aan woningen.14 Ook de prijs van huurwoningen stijgt al jaren door het tekort aan woonruimte. In 2022 steeg de prijs van huurwoningen met gemiddeld 3% in Nederland. Tot slot staat ook de arbeidsmarkt onder druk. Mede door het snelle opkrabbelen na corona en door de vergrijzing, is er een enorme krapte op de arbeidsmarkt. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
04
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
was er in het derde kwartaal van 2022 een werkeloosheid van slechts 3,7% van de beroepsbevolking. Hierna is het aantal werkelozen weer licht gestegen, maar er is in 2023 nog steeds sprake van een krappe arbeidsmarkt.
Een andere actuele ontwikkeling is digitalisering. Hoewel digitalisering al langer een trend is in Nederland en de rest van de wereld, is deze door corona nog eens extra zichtbaar gemaakt. Zaken als online winkelen, betalen en vergaderen behoren voor veel Nederlanders inmiddels tot alledaagse bezigheden. Ook buiten het persoonlijke domein worden processen op steeds grotere schaal gedigitaliseerd.21 Er liggen bijvoorbeeld veel kansen bij het inzetten van digitale middelen en kunstmatige intelligentie voor het versnellen van processen. De verwachting is dat dit bij kan dragen aan meer werkgelegenheid, verduurzaming en een inclusievere samenleving.22 Digitalisering is niet alleen globaal maar zeker ook nationaal sterk aanwezig. In 2022, maar ook in de voorgaande jaren, stond Nederland hoog in de Europese Digital Economy and Society Index (DESI). Nederland scoort hoog op factoren als digitale infrastructuur, de digitale vaardigheid van burgers en het hoge gebruik van digitale middelen om diensten en processen te verbeteren.23 Het is de verwachting dat digitalisering de komende jaren blijft toenemen. Overigens brengt de snelle transitie ook uitdagingen met zich mee.24 Dit zijn bijvoorbeeld vraagstukken over privacy en veiligheid, maar eveneens over duurzaamheid en vrijheid van meningsuiting. Ook brengen nieuwe ontwikkelingen lastige, ethische vraagstukken met zich mee.25
Actuele uitdagingen In de afgelopen jaren is de aandacht voor diversiteit en inclusie enorm gegroeid. Internationale bewegingen zoals #MeToo en Black Lives Matter hebben veel aandacht gegenereerd voor het bereiken van gelijke behandeling. Ook op nationaal niveau is diversiteit een veelbesproken onderwerp. Schandalen zoals bij The Voice of Holland en talloze gevallen van (institutioneel) racisme hebben het bewustzijn hierover verhoogd.15 Verder is ook de aandacht voor het Nederlandse slavernijverleden gegroeid. Meerdere gemeenten hebben bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar hun aandeel in de Nederlandse slavenhandel.16 In december 2022 bood de Nederlandse regering excuses aan voor het slavernijverleden.17 Hoewel er weinig harde cijfers te vinden zijn op het gebied van diversiteit en inclusie, is er wel onderzoek gedaan naar de ervaring van discriminatie. In 2018 heeft 27% van de Nederlanders discriminatie ervaren, en 11% heeft een incident meegemaakt waarbij misschien sprake was van discriminatie.18 Mensen met een migratieachtergrond, moslims, jongeren, lhbt’ers* en mensen met een beperking ervaarden het vaakst discriminatie in Nederland. Hierbij hadden mensen het vaakst last van ongelijke behandeling en negatieve bejegening. De laatste jaren zijn de gevolgen van klimaatverandering steeds duidelijker voelbaar.
Het beperken van de opwarming van de aarde wordt een erg belangrijke uitdaging voor de komende jaren. Het laatste rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) stelt dat wetenschappelijk vaststaat dat de mens verantwoordelijk is voor de verandering van het klimaat en deze kan beperken door het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. Tijdens de hittegolven van 2018, 2019 en 2020 was Eindhoven al meerdere keren de warmste plek van Nederland en bij noodweer is er in de stad steeds meer wateroverlast.19 In het bestuursakkoord 2022-2026 van Eindhoven heeft duurzaamheid een prominente plek. In de Eindhovense klimaatverordening is als doel gesteld om in 2050 een klimaatneutrale stad te zijn.20
* Andere seksualiteiten en genderidentiteiten zijn in dit rapport niet meegenomen.
Perspectief van de stad
05
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
1.2 Groeiend Eindhoven De trends uit de vorige paragraaf zijn ook van toepassing op Eindhoven. In deze paragraaf kijken we specifiek naar trends die in Eindhoven waar te nemen zijn. De meest kenmerkende trend is de enorm sterke groei waar de stad en Metropoolregio Eindhoven momenteel mee te maken heeft, zowel op het gebied van bevolking als economie.
Bevolkingsgroei In 2022 was Eindhoven de stad met de hoogste bevolkingsgroei van Nederland. Vooral de buitenlandse migratie droeg bij aan de totale bevolkingsontwikkeling.26 Het aantal inwoners van de gemeente Eindhoven bedroeg op 1 januari 2023 243.721, waarmee het de vijfde stad van Nederland is.27 De voorspelling voor de gemeente Eindhoven is dat de bevolking van de stad de komende jaren blijft groeien. De prognose is een inwonersaantal van 264.600 in 2030 en 292.800 in 2040.28 De stad heeft verder een sterk internationaal karakter. In 2023 hebben de bewoners van Eindhoven in totaal 190 verschillende herkomstlanden (zie figuur 01).29 De groep internationale bewoners van Eindhoven is erg divers en bestaat onder anderen uit buitenlandse studenten (bijvoorbeeld TU/e en Design Academy Eindhoven), kenniswerkers, arbeidsmigranten en statushouders.30 Sinds het voorjaar van 2022 komen ook vluchtelingen uit Oekraïne naar Eindhoven. In 2022 hebben 8752 mensen uit Oekraïne zich ingeschreven bij de gemeente.31 Net als in de rest van Nederland blijft vergrijzing in Eindhoven een actuele ontwikkeling op het gebied van bevolking. In 2022 was 16,7% van de inwoners ouder dan 65 jaar.32 Tegelijkertijd is Eindhoven ook een gemeente met veel jonge inwoners.
In 2022 was 11,2% tussen de 18 en 25 jaar.33 Dit heeft vooral te maken met het aantal studenten, maar ook het aandeel jonge mensen dat na de studie in Eindhoven blijft wonen en werken.34 Er is dus zowel sprake van vergrijzing als verjonging in de stad (zie figuur 02.). Hierdoor is de verwachting dat tussen nu en 2040 de groep 25- tot 29-jarigen de grootste zal blijven.35 Dit betekent ook dat het grootste aantal huishoudens in Eindhoven een eenpersoonshuishouden is. Deze groep huishoudens groeit ook het hardst.36
Wat betreft de samenstelling van de Eindhovense bevolking zijn er ook verschillende bronnen te vinden. In samenwerking met het CBS heeft de gemeente Eindhoven in 2018 een eerste versie van een clusteranalyse opgezet en sindsdien wordt deze periodiek onderhouden. In deze analyse worden de inwoners van Eindhoven op basis van met name demografische en sociaal-economische indicatoren onderling met elkaar vergeleken en vervolgens in een aantal groepen met sterk gelijkende kenmerken samengebracht: de zogenaamde clusters. Elk cluster wordt vervolgens gerepresenteerd door persona (karakterisering van een bepaald type bewoner). In Eindhoven kent men negen clusters.37 In figuren 03 en 04 is te zien om welke clusters het gaat en welke kenmerken er aan welk cluster worden toebedeeld. Via deze link is het mogelijk om te bekijken in welke wijken welke clusters en persona’s vertegenwoordigd zijn.
