22bst00655 - Bijlage 2 - Accountantsverslag 2021
Tekst van het document
Accountantsverslag 2021 Gemeente Eindhoven 31 mei 2022
Deloitte Accountants B.V. Flight Forum 1 5657 DA Eindhoven Postbus 376 5600 AJ Eindhoven Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad van de gemeente Eindhoven Postbus 90150 5600 RB EINDHOVEN Datum
Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Eindhoven. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2021 van de gemeente Eindhoven.
31 mei 2022
Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Eindhoven zijn wij voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken
Ons kenmerk
De jaarrekening 2021 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Eindhoven. Wij zijn voornemens bij deze jaarrekening een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid te verstrekken.
220573968F/IB Contact
De volgende personen beantwoorden graag uw vragen over dit accountantsverslag: Jaapjan Zuidema Partner Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 1647 jzuidema@deloitte.nl Bart Blomjous Senior Manager Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 7687 bblomjous@deloitte.nl
Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 29 september 2021 en ons auditplan van 4 oktober 2021, dat is besproken in uw auditcommissie. Wij bespreken onze bevindingen met de auditcommissie en gemeenteraad Wij bespreken deze rapportage graag tijdens de bijeenkomst met de auditcommissie op 2 juni resp. de gemeenteraad op 9 juni 2022 en beantwoorden dan ook uw eventuele vragen. De inhoud van dit accountantsverslag hebben wij afgestemd met de wethouder financiën en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. Graag bedanken wij u en uw medewerkers voor de constructieve medewerking die wij hebben ervaren tijdens onze controle, en de snelle en toereikende beantwoording van onze vragen gedurende het controleproces. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. J.J. Zuidema RA
Dennis Leus Senior Manager Deloitte Accountants B.V. Tel: 088 288 0214 dleus@deloitte.nl
Op alle opdrachten verricht door Deloitte zijn de ‘Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020’ gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NWE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting
4
•
Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
5
•
Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring
10
Bevindingen jaarrekening
12
•
De financiële positie van uw gemeente
13
•
Samenvattend beeld uit onze controle
19
Interne beheersing
25
•
26
Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing
Overige aangelegenheden
27
•
28
Overige aangelegenheden
Bijlagen
30
•
Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen
31
•
Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle
32
•
Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen
33
•
Bijlage B1 - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2021
34
•
Bijlage B2 - Bevindingen controle SiSa-bijlage Tozo 2021
36
•
Bijlage B3 - Bereikbaarheidsakkoord 2021
37
•
Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging
38
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 3
Bestuurlijke samenvatting
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Getrouwheid en rechtmatigheid
Financiële positie
Interne beheersing (incl. opstel- en controleproces jaarrekening 2021
Bestuurlijke samenvatting
•
Wij zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken voor het getrouwe beeld van de jaarstukken en de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties.
•
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt circa € 10,8 miljoen respectievelijk circa € 32,5 miljoen.
•
De vermogenspositie en financiële positie ultimo 2021 zijn vergelijkbaar met 2020: de beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2021 bedraagt € 172 miljoen (2020: € 167 miljoen) en is hoger dan de door de gemeente Eindhoven onderkende c.q. geïdentificeerde risico’s van maximaal circa € 107 miljoen (2020: € 97 miljoen).
•
Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een voordelig rekeningresultaat voor mutaties in de reserves (gerealiseerd saldo van baten en lasten) van € 42,9 miljoen. Tussentijds is – in overeenstemming met ter zake door uw raad genomen besluiten – per saldo € 10,2 miljoen toegevoegd aan de reserves, zodat het voordelige gerealiseerde resultaat over 2021 per saldo uitkomt op voordelig € 32,7 miljoen (2020: voordelig € 43,4 miljoen).
•
De financiële positie (zie hiervoor) en interne beheersing (zie hierna) zijn – bezien vanuit het perspectief van de jaarrekeningcontrole – op orde. Voor de komende jaren verwachten wij echter een verder toenemende spanning tussen de door de gemeente beoogde schaalsprong (onder andere groei naar 300.000 inwoners), en de politieke en bestuurlijke ambities enerzijds en de beschikbare versus benodigde capaciteit van de ambtelijke organisatie en de noodzakelijke investeringen in de bedrijfsvoering inclusief IT-omgeving anderzijds. Dit beeld komt ook terug in het recente organisatieonderzoek dat Berenschot voor de gemeente heeft uitgevoerd, en waarin is geconcludeerd dat de ambtelijke organisatie onvoldoende is voorbereid op de groei die de gemeente de komende jaren naar verwachting doormaakt. In essentie is het vraagstuk samen te vatten in de vraag: Hoe wendbaar is de gemeente Eindhoven in de nieuwe coalitieperiode? De organisatie onderkent en onderschrijft deze uitdaging, en werkt aan plannen om hieraan opvolging/invulling te geven. Wij onderschrijven nadrukkelijk de noodzaak hiervan en blijven de ontwikkelingen ter zake in de komende periode nauwgezet volgen.
•
Het college heeft – naar aanleiding van een brief van de rekenkamer en een ingediende vrije motie – op hoofdlijnen relevantie, doel, actualiteit en hoogte van alle reserves en voorzieningen beoordeeld. Het ter discussie stellen van ‘systemen’ (zoals het wel of niet hanteren van egalisatiereserves) is hierbij buiten beschouwing gelaten. Naar aanleiding van de analyse stelt het college de raad voor een aantal reserves op te heffen of deels te laten vrijvallen. Wij onderschrijven het belang van de uitgevoerde analyse en adviseren deze periodiek uit te voeren.
•
Op basis van de interim-controle 2021 hebben wij geconstateerd dat de interne beheersing op onderdelen is verbeterd en nog steeds van een voldoende niveau is om te komen tot betrouwbare financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u gedeeld in onze managementletter, die is besproken met de auditcommissie. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen vanuit de jaarrekeningcontrole.
•
Ons overall beeld van het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2021 is positief. De jaarrekeningcontrole is soepel en geheel volgens planning verlopen, het opgeleverde opstel- en controledossier was in basis goed, en onze vragen zijn tijdig beantwoord en voorzien van onderliggende documentatie. Naar aanleiding van onze controle is in het concept jaarverslag een beperkt aantal tekstuele aanpassingen en cijfermatige correcties c.q. reclassificaties verwerkt. De aard, het aantal en de omvang van de correcties zijn een bevestiging van het feit dat het opstelproces van de jaarrekening inclusief de daarop uitgevoerde interne controles verder zijn verbeterd. In het bijzonder benoemen wij in dit kader het feit dat de interne correcties al in de concept jaarrekening waren verwerkt, waardoor de cijfers al zoveel mogelijk definitief waren. Vorig jaar waren deze boekingen nog niet verwerkt, waardoor wij bij de controle steeds rekening moesten houden met de door de gemeente nog te verwerken mutaties. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 5
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Kwaliteit verslaggeving
Grondexploitatie
Sociaal domein
Sociaal domein | Gevolgen corona
Bestuurlijke samenvatting
•
De jaarstukken en de daarbij gehanteerde grondslagen voor waardering en resultaatbepaling voldoen aan de voorschriften voor verslaggeving uit het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) en zijn consistent toegepast ten opzichte van de begroting 2021 en jaarrekening 2020. Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Hierbij valt te denken aan het proces om tot schattingen te komen, zoals bij de grondexploitatie en de voorzieningen. Uit deze werkzaamheden zijn geen bijzonderheden gebleken.
•
De kwaliteit en begrijpelijkheid van de toelichtingen en analyses in de jaarstukken is verder verbeterd door de toelichtingen en analyses nog verder toe te spitsen op het antwoord op de vraag waardoor de afwijkingen zijn ontstaan en waardoor deze afwijkingen niet eerder waren te voorzien c.q. rapporteren.
•
Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere een analyse gemaakt van de realisatie in en de geactualiseerde schattingen ultimo 2021 versus de schattingen in de jaarrekening 2020 (‘backtesting’). Ook hebben wij de door de gemeente toegepaste parameters voor onder andere de toerekening van kosten- en opbrengstenstijgingen gecontroleerd, waarbij wij mede gebruik hebben gemaakt van de door de sector Ruimtelijke Expertise ingeschakelde externe deskundigen.
•
In lijn met de afspraak met de organisatie hebben wij in januari-februari 2022 de controle van de grondexploitatie al zover mogelijk opgepakt en afgerond voor de projecten die wij op basis van onze risicoanalyse relevant achten voor de jaarrekeningcontrole 2021. Het resterende deel van de controle hebben wij in maart/april 2022 kunnen uitvoeren, waarbij deze controle – mede dankzij de constructieve opstelling van en samenwerking met de ambtelijke organisatie – op een efficiënte wijze heeft kunnen plaatsvinden. Wij zijn van mening dat de waardering van de grondexploitatie op basis van de onze werkzaamheden en de bevindingen daaruit juist is en consistent is met voorgaand jaar.
•
Wij merken ten slotte op dat de organisatie voor een grote opgave staat wat betreft de besluitvorming, en inrichting van de beheersing en verantwoording van het majeure project KnoopXL. Verderop in deze samenvatting gaan wij hier nader op in.
•
Op basis van de door de zorgaanbieders en de SVB verantwoorde bestedingen, en de beoordeling en evaluatie hiervan door de gemeente Eindhoven hebben wij eind april 2022 de controle verricht op de kosten van het sociaal domein (Wmo, Jeugd en PGB’s).
•
Op basis van de door ons uitgevoerde controle merken wij de bestedingen voor Persoonsgebonden Budgetten (PGB’s) van € 3,8 miljoen overeenkomstig voorgaande jaren als onzeker aan. Daarnaast onderkennen wij een onzekerheid van € 1,2 miljoen voor bestedingen jeugdzorg en Wmo, die toeziet op bestedingen groter dan € 125.000 waarvoor geen productieverantwoording met controleverklaring is ontvangen en productieverantwoordingen waarbij een anders dan goedkeurende controleverklaring is afgegeven (waardoor de feitelijke levering van zorg (nog) niet is vast te stellen). De totale onzekerheid van € 5 miljoen in relatie tot de door ons gehanteerde materialiteit heeft niet geleid tot een aangepast getrouwheids- en rechtmatigheidsoordeel.
•
De financiële impact van het coronavirus op het sociaal domein is beperkt. De gemeente heeft tijdig en voldoende beheersmaatregelen getroffen waarmee het de financiële effecten van corona voor het sociaal domein over 2021 tot een minimum heeft kunnen beperken.
•
Eén van de maatregelen die het kabinet gebruikt om ondernemers te steunen tijdens de coronacrisis is de begin 2020 ingevoerde Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). Wij hebben de Tozo gecontroleerd als onderdeel van de controle van de SiSa-bijlage en hebben vastgesteld dat de Tozo-uitkeringen (circa € 13,7 miljoen) juist en rechtmatig zijn verstrekt. Tevens hebben wij vastgesteld dat uw gemeente een M&O-beleid heeft vastgesteld, geïmplementeerd en zichtbaar naleeft, waarmee ook is voldaan aan deze kwalitatieve vereiste. Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 6
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen
Sociaal domein | Gevolgen corona (vervolg)
•
In overeenstemming met ons auditplan 2021 hebben wij de monitoring en verantwoording van de geoormerkte coronamiddelen in de saldireserve specifiek bij onze werkzaamheden betrokken. Hieruit zijn geen bijzonderheden gebleken.
IT-omgeving
•
Uit onze IT-werkzaamheden is gebleken dat wij over 2021 (nog) niet kunnen steunen op de geautomatiseerde controles en niet kunnen uitgaan van de functiescheidingen binnen de applicaties Decade (financiële administratie), Suites voor het Sociaal Domein (administratie binnen het sociaal domein, hierna Suites) en Proactis (inkoop en factuurafhandeling, met uitzondering van sociaal domein); zie ook onze managementletter 2021. Wij hebben daarom conform voorgaande jaren extra gegevensgerichte werkzaamheden uitgevoerd, waaronder detailcontroles. Uit deze extra werkzaamheden zijn geen bijzonderheden gebleken.
•
Uw organisatie onderschrijft de bevindingen en heeft aandacht voor de opvolging ervan. Zo zijn de bevindingen voor Decade in 2021 opgelost, resteert nog één bevinding in zowel de netwerkomgeving als Suites, en is de opvolging van drie bevindingen voor Proactis onderhanden. Wij onderstrepen het belang ervan, en adviseren in de volle breedte van de IT-omgeving aandacht te besteden aan dit onderwerp en de opvolging van onze bevindingen. Naast het extra werk wat dit ons oplevert bij onze accountantscontrole, leiden de bevindingen voor de gemeente zelf ook tot risico’s wat betreft de juistheid en betrouwbaarheid van de (tussentijdse) data- en informatievoorziening. Daar bovenop geven de tekortkomingen ook aanvullende implicaties met betrekking tot het onderwerp cybersecurity (zie hierna). Wij adviseren dan ook een hoge prioriteit te geven aan de opvolging van de resterende bevindingen.
Cybersecurity
•
Continue aandacht voor en het versterken van de cybersecurity blijft noodzakelijk. Wij hebben van de organisatie geen signalen verkregen dat zij extra dreigingen of ‘inbraakpogingen’ hebben waargenomen door de Rusland / Oekraïne crisis, maar een dergelijke crisis onderstreept het belang en helpt bij het continu bewust zijn van het belang van cybersecurity. Dit geldt ook voor de gemeente Eindhoven; in het licht van de eerdere gerapporteerde tekortkomingen inzake de algemene IT-beheersmaatregelen is de schade/impact van een cyber security incident (mogelijk) groter dan wanneer de IT-beheersmaatregelen volledig op orde zijn.
Realiteitsgehalte begroting
•
Uit het overzicht van baten en lasten 2021 blijken – net als in voorgaande jaren – forse afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi. Voor mutaties in reserves is sprake van een gerealiseerd voordelig resultaat van € 42,9 miljoen, waar een nadelig resultaat van € 18,9 miljoen was begroot. Na mutaties in reserves is sprake van een gerealiseerd voordelig resultaat van € 32,7 miljoen, waar een voordelig resultaat van € 2,0 miljoen was begroot.
•
Een deel van het voordelige resultaat is veroorzaakt door middelen die beschikbaar zijn gekomen nadat Turap 2 in de gemeenteraad is behandeld en doordat sprake is van incidentele voordelen als gemeld in paragraaf ‘1.3 Financiële hoofdlijn’ van de jaarstukken. Tegelijk is onze indruk is dat een deel van het resultaat is ontstaan doordat de begroting en tussentijdse informatievoorziening (mogelijk) te ambitieus zijn en niet geheel in lijn zijn met de beschikbare (personele) capaciteit om alle geplande projecten en activiteiten daadwerkelijk te realiseren.
•
Uw organisatie is zich terdege bewust van deze problematiek en heeft inmiddels continu aandacht voor het waar mogelijk verder ontwikkelen van de kwaliteit en voorspellende waarde van de begroting en tussentijdse informatievoorziening. Wij onderschrijven het belang hiervan en blijven de ontwikkelingen ter zake met belangstelling volgen. In dit kader zijn wij ons ervan bewust dat 2021 (net als 2020) mogelijk niet geheel representatief is omdat als gevolg van corona ook een effect van herprioriteren en uitstel van activiteiten is ontstaan en de voorspelbaarheid lastiger was door de onzekere situatie. Daarbij merken wij op – zoals ook is vermeld bij de vorige bullet – dat uw gemeente op een aantal onderdelen mede afhankelijk is van informatie van derden en nooit alles exact kan voorzien, waardoor de prognoses wel nauwkeuriger kunnen c.q. worden, maar nooit precies zullen gaan aansluiten met de realisatie.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 7
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen •
Met de SiSa-bijlage in de jaarrekening verantwoordt uw gemeente zich over de van het rijk ontvangen specifieke uitkeringen (SPUK). Door maatschappelijke ontwikkelingen en een door het rijk toenemend gebruik van SPUK is voor 2021 sprake van een verdere toename in het aantal SiSa-regelingen. Het via de SiSa-bijlage verantwoorden en controleren van deze (veelal kleine SPUK zorgt voor een forse verzwaring van de administratieve lasten en een verhoging van onze controlekosten, waarbij de benodigde in- en externe controles bovendien samenvallen met de reguliere jaarrekeningcontrole. Hoewel de invloed van de gemeente Eindhoven op het aantal regelingen beperkt is, achten wij een verdere toename van het aantal SiSa-regelingen niet wenselijk, en adviseren wij u dit bij het Rijk en de VNG onder de aandacht te (blijven) brengen.
Naleving van de Europese • aanbestedingsregels
Uw gemeente voert voor de controle op de Europese aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ uit, die in samenspraak met ons tot stand komt en waarbij de organisatie voorbereidende werkzaamheden uitvoert op basis van onze selecties. Uit de ons uitgevoerde controlewerkzaamheden zijn geen fouten of onzekerheden gebleken wat betreft de naleving van de Europese aanbestedingsregels.
Begrotingsrechtmatigheid
•
Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de begrotingsrechtmatigheid naar de paragraaf ‘4.3.4 Analyse begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarrekening. Het college legt hierin verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2021. De geconstateerde lastenoverschrijdingen zijn beperkt tot overschrijdingen van mutaties in reserves. Deze overschrijdingen betreffen vooral mutaties in reserves waarvan de raad besloten heeft de werkelijke mutaties/saldi met de reserves te verrekenen en zijn daardoor rechtmatig.
Frauderisicoanalyse
•
Uw gemeente besteedt passende aandacht aan de onderwerpen fraude en integriteit. Wij hebben vastgesteld dat u begin 2022 een geactualiseerde frauderisicoanalyse heeft vastgesteld en de organisatie op een adequate wijze opvolging geeft aan integriteitsmeldingen. Tijdens onze controle van het boekjaar 2021 zijn door ons geen fraudegevallen geconstateerd.
Rechtmatigheidsverantwoording
•
Met ingang van 1 januari 2022 en voor het eerst bij de jaarstukken 2022 zal het college met de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarstukken verantwoording afleggen over de rechtmatige besteding van de lasten aan de gemeenteraad. Wij hebben vastgesteld dat de aanpak van en de werkprogramma’s voor de interne controle een solide basis biedt als basis voor de rechtmatigheidsverantwoording van het college. In januari 2022 heeft het college een besluit genomen en de gemeenteraad via een raadsinformatiebrief geïnformeerd over een voorlopige verantwoordings- en rapportagegrens voor de financiële rechtmatigheid c.q. rechtmatigheidsverantwoording over 2022. Hiermee is de gemeente op koers voor de eerste rechtmatigheidsverantwoording.
Effecten Rusland / Oekraïne crisis
•
Eind februari 2022 heeft Rusland een inval gedaan in Oekraïne. De uitbraak van de oorlog heeft geen impact op de jaarstukken 2021 aangezien dit een nieuwe gebeurtenis is in 2022 die geen nieuw/ander inzicht geeft in de feitelijke situatie per balansdatum 31 december 2021. De Rusland / Oekraïne crisis heeft wel maatschappelijke en financiële effecten voor 2022 (en mogelijk erna). De belangrijkste effecten hebben betrekking op de opvang van vluchtelingen, stijgende inflatie, toename van de energieprijzen, et cetera. Het college heeft in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ een passende toelichting ter zake opgenomen. Kortheidshalve verwijzen wij hiernaar.
KnoopXL
•
De gemeente werkt aan de plan- en besluitvorming die uiteindelijk moet leiden tot de (her)ontwikkeling van het gebied rondom het centraal station tot KnoopXL. In dit kader is het college in nauw overleg met de gemeenteraad aan het verkennen hoe de samenwerking met de provincie Noord-Brabant het beste vormgegeven kan worden. Zodanig dat gemeente en provincie gezamenlijk investeren en risico’s dragen, en tevens de raad haar kaderstellende en controleren taak naar behoefte kan invullen.
•
Als de gemeenteraad in 2022 ter zake een definitief besluit neemt, betrekken wij dit bij de interim- en jaarrekeningcontrole 2022. Daarbij besteden wij specifiek aandacht aan de onderbouwing en (externe) toetsing van de exploitatieopzetten van de grondexploitatie en de voorzieningen, en de mate waarin de sturing op en beheersing van de risico’s die hiermee samenhangen is vormgegeven. Gezien de omvang en complexiteit van KnoopXL adviseren wij de controle van de planexploitatie uit te voeren voorafgaand aan het vaststellen hiervan.
Single Information Single Audit (SiSa)
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 8
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2021. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •
Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).
•
Het geactualiseerde normenkader 2017-2021, dat op 18 januari 2022 door het college is vastgesteld en waarover de gemeenteraad op 19 januari 2022 via een raadsinformatiebrief is geïnformeerd.
De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2021 voldoende voor de doelstelling van onze controle. Bij de jaarrekening 2021 van de gemeente Eindhoven zijn wij voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken Wij hebben de controle van de jaarrekening 2021 van de gemeente Eindhoven uitgevoerd en zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring te verstrekken voor zowel het aspect getrouwheid als rechtmatigheid. Wij hebben geen niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat Wij hebben bij onze controle geen niet-gecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Hiervoor verwijzen wij kortheidshalve naar Bijlage A1.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Wij hebben onzekerheden geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat Wij hebben bij onze controle een tweetal onzekerheden in de bestedingen van het sociaal domein geïdentificeerd die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeente. Hiervoor verwijzen wij naar Bijlage A2. De omvang ervan in relatie tot de door ons gehanteerde materialiteit heeft niet geleid tot een aangepast oordeel over de getrouwheid van de jaarrekening.
Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT. Wij hebben voor onze controle van de WNT onze interne specialisten ingezet.
Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid
Er zijn geen belangrijke wijzigingen in de verslaggevingsregels
De in de jaarrekening verantwoorde baten, lasten en balansmutaties over 2021 zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2021.
Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming voor moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om schattingen te moeten maken voor het effect van zaken die inherent onzeker zijn.
Wel is sprake van een tweetal onzekerheden in het sociaal domein, waarvoor wij kortheidshalve verwijzen naar Bijlage A2. De omvang ervan in relatie tot de door ons gehanteerde materialiteit heeft niet geleid tot een aangepast rechtmatigheidsoordeel. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk ‘Analyse begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat geen sprake is van begrotingsonrechtmatigheden. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de SiSa-bijlage en de bijlage Subsidieregeling Bereikbaarheidsakkoord Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage en de bijlage Subsidieregeling Bereikbaarheidsakkoord over 2021 geconstateerd.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn in de jaarrekening uiteengezet in de paragraaf ‘Algemene grondslagen van waardering en resultaatbepaling’. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken en schattingen geëvalueerd, en hebben hiervoor gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Op basis van onze werkzaamheden en bevindingen zijn wij van mening dat de verslaggevingsvraagstukken en de daarbij toegepaste schattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.
Bijlagen
Blz. 10
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Eindhoven Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.
De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.
Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.
Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar
•
Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.
•
Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.
•
Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.
De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de paragraaf ‘Algemene grondslagen van waardering en resultaatbepaling’ in de jaarrekening 2021. De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV). Deze grondslagen zijn aanvaardbaar. De jaarstukken 2021 van uw gemeente bestaan uit: •
Het jaarverslag 2021 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).
•
De jaarrekening 2021 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting, SiSabijlage en bijlage Subsidieregeling Bereikbaarheidsakkoord).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 11
Bevindingen jaarrekening
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is vergelijkbaar met 2020 Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Uw gemeente mag geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen muteren. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming.
Eigen vermogen (x € 1 miljoen)
2021
2020
2019
2018
Eigen vermogen per 1 januari
350,6
301,5
250,7
178,5
Tussentijdse resultaatbestemming
10,2
5,7
-/- 1,0
2,5
Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2021 bedraagt € 42,9 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 10,2 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2021 circa € 32,7 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.
Gerealiseerd resultaat
32,7
43,4
51,8
71,6
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
42,9
49,1
50,8
74,1
In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2021 circa 39% van het balanstotaal (ultimo 2020: 38% van het balanstotaal) en is daarmee vergelijkbaar met 2020.
Eigen vermogen per 31 december
Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat: dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. De tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming. Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.
Correctie reserve ISE naar overlopende passiva
-/- 1,9 393,5
350,6
301,5
Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen) Totale baten
990,3
Totale lasten
-/- 947,4
Voordelig gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten
42,9
Af: stortingen in reserves
-/- 137,6
Bij: onttrekkingen aan reserves
127,4
Saldo mutaties reserves
-/- 10,2
Voordelig gerealiseerd resultaat
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
250,7
Overige aangelegenheden
32,7
Bijlagen
Blz. 13
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2021 laat – exclusief/voor mutaties in reserves – een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 42,9 miljoen zien, ten opzichte van een nadelig saldo van € 18,9 miljoen volgens de begroting na wijziging. De jaarrekening 2021 sluit – na verwerking van mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van € 32,7 miljoen (begroot na wijziging: voordelig circa € 2 miljoen). In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.
Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 80 60 40 20 -
2018
2019
2020
2021
Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 15 10 5 -
2018
2019
2020
2021
Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 80 60 40 20 -
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
2018
Interne beheersing
2019
2020
2021
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 14
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Eindhoven (begroot en werkelijk over de periode 2018-2021) Solvabiliteitsratio
40%
10%
6%
20%
4%
10%
2% 2018
2019
Begroot
80%
2020
2021
0%
Werkelijk
Grondexploitatiequote 2018
2019
Begroot
Netto schuldquote
10%
2020
2021
Werkelijk
Structurele exploitatieruimte
8%
60%
6%
40%
4% 2%
20% 0%
De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.
8%
30%
0%
Solvabiliteit
Grondexploitatiequote
0% 2018
2019
Begroot
Bestuurlijke samenvatting
2020
2021
Werkelijk
-2%
2018
2019
Begroot
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
2020 Werkelijk
2021
De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt. Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie. Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 15
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan lijkt niet altijd voldoende in balans te zijn met de beschikbare (personele) capaciteit en mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op de politiek-bestuurlijke ambities van de raad en het college dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en capaciteit kan realiseren. Wij hebben hiernaast een analyse toegevoegd waaruit blijkt dat uw gemeente een tekort van € 18,9 miljoen (voor mutaties reserves) begroot en een overschot van € 42,9 miljoen (voor mutaties reserves) realiseert over 2021. Daarbij hebben wij ook de vergelijking met 2020 en de splitsing naar baten en lasten inzichtelijk gemaakt. Uw organisatie is zich terdege bewust van deze problematiek en heeft inmiddels continu aandacht voor het waar mogelijk verder ontwikkelen van de kwaliteit en voorspellende waarde van de begroting en tussentijdse informatievoorziening.
Wij onderschrijven het belang hiervan en blijven de ontwikkelingen ter zake met belangstelling volgen. In dit kader zijn wij ons ervan bewust dat 2021 (net als 2020) mogelijk niet geheel representatief is omdat als gevolg van corona ook een effect van herprioriteren en uitstel van activiteiten is ontstaan en de voorspelbaarheid lastiger was door de onzekere situatie. Daarbij merken wij op – zoals ook is vermeld bij de vorige bullet – dat uw gemeente op een aantal onderdelen mede afhankelijk is van informatie van derden en nooit alles exact kan voorzien, waardoor de prognoses wel nauwkeuriger kunnen c.q. worden, maar nooit precies zullen gaan aansluiten met de realisatie. Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen) 60 40 20 (20)
Begroting 2020
Realisatie 2020
Begroting 2021
Realisatie 2021
Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.010 995 980 965 950
Begroting 2020
Realisatie 2020
Begroting 2021
Realisatie 2021
Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 1.030 1.005 980 955 930
Begroting 2020
Interne beheersing
Realisatie 2020
Begroting 2021
Realisatie 2021
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 16
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is toegenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2021 (zie hierna), waardoor de ratio weerstandsvermogen met 0,3 is toegenomen tot 1,6. Deze ratio kwalificeert als voldoende.
De toename van de risico’s ten opzichte van 2020 is vooral veroorzaakt c.q. te verklaren door de volgende mutaties in de risico’s: •
Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 172 miljoen (2020: € 167 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar.
•
Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van de risico-inventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt maximaal circa € 107 miljoen (2020: € 97 miljoen). Ten opzichte van 2020 is hiermee sprake van een toename van de gekwantificeerde risico’s met circa € 10 miljoen.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Een afname van risico’s voor (humanitaire) rampen met € 5 miljoen (in de jaarrekening 2020 was dit risico specifiek gericht op COVID-19): dit risico ziet toe op de (mogelijke) gevolgen van de toekomstige opleving van COVID-19 en andere humanitaire rampen zoals de Rusland/Oekraïne crisis). Een nieuw risico voor marktontwikkelingen van € 15 miljoen: dit risico ziet toe op algemene marktontwikkelingen en -risico’s, zoals stijging van lonen en prijzen, renteontwikkelingen en een verhoogd risicoprofiel vanwege de op handen zijnde binnenstedelijke projecten.
•
Het vervallen c.q. in andere risico’s verwerken van de overige externe risico’s van € 8,5 miljoen.
•
Een toename van de voor het grondbedrijf benodigde weerstandscapaciteit met € 4 miljoen: de toename vloeit voort uit de actualisatie van de risicoanalyse ultimo 2021.
•
Een nieuw risico voor Passport4Work van € 4,9 miljoen (mogelijke vertraging in het tijdig voldoen aan de AVG, met als gevolg schade voor de private partners en het terugvorderen door de EU van een voor dit project verstrekte subsidie).
Bovengenoemde (mutaties in de) risico’s zijn in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ nader toegelicht. Kortheidshalve verwijzen wij hiernaar. Uw weerstandscapaciteit van € 172 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 107 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
De ontwikkeling van de weerstandscapaciteit en de ratio weerstandsvermogen (= beschikbare weerstandscapaciteit / maximaal risico) in de afgelopen jaren hebben wij hiernaast grafisch weergegeven. Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen) 160 130 100 70 40
2018
2019
2020
2021
Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit Norm weerstandsvermogen (10% van primitieve begroting)
Ratio weerstandsvermogen 3,00 2,50 2,00 1,50 1,00
2018
Bijlagen
2019
2020
Blz. 17
2021
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Samenvattend beeld uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De voorraad onderhanden werk
•
De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder bouwgronden in exploitatie (hierna: grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2021 ad € 73,4 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2022 e.v. nog te realiseren baten en lasten. De nog te realiseren baten en lasten vormen met de huidige boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening als het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van de grondexploitatie dient de gemeente per project te bepalen of zij verwacht de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten terug te verdienen. Ultimo 2021 gaat het om 100 individuele (deel)projecten. De gemeente Eindhoven schat ultimo 2021 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 4,5 miljoen bedraagt (2020: € 6,2 miljoen). Hiervoor is een verliesvoorziening getroffen die in overeenstemming met het BBV in mindering is gebracht op de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie.
Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: •
•
•
•
Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?
De ontwikkeling van de totale boekwaarde van de grondexploitatie is meerjarig als volgt weer te geven:
Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen de gemeente kan handhaven en welke grondprijzen zij bovenwaarts moet bijstellen door de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?
90
Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de plankosten (vooral kosten bouw- en woonrijpmaken). Heeft de gemeente afgewogen welke prijzen zij kan handhaven en welke prijzen zij bovenwaarts moet bijstellen door de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen? Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke schatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen, de inflatie en de plankosten?
De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in de paragraaf ‘Grondbeleid’ van het jaarverslag 2021.
Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 100 80 70
2018
2019
2020
2021
Ontwikkeling boekwaarde Uit deze figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie in 2021 als saldo van de lasten en baten met circa € 20 miljoen is afgenomen. De belangrijkste oorzaak hiervan – naast de investeringen voor diverse projecten – betreft de grondverkopen voor de projecten Strijp S, Meerhoven (wonen en bedrijven) en Blixembosch voor in totaal circa € 42 miljoen. Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •
Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer wij ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen beschouwen.
Bijlagen
Blz. 19
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Samenvattend beeld uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •
Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij uw gemeente?
•
Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.
•
Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van uw gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).
De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2021 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is. Tussentijdse winstneming Op basis van de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ van de commissie BBV moet de gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) toepassen. Hierbij geldt als vereiste dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2021 voor € 6,1 miljoen aan tussentijdse winst genomen (2020: € 7,8 miljoen).
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij per project de huidige boekwaarde, het begrote resultaat bij afsluiting, de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (zoals de vraag of hieraan bijvoorbeeld al contracten ten grondslag liggen of niet), en de omvang van de verschillen tussen de begroting voor en de realisatie in het boekjaar. Naast deze elementen spelen bij de risicoanalyse en -classificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de resterende looptijd een belangrijke rol. Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor meer complexiteit, omdat de gemeente een bestaand gebied herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw te ontwikkelen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt normaliter ook voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt.
Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Meerhoven en Stationsdistrict de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waardoor wij deze grondexploitaties hebben geselecteerd om meer gedetailleerde controlewerkzaamheden op uit te voeren. Op basis van de door ons uitgevoerde werkzaamheden hebben wij vastgesteld dat de kosten- en opbrengstenramingen voldoende onderbouwd en betrouwbaar zijn. Wij concluderen dat de projecten daardoor juist zijn gewaardeerd in de gemeentelijke jaarrekening. Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Verder heeft de gemeente de opbrengsten- en kostenstijgingen in toekomstige jaren bepaald op basis van vaste indexcijfers c.q. percentages. Wij hebben – mede op basis van het onderzoek van de door uw gemeente ingeschakelde externe deskundige – de juistheid van deze parameters beoordeeld. Wij stellen vast dat de gemeente de juiste methodiek, aannames en berekeningen heeft gehanteerd en deze ook consistent heeft toegepast, in overeenstemming met het BBV. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2021 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •
Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten;
•
Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties;
•
Waar relevant/nodig externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen en grondopbrengsten; en
•
Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald voor de nog te maken plan- en civiele kosten.
De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2021 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Volledigheidshalve merken wij op dat wij bij de controle van de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2021 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten hebben betrokken. Er is hierbij dus geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente.
Bijlagen
Blz. 20
Samenvattend beeld uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening
Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.
Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2021, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.
Voor een inhoudelijke analyse van het onderdeel begrotingsrechtmatigheid verwijzen wij naar de paragraaf ‘Analyse begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarrekening 2021. Daarin legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten(overschrijdingen) over 2021.
Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van overschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de raad. 17,7
De geconstateerde lastenoverschrijdingen zijn beperkt tot overschrijdingen van mutaties in reserves. Deze overschrijdingen betreffen vooral mutaties in reserves waarvan de raad besloten heeft de werkelijke mutaties/saldi met de reserves te verrekenen en zijn daardoor rechtmatig. Verschil realisatie en begroot na wijziging (x € 1 miljoen en excl. mutaties reserves)
22,1
4,5
13,7 2,8
4,7
1,6
1,5
2,3
Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV – net als kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Nadere afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Over het boekjaar 2021 is geen sprake van overschrijdingen van kredieten.
21,1
17,4
10,3
9,4 0,8
In de figuur hieronder hebben wij per programma inzichtelijk gemaakt in hoeverre sprake is van afwijkingen ten opzichte van de begroting. Volledigheidshalve verwijzen wij hier ook naar het hoofdstuk Voorspellende waarde van uw begroting in dit accountantsverslag.
17,5
2,4
1,0
0,5
2,9
3,7
0,6 (0,1)
(1,1) (9,0)
(3,9) (3,3)
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Saldo
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Volkshuisvesting en ruimtelijke ordening
Volksgezondheid en milieu
Baten
Sociaal domein
Lasten
Sport, cultuur en recreatie
Onderwijs
Economie
Verkeer, vervoer en waterstaat
(17,4) Veiligheid
25 20 15 10 5 (5) (10) (15) (20)
Bestuur en ondersteuning
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Blz. 21
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Samenvattend beeld uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving
Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt.
Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in uw eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken.
Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen.
Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten.
Fraude en integriteit Wij hebben vastgesteld dat u begin 2022 een geactualiseerde frauderisicoanalyse heeft vastgesteld. Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens analyseren en bespreken met de gemeente. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd. Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties, en hierover tijdig met ons in contact treedt.
Bij fraude is het risico dat wij een afwijking van materieel belang niet ontdekken groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing.
Bestuurlijke samenvatting
Bevindingen jaarrekening
Interne beheersing
Overige aangelegenheden
Bijlagen
Blz. 22
Accountantsverslag jaarrekening 2021 Gemeente Eindhoven
Samenvattend beeld uit onze controle Overige bevindingen Naleving van de Europese aanbestedingsregels Uw gemeente voert in het kader van de controle op de naleving van de Europese aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ uit, die in samenspraak met ons tot stand komt en waarbij de organisatie voorbereidende werkzaamheden uitvoert op basis van onze selecties. Wij constateren – in lijn met de bevindingen van de organisatie – dat over 2021 geen sprake is van fouten of onzekerheden in de naleving van de Europese aanbestedingsregels. Vanwege het grote aantal aanbestedingen dat uw gemeente jaarlijks doet, vinden wij dit een uitstekende prestatie.
Zo is nu alleen een deelwaarneming vereist als de bestedingen voor een project groter zijn dan € 125.000. Op basis van deze eisen hebben wij over 2021 maar voor 5 projecten een deelwaarneming hoeven te verrichten. COVID-19 Wij sommen hier de belangrijkste effecten op die het coronavirus heeft (gehad) op de jaarrekening 2021: •
Subsidieregeling Bereikbaarheidsakkoord In het kader van de Samenwerkingsovereenkomst Bereikbaarheidsagenda 2017-2030 ontvangt uw gemeente vanaf 2019 via de gemeente Helmond subsidie van de provincie Noord-Brabant. De gemeente Helmond is ‘penvoerder’ voor de regio en als zodanig verantwoordelijk voor de besteding en verantwoording van de middelen aan de provincie. Via een bijlage in de jaarrekening legt uw gemeente verantwoording af over de besteding van deze middelen. Bij de controle van de eerste verantwoording in de jaarrekening 2020 constateerden wij dat de eisen in verhouding tot de omvang van de bestedingen en de materialiteit van uw jaarrekening (te) zwaar zijn. Zo dienden wij voor ieder van de 17 projecten minimaal één deelwaarneming te verrichten, terwijl in sommige gevallen de bestedingen minder zijn dan € 100.000. Naar aanleiding van overleg met de gemeente Helmond en provincie Noord-Brabant is de controle van de bijlage voor de Subsidieregeling Bereikbaarheidsakkoord in lijn gebracht met de vereisten voor de SiSa-bijlage en daarmee sterk vereenvoudigd.