Rapportage Cittaslow

Cittaslow verstopt in het DNA Beschrijvend onderzoek naar het keurmerk Cittaslow in de gemeente Eijsden-Margraten

Datum: 18 maart 2024

REKENKAMER

Inhoudsopgave Deel 1: Bestuurlijke nota

3

Onderzoeksverantwoording

4

Centrale boodschap

6

Reactie college van B&W

9

Nawoord rekenkamer

10

Deel 2: Nota van bevindingen

11

Wat en wie is Cittaslow? 1.1 / Beeld van Cittaslow International 1.2 / Structuur van Cittaslow 1.3 / Andere Cittaslow-gemeenten 1.4 / Samenvattend

12 12 13 15 17

Wat doet de gemeente met Cittaslow? 2.1 / Aansluiting bij het beleid 2.2 / Samenwerken en netwerken 2.3 / Kosten en baten 2.4 / Inzet door de organisatie 2.5 / Beleving in de organisatie 2.6 / Samenvattend

18 18 20 21 22 24 25

Hoe leeft Cittaslow in de kernen? 3.1 / Beleving bij inwoners 3.2 / Ambassadeurschap 3.3 / Samenvattend

26 26 29 31

Bijlage 1 Geïnterviewden

33

Bijlage 2 Documentenoverzicht

34

Bijlage 3 Vragenlijst ambassadeurs

36

Bijlage 4 Rapportage Moventum

37

2

REKENKAMER

Deel 1: Bestuurlijke nota

3

Onderzoeksverantwoording Aanleiding De inventarisatiegesprekken van de rekenkamer met raadsleden van de vijf fracties en met de directie en de griffie en hebben geleid tot de keuze voor het onderwerp: Cittaslow. De oorsprong van Cittaslow ligt in Orvieto in Italië (citta is Italiaans voor stadje). In 1999 hebben de burgemeesters van Orvieto, Bra, Greve en Positano het netwerk opgericht. Deze gemeenten waren al actief in de slowfood beweging. Slowfood (de term is bedacht als tegenhanger van fastfood) richt zich op puur, lekker en eerlijk eten, behoud van de traditionele keuken en een voedselproductie waarbij rekening wordt gehouden met milieu, planten, dieren en de gezondheid van de mens. De bewustwording en kwaliteit vanuit slowfood hebben deze burgemeesters vertaald naar andere elementen van de samenleving in hun gemeenten. ‘Slow’ heeft dus veel meer te maken met tijd nemen voor kwaliteit, dan met ‘langzaam’. Hiermee is Cittaslow een antwoord op en tegenhanger van de globalisering. Deelnemers zijn gemeenten die zich bewust zijn van hun eigen identiteit en zich durven te onderscheiden van andere gemeenten. Cittaslow is dan ook geen project, maar een ‘levensstijl’ voor de deelnemende gemeenten.

Doelstelling en vraagstelling De doelstelling van dit onderzoek is het verschaffen van inzicht aan de raad, het college van B&W en aan de ambtelijke organisatie over de inhoud en waarde van het keurmerk Cittaslow. De centrale vraag van het onderzoek luidt als volgt: Wat voegt het keurmerk Cittaslow toe aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van de gemeente EijsdenMargraten? De centrale vraag wordt geoperationaliseerd aan de hand van de volgende deelvragen: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Waar staat het netwerk Cittaslow voor, wat zijn de doelstellingen, hoe is het georganiseerd, en welke instrumenten worden aangeboden? Hoe controleert het netwerk de inzet van gemeenten en het naleven van de doelstellingen in het algemeen en in het bijzonder Eijsden-Margraten? Hoe verhoudt de gemeente Eijsden-Margraten zich tot andere Cittaslow gemeenten, wat betreft organisatie, gebruik van instrumenten en beleving? In welke mate sluit het beleid van de gemeente Eijsden-Margraten aan bij de doelstellingen van Cittaslow en wordt het ingezet bij besluiten? Wat zijn de directe en indirecte kosten en baten in verband met Cittaslow in Eijsden-Margraten en is het mogelijk om dit inzichtelijk te krijgen? Hoe is Cittaslow georganiseerd in de gemeentelijk organisatie en van welke instrumenten wordt gebruik gemaakt in Eijsden-Margraten? Hoe wordt het keurmerk Cittaslow ervaren en beleefd in de ambtelijk en bestuurlijke organisatie van Eijsden-Margraten? In welke mate is het keurmerk Cittaslow bekend bij inwoners, ondernemers en vertegenwoordigers van stichtingen en verenigingen van Eijsden-Margraten en hoe wordt het ervaren?

4

REKENKAMER

Onderzoeksuitvoering Onderzoeksperiode Het onderzoek vond plaats in de periode van september 2023 tot januari 2024. Onderzoeksmethoden Het onderzoek is een combinatie van verkennend en beschrijvend. De verkenning richtte zich op het ontdekken van nieuwe inzichten, terwijl de beschrijving gericht was op het weergeven van de bestaande situatie en het beantwoorden van wat-, waar-, wanneer-, en hoe-vragen. Verschillende methoden zijn toegepast, waaronder documentenanalyse en interviews met betrokken bestuurders en medewerkers. Daarnaast omvatte het onderzoek een beperkte analyse van de websites van Cittaslow en Cittaslowgemeenten. Een representatieve digitale enquête werd uitgevoerd onder het burgerpanel, terwijl ook een representatieve telefonische enquête werd gehouden onder de ambassadeurs. Alle bevindingen uit voorgaande methoden zijn samengevoegd in de Nota van bevindingen en in 2023/12 heeft er een feitelijke check door de ambtelijke organisatie op onjuistheden plaats gevonden.

Leeswijzer Dit rapport bestaat uit twee delen, namelijk de ‘Bestuurlijke nota’ en de ‘Nota van bevindingen’. In de Bestuurlijke nota legt de rekenkamer verantwoording af over het uitgevoerde onderzoek en presenteert de rekenkamer haar conclusies en aanbevelingen, gevolgd door de bestuurlijke reactie van het college van B&W en een kort nawoord van de rekekamer. De Nota van Bevindingen is opgebouwd uit drie hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk beschrijft de doelen en structuur van Cittaslow. Het tweede hoofdstuk behandelt hoe de gemeente Eijsden-Margraten Cittaslow in haar beleid opneemt en uitvoering geeft aan Cittaslow. Het derde hoofdstuk geeft antwoord op de vraag in hoeverre Cittaslow leeft onder de inwoners van de kernen van Eijsden-Margraten, gebaseerd op twee enquêtes. De bijlagen bestaan uit een overzicht van de geïnterviewde personen, de geanalyseerde documenten, de vragenlijst bij de Cittaslow ambassadeurs en het rapport van Moventem over Cittaslow.

5

Centrale boodschap In dit hoofdstuk vat de rekenkamer de conclusies beknopt samen op basis van het uitgevoerde onderzoek. De Nota van Bevindingen bevat de achtergrond en onderbouwing van deze conclusies. Na de conclusies volgen de aanbevelingen voor de raad en het college.

Conclusies De centrale vraag van het onderzoek richt zich op de bijdrage van het keurmerk Cittaslow aan het behalen van beleidsdoelstellingen in de gemeente Eijsden-Margraten. Zeven jaar na de invoering is de gemeenschap grotendeels vertrouwd met de betekenis van Cittaslow. Bovendien ontvangt Cittaslow steun van minstens de helft van de inwoners, ondernemers en organisaties in de kernen, waarbij de verbinding met de vijf kernwaarden - authenticiteit, gastvrijheid, fijnschaligheid, een unieke ligging en aandacht voor elkaar - duidelijk naar voren komt. Deze uitkomsten bieden een solide basis om de Cittaslow-inspanningen voort te zetten. Ook het college, de directie en een beperkt aantal medewerkers zijn goed vertrouwd met Cittaslow en ondersteunen het gedachtegoed, maar het is zorgwekkend is dat het onder een groot deel van de ambtelijke organisatie nauwelijks leeft. De regionale samenwerking tussen de Lijn 50 gemeenten verloopt redelijk goed, zoals bijvoorbeeld te zien is in de gezamenlijke Beleefmaand Oktober. De samenwerking met het nationale en internationale netwerk wat betreft investeringen en het gebruik maken van beschikbare instrumenten zou beter kunnen. De kernconclusie is dat het Cittaslow-keurmerk waardevol kan zijn voor het bereiken van beleidsdoelstellingen.

In de periode 2016-2020 was de animo hiervoor groot, maar na 2020, mede beïnvloed door de coronapandemie en een tijdelijke burgemeester, is de inzet verminderd en zouden er meer kansen en instrumenten aangeboord kunnen worden.

Cittaslow structuur en organisatie In dit onderzoek zijn de uitgebreide doelststellingen van Cittaslow International samengevat in acht centrale doelen: lokale voedselproductie, identiteitsbehoud, duurzame ontwikkeling, landschapskwaliteiten, kwalitatieve levensstijl, solidariteit, kleinschalig toerisme en biologische landbouw. Alle doelen zijn van belang en er is geen prioritering. Cittaslow is ontstaan in Italië, en hier ligt ook de geografische concentratie. De strategie van Cittaslow International is gericht op wereldwijde uitbreiding. De aansluiting bij het netwerk is intensief door een uitgebreid certificeringsproces, maar eenmaal aangesloten is er beperkte toetsing. Hierdoor behouden gemeenten autonomie bij de interpretatie en implementatie van Cittaslow-principes. In Nederland bevindt Eijsden-Margraten zich in een middenpositie ten opzichte van de andere tien Nederlandse gemeenten. De Cittaslow-portefeuille is toegewezen aan een wethouder, terwijl deze bij andere gemeenten meestal onder de verantwoordelijkheid van de burgemeester valt. De oriëntatie van Nederlandse gemeenten verschilt, soms gericht op duurzaamheid, soms op toerisme, en soms in brede (toekomst)visies. Bij Belgische gemeenten lijkt de focus vooral te liggen op het bevorderen van lokale voedselproductie, verwerking, en consumptie, terwijl Duitse gemeenten zich richten op het stimuleren van toerisme.

Cittaslow in de gemeente Eijsden-Margraten Op strategisch niveau heeft Cittaslow weinig impact, aangezien het de laatste jaren niet prominent aanwezig is in (overkoepelende) visies en minder terugkomt in de planning & control cyclus. Bovendien zijn Cittaslow-doelstellingen niet gestructureerd geïntegreerd in de besluitvorming met een vaste paragraaf in de collegevoorstellen. Er is een redelijke samenwerking in de Lijn 50 regio, er is echter (nog) geen structurele Cittaslow-agenda; samenwerking lijkt eerder ad hoc te zijn en wordt geïnitieerd naar aanleiding van evenementen zoals de Beleefmaand. Van de adviezen uit het Manifest Cittaslow Lijn 50 samenwerking uit 2020 is anno 2023 een deel uitgevoerd, terwijl andere adviezen blijven steken bij voornemens of onvolledig zijn uitgevoerd.

6

REKENKAMER

Wat betreft de kosten en baten zijn de directe kosten beperkt tot abonnement en ondersteuning van Slow Food Limburg en activiteiten voor het ambassadeursnetwerk. Indirecte kosten en baten zijn lastig inzichtelijk te maken. Financiële baten zijn niet direct aanwijsbaar, maar er idealiter zijn er kwaliteitsimpulsen in het beleid en in de uitvoering. Het meest zichtbare instrument is het ambassadeurschap waarbij de actieve ondersteuning vanuit de gemeente matig aanwezig is. De instrumenten erkenning en marketingtools worden redelijk toegepast, ofschoon er zeker nog ruimte is om de zichtbaarheid en consistentie van de boodschap te vergroten. De instrumenten zoals richtlijnen en criteria als leidraad, gebruikmaken van internationale en nationale netwerken, best practice-, scholings- en storytelling projecten zijn door de gemeente Eijsden-Margraten de afgelopen jaren nauwelijks benut.

Cittaslow in de kernen van Eijsden-Margraten De meerderheid van de inwoners, ondernemers en organisaties is in meer of mindere mate op de hoogte van het logo en de betekenis van Cittaslow. Lokale Cittaslow burgerinitiatieven en ambassadeurs zijn minder bekend onder alleen inwoners. Ondernemers en vooral betrokkenen bij een maatschappelijke vereniging of stichting hebben het beste begrip van Cittaslow. Meer dan de helft van de bevolking ondersteunt het feit dat de gemeente EijsdenMargraten een Cittaslow-gemeente is, waarbij deze steun relatief hoger is bij mensen boven de 55 jaar en iets lager bij mensen jonger dan 55 jaar. De bevestiging van de aansluiting van Cittaslow bij de kernwaarden komt zowel van inwoners als ambassadeurs. Inwoners van de kernen van Eijsden-Margraten vinden de Cittaslow-waarden ook belangrijk in hun persoonlijke leven. Voor ambassadeurs is onduidelijk hoe Cittaslow of de kernwaarden doorwerken in de besluitvorming van de gemeenten, behalve bij kleine projecten. De houding van ambassadeurs varieert ten opzichte van Cittaslow, van integratie in bedrijfspraktijken tot twijfels over de praktische toepassing en een meer afstandelijke benadering. Hoewel de voordelen van het ambassadeurschap worden benadrukt, ervaren sommige ambassadeurs ook nadelen, zoals zorgen over de structuur, de benodigde tijdsinvestering en de meerwaarde.

De meeste ambassadeurs zijn positief ten aanzien van de ondersteuning van de gemeente, behalve op het gebied van vergunningen en financiering. Ambassadeurs ervaren weinig impact van het Cittaslow-netwerk op hun onderneming, hoewel de waardering vanuit de gemeente als positief wordt ervaren. Hoewel ambassadeurs weinig tastbare impact waarnemen, is er potentieel voor verdere betrokkenheid en samenwerking met de gemeente om de Cittaslow-doelen te realiseren. Echter, de toekomstplannen van een groot deel van de ambassadeurs duiden op een beperkte bereidheid om actief Cittaslow uit te dragen.

Aanbevelingen 1.

Raad en College formuleer Cittaslow ambities

Cittaslow gaat uit van de autonomie van de gemeente bij de interpretatie en implementatie. Om hierin succesvol te zijn, is het essentieel helder voor ogen te hebben wat de gemeente Eijsden-Margraten wil bereiken met het Cittaslow-gedachtegoed. Als eerste stap is het raadzaam om een prioritering aan te brengen in de acht afgeleide doelen van het internationale netwerk. Betrek de huidige raad hierbij om te verifiëren of dit anno 2024 raadsbreed wordt gedragen. Nadat de hoofddoelen bekend zijn en duidelijk is of het gedragen wordt door de raad, kunnen meetbare en concrete ambities worden geformuleerd. Voorbeelden zijn: • • • •

Eind 2024 willen we dat alle interne medewerkers bekend zijn met het Cittaslow-gedachtegoed en daarnaar handelen. Vanaf 2024 wordt het Cittaslow gedachtegoed zichtbaar overwogen in alle beleidsstukken en collegebesluiten. Tweejaarlijks neemt Eijsden-Margaraten deel met een Best Practice Project aan Cittaslow International In 2026 is 70% van alles inwoners bekend met Cittaslow, enzovoort.

Formuleer deze doelen concreet en ambitieus en zodanig dat ze na enkele jaren gemeten kunnen worden. Hierbij kan gebruik gemaakt worden van de in 2023 gehouden nulmeting door Moventem in het kader van dit onderzoek. Bij het formuleren van de doelen zijn ook de kaders, randvoorwaarden en het beschikbare budget van belang. Kijk

7

hierbij ook naar andere organisatiedoelen die de gemeente zich gesteld heeft, aangezien niet alles haalbaar is en mogelijk binnen de gestelde grenzen. 2.

B&W neem actief deel aan de nationale en internationale Cittaslow-netwerken

Een netwerk kan alleen succesvol zijn als deelnemers actief participeren. De gemeente Eijsden-Margraten zou hierin een meer proactieve rol kunnen vervullen door frequenter deel te nemen aan beraadslagingen en zelf ideeën en projecten te initiëren. Gezien de kosten kan overwogen worden om niet jaarlijks deel te nemen, maar het is wel wenselijk om op zijn minst de ontwikkelingen en verslaglegging op nationaal en internationaal niveau nauwlettend te volgen, wat momenteel onvoldoende gebeurt. Daarnaast is het opportuun, gezien het brede scala van Cittaslow over verschillende terreinen en als overkoepelend gedachtegoed, om de verantwoordelijkheid voor Cittaslow bij de burgemeester te beleggen. Deze portefeuille is bovendien overwegend belegd bij burgemeesters in andere gemeenten, wat een meer gelijkwaardige opstelling bevordert bij de deelname aan het netwerk. Voor het college en de ambtelijke organisatie is het van belang om actief gebruik te maken van internationale instrumenten die momenteel nog onvoldoende worden benut. Dit omvat onder andere erkenning door zichtbaarheid, het inzetten van marketingtools, het hanteren van richtlijnen en criteria als leidraad (zie ook aanbeveling 1), en daarnaast het organiseren van best practice, scholings- en storytelling projecten.

Het inzetten van deze instrumenten zal de gemeente in staat stellen om nog effectiever bij te dragen aan en te profiteren van het Cittaslow-netwerk. 3.

College en ambtelijke organisatie communiceer zichtbaar over Cittaslow zowel intern als extern

Het is raadzaam om de externe communicatie over Cittaslow te intensiveren en de zichtbaarheid te vergroten. Hoewel het mogelijk niet noodzakelijk is om fysieke symbolen als vlaggen te plaatsen, is een doordachte marketingcampagne van belang. Overtuigende structurele communicatie draagt bij aan een breder begrip en draagvlak voor Cittaslow, wat op zijn beurt de effectiviteit van de principes kan vergroten. Daarnaast is het van essentieel belang om de interne communicatie over Cittaslow te optimaliseren, gezien het feit dat het momenteel voornamelijk bekend is bij een klein deel van de medewerkers. Organiseer interne evenementen waarin bestaande medewerkers enthousiast worden meegenomen. Bij nieuwe medewerkers kan dit al worden geïntroduceerd tijdens sollicitatiegesprekken en vervolgens in de inwerkprocedure. Het is van belang dat Cittaslow een integraal onderdeel wordt van de organisatiecultuur, waarbij medewerkers gemotiveerd zijn om de principes toe te passen in hun dagelijkse werkzaamheden. 4.

Ambtelijke organisatie faciliteer enthousiast en versterk het ambassadeursnetwerk in Eijsden-Margraten

De recente benoeming van vijf nieuwe ambassadeurs kan mogelijk nieuw elan brengen, wat noodzakelijk is gezien de beperkte toekomstplannen van een groot deel van de huidige ambassadeurs. Voor ambassadeurs die zich niet langer verbonden voelen met Cittaslow is het raadzaam om mogelijk afscheid van elkaar te nemen. Het draait niet om het aantal ambassadeurs, maar juist om de kwaliteit; wat kunnen en willen ambassadeurs bijdragen en wat zet de gemeente daar tegenover? Dit laatste begint met duidelijkheid over de wensen en verwachtingen ten aanzien van ambassadeurs en als gemeente een vast aanspreekpunt te bieden. Daarnaast zullen ambassadeurs zich meer ondersteund voelen als de gemeente zich actief inzet voor het vergroten van bekendheid met gerichte marketing. Hierdoor kan het enthousiasme in het lokale netwerk weer aangewakkerd worden. Het zoeken naar samenwerking met de gemeenten Vaals en Gulpen-Wittem is een stap in de goede richting, maar het is onvoldoende om het enthousiasme terug te brengen in Eijsden-Margraten. Het is noodzakelijk om eerst het ambassadeursnetwerk in Eijsden-Margraten effectief te faciliteren en te versterken. 5.

College en ambtelijke organisatie continueer en versterk Cittaslow samenwerking in Lijn 50 verband

Hoewel de huidige samenwerking in Lijn 50 verband redelijk verloopt, is de laatste aanbeveling om deze positieve dynamiek voort te zetten en verder te versterken door elkaar frequent op te zoeken. Een mogelijke volgende stap zou kunnen zijn om de samenwerking te intensiveren op bestuurlijk en strategisch niveau, aangezien de huidige inspanningen zich voornamelijk op projectniveau afspelen. Door de samenwerking te tillen naar een hoger niveau, kan een meer integrale benadering worden gerealiseerd. Dit zou kunnen leiden tot strategische beslissingen die de Cittaslow-principes effectiever in de beleidsvorming van de betrokken gemeenten integreren. Het is belangrijk om deze samenwerking te benaderen als een kans om gezamenlijk strategische doelen te formuleren en te implementeren, waardoor de impact van Cittaslow op een breder niveau wordt vergroot.

8

REKENKAMER

Reactie college van B&W

9

Rekenkamer Eijsden-Margraten t.a.v. Mevrouw A. Hubens

Eijsden-Margraten:

8 maart 2024

Onderwerp:

Rapport Rekenkamer 'Cittaslow verstopt in het DNA'

Geachte mevrouw Hubens, Op 16 januari 2024 hebben wij het rapport ‘Cittaslow verstopt in het DNA’ van de Rekenkamer ontvangen. Op de eerste plaats danken wij u voor het uitgevoerde onderzoek en het rapport met conclusies en aanbevelingen. Graag maken wij van uw uitnodiging gebruik om onze reactie op het rapport te geven. In de periode september 2023 – januari 2024 heeft de Rekenkamer beschrijvend onderzoek uitgevoerd naar het keurmerk Cittaslow in de gemeente Eijsden-Margraten. De vraag die centraal staat in het onderzoek is: ‘Wat voegt het keurmerk Cittaslow toe aan het realiseren van de beleidsdoelstellingen van de gemeente Eijsden-Margraten?’ Het onderzoek is een combinatie van verkennend en beschrijvend onderzoek waarbij verschillende methoden zijn toegepast (documentenanalyse, interviews met bestuurders en medewerkers, een beperkte analyse van websites, een digitale enquête onder het burgerpanel en een telefonische enquête onder de Cittaslow ambassadeurs). De bevindingen zijn samengevoegd in een nota van bevindingen. In december 2023 heeft een feitelijke check op onjuistheden door de ambtelijke organisatie plaatsgevonden. Naar aanleiding van de bevindingen worden in het onderzoek de volgende conclusies geformuleerd: • •

• • •

Zeven jaar na invoering van het keurmerk Cittaslow is de gemeenschap grotendeels vertrouwd met de betekenis van Cittaslow; Cittaslow ontvangt steun van minstens de helft van de inwoners, ondernemers en organisaties in de kernen waarbij de verbinding met de kernwaarden duidelijk naar voren komt; deze uitkomsten bieden een solide basis om de Cittaslow-inspanningen voort te zetten; het keurmerk Cittaslow leeft nauwelijks onder een groot deel van de ambtelijke organisatie; de regionale samenwerking in Lijn 50 verband verloopt redelijk goed, echter de samenwerking met het nationale en internationale netwerk zou wat betreft investeringen en het gebruik maken van beschikbare instrumenten beter kunnen;

Behandeld door Bijlage(n) Documentkenmerk(en)

: Janssen : Geen :

*Z093E64D604*

Uw brief van Uw kenmerk Pagina

: : : 1 van 3

Ons kenmerk

: Z/24/195995/668385

•

de kernconclusie is dat het Cittaslow-keurmerk waardevol kan zijn voor het bereiken van beleidsdoelstellingen. In de periode 2016-2020 was de animo hiervoor groot, maar na 2020 (o.a. coronapandemie en waarnemend burgemeester) is de inzet verminderd en zouden er meer kansen en instrumenten aangeboord kunnen worden.

Wij hebben kennis genomen van de conclusies. Inhoudelijk zullen wij per aanbeveling onze reactie weergeven. Aanbeveling 1 Raad en college formuleer Cittaslow ambities Wij nemen de waarden van onze gemeente (authenticiteit, gastvriendelijkheid, fijnschaligheid, unieke ligging en aandacht voor elkaar), die de basis vormen voor het keurmerk Cittaslow voor onze gemeente, mee als onderdeel van onze strategische koers die wij explicieter willen formuleren. Deze strategische koers moet antwoord geven op de vraag wat voor gemeente Eijsden-Margraten wil zijn. Uit diverse documenten en trajecten (waaronder bijvoorbeeld Cittaslow, het Bestuursakkoord 2022-2026 en de bouwsteennotitie Omgevingsvisie) wordt impliciet al beschreven wat voor gemeente Eijsden-Margraten wil zijn. Het ontbreekt echter aan een eenduidige richting die voor iedereen helder is, expliciet wordt uitgedragen en een herkenbare basis vormt voor verdere visie- en beleidsontwikkeling, positionering en profilering van de gemeente Eijsden-Margraten. Vanuit deze strategische koers kan de door u voorgestelde prioritering en koppeling met de organisatiedoelen plaatsvinden.

Aanbeveling 2 B&W neem actief deel aan de nationale en internationale Cittaslow netwerken Wij nemen deze aanbeveling over en zullen in overleg treden met de gemeente EchtSusteren (waarvan de burgemeester voorzitter is van het landelijk netwerk) om aangehaakt te blijven bij het Cittaslow netwerk. De burgemeester zal participeren in de (inter)nationale netwerken en de portefeuillehouder economie in de lokale netwerken. Voor wat betreft een actieve deelname aan internationale netwerken merken wij op dat dit voor onze gemeente wel een meerwaarde moet hebben. Wij zullen ons met name richten op de landen direct om ons heen. Denk bijvoorbeeld aan de voorgenomen jumelage met Clervaux (Luxemburg), hetgeen mede ertoe geleid heeft dat ook Clervaux een Cittaslow-gemeente is geworden. Aanbeveling 3 College en ambtelijke organisatie communiceer zichtbaar over Cittaslow zowel intern als extern Wij nemen deze aanbeveling over en zullen zowel intern als extern doelgerichter en zichtbaarder communiceren. Overigens zal in het nieuwe inwerkprogramma voor nieuwe medewerkers Cittaslow expliciet worden opgenomen. Aanbeveling 4 Ambtelijke organisatie faciliteer enthousiast en versterk het ambassadeursnetwerk in Eijsden-Margraten Op 24 oktober 2023 hebben wij in ons besluit om nieuwe Cittaslow ambassadeurs te benoemen het volgende overwogen: •

De individuele ambassadeur krijgt erkenning voor zijn ondernemen of activiteiten (organisatie) in Cittaslow en wordt in de communicatie (gemeente, Visit ZuidLimburg e.o.) extra onder de aandacht gebracht bij het publiek;

Pagina

: 2 van 3

Ons kenmerk

: Z/24/195995/668385

•

Het creëren van een ambassadeursnetwerk dat op eigen wijze, actief Cittaslow uitdraagt in en buiten de gemeente Eijsden-Margraten. Tevens biedt het netwerk de mogelijkheid van onderlinge kennis- en ervaringsuitwisseling en is het gericht op samenwerking binnen mogelijke nieuwe activiteiten en/of verdienmodellen van de ondernemers/organisaties. Voorop staat hierbij gezamenlijk vasthouden aan en verder uitdragen van het Cittaslow gedachtegoed. Als voorbeeld is vanuit het netwerk in 2022 de Cittaslowmaand oktober ontstaan.

Wij zien de rol van de gemeente in stimuleren en waar wenselijk, mogelijk faciliteren van het ambassadeursnetwerk. De gemeente vraagt het netwerk om zelf initiatief te nemen en vorm en inhoud te geven aan hoe het netwerk, de individuele ambassadeurs en het collectief, kan helpen doelen te stellen en deze te bereiken. Als gemeente luisteren wij naar de behoefte en denken pro-actief mee over wat het netwerk zou kunnen betekenen voor de individuele ambassadeurs en voor de gemeente c.q. gemeenschap. Het is van belang dat er vanuit de gemeente een vast aanspreekpunt beschikbaar is. Onze bedrijvencontactfunctionaris vervult deze rol. Aanbeveling 5 College en ambtelijke organisatie continueer en versterk Cittaslow samenwerking in Lijn 50 verband Wij staan positief tegenover een intensievere samenwerking met Gulpen-Wittem en Vaals ten aanzien van Cittaslow. Deze aanbeveling nemen wij tevens mee in onze bredere heroriëntatie op strategische (regionale) samenwerking.

Wij vertrouwen erop u hiermee van dienst te zijn geweest,

Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Eijsden-Margraten, De waarnemend De burgemeester, gemeentesecretaris,

Drs. J.M.F. Kool

Mr. A.P. Krijnen

Pagina

: 3 van 3

Ons kenmerk

: Z/24/195995/668385

Nawoord rekenkamer De rekenkamer heeft kennisgenomen van de reactie van het college, zoals verwoord in de brief van 8 maart. De rekenkamer constateert met genoegen dat het college ervoor open staat om alle vijf de aanbevelingen te gaan overnemen. Ten aanzien van de reactie van het college op aanbeveling 1 en 4 wil de rekenkamer nog kort wat toevoegen. Wat betreft aanbeveling 1: De koppeling met een expliciete strategische koers lijkt de rekenkamer logisch. Echter, dit laat onverlet om meetbare beleidsambities te bepalen en vervolgens concrete stappen te zetten om deze ambities te behalen. Inzake aanbeveling 4: De rekenkamer wil nogmaals benadrukken hoe belangrijk het is om de huidige ambassadeurs duidelijkheid te verschaffen over wensen en verwachtingen. Mogelijk is het ook noodzakelijk om afscheid te nemen van ambassadeurs die geen betrokkenheid meer voelen. Ga open het gesprek aan. Een vast contactpersoon is een basisvoorwaarde, maar het gaat zeker ook om enthousiaste ondersteuning van en betrokkenheid bij het netwerk door de gemeentelijke organisatie. Tot slot wenst de rekenkamer de raad, het college en de ambtelijke organisatie alle welslagen toe bij het implementeren van de aanbevelingen en het integreren van het Cittaslow-gedachtegoed in het prachtige landschappelijke gebied van Eijsden-Margraten.

10

REKENKAMER

Deel 2: Nota van bevindingen

11

1

Wat en wie is Cittaslow? In dit hoofdstuk beantwoorden wij de volgende deelvragen:

1. 2. 3.

Waar staat het netwerk Cittaslow voor, wat zijn de doelstellingen, hoe is het georganiseerd, en welke instrumenten worden aangeboden? Hoe controleert het netwerk de inzet van gemeenten en het naleven van de doelstellingen in het algemeen en in het bijzonder Eijsden-Margraten? Hoe verhoudt de gemeente Eijsden-Margraten zich tot andere Cittaslow gemeenten, wat betreft organisatie, gebruik van instrumenten en beleving?

1.1 / Beeld van Cittaslow International Inleiding Cittaslow is een internationale beweging die zich richt op het bevorderen van levenskwaliteit in gemeenten door middel van een langzamer en meer duurzaam levensritme. Het concept is ontstaan in Italië in 1999 en heeft zich sindsdien verspreid naar verschillende landen over de hele wereld. Op de website staat als introductie vermeld: ‘Gemeenten die zich bij de vereniging aansluiten, worden gedreven door nieuwsgierige mensen die verlangen naar een herstelde tijd, waar de mens nog steeds de hoofdrolspeler is in de langzame en gezonde opeenvolging van seizoenen, met respect voor de gezondheid van de burgers, de authenticiteit van producten en goed eten, rijk aan fascinerende ambachtelijke tradities, waardevolle kunstwerken, pleinen, theaters, winkels, cafés, restaurants, plaatsen van geest en ongerepte landschappen, gekenmerkt door de spontaniteit van religieuze rituelen en respect voor tradities, in de vreugde van een langzaam en rustig leven.’ Dit is dus waar het netwerk voor wil staan en dit citaat is tevens opgenomen in het Manifest van 2020. In de brochure uit 2019 staat het volgend vermeld: ‘Cittaslow International is een non-profit vereniging is die burgemeesters van kleine en middelgrote steden bijeenbrengt.

Cittaslow kan niet bestaan zonder de actieve bijdrage van lokale entiteiten, handelaren, ambachtslieden, boeren, scholen, vrijwilligersorganisaties, enzovoort. Het primaire doel is het behoud van de gemeenschapsgeest en tegelijkertijd kennis overdragen aan de nieuwe generaties om hen bewust te maken van hun cultureel erfgoed. "Er is geen Slim zonder Langzaam." Om een Cittaslow-stad te worden, moet een stad een specifiek certificeringsproces doorlopen. ‘ Volgens deze brochure is dit gebaseerd op vijf pijlers: 1. Minder hectisch te leven of wel de positieve kant zien van traagheid; 2. Circulaire economie nastreven door minder te consumeren en meer te recyclen en hergebruiken; 3. Veerkracht door te "Verbeteren wat we zijn en wat we hebben, zonder onszelf te vernietigen"; Een van de pijlers van Cittaslow is een boodschap en tegelijkertijd een programma; 4. Sociale rechtvaardigheid, inclusie en uitsluiten van discriminatie; 5. Lokale cultuur en erfgoed bevorderen.

12

REKENKAMER

Doelstellingen De doelstellingen van Cittaslow hebben allen te maken met de uitdagingen waarmee moderne samenlevingen worden geconfronteerd als gevolg van globalisering en de snelle levensstijl. Dit wordt in nogal uitgebreide, bloemrijke taal geuit waarbij sprake is van een groot aantal doelen die deels in elkaar overlopen. In deze rapportage zijn deze doelen samengevat in de acht belangrijkste waarbij ze in willekeurige volgorde worden gegeven: 1. Lokale voedselproductie: Cittaslow legt de nadruk op lokale voedselproductie, ondersteuning van boerenmarkten en het behoud van traditionele culinaire verwerkingspraktijken. Het erkent de waarde van voedsel als een belangrijk aspect van de lokale identiteit. 2. Identiteitsbehoud: Cittaslow streeft naar het behoud van lokale identiteit, tradities en culture waarden. 3. Duurzame ontwikkeling van wonen en werken: Cittaslow wil lokale economieën ondersteunen door het promoten van lokale bedrijven, kleine lokale ambachten en traditionele producenten waarin innovatieve oplossing geïntegreerd worden. 4. Landschapskwaliteiten: Cittaslow wil dat gemeente maatregelen nemen om de unieke kenmerken en waarden van een landschap te beschermen. 5. Kwalitatieve en gezonde levensstijl: De beweging bevordert een betere levenskwaliteit voor de inwoners, met aandacht voor welzijn, gezondheid en sociale verbondenheid. 6.

Solidariteit en sociale rechtvaardigheid: Cittaslow streeft naar solidariteit tussen mensen en gemeenschappen. Het promoot sociale rechtvaardigheid en inclusie, zij wil mensen verbinden met elkaar. 7. Kleinschalig toerisme: Cittaslow wil kleinschalig toerisme en recreatie bevorderen onder meer in relatie tot de leefbaarheid. 8. Biologische landbouw: Cittaslow pleit voor duurzame ontwikkeling, met een nadruk op het verminderen van de ecologische voetafdruk, het bevorderen van milieuvriendelijke praktijken en circulaire principes. Het is onduidelijk welke prioriteit wordt gegeven aan de verschillende doelstellingen, wat het belangrijkst is en welke doelen weliswaar van belang zijn, maar wellicht minder urgent of meer op de achtergrond aanwezig. Van oorsprong richtte Cittaslow zich vooral op lokale voedselproductie. Daarna werd met name de identiteit en authenticiteit een belangrijk thema. De laatste jaren lijkt duurzame ontwikkeling echter voorop te staan.

1.2 / Structuur van Cittaslow Organisatiestructuur In maart 2001 werd 'Cittaslow' formeel opgericht als vereniging. Dit is vastgelegd in het International Charter van 2014. Dit charter bepaalt niet alleen de onbeperkte duur van de vereniging, maar ook het eigen handelsmerk: "een oranje gekleurde slak met een kroon van moderne en historische gebouwen". De organisatiestructuur van Cittaslow omvat verschillende niveaus en organen, waaronder de Internationale Assemblee, de Internationale Coördinatiecommissie, en het Internationaal Wetenschappelijk Comité. Internationale Assemblee: Dit hoogste orgaan bestaat uit afgevaardigden van alle Cittaslow-gemeenschappen wereldwijd. Jaarlijks komen zij bijeen om belangrijke beslissingen te nemen en beleid goed te keuren. De vergadering bespreekt strategieën, internationale promotieactiviteiten, coördinatieproblemen, doelstellingen, werkrichtlijnen, budgetten, en meer. Het is een meerdaags netwerktreffen met een gevarieerd programma van best practices, cultuur, voedsel en lezingen. Deelname van gemeenten is vrijwillig en wordt inhoudelijk gecoördineerd door de voorzitter van de nationale coördinatiecomités. Internationale Coördinatiecommissie: Dit is het Dagelijkse Bestuur van Cittaslow International en bestaat uit vertegenwoordigers van verschillende Cittaslow-gemeenschappen.

Het coördineert internationale activiteiten, draagt bij aan de ontwikkeling van Cittaslow-principes, behandelt lidmaatschapsprocedures, initiatieven en beheert het Mutual Fund. Daarnaast coördineert en ondersteunt het de activiteiten van nationale structuren. Internationaal Wetenschappelijk Comité: Dit comité bestaat uit experts en geleerden die wetenschappelijke en culturele informatie leveren ter verbetering van de verenigingsactiviteiten. Het wetenschappelijk comité heeft een belangrijke stem in de besluitvorming. Nationale Coördinatiecomités: Deze comités opereren op nationaal niveau om Cittaslow-principes te verspreiden, lokale gemeenschappen te ondersteunen en samenwerking tussen Cittaslow-gemeenten in dat land te bevorderen.

13

In Nederland is dit Cittaslow Nederland, waarbij tien gemeenten zijn aangesloten. Na een periode van stilte in 20202021, is het in januari 2023 weer geactiveerd onder voorzitterschap van de burgemeester van Echt-Susteren. Er is afgesproken om een geografische indeling in regio’s te maken en een toekomstvisie op te stellen. Daarnaast zijn er internationale organen zoals een technisch-politieke adviesgroep, een Raad voor statutaire en juridische garantie, een accountantscommissie, en een geschillencommissie, elk met specifieke taken en verantwoordelijkheden. Instrumenten Cittaslow International biedt meerdere bestuurlijke en praktische instrumenten voor aangesloten gemeenten, waarmee ze hun doelstellingen van duurzaamheid, levenskwaliteit en behoud van lokale identiteit kunnen nastreven. Deze worden hieronder beschreven: 1.

2.

3. 4.

5.

6. 7. 8. 9.

Richtlijnen en criteria: Cittaslow heeft specifieke richtlijnen en criteria opgesteld waaraan gemeenten moeten voldoen als ze zich aanmelden. Deze criteria omvatten aspecten zoals duurzaamheid, cultureel erfgoed, lokale producten en levenskwaliteit. Gemeenten kunnen zelf deze richtlijnen gebruiken als leidraad voor hun beleid en uitvoering hiervan. Netwerk van gemeenten: Dit vormt een uiterst belangrijk instrument dat uitgaat van samenwerking. Gemeenten kunnen ervaringen delen, leren van best practices van andere aangesloten gemeenten en gezamenlijk werken aan projecten en initiatieven. Het internationale netwerk organiseert regelmatig bijeenkomsten en conferenties, waar gemeenten de mogelijkheid hebben om deel te nemen, ideeën uit te wisselen en te netwerken met andere gemeenten en organisaties die zich inzetten voor vergelijkbare doelen. Erkenning: Het Cittaslow-label biedt gemeenten internationale erkenning en zichtbaarheid als plaatsen die zich inzetten voor levenskwaliteit en duurzaamheid. Dit kan helpen bij het aantrekken van toerisme en investeringen. Best Practice Projecten: Dit project is een jaarlijks initiatief waarbij prijzen worden uitgereikt aan gemeenten die uitblinken in het implementeren van duurzame praktijken en het bevorderen van een hoogwaardige levensstijl.

Dit project dient als een inspirerend voorbeeld voor andere gemeenten en bevordert het delen van succesvolle benaderingen. Scholingsprojecten: Cittaslow ondersteunt gemeenten met scholingsprojecten om lokale gemeenschappen bewust te maken van duurzame praktijken en hen te betrekken bij initiatieven die de levenskwaliteit verbeteren. Deze projecten omvatten educatieve programma's, workshops en trainingen gericht op duurzaamheid, lokale ambachten en cultureel erfgoed. Storytelling projecten: Het vertellen van verhalen is een middel om de unieke kenmerken en geschiedenis van een gemeente te communiceren. Cittaslow moedigt het gebruik van deze projecten aan om de lokale identiteit te versterken en de gemeenschap te verbinden met haar erfgoed. Toerismeprojecten: Cittaslow promoot duurzaam toerisme en biedt gemeenten instrumenten om verantwoordelijk toerisme te bevorderen. Dit omvat het ontwikkelen van toeristische routes, het benadrukken van lokale attracties en het creëren van ervaringen die de authenticiteit van de bestemming benadrukken. Marketingtools: Gemeenten krijgen toegang tot marketingtools waarmee ze hun Cittaslow-lidmaatschap effectief kunnen communiceren. Dit omvat promotionele materialen, logo's en strategieën die gericht zijn op het aantrekken van aandacht voor de unieke eigenschappen van de gemeente.

Supporter/ambassadeurschap: Cittaslow International hanteert het begrip supporter. In een aantal Nederlandse gemeenten wordt gesproken van ambassadeurs waaronder ook in Eijsden-Margraten. Dit zijn ondernemers of vertegenwoordigers van organisaties die zich willen inzetten voor de Cittaslow-principes en -doelen. Op basis van vastgestelde criteria worden Cittaslow-ambassadeurs benoemd, die de belangen van Cittaslow actief behartigen en als lokale voorvechters fungeren.

Uitgangspunten Op basis van de eerdere beschrijving en een analyse van de website concludeert de rekenkamer de volgende uitgangspunten met betrekking tot het functioneren van het netwerk. Geografische Concentratie: Het zwaartepunt van Cittaslow ligt in Italië, waar de oorsprong ligt, het hoofdkantoor is en het jaarlijks netwerktreffen plaatsvindt. Een aanzienlijk deel van de aangesloten gemeenten bevindt zich dan ook in Italië (30%), gevolgd door Polen (13%). Rusland en omringende landen, evenals veel Aziatische, Arabische en Afrikaanse landen, ontbreken momenteel (nog).

14

REKENKAMER

Uitbreidingsstrategie: De strategie van Cittaslow lijkt gericht te zijn op wereldwijde verspreiding. Momenteel zijn dit 396 gemeenten in 33 landen en men zou graag willen dat het meer gemeenten wordt en in meer landen. Zo zijn er in het afgelopen half jaar 6 gemeenten toegetreden in de landen: Verenigde Staten, China, Polen, Turkije en Colombia. Certificeringsproces: Het aanmeldingsproces voor gemeenten is intensief en langdurig, waarbij 72 vereisten in 7 hoofdgebieden op het gebied van kwaliteit aangetoond moeten worden. Dit neemt vaak de vorm aan van een bidboek of een ambitieplan. De 72 vereisten worden gecontroleerd door een auditcommissie waarbij de deelnemende gemeente bezocht wordt. Geen controle na aansluiting: Er zijn geen specifieke controlemechanismen door het internationale Cittaslownetwerk na aansluiting op de inzet van de gemeente en het naleven van gestelde doelen. Dit geeft gemeenten ruimte om autonomie te behouden bij het interpreteren en implementeren van de Cittaslow-principes. Er is nauwelijks sprake van intrekking van een eenmaal verkregen certificering. Het enige objectief te meten vereiste: maximaal 50.000 inwoners is ook ter discussie gesteld in het laatste assemblee of deze wel zo strikt nageleefd moet worden. De verantwoording ligt dus bij de gemeente zelf in hoeverre zij de Cittaslow-waarden willen verankeren in hun beleid en in de uitvoering.

1.3 / Andere Cittaslow-gemeenten In deze paragraaf onderzoeken we de benadering van andere gemeenten ten aanzien van Cittaslow, waarbij we ons richten op de tien Nederlandse gemeenten en een steekproef van drie Belgische en drie Duitse gemeenten. De analyse van de gemeentelijke websites biedt een indicatief beeld in de mate waarin Cittaslow zichtbaar is in zowel uitvoering als beleid. In de volgende tabel wordt een overzicht gegeven van de huidige stand van zaken van Nederlandse gemeenten. Tabel 1: Overzicht Nederlandse Cittaslow Gemeenten en hun zichtbaarheid op de website (nov. 2023) Cittaslow gem. (NL)

Midden Delfland

Sinds

Logo gebruik

2008

ja/ anders niet oranje

N zoekresultaten

40

N ambassadeurs

Beschrijving portefeuillehouder

Opname in coalitieakkoord 2022-26

Opname in beleidsvisies

70

Burgemeester Cittaslow, externe betrekkingen en representatie

11 maal / aparte paragraaf bestuur en lerende organisatie

ja, Toekomstvisie

Burgemeester Cittaslow

Uitgebreid aparte paragraaf met concreet welke resultaten

ja, Toekomstvisie herrijkingsdocument

AlphenChaam

2010

ja

5

70

BorgerOdoorn

2010

ja

1

?

16

18

Vaals

2011

nee

19/ helft Duitse vertaling

Heerde

2012

nee

11

Burgemeester Gebiedspromo tie en Cittaslow Burgemeester Cittaslow onder Bestuur & dienstverlening

1 maal als ambitie om een heldere invulling te geven

onbekend

4 maal bij koers, verbindende thema's, kwalitatief toerisme en bij ondernemersklimaat

ja, in Lijn 50 regiovisies

Niet vermeld, waarschijnlijk burgemeester

7 maal in algemene zin, samen met fairtrade

ja, Preventie en lijfstijlakkoord, Toekomstvisie

15

Cittaslow gem. (NL)

Sinds

Logo gebruik

N zoekresultaten

N ambassadeurs

Beschrijving portefeuillehouder

Opname in coalitieakkoord 2022-26

Opname in beleidsvisies

Westerwolde

2014

ja

4/aparte website

135

Niet vermeld, waarschijnlijk burgemeester

niet genoemd

ja, Omgevingsvisie

EchtSusteren

2015

ja/ anders niet oranje

7

?

Burgemeester Recreatie en toerisme (incl. Cittaslow)

2 maal, toeristische promotie, en duurzaamheid

onbekend

7 maal inleiding (3x), en uitbouwen ambassadeurschap (4x)

ja, in Lijn 50 regiovisies

niet genoemd

onbekend, alleen ambities teruggevonden

8 maal bij stip op de horizon

ja, in Lijn 50 regiovisies

EijsdenMargraten

2016

nee

6

28

Peel en Maas

2018

ja

1

11

GulpenWittem

2018

ja

12

15

Wethouder Economie (bedrijventerre inen, markten, mkb, landbouw, vrijetijdsecono mie, Cittaslow) Burgemeester vermeld als nevenfunctie Lid Cittaslow Nederland en Cittaslow International Burgemeester Cittaslow

Gemeente Midden-Delfland heeft gedurende een aanzienlijke periode het voortouw genomen en is ook de langst aangesloten gemeente, sinds 2008. Dit wordt weerspiegeld in het feit dat deze gemeente het hoogste aantal zoekresultaten (40) oplevert. Het aantal zoekresultaten varieert tussen de 1 en 40 en er is een gemeente die een aparte pagina gewijd heeft aan Cittaslow. Het logo wordt door de meerderheid van de gemeente op de website gebruikt, dit geldt niet voor een derde deel, waaronder de gemeente Eijsden-Margraten. Overigens gebruikt Eijsden-Margraten wel standaard het logo op briefpapier maar dus niet digitaal. Bovendien valt op dat in veel gemeenten het supporter- of ambassadeurschap van ondernemers/organisaties wordt omarmd, waarbij de wijze van betrokkenheid en de aantallen variëren tussen de 11 en 135 per gemeente. Wat betreft de portefeuille van Cittaslow, zien we dat deze meestal bij de burgemeester ligt, behalve in EijsdenMargraten, waar een wethouder deze beheert. Er zijn ook verschillen in combinaties met andere beleidsterreinen. Zo wordt Cittaslow in de ene gemeente gecombineerd met externe betrekkingen, representatie of bestuur & dienstverlening en in de andere gemeente met gebiedspromotie, recreatie & toerisme of met economie. Daarnaast staat Cittaslow bij twee gemeenten tussen haakjes vermeld, waaronder Eijsden-Margraten.

De opname in coalitie-akkoorden verschilt sterk tussen gemeenten. Bij twee gemeenten wordt het niet genoemd, bij twee andere komt het uitgebreid aan bod, en bij de overige zes wordt het zijdelings en minder dan 10 keer genoemd. Dus bij 8 gemeenten speelt het geen hoofdrol in het huidige raadsprogramma. Summier is ook gekeken naar de opname van Cittaslow in beleidsvisies. Opvallend is dat bij drie gemeenten uitgebreid is opgenomen in de overkoepelende Toekomstvisies. Voor duiding van opname van Cittaslow in de Lijn 50 regio visies wordt verwezen naar paragraaf 2.1. Op basis van communicatie-uitingen en het aantal ambassadeurs blijkt dat Cittaslow het meest leeft bij MiddenDelfland, Alpen-Chaam en Westerwolde. Ook in bestuurlijke verklaringen is de zichtbaarheid hoog bij MiddenDelfland en Alphen-Chaam, en bij de gemeente Heerde.

16

REKENKAMER

Belgische en Duitse Cittaslow gemeenten Cittaslow Belgium telt negen aangesloten gemeenten. Bij drie van deze gemeenten, Maaseik, Damme en Silly, zijn de websites onderzocht, wat resulteert in beperkte zoekresultaten, behalve bij de gemeente Silly, waar er 40 worden gevonden. Silly vervult tevens het voorzitterschap en neemt een actievere rol op zich, vergelijkbaar met het verleden van Midden-Delfland in Nederland. Op basis van de georganiseerde activiteiten en evenementen lijkt Cittaslow vooral gericht te zijn op het bevorderen van lokale voedselproductie, verwerking en consumptie. Opmerkelijk is dat de gemeente Damme, pas in 2023 aangesloten, Cittaslow heeft opgenomen in haar strategische meerjarenplan. Cittaslow Deutschland omvat 21 aangesloten gemeenten. De websites van Deidesheim, Selfkant en Hersbruck zijn geanalyseerd. De zoekresultaten voor Deidesheim zijn aanzienlijk (149) en zijn te vinden op een aparte website getiteld 'Deidesheim Duurzaamheid', waarvan de inhoud voornamelijk toeristisch is. Op de officiële gemeentelijke website van Deidesheim wordt echter niet naar Cittaslow verwezen. Desondanks vervult deze gemeente momenteel het voorzitterschap en neemt ze een actieve rol op zich. Hersbruck levert 15 zoekresultaten, inclusief recente informatie, terwijl Selfkant er 5 heeft. Selfkant is in 2023 toegetreden tot Cittaslow.

Met Maaseik en Echt-Susteren op korte afstand, binnen 5 kilometer, willen deze drie Cittaslow-gemeenten hun internationale samenwerking versterken. Voor 2024 staat een gezamenlijke Cittaslow Drie Landen Culturele Zomer gepland.

1.4 / Samenvattend De acht voornaamste doelen van het Cittaslow-netwerk omvatten lokale voedselproductie, identiteitsbehoud, duurzame ontwikkeling, landschapskwaliteiten, kwalitatieve levensstijl, solidariteit, kleinschalig toerisme en biologische landbouw. Hoewel alle doelen van belang zijn, lijken prioriteiten en accenten in de loop der jaren te verschuiven. Er zijn drie kernconclusies te trekken over het Cittaslow-netwerk. Ten eerste is er sprake van een geografische concentratie in Italië, waarbij gestreefd wordt naar een wereldwijde uitbreidingsstrategie. Ten tweede is het certificeringsproces intensief, maar eenmaal aangesloten is er beperkte controle. Ten derde behouden gemeenten autonomie bij de interpretatie en implementatie van Cittaslow-principes. Samenvattend kan worden gesteld dat gemeenten aanzienlijke variatie vertonen in zichtbaarheid en betrokkenheid bij Cittaslow-principes. In Nederland bevindt Eijsden-Margraten zich in een middenpositie. De oriëntatie van Nederlandse gemeenten verschilt, soms gericht op duurzaamheid, soms op toerisme en soms in brede (toekomst)visies. Bij Belgische gemeenten lijkt de focus vooral te liggen op het bevorderen van lokale voedselproductie, verwerking en consumptie, terwijl Duitse gemeenten zich richten op het stimuleren van toerisme.

17

2

Wat doet de gemeente met Cittaslow?

In dit hoofdstuk beantwoorden wij de volgende deelvragen:

4. 5. 6. 7.

2.1 /

In welke mate sluit het beleid van de gemeente Eijsden-Margraten aan bij de doelstellingen van Cittaslow en wordt het ingezet bij besluiten? Wat zijn de directe en indirecte kosten en baten in verband met Cittaslow in Eijsden-Margraten en is het mogelijk om dit inzichtelijk te krijgen? Hoe is Cittaslow georganiseerd in de gemeentelijk organisatie en van welke instrumenten wordt gebruik gemaakt in Eijsden-Margraten? Hoe wordt het keurmerk Cittaslow ervaren en beleefd in de ambtelijk en bestuurlijke organisatie van Eijsden-Margraten?

Aansluiting bij het beleid

In deze paragraaf onderzoeken we of het beleid in lijn is met Cittaslow en in hoeverre het wordt toegepast bij besluitvorming. Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden, is het zinvol om onderscheid te maken tussen drie tijdsperioden ( 2016-2017, 2018-2020, 2021-2023) en de planning & control cyclus toe te lichten. De eerste periode, 2016-2017, stond in het teken van het aansluiten bij het Cittaslow-netwerk. Dit was een intensief proces waarin de afstemming met het beleid van Eijsden-Margraten werd beoordeeld, zoals vastgelegd in het bidboek. In deze fase kan zonder twijfel bevestigd worden dat er succesvol aansluiting is gevonden. Aangezien dit onderzoek zich richt op de periode vanaf 2020, is er geen specifiek onderzoek gedaan naar de impact op de besluitvorming in de initiële periode. Het is aannemelijk dat in de beginfase de impact nog beperkt was, aangezien dergelijke veranderingen tijd nodig hebben om volledig tot hun recht te komen. Van 2018 tot 2021 blijkt uit interviews dat er ook actieve betrokkenheid was, bijvoorbeeld met deelname aan bijeenkomsten van Cittaslow Nederland. Dit wordt ook bevestigd in het bestuursakkoord 2018-2022.

Hierin wordt door de raad expliciet gevraagd aan het college om een regioagenda op te stellen die bijdraagt aan het versterken van het 'DNA, dicht bij het leven' en de Cittaslow-gedachte in samenwerking met de gemeenten Gulpen-Wittem en Vaals. Cittaslow komt ook terug in overkoepelende beleidsvisies, zoals 'Gemeenschappelijke waarden in Lijn 50 samenwerking,' het 'Groen Beleidsplan,' en wordt zijdelings genoemd in de 'Woonvisie 2019-2025,' 'Bestemming Zuid-Limburg 2030,' ‘Omgevingsvisie Lijn 50’, en 'Visie op dienstverlening,' waarin wordt verwezen naar een Cittaslow plan van aanpak. Het Cittaslow-gedachtegoed versterkt in deze jaren het al bestaande DNA van de gemeente, gekoppeld aan de vijf kernwaarden: authenticiteit, gastvrijheid, fijnschaligheid, een unieke ligging, en aandacht voor elkaar. In de strategische visie van 2022 komt het begrip Cittaslow nog niet aan bod, maar de DNA-

18

REKENKAMER

elementen en kernmerken worden wel beschreven. In 2020 wordt Cittaslow uitgebreid behandeld in het document 'Samenwerking Cittaslow in Lijn 50 verband'. In de derde periode, van 2021 tot 2023, lijkt de invloed van het Cittaslow-gedachtegoed op de algemene beleidsvorming te verminderen. De focus verschuift naar het ambassadeurschap. Cittaslow speelt geen prominente rol meer in overkoepelende beleidsvisies en wordt slechts twee keer genoemd in de bouwstenennotitie van de Omgevingsvisie. In het nieuwe bestuursakkoord 2022-2026 komt Cittaslow zevenmaal voor, maar zeker niet op een prominente manier; de nadruk ligt op het uitbouwen van ambassadeurschap. In de kadernota 2024-2027 wordt het eenmaal genoemd bij de vrije tijdseconomie, met dezelfde ambitie om het ambassadeurschap uit te bouwen. Planning & Control cyclus In de programmabegroting van 2020 -2023, uitgegeven in 2019, viel op dat het Cittaslow-logo werd toegevoegd aan de speerpunten, waarbij een duidelijke relatie bestond met de Cittaslow-gedachte. Deze begroting omvatte vijf programma's: 1. Mens & Samenleving, 2. Landschap, Natuur & Water, 3. Duurzaam Wonen, 4. Dienstverlening en Besturen, en 5. Financiën en Middelen. Opvallend was dat bij de eerste twee programma's alle speerpunten (11 in totaal) waren gelabeld als Cittaslow.

In het programma Duurzaam Wonen gold dit voor 5 van de 8 speerpunten, in het programma Dienstverlening en Besturen voor 3 van de 6, terwijl er bij het laatste programma geen speerpunt Cittaslow was gelabeld. Kortom, twee derde van de gehele begroting was Cittaslow gelabeld. Opmerkelijk is dat in de daaropvolgende jaren de Cittaslow-etikettering niet meer werd toegepast. De begroting kijkt vier jaren vooruit, terwijl de jaarrekening een jaar terugkijkt. In de volgende tabel is het resultaat zichtbaar van een analyse van het aantal keren dat het woord 'Cittaslow' wordt genoemd in de begrotingen en jaarrekeningen in de jaren van uitgifte. De beperkte analyse laat zien dat het Cittaslow gedachtegoed terugkomt in de P&C-documenten. Tabel 2: Frequentie van Cittaslow onderwerp in planning & control documenten

Jaar van uitgifte

2020

2021

2022

2023

Programmabegrotingen tot 2024/-25/-26/-27

13

21

5

9

Jaarrekeningen van 2019/-20/-21/-22

42

18

13

39

Ten eerste valt op dat Cittaslow in de programmabegrotingen minder voorkomt dan in de jaarrekeningen. In de jaarrekeningen van 2019 en 2022 wordt het woord Cittaslow vaker genoemd dan in de jaarrekeningen van 2020 en 2021, wat de eerdere bevinding bevestigt dat er in 2020 meer aandacht was voor Cittaslow dan in de jaren 2021 en 2022. In 2023 komt iets meer aandacht voor Cittaslow in de begroting, vooral gericht op het uitbouwen van het ambassadeursnetwerk en het vermelden van het rekenkameronderzoek. In de meest recente begroting voor 20232027 is het ook als een van de punten opgenomen bij het Uitvoeringsprogramma Plattelands- en Vrijetijdeconomie 2024 met als aandachtspunt de doorontwikkeling van Cittaslow. In het uitgiftejaar 2023 is er sprake van een toename van het gebruik van Cittaslow in de jaarrekening van 2022, waarin veel aandacht wordt besteed aan het stimuleren van bewuste productie en consumptie, met voorbeelden zoals Heerdeberg, Hoogcruts en het netwerk van ambassadeurs. Daarnaast is er aandacht voor Cittaslow in Lijn 50 regio verband.

Afsluitend kan worden vastgesteld dat de impact op besluitvorming op operationeel dan wel tactisch niveau plaatsvindt, met name bij projecten zoals het uitbouwen van het ambassadeurschap en de ondersteuning van het burgerinitiatief "Korte Keten, Zeker (W)eten." Op strategisch niveau lijkt Cittaslow nauwelijks impact te hebben, aangezien het de laatste jaren niet prominent voorkomt in (overkoepelende) visies en ook minder terugkomt in de planning & control cyclus. Het lijkt wenselijk om Cittaslow-doelstellingen op een meer gestructureerde wijze te integreren in de besluitvorming. Een mogelijkheid hiertoe is om een vaste paragraaf of alinea op te nemen in de collegevoorstellen, vergelijkbaar met de aanpak van de gemeenten Gulpen-Wittem en Vaals. Deze gestandaardiseerde aanpak zou niet alleen de bewustwording vergroten, maar ook de implementatie van Cittaslow-principes bevorderen, zodat het meer impact zou kunnen hebben op tactisch of zelfs strategisch niveau. Dit zou bijvoorbeeld kunnen worden meegenomen bij een mogelijk nieuwe strategische visie.

19

2.2 /

Samenwerken en netwerken

In deze paragraaf besteden we aandacht aan samenwerking binnen relevante netwerken. Beleid wordt immers niet geïsoleerd ontwikkeld binnen de eigen gemeente, maar vindt inspiratie en bepaling op regionaal, landelijk of zelfs internationaal niveau. Juist het vermogen tot netwerken is een kracht van Cittaslow en een van de instrumenten die daarbij wordt ingezet. Cittaslow International In de laatste periode, na 2020 heeft de gemeente Eijsden-Margraten wat op afstand deelgenomen aan Cittaslow Internationaal. Verslagen van de jaarlijkse assemblees of andere internationale evenementen worden niet actief gevolgd en zijn niet bekend bij de geïnterviewde bestuurders en medewerkers in Eijsden-Margraten. Om deze reden heeft de rekenkamer de verslagen van de jaarlijkse assemblees ook niet kunnen inzien. Er worden wel herinneringen opgehaald aan bezoeken tijdens de eerste periode. Cittaslow Nederland In januari 2023 is er burgermeesteroverleg geweest van de Nederlandse gemeenten. Eijsden-Margraten was hierbij niet vertegenwoordigd, en ook bij de komende geplande bijeenkomst zijn de portefeuillehouder en burgemeester verhinderd om deel te nemen. Tijdens de periode van de tijdelijke burgemeester werd ervoor gekozen om vooral lokaal te focussen op doorontwikkeling Cittaslow met de nadruk op ondernemerschap en ambassadeurschap.

Uit interviews met betrokken bestuurders en medewerkers van Cittaslow blijkt dan ook dat Cittaslow Nederland momenteel ook afstand staat, terwijl ze in het verleden meer betrokken waren. Respondenten halen herinneringen op aan het bezoek aan Midden-Delfland. In 2017 organiseerde Eijsden-Margraten de jaarlijkse Cittaslow supportersdag voor alle gemeenten, met een opkomst van 250 personen. De thema's van die dag (die nog steeds relevant zijn) waren: • Kijk op Smaak, over Slowfood, Fruit & Streekgastronomie • Het Landschap Spreekt • Dichtbij ’t Leven, een filosofische dans rondom slow living (essay van filosoof Govert Derix) Deze dag werd als succesvol ervaren vanwege de inhoud, gecombineerd met aansprekende locaties en vooraanstaande sprekers. Tot de tijd dat de burgemeester van Midden-Delfland voorzitter was, was Cittaslow Nederland een actief netwerk, maar daarna trad er een stilte op, mede veroorzaakt door de landelijke coronamaatregelen en met het feit dat de landelijke voorzitter zijn functie neerlegde en daarmee het netwerk tijdelijk in een vacuüm verkeerde in de zoektocht naar een nieuwe voorzitter. Echter, ook intern bij de gemeente Eijsden-Margraten lijkt de animo in de jaren 2020-2021 te zijn afgenomen onder andere door het wisselen van (interim) burgemeesterschap in Eijsden-Margraten.

Op dit moment wordt verwacht dat onder het (nieuwe) voorzitterschap van de burgemeester van Echt-Susteren de landelijke activiteiten weer zullen aantrekken. Uit interviews met betrokken bestuurders en medewerkers komt naar voren dat men zeker bereid is om deel te nemen; echter, er bestaat weinig animo en er zijn ook geen toekomstplannen om activiteiten te bedenken of te organiseren voor het landelijke netwerk. De toekomstplannen hebben vooral betrekking op het regionale netwerk in Lijn 50 verband. Lijn-50 regio De gemeenten Gulpen-Wittem, Vaals, en Eijsden-Margraten zochten samenwerking op verschillende terreinen, waaronder de gemeentelijke buitendienst, WMO, vrijetijdseconomie, backoffice, de Omgevingswet, en een internationale fietsroute die deze drie gemeenten zou doorkruisen. Deze samenwerking werd geïnspireerd door gezamenlijke kernwaarden die eerder waren vastgesteld door de gemeenteraden op 17 april 2019. Het achtergrond document 'Samenwerking Cittaslow in Lijn 50 verband' identificeert kansen en dilemma's om de samenwerking op het gebied van Cittaslow verder te bevorderen. Daarnaast wordt een definitie van Cittaslow gegeven als een streven naar het verbeteren van de kwaliteit van leven, met aandacht voor zowel de fysieke leefomgeving als het belang van een vitale gemeenschap, waarbij initiatieven vanuit de samenleving worden gefaciliteerd en ondersteund.

Dit achtergronddocument heeft geresulteerd in het 'Twopager Cittaslow Lijn 50 samenwerking' manifest, waarin zes adviezen zijn opgenomen om verdere samenwerking te bevorderen. Het huidige overzicht, anno 2023, geeft inzicht in de implementatie van deze adviezen.

20

REKENKAMER

1.

2.

3.

4.

5. 6.

Structureel Lijn 50 overleg: In oktober 2023 vond na een lange periode van