Economische groei Eindhoven is de centrumstad van Brainport Eindhoven, een regio met een sterke economie. De regio loopt voorop met innovatie en hightech, iets wat ook buiten Nederland wordt opgemerkt. Het hoge aantal technische bedrijven in de regio draagt bij aan een economie die al jaren groeit. Het onderzoek ‘The next generation of Tech ecosystems’ door dealroom.co uit 2022 plaatst Eindhoven als zevende op de lijst van wereldwijde ‘tech hubs’: plekken waar veel nieuwe technologie wordt ontwikkeld, vaak in combinatie met een universiteit. Het hoge aantal patentaanvragen in de regio Eindhoven draagt bij aan de hoge plek op de lijst. Net als heel Nederland kende de Brainport-regio een economische krimp aan het begin van de coronacrisis. In deze regio was die echter kleiner dan in de rest van Nederland: 2,6% tegenover 3,8%. Ook veerde de economie van Brainport sterker terug. De economische groei in de Brainport-regio was in 2021 8%, waar het gemiddelde voor Nederland 5% was. Ook op nationaal niveau is de regio Brainport van grote invloed. In 2019 was Brainport Eindhoven goed voor 9,9 miljard euro bruto toegevoegde waarde in de industrie.
06
Cultuurscan 2023
Dit is 11,3% van de nationale toegevoegde waarde in de industrie.38 Net als in de rest van Nederland levert de groei ook uitdagingen op. De energiecrisis heeft ook in de regio Eindhoven problemen met zich meegebracht. Het percentage energiearmen steeg er van 8,6% in 2020 naar 9,6% in 2022. Bij de huishoudens met een woning die een slechte energetische waarde heeft (voornamelijk woningen met een energielabel F of G) steeg de energiearmoede van 4,3% naar 6,3%.39 De financiële compensatiemaatregelen hebben deze stijging nog enigszins kunnen dempen.40 Ook de druk op de woningbouw is in Eindhoven groot. De groei van het aantal eenpersoonshuishoudens en de vergrijzing dragen hieraan bij.41 De woningnood dreigt ook de verschillen groter te maken tussen mensen die wel en niet kunnen profiteren van de economische groei van de stad.42 Tot slot is er in de regio Eindhoven ook sprake van een stevige druk op de arbeidsmarkt. Volgens het UWV waren er eind 2022 12.684 openstaande vacatures in de Brainportregio. Hierdoor kenmerkt het UWV de regionale arbeidsmarkt als ‘zeer krap’, net als in een groot deel van Nederland.43 De beroepsbevolking in de Brainportregio is de afgelopen jaren blijven stijgen, maar dit verlicht dus niet de druk op de arbeidsmarkt. Het aantal belemmeringen in de bedrijfsvoering bij regionale bedrijven door een tekort aan arbeidskrachten neemt hierdoor nog steeds toe.44
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Creatieve industrie Volgens het rapport ‘Waarde van Cultuur 2022 – De staat van de culturele sector in Noord-Brabant’ heeft Eindhoven vergeleken met andere Brabantse gemeenten een hoog aantal creatieve bedrijfsvestigingen per 1000 inwoners. Ook in de subsector kunsten en erfgoed is het aantal bedrijfsvestigingen in Eindhoven hoog. Hier moet wel bij gezegd worden dat het gemiddelde aantal bedrijfsvestigingen in de creatieve industrie in Noord-Brabant vrij laag ligt. Noord-Brabant stond in 2020 op een vijfde plek vergeleken met andere provincies.45 Dit komt overeen met cijfers van het CBS. Daaruit blijkt dat in de provincie NoordBrabant de sector Cultuur, Recreatie en overige diensten in 2021 1,5% uitmaakte van de totale toegevoegde waarde van het bruto binnenlands product. In Nederland ligt dat percentage gemiddeld op 2 procent.46 De totale toegevoegde waarde van de designsector in Eindhoven bedroeg in 2019 940 miljoen euro, waarmee het 4,03% uitmaakte van de totale toegevoegde waarde van de regio Eindhoven.47
07
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Figuur 01 — Verdeling herkomst Eindhovenaren Figuur 01 — Verdeling herkomst Eindhovenaren
1. Nederland
57,8%
2. Midden- en oost Europa 1. 3. Nederland Turkije 2. 4. MiddenZuid-Aziëen oost Europa
6,5% 57,8% 5,3% 6,5% 3,5%
6. Voormalige West-indische koloniën
2,8% 2,3% 2,8% 2,3%
3. Turkije 5. Mediterrane landen 4. Zuid-Azië West-indische koloniën 6. Voormalige 5. landen 7. Mediterrane Marokko
Figuur 01
8. Indonesië/Nederlands Indië Verdeling herkomst Eindhovenaren 7. 9. Marokko Oost-Azië Bron: Diverse migratie- en bevolkingsstatistieken | onderzoek.eindhoven.nl
2,3% 8. Indië 2,3% 10. Indonesië/Nederlands Arabische landen 2,3% 9. Oost-Azië 2,2% 11. Sub-Sahara-Afrika 57,8% 1. Nederland 2,3% 10. Arabische landen 2,1% 12. Duitstalige landen 6,5% 2. Midden- en oost Europa 2,2% 11. Angelsaksische Sub-Sahara-Afrika 1,9% 13. landen 5,3% 3. Turkije 2,1% 12. Duitstalige landen 1,6% 14. Latijns Amerika 3,5% 4. Zuid-Azië 1,9% 13. 1,2% 15. Angelsaksische Centraal-Azië landen 3,2% 5. Mediterrane landen 1,6% 14. 1,0% 16. Latijns België Amerika 6. Voormalige West-indische koloniën 2,8% 1,2% 15. Zuidoost Centraal-Azië 0,9% 17. Azië en de Pacific 2,8% 7. Marokko 1,0% 16. België 0,2% 18. Scandinavische landen 2,3% 8. Indonesië/Nederlands Indië 0,9% 17. Zuidoost Azië en de Pacific 2,3% 9. Oost-Azië 0,2% 18. Scandinavische landen 2,3% 10. Arabische landen
Figuur 01 — Verdeling herkomst Eindhovenaren
Figuur 02
11. Sub-Sahara-Afrika
2,2%
12. Duitstalige landen
2,1%
13. Angelsaksische landen
1,9%
14. Latijns Amerika
1,6%
15. Centraal-Azië
1,2%
16. België
1,0%
17. Zuidoost Azië en de Pacific
0,9%
18. Scandinavische landen
0,2%
Figuur 02 — Prognose leeftijdsverdeling Eindhoven Prognose leeftijdsverdeling Eindhoven Bron: Regionale bevolkingsprognose - PBL Planbureau voor de Leefomgeving Figuur 02 — Prognose leeftijdsverdeling Eindhoven 2020
2035
2050
2020
2035
2050
Figuur 02 — Prognose leeftijdsverdeling Eindhoven
Man
Vrouw
Man
Vrouw
95+
Man
2035
2020
5,3% 3,2% 3,5% 2,8% 3,2% 2,8%
2050
9.000
0
9.000
9.000
0
9.000
9.000
0
9.000
9.000
0
9.000
9.000
0
9.000
9.000
0
9.000
90-94 95+ 85-89 90-94 80-84 85-89 75-79 80-84 70-74 Vrouw 75-79 65-69 70-74 60-64 65-69 55-59 60-64 50-54 55-59 95+ 45-49 50-54 90-94 40-44 45-49 85-89 35-39 40-44 80-84 30-34 35-39 75-79 25-29 30-34 70-74 20-24 25-29 65-69 15-19 20-24 60-64 10-14 15-19 55-59 5-9 10-14 50-54 0-4 5-9 45-49 0-4 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9
08
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Figuur 03
Verdeling bevolkingssamenstelling Eindhoven naar achtergrondkenmerken (2019) Bron: Gemeente Eindhoven – Strategische verkenning 2022 - mobiel (eindhoven.nl)
Figuur 02B — Verdeling bevolkingssamenstelling Eindhoven naar achtergrondkenmerken (2019) Werkend, hoog opgeleid & huizenbezitter 25% Jong en werkend
21%
Gepensioneerd & sociale huurwoning
14%
Gepensioneerd & koopwoning
9%
Afhankelijk van partner/uitkering
9%
Zelfstandige
7%
Jong, studerend/werkend & thuiswonend
6%
Jong, studerend en uitwonend
5%
Uitkering, huurwoning & alleenstaand
4%
Deze verdeling, gemaakt in 2019, gebruikt de woorden 'laagopgeleid’ en ‘hoogopgeleid’. In de afgelopen jaren heeft het ter discussie gestaan of deze woorden nog bij deze tijd passen. Cultuur Eindhoven heeft ervoor gekozen deze woorden over te nemen van de originele bron.
Figuur 05B — Subsidiesystematiek 2021-2024
Eindhovense basis BrabantStad
4 jaar
In afstemming met de provincie en Rijk
Programma subsidies
4 jaar
Tweejarig Meerjarig
Incidenteel
Gilden
Project subsidies
Incidenteel
Drie keer per jaar
Snelgeld Twee tranches per jaar
09
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Figuur 04
Legenda Bevolkingssamenstelling Eindhoven Bron: Gemeente Eindhoven Jong, studerend/werkend & thuiswonend contract
16 - 29
leeftijd
99%
woont bij ouders
63% 10% 9%
34% 52% 13%
42% 14% 14%
5% 41% 29%
50% 14% 11%
29% 29% 16%
NL TN n-w
(l) (m) (h)
+
€
67% vast contract 33% flex contract
63% woont in
100%
6o% huurt in
100%
62% woont in
koopwoning
op de kaart
Jong, studerend & uitwonend
€ 17 - 36
men & werk elke manier voorziet de meerderheid et cluster in zijn levensonderhoud
leeftijd
76%
NL EU o n-w
alleenstaand
(l) (m) (h)
inkomsten uit werk
oudsamenstelling t voorkomende samenstelling van/ e in het huishouden binnen cluster
op de kaart
€ 21 - 52
leeftijd
61% 35%bij partner ouders
NL n-w TN
inkomsten uit werk
(l) (m) (h)
koopwoning
op de kaart
jong & werkend
e kaart ke wijken woont dit cluster vooral 16 - 25%
vrije sector
Afhankelijk van partner/uitkering
nsituatie k type is het merendeel van het r gehuisvest
- 15%
Perspectief van de stad
contract
+
> 25% 23 - 48
leeftijd
52% 45%
alleen partner
53% 12% 9%
NL n-w EU o
83% vast contract 17% flex contract
13% 28% 32%
(l) (m) (h)
50% woont in
sociale huur
op de kaart
Werkend, hoog opgeleid & koopwoning contract
23 - 48
leeftijd
80%
75%
7% 23% 42%
67%
69% 9%
10% 25% 37%
38% 29% 9%
55% 22% 7%
partner
NL
(l) (m) (h)
+
€
96% vast contract 4% flex contract
100% woont in
80%
64% woont in
koopwoning
op de kaart
Zelfstandige
€ 31 - 57
leeftijd
partner
NL n-w
werkverband
(l) (m) (h)
koopwoning
op de kaart
Uitkering, huurwoning & alleenstaand
33 - 63
leeftijd
67%
alleenstaand
NL n-w TN
(l) (m) (h)
geen werk
92%
87% woont in
19% 11% 6%
100% geen baan als werknemer
83% woont in
sociale huur
op de kaart
Gepensioneerd & sociale huurwoning
51 - 85
leeftijd
50% 42%
75%
alleen partner
NL
(l) (m) (h)
sociale huur
op de kaart
Jong, studerend/werkend & thuiswonend
Gepensioneerd & koopwoning 16 - 29
leeftijd
€ 63 - 81
leeftijd
70%
partner
87%
NL
100% geen baan als werknemer
8% 10% 11%
(l) (m) (h)
100% woont in
koopwoning
op de kaart
LEGENDA - Eindhovense clusters in cijfers Leeftijd Leeftijdsverdeling van het cluster
Inkomen & werk Op welke manier voorziet de meerderheid van het cluster in zijn levensonderhoud
+
Herkomst Belangrijkste herkomst binnen cluster CN = China EU = overig Europa IN = India
NL = Nederland n-w = niet westers TN = Turkije
Opleiding Meest voorkomende opleidingsniveau (afgerond) binnen het cluster (l) = lager opgeleid (m) = middelbaar onderwijs (h) = hoger onderwijs
€
€
63% 10% 9%
NL TN n-w
Jong, studerend & uitwonend
17 - 36
contract
99%
woont bij ouders
leeftijd
76%
alleenstaand
42% 14% 14%
NL EU o n-w
Afhankelijk van partner/uitkering
Woonsituatie In welk type is het merendeel van het cluster gehuisvest Huishoudsamenstelling Meest voorkomende samenstelling van/ positie in het huishouden binnen cluster
21 - 52
leeftijd
61% 35%bij partner ouders
50% 14% 11%
52% 45%
53% 12% 9%
NL n-w TN
jong & werkend
Op de kaart In welke wijken woont dit cluster vooral 10 - 15%
16 - 25%
> 25% 23 - 48
leeftijd
alleen partner
NL n-w EU o
Werkend, hoog opgeleid & koopwoning
23 - 48
leeftijd
80%
partner
75%
NL
10
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
1.3 Culturele stad In deze paragraaf kijken we naar de staat van kunst en cultuur in deze roerige periode. Wat kenmerkt Eindhoven als culturele stad? Wij zien dat kunst en cultuur hier momenteel niet in een slechte positie verkeren, maar dat het risico blijft dat de sector ondergesneeuwd wordt door de focus op economische groei en technologie.
Culturele voorzieningen Het rapport Waarde van Cultuur meldt dat het aantal cultuurlocaties laag is in Noord-Brabant in vergelijking met de andere provincies. Wat betreft het aantal culturele voorzieningen per hoofd van de bevolking behoort Noord-Brabant tot de lage middenmoot.48 Eindhoven valt binnen Brabant wel op met een relatief hoog aantal cultuurlocaties in vergelijking met de vier andere grote steden. Eindhoven heeft vooral meer beeldende kunstlocaties dan de rest van Brabant, en ook een relatief groot aanbod aan muzieklocaties.49 Vergeleken met andere Nederlandse steden, scoort het cultuuraanbod in Eindhoven redelijk gemiddeld. De stad telt 5 filmlocaties, 15 musea en 59 beeldende kunstlocaties.50 Verder heeft Eindhoven ruim 550 monumenten, waarvan 153 rijksmonumenten.51 De Atlas voor Gemeenten 2023* houdt voor de 50 grootste gemeenten het aanbod op het gebied van podiumkunsten bij. Dit wordt uitgedrukt in het aantal bereikbare voorstellingen op een schaal van 0 tot 100. Uit deze meting blijkt dat Eindhoven een 8ste plaats haalt (zie figuur 05). In de categorie toneel behaalt Eindhoven een 19de plaats. In de categorie klassieke muziek is Eindhoven 6de. Tot slot eindigt Eindhoven op de 7de plaats op het gebied van popmuziek.52
Deze score is moeilijk te vergelijken met voorgaande jaren, aangezien er voor 2023 een andere manier van meten is gebruikt.53 In 2022 en daarvoor werd gekeken naar het aantal uitvoeringen in de podiumkunsten per 1.000 inwoners. In 2022 stond Eindhoven daarbij op de 10de plek. Als er wordt gekeken naar de voorgaande jaren, valt een aantal dingen op. De positie van Eindhoven is relatief stabiel, met een zevende plek in 2019, en een negende in 2020 en 2021. Verder valt op dat het met klassieke muziek erg goed lijkt te gaan. In 2022 kreeg Eindhoven in die categorie de 6de plaats, daarvoor was dit nog plek 19. Ook een dip op het gebied van toneel in 2022 valt erg op: van 12 in 2021 tot 19 in 2022. Tot slot is het opmerkelijk dat de positie van popmuziek al jaren erg stabiel is. Een ander opvallend gegeven is dat Eindhoven de afgelopen jaren (2019-2022) lager scoorde dan Amsterdam en Utrecht, die telkens een eerste en tweede plek behaalden voor het aantal opvoeringen in de podiumkunsten. Den Haag en Rotterdam scoorden echter steeds lager. In 2023 is hier verandering in gekomen: Den Haag en Rotterdam behalen een derde en vierde plek, waardoor de G4 ook de top 4 uitmaken. Dit ligt grotendeels aan de nieuwe manier van meten. Deze cijfers over het cultuurbezoek in Eindhoven fungeren als een nuttige illustratie, maar vergelijken met andere steden blijft natuurlijk moeilijk.
Elke stad of gemeente heeft een eigen cultureel profiel dat niet direct samenhangt met het aantal bezoeken aan podiumkunsten. Wel is het interessant om, met de groei van Eindhoven in gedachten, te kijken naar steden met een hoger inwonersaantal dan Eindhoven.
Het aanbod aan bereikbare podiumkunsten wordt in de Atlas voor Gemeenten bijgehouden op een schaal van 0 tot 100. Hierbij wordt gekeken naar podia die een maandelijks aanbod verzorgen. Voor bereikbaarheid wordt reistijd meegenomen, waarbij podia met een kortere reistijd zwaarder meetellen in de score. Podiumkunsten is in de Atlas een verzamelnaam voor toneel, klassieke muziek en popmuziek. Onder toneel valt ook ballet, dans, cabaret en musical. Onder klassieke muziek valt ook opera. Onder Popmuziek valt ook jazz, lichte muziek en wereldmuziek.
*
De Atlas voor Gemeenten 2023 werd uitgebracht in 2023, maar gebruikt cijfers uit 2022..
11
Cultuurscan 2023
Figuur 05
Bereikbare podiumkunsten, Top 50 steden in Nederland FiguurAtlas 03 — voor Bereikbare podiumkunsten Bron: Gemeenten 2023 (index 1-100, 2022) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Amsterdam Utrecht Den Haag Rotterdam 's-Hertogenbosch Groningen Haarlem Eindhoven Amstelveen Leidschendam-voorburg Dordrecht
12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50
Tilburg Nijmegen Leiden Heerlen Enschede Schiedam Maastricht Hengelo Arnhem Zwolle Alkmaar Amersfoort Delft Haarlemmermeer Leeuwarden Breda Oss Gouda Venlo Roosendaal Sittart-Geleen Deventer Hilversum Zaanstad Vlaardingen Zoetermeer Alphen aan den Rijn Bergen op Zoom Helmond Nissewaard Hoorn Velsen Ede Apeldoorn Almelo Emmen Purmerend Lelystad Almere
Hoofdstuk 1
0
G50
10
Perspectief van de stad
20
30
12
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Figuur 06
Uitsplitsing categorieën Cultural and Creative Cities Monitor
Perspectief van de stad
Categorieën
Indicatoren
Gegevens per indicator
Culturele levendigheid
Culturele locaties & voorzieningen
Bezienswaardigheden; musea en kunstgalerijen; bioscopen; concertzalen en muziekgebouwen; theaters
Cultuurdeelname & aantrekkelijkheid
Overnachtingen door toeristen; museabezoekers; bioscoopbezoek; tevredenheid met culturele faciliteiten
Aantal culturele en creatieve banen
Banen in kunst, cultuur en entertainment; banen in media en communicatie; banen in andere creatieve sectoren
Intellectueel eigendom en innovatie
ICT-patentaanvragen; community designtoepassingen
Nieuwe culturele en creatieve banen
Banen in nieuwe kunst-, cultuur- en entertainmentondernemingen; banen in nieuwe media- en communicatieondernemingen; banen in nieuwe ondernemingen in andere creatieve sectoren
Menselijk kapitaal & onderwijs
Aantal afgestudeerden in kunst en geesteswetenschappen; aantal afgestudeerden in ICT; gemiddelde score in universiteitsranglijsten
Openheid, tolerantie en vertrouwen
Buitenlandse afgestudeerden; in het buitenland geboren inwoners; tolerantie tegenover niet-Nederlanders; integratie van niet-Nederlanders; vertrouwen in de medemens
Lokale en internationale verbindingen
Toegankelijkheid tot passagiersvluchten; toegankelijkheid per autoweg; toegankelijkheid per spoor
Kwaliteit van bestuur
Kwaliteit van bestuur
Creatieve economie
Stimulerende omgeving
De Cultural and Creative Cities Monitor biedt een interactief overzicht met gegevens over cultuur en creativiteit in verschillende Europese steden. De gegevens worden aangeleverd vanuit de steden en getoetst door het team van de Europese commissie dat de monitor bijhoudt. De gegevens worden doorlopend geactualiseerd en mogen niet ouder zijn dan uit 2011. Het doel van de monitor is het aantonen van sterke punten en verbeterpunten per stad. Door vergelijken mogelijk te maken, is ook het doel om uitwisseling van kennis aan te moedigen. De informatie in de Cultuurscan is een fractie van de informatie die op de website van de CCCM te vinden is.
13
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Figuur 04 — Subscores van Eindhoven
Figuur 07
Subscores van Eindhoven Bron: Eindhoven – European Cultural and Creative Cities Monitor - European Commission
Culturele levendigheid
24,4 24,2 Florence 61,0
Culturele locaties & voorzieningen
15,4 20,6 Florence 60,0
Cultuurdeelname & aantrekkelijkheid
33,3 27,7 Florence 62,0
Creatieve economie
39,5 23,9 Bratislava 44,4
Aantal culturele en creatieve banen
29,5 27,4 Tallinn 46,9
Intellectueel eigendom en innovatie
92,0 18,2 Eindhoven 92,0*
Nieuwe culturele en creatieve banen
23,5 23,2 Bratislava 72,0
Stimulerende omgeving
38,1 27,6 Nottingham 47,5
Menselijk kapitaal & onderwijs
28,3 22,3 Karlsruhe 44,0
Openheid, tolerantie en vertrouwen
39,0 31,6 Brighton 57,8
Lokale en internationale verbindingen
49,2 23,1 Brighton 55,9
Kwaliteit van bestuur
76,1 51,8 Aarhus 85,3 0%
25%
50%
75%
Gemiddelde score Europese steden met vergelijkbaar aantal inwoners Score Eindhoven
Maximum behaalde score in zelfde categorie
* Samen met Stuttgart (ook 92.0) is dit de hoogste score van alle steden, niet alleen die van vergelijkbare grootte.
100%
14
Cultuurscan 2023
Cultureel Eindhoven binnen Europa In vergelijking met andere Europese steden scoort Eindhoven redelijk hoog op het gebied van cultuur en creativiteit. In de Cultural and Creative Cities Monitor van de Europese Commissie wordt data bijgehouden van culturele steden, die bijvoorbeeld ooit European Capital of Culture zijn geweest of veel internationale culturele festivals organiseren. In deze monitor behoort de regio Eindhoven tot de categorie grote steden (250.000-500.000 inwoners)*, een groep bestaande uit 40 steden. Uit de meest recente cijfers van de monitor behaalt Eindhoven binnen deze groep de 7de plek, achter achtereenvolgens Florence, Karlsruhe, Venetië, Bristol, Tallinn en Brighton. De positie wordt bepaald door het optellen van scores op het gebied van Cultural Vibrancy (culturele levendigheid), Creative Economy (creatieve economie) en Enabling Environment (stimulerende omgeving). In figuur 06 is te zien welke indicatoren per categorie bijdragen aan de score. De Cultural and Creative Cities Monitor plaatst cultuur in een bredere context en monitort de kwaliteit van de culturele omgeving in steden. Dit onderzoek biedt hiermee vooral een goede vergelijking met andere steden binnen Europa met een vergelijkbaar aantal inwoners. In figuur 07 is te zien dat in de categorie Culturele Levendigheid Eindhoven een 24,4 scoort, waarmee de stad op de 17de plek staat.
De gemiddelde score voor steden van vergelijkbare grootte is 24,2. Wat betreft het aantal culturele faciliteiten scoort Eindhoven lager dan het gemiddelde voor steden van vergelijkbare grootte. Alleen het aantal bioscopen is hoger dan door de bank genomen. Eindhoven scoort wel hoger dan gemiddeld in de categorie Cultuurdeelname & aantrekkelijkheid. Dit komt vooral door de hoge score voor tevredenheid over culturele faciliteiten. Volgens de Inwonersenquête 2022 waarderen inwoners van Eindhoven het cultuuraanbod gemiddeld met een 7.1.54 De hoge score van Eindhoven in de monitor is grotendeels te danken aan de hoge scores in de categorie Creatieve economie. In deze categorie is Eindhoven 5de, achter Bratislava, Malmö, Tallinn en Karlsruhe. Onder deze categorie valt de sectie Intellectueel eigendom en innovatie, waarop Eindhoven ver boven het gemiddelde scoort. Voor deze sectie wordt gekeken naar ICT-patentaanvragen en toepassingen van community design. Het hoge aantal ICT-patentaanvragen is te verklaren door de bedrijvigheid in Brainport.
*
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Op het gebied van community design-toepassingen behaalt Eindhoven zelfs de hoogst mogelijke score van 100. Dit is te verklaren door het sterke designklimaat van de stad, waarbij design wordt gebruikt voor verschillende problemen en vraagstukken. Ook de Design Academy Eindhoven speelt een rol in deze hoge score.55 In de categorie Stimulerende omgeving scoort Eindhoven eveneens bovengemiddeld met een 6de plaats. Alleen Nottingham, Brighton, Karlsruhe, Utrecht, Bristol en Liverpool hebben een hogere score in deze categorie. Van de verschillende factoren waaruit deze score is opgebouwd, is een aantal opvallend hoog. Voor het aantal afgestudeerden in ICT krijgt Eindhoven een score van 53,2, waar het gemiddelde 28 is. Vanwege Eindhoven Airport scoort Eindhoven ook hoog in de subcategorie ‘toegang tot passagiersvluchten’: opnieuw een score van 100. Verder scoort Eindhoven hoog op de factoren Vertrouwen in de medemens en Kwaliteit van bestuur. Wat opvalt aan de positie van Eindhoven op de Cultural and Creative Cities Monitor, is dat vooral de scores voor Creatieve economie en Stimulerende omgeving hoog zijn, waar Culturele levendigheid een gemiddelde score behaalt. Het aantal culturele locaties en voorzieningen is echter onder het gemiddelde. Dat is een duidelijk verbeterpunt voor Eindhoven.
De hoge positie van Eindhoven in de monitor heeft dus niet zozeer te maken met een opvallend sterke kunst- en cultuursector. De stimulerende omgeving die in Eindhoven sterk is, lijkt dus niet direct een gunstige invloed te hebben op de culturele levendigheid van de stad. Met deze monitor is de verbinding gelegd tussen culturele en economische ontwikkeling van de steden. De leidende culturele en creatieve steden blijken economisch sterker en laten een positief verband zien met het bruto binnenlands product en het aantal banen per stad. De cijfers over Eindhoven laten echter zien dat het culturele aanbod nog geen gelijke tred kan houden met de sterke economische positie en ontwikkeling van de stad. Versterken en verbreden van culturele voorzieningen is een belangrijk aandachtspunt. Steden als Utrecht, Gent, Graz en Karlsruhe scoren bijvoorbeeld hoger op het gebied van Culturele levendigheid en kunnen voor verdere ontwikkeling van cultuur in Eindhoven als voorbeeld dienen: wat doen ze goed en hoe kunnen we dat naar Eindhoven vertalen?
Eindhoven heeft in 2023 243.721 inwoners. Bij deze monitor wordt ook het gebied rond de gemeente meegeteld. Zo heeft Rotterdam volgens de monitor meer dan een miljoen inwoners.
15
Cultuurscan 2023
Bijdrage aan lokale economie Verder wordt Eindhoven ook genoemd in het rapport ‘Market Analysis of the Cultural and Creative Sectors in Europe’ door het European Investment Fund (2021). In dit rapport wordt het toenemende aantal creatieve plekken vermeld dat bijdraagt aan de lokale economie als trend binnen Europa. Strijp-S wordt hierbij aangeduid als voorbeeld en omschreven als een van de belangrijkste creatieve hubs van Europa. Ook de Dutch Design Week wordt hierbij genoemd.
Rol van de gemeente De gemeente heeft op het gebied van cultuur en erfgoed een belangrijke rol en verantwoordelijkheid. Een aantal taken van de gemeente is wettelijk verankerd, met name op het gebied van erfgoed en bibliotheek. In het kader van bestuurlijke samenwerking van gemeenten met het Rijk hebben met name grotere gemeenten ook een grote verantwoordelijkheid om een deel van de culturele infrastructuur te financieren, zoals podia en presentatieplekken of musea. Gezamenlijk investeren de Nederlandse gemeenten jaarlijks een hoger bedrag in cultuur dan het Rijk. In Eindhoven staan cultuur en erfgoed prominent op de politieke agenda: culturele voorzieningen worden gezien als een belangrijke bijdrage aan aantrekkingskracht en leefbaarheid van de stad. Bij groei van de stad is er ook oog voor verdere ontwikkeling van cultureel aanbod. Bij stedelijke ontwikkeling op Strijp-S en het NRE-terrein is een actieve strategie gevoerd op verankering van cultuur, en daarmee ook op verbreding van het culturele aanbod voor de inwoners en bezoekers van Eindhoven. Deze voorbeelden en ontwikkelingen kunnen als basis en inspiratie dienen om cultuur op nieuw te ontwikkelen gebieden, zoals District E en WoensXL, tot verdere bloei te brengen. De gemeente speelt een cruciale rol in het mogelijk maken van cultuur in Eindhoven.
Dit gebeurt zowel door ruimte te creëren (openbare ruimte of gebouwen), financiering door middel van subsidies als diverse regelgeving, bijvoorbeeld vergunningen en bestemmingsplannen. Stichting Cultuur Eindhoven voert het subsidiebeleid uit met mandaat van het college van B en W en adviseert de gemeente over diverse vragen betreffende cultuurbeleid en
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
verbinding van cultuur met andere domeinen, zoals ruimtelijke en sociale vraagstukken. Op het gebied van cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie heeft de gemeente naast het mogelijk maken van subsidiëring een aantal andere taken. Voorbeelden hiervan zijn het verschaffen van accommodaties voor beeldende kunst, het doen van kunstaankopen (zoals kunstwerken in de openbare ruimte), het bevorderen van cultuureducatie in het onderwijs en het mogelijk maken van culturele manifestaties.56 De gemeente heeft dit in 20225 ingevuld door o.a. te investeren in kunstbeoefening op amateurniveau en cultuureducatie. Ook is er in dat jaar extra aandacht besteed aan het designimago van Eindhoven.57 De gemeente Eindhoven heeft met het Van Abbemuseum ook een stedelijk museum voor beeldende kunst en is eigenaar van de collectie. De gemeente draagt verder bij aan het verwerven, behouden, wetenschappelijk onderzoeken en presenteren van kunstzinnige en culturele zaken. Hieronder vallen bijvoorbeeld musea en exposities, maar ook archeologie, heemkunde en historische archieven.58 In 2022 heeft de gemeente dit ingevuld door te focussen op het activeren en opbouwen van collecties, het organiseren van tentoonstellingen en verspreiding van beeldende kunst via educatieve activiteiten, bemiddeling en communicatie.
Ook richtte de gemeente zich op fondsenwerving om uitbreiding van collecties mogelijk te maken. Verder speelt de gemeente ook een grote rol bij het in stand houden en publiek toegankelijk maken van erfgoed. Onder deze noemer vallen historische gebouwen, beschermde stads- en dorpsgezichten en overige objecten met historische waarde in de publieke ruimte. Verder houdt de gemeente zich bezig met het beheer, onderhoud, toezicht en handhaven van cultureel erfgoed en het (digitaal) zichtbaar maken van cultuurhistorische waarden.59 In Eindhoven kreeg dit in 2022 onder andere vorm door het openstellen van het Erfgoedhuis en het toekennen van subsidies voor de restauratie van monumenten.60 In de meest recente erfgoeddoelen van de gemeente Eindhoven (2021-2022) staat het streven om erfgoed mee te nemen in de groeiambitie van de stad.
16
Cultuurscan 2023
De gemeente heeft ook verplichtingen op het gebied van media, zoals lokale omroepen en bibliotheken.61 In 2022 hield de gemeente zich bezig met het mogelijk maken van een dagelijkse informatievoorziening voor Eindhovenaren. Hierbij lag de grootste rol bij Studio 040, die via televisie, radio, online en sociale media nieuwsberichtgeving verzorgt.62 Tot slot heeft de gemeente Eindhoven een rol bij het realiseren van evenementen, die vaak overlappen met cultuur. Hiervan zijn Glow en de Dutch Design Week de beste voorbeelden. Het aantal evenementen in de stad is de laatste jaren flink gestegen en in 2019 vonden er 256 evenementen plaats. Het aantal bezoekers steeg veel minder hard, dus het lijkt erop dat dit per evenement in de stad kleiner is geworden. De gemeente financiert eveneens de stadsorganist.63 De gemeente heeft tevens grote invloed op de mogelijkheden en beperkingen van culturele initiatieven in de stad, bijvoorbeeld met vergunningenbeleid en bestemmingsplannen. Vergunningenbeleid is in het bijzonder van belang voor beleving van cultuur in de openbare ruimte, zoals het plaatsen van kunstobjecten, diverse activiteiten met publiek en voor de nachtcultuur. Afgelopen jaren zijn er stappen gezet die doorontwikkeling van nachtcultuur mogelijk maken. Voor een bruisende culturele stad is het nodig dat de gemeente stimulerende randvoorwaarden creëert.
Eindhoven neemt deel aan het bestuurlijk overleg BrabantStad en het Europees netwerk Eurocities. In beide verbanden is ook een prominente rol weggelegd voor cultuur. BrabantStad is een van de stedelijke cultuurregio's die als convenantpartner meerjarige afspraken met het Rijk maakt over samenwerking en meerjarige cofinanciering van een aantal culturele organisaties. De samenwerking en uitwisseling met de provincie en andere grote Brabantse steden (Breda, Den Bosch, Helmond en Tilburg) is de afgelopen jaren geïntensiveerd. Een van de resultaten was ook de afstemming over de meerjarige regeling voor professionele kunsten 2021-2024. In het netwerk van Eurocities worden binnen Culture Forum kennis en ervaring gedeeld tussen steden. Eurocities heeft een actieve rol namens de steden bij de EU.
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
Rol van Cultuur Eindhoven Cultuur Eindhoven heeft de rol van fonds, expert en verbinder. Hiermee draagt de stichting bij aan een sterk cultureel ecosysteem met een rijk en divers aanbod voor alle Eindhovenaren. Als fonds verdeelt Cultuur Eindhoven subsidies voor kunst en cultuur in Eindhoven en legt het verantwoording af over de verdeling en impact van de middelen. In de rol van expert adviseert Cultuur Eindhoven diverse stakeholders en ontwikkelt het beleid met betrokken partijen. Tot slot versterkt en creëert Cultuur Eindhoven netwerken en zorgt het voor een grotere zichtbaarheid van en draagvlak voor kunst en cultuur in de stad. De doelstellingen uit de statuten van de Stichting Cultuur Eindhoven, zoals vastgelegd door het college van B en W bij de oprichting in 2015, zijn het fundament voor alle activiteiten: A. Het transparant uitvoeren van het cultuurbeleid, zoals vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Eindhoven; B. De betekenis van kunst en cultuur vergroten voor de stad Eindhoven, haar bewoners en gebruikers; C. Het stimuleren van een dynamisch en inspirerend kunst- en cultuurklimaat binnen de stad Eindhoven; D. Het stimuleren van creativiteit en kunstontwikkeling binnen de stad Eindhoven; E. Het adviseren van de gemeente Eindhoven over het (te ontwikkelen) cultuurbeleid; F.
Het adviseren van (culturele of andere) organisaties gericht op de realisatie van kunst, cultuur en creativiteit binnen de stad Eindhoven; G. Het financieren van het kunst- en cultuuraanbod binnen de stad Eindhoven en het bieden van financiële ondersteuning aan rechtspersonen die binnen de stad Eindhoven kunst- en cultuurprojecten realiseren.
17
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
In de Cultuurbrief 2021-2024 zijn over de invulling van de rollen van fonds, expert en verbinder een aantal afspraken vastgelegd. Als fonds is Cultuur Eindhoven volledig transparant door het publiceren van alle gegevens over subsidies. De zorgvuldigheid tijdens het subsidieproces wordt onderbouwd door een stakeholdersonderzoek. Bij het stakeholdersonderzoek in 2023 was het gemiddelde waarderingscijfer een 7,2. In 2021 was dit cijfer een 7,4. Daaruit valt te concluderen dat de waardering van de sector voor Cultuur Eindhoven stabiel is, ongeacht het jaar en de daarmee verbonden regelingen. Cultuur Eindhoven rapporteert jaarlijks over de effecten van verleende subsidies in een rapportage met KPI's, zoals vastgesteld in de Cultuurbrief 2021-2024.
expertmeetings. De bekendheid van de Eindhoven Cultuurprijs is de afgelopen jaren stapsgewijs toegenomen. Dat blijkt uit het aantal nominaties en stemmen voor de Publieksprijs. Vanwege coronamaatregelen zijn er de afgelopen jaren minder ontbijtsessies en expertmeetings georganiseerd. We hebben wel op andere manieren bijgedragen aan het versterken van netwerken met de uitvoering van diverse programma's, zoals het Programma Creatieve Industrie met een afsluitende conferentie in 2021, en projecten zoals Kies je Sport en Kunst.
Als expert meten we onze resultaten aan de hand van de tevredenheid c.q. waardering van de culturele sector en daadwerkelijke ontwikkeling van financiering uit andere bronnen bij de gesubsidieerde organisaties. Ook op deze twee gebieden is in 2021-2024 verbetering geboekt: de Net Promotor Score steeg van –3 in 2018 naar +24 in 2021 en is in 2023 +14, zo blijkt uit de stakeholdersonderzoeken. De cofinanciering van het Rijk en rijksfondsen is voor de periode 20212024 aanzienlijk gegroeid. Resultaatafspraken in de rol van verbinder betreffen de bekendheid van de Eindhoven Cultuurprijs en te organiseren activiteiten, zoals ontbijtsessies en
Perspectief van de stad
De afgelopen jaren is het takenpakket van Cultuur Eindhoven aanzienlijk uitgebreid: we worden vaker gevraagd om advies als expert op het gebied van cultuur in de stad, zoals bij diverse gebiedsontwikkelingen en de Regio Deal. Tevens voeren we meer subsidieregelingen uit dan oorspronkelijk was vastgelegd in de Cultuurbrief 2021-2024. Dat betreft subsidies voor steun en herstel vanwege Covid-19 (2020-2022), noodmaatregelen wegens gestegen energielasten (2022-2023) en de impuls voor jongerencultuur (2023, met een mogelijke verlenging in 2024). Deze uitbreiding van de taken is gerealiseerd met dezelfde structurele financiering en een gelijkblijvende vaste bezetting van het team.
18
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 1
Perspectief van de stad
1.4 Conclusie Zowel globaal als nationaal bevinden we ons in roerige tijden. We hebben te maken met een oorlog in Europa, een energiecrisis, hoge inflatie en een snel opwarmend klimaat. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) meldt dat de sociale samenhang onder druk staat en dat er een risico bestaat dat armoede en ongelijkheid weer toenemen. De effecten van deze ontwikkelingen zijn ook in Eindhoven te voelen. Eindhoven kent een sterke economische basis met groei binnen Brainport, maar daar tegenover kent de stad tevens een stijging van het aantal (energie)armen. Het aantal inwoners van de stad groeit snel, er is sprake van woningnood. Met de groei van het inwonertal groeit ook de diversiteit in de stad, waardoor de gemeente meer aandacht heeft voor verbindingen tussen inwoners. In het bestuursakkoord 2022-2026 ‘Samen morgen mooier maken’ vormen verschillende grote maatschappelijke opgaven de basis voor toekomstambities. Cultuur heeft tevens met deze ontwikkelingen te maken. Eindhoven valt binnen Brabant op met een relatief hoog aantal cultuurlocaties in vergelijking met de vier andere grote steden, meldt het onderzoek ‘Waarde van Cultuur’. Kijkend naar het aanbod aan bereikbare podiumkunsten scoort Eindhoven vergeleken met andere Nederlandse gemeentes in lijn met de grootte van de stad, zo blijkt uit de Atlas voor Gemeenten.
Vergeleken met andere Europese steden krijgt Eindhoven ook een hoge score volgens de Cultural and Creative Cities Monitor. In dat onderzoek wordt Eindhoven vergeleken met andere steden met een vergelijkbaar inwonersaantal. Het designklimaat van de stad en het aantal ICT-patenten hebben een grote invloed op de hoge rangschikking van Eindhoven binnen Europa. Het aantal culturele faciliteiten ligt echter onder het gemiddelde. Verhogen van culturele levendigheid in de stad is daarom een belangrijke opgave voor de toekomst. Daarbij kan Eindhoven leren van een aantal andere Europese steden die een aantrekkelijker cultuuraanbod hebben. De gemeente Eindhoven vult haar rol en verantwoordelijkheid op het gebied van cultuur proactief in. Het beleid is meerjarig vastgelegd, zowel voor cultuur en design als voor erfgoed, en bij de gebiedsontwikkelingen in de stad wordt er actief gekeken naar kansen voor cultuur. Het cultuurbeleid wordt door Cultuur Eindhoven uitgevoerd, waarbij het subsidieproces transparant is ingericht en gelijke kansen biedt aan culturele spelers in de stad. De waardering van de culturele sector voor deze werkwijze blijkt uit het stakeholdersonderzoek van Cultuur Eindhoven.
19
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 2
Perspectief van de sector
2. Perspectief van de sector
20
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 2
Leeswijzer In dit hoofdstuk van de Cultuurscan beschrijven we de actuele situatie in de culturele sector waarbij we focussen op de situatie in Eindhoven. We beginnen met de toelichting over wat we als Cultuur Eindhoven binnen de stad Eindhoven subsidiëren. Daarna gaan we dieper in op wat de impact van de coronacrisis is geweest voor de sector. We zoomen in op de noodsteun die door de gemeente is ingezet in de jaren 2020-2022 om cultuur in de stad vitaal te houden. Daarna benoemen we de algemene ontwikkelingen en trends die zowel landelijk als in Eindhoven te zien zijn. Actuele knelpunten komen daarbij aan bod, zoals het gebrek aan personeel en stijgende kosten als gevolg van de energie- en economische crisis. Bij de beschrijving van het culturele ecosysteem in Eindhoven kijken we zo breed mogelijk. We maken geen onderscheid tussen gesubsidieerde en niet gesubsidieerde initiatieven. Makers en organisaties in de stad zijn stevig verbonden met elkaar en dragen ieder op hun eigen manier bij aan een breed en aantrekkelijk cultuuraanbod. De beschrijving van de sector per discipline is zo objectief en neutraal mogelijk, om inzicht in en een overzicht van de actuele situatie te geven.
Het hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal elementen van de uitvoering van het subsidiebeleid, zoals financiële aspecten en hoe er met de geldende codes wordt omgegaan in de huidige subsidiesystematiek. Bij het perspectief van de sector kijken we vanuit en naar makers en culturele organisaties in de stad. In het derde hoofdstuk focussen we op het perspectief van gebruikers van cultuur, zowel bezoekers als actieve beoefenaars die niet beroepsmatig bezig zijn met cultuur. Dat betekent dat cultuureducatie en cultuurparticipatie, inclusief amateurkunst, uitgebreid aan bod komen in het derde hoofdstuk.
Perspectief van de sector
Werkend, hoog opgeleid & huizenbezitter 25%
21
Cultuurscan 2023
Hoofdstuk 2
Jong en werkend
21%
Gepensioneerd & sociale huurwoning
14%
Gepensioneerd & koopwoning
9%
Afhankelijk van partner/uitkering
9%
Zelfstandige
7%
Perspectief van de sector
Jong, studerend/werkend & thuiswonend
6%
Jong, studerend en uitwonend
5%
Uitkering, huurwoning & alleenstaand
4%
2.1 Cultuursubsidies Cultuur Eindhoven subsidieert culturele instellingen en makers voor hun activiteiten als die passen binnen de door de gemeenteraad van Eindhoven vastgestelde Cultuurbrief 2021-2024. Het juridische kader hiervoor vormen de subsidieregelingen Cultuur Eindhoven 2021-2024. Het subsidiebeleid bestaat uit verschillende onderdelen die een samenhangend geheel vormen, maar los van elkaar worden uitgevoerd. De verschillende deelregelingen zijn de Eindhovense Basis, meerjarige subsidies voor professionele kunsten in
samenhang met BrabantStad, tweejarige programma’s, projecten, Snelgeld en gilden. De meeste subsidieregelingen zijn alleen toegankelijk voor makers en organisaties die in Eindhoven gevestigd zijn. Organisaties van buiten Eindhoven kunnen wel incidentele subsidie krijgen indien ze samenwerken met een culturele organisatie uit Eindhoven. Daarnaast wordt er namens het college van B&W op basis van een collegebesluit een beperkt aantal gelabelde subsidies verstrekt.
Figuur 05B — Subsidiesystematiek 2021-2024
Figuur 08
Subsidiesystematiek 2021-2024
Eindhovense basis 4 jaar
BrabantStad
In afstemming met de provincie en Rijk
Programma subsidies
4 jaar
Tweejarig Meerjarig
Incidenteel
Gilden
Project subsidies
Incidenteel
Drie keer per jaar
Snelgeld Twee tranches per jaar
Brabantstad instellingen Afslag Eindhoven, Baltan, Eindhoven, Maker Faire, Emoves, De Fabriek, Kazerne, MAKE Eindhoven, MU, Onomatopee, De Ontdekfabriek, philharmonie zuidnederland, The Ruggeds, So What’s Next?, STRP, TROMP Muziek Biënnale, United Cowboys en Watershed. Programmasubsidies BROET, Carte Blanche, Mies-en-Scène*, New Order of Fashion, Oortwolk*, Paviljoen Ongehoorde Muziek, Pennings Foundation, Poetry Circle, Stichting Sectie-C*, Playgrounds, PopEI*, Kunstbende, TAC, Sample Culture, Storioni Festival, Tante Netty*, Wildpark. * Dankzij eenmalige extra middelen 2023-2024.
Eindhovense Basis functie en instellingen Bemiddelingsfunctie onderwijs- en cultuuraanbieders: CultuurStation, Bibliotheek: Bibliotheek Eindhoven, Concertzaal: Muziekgebouw, Filmhuis en vlakkevloertheater: Natlab (Plaza Futura), Huis voor amateurkunst en cultuureducatie: CKE, Poppodium: Effenaar, Schouwburg: Parktheater, Stedelijk cultuurhistorisch museum: Eindhoven Museum.
22
Cultuurscan 2023
2.1.1 Eindhovense Basis (BAS) De Eindhovense Basis is een vierjarige subsidieregeling waarin subsidie wordt verleend voor acht functies die onmisbaar worden geacht voor de stad. Deze zijn in de Cultuurbrief 2021-2024 benoemd en vormen de culturele basisinfrastructuur. Deze functies zijn ingevuld door evenzoveel organisaties en betreffen Bibliotheek Eindhoven, Stichting CKE, CultuurStation, Stichting de Effenaar, Stichting Eindhoven Museum, Muziekgebouw Eindhoven, Parktheater Eindhoven en Stichting Film- en Theatercentrum Plaza Futura (gevestigd in Natlab). Deze organisaties ontvangen een vierjarige subsidie van de gemeente en hebben daarnaast eigen inkomsten die kunnen variëren van 5% tot 85%. Daarnaast behoort ook het stedelijk museum voor moderne kunst tot de basisvoorzieningen. Dit betreft het Van Abbemuseum dat geen zelfstandige entiteit is, maar een gemeentelijke dienst. Het lichtkunstfestival GLOW wordt gezien als een evenement dat onderdeel is van het basisaanbod op het gebied van cultuur. De financiering hiervan gebeurt in het kader van het evenementenbeleid. Alle BAS-functies maken wel deel uit van deze scan, Cultuur Eindhoven beschikt echter niet over financiële en prestatiegegevens van de twee laatstgenoemde organisaties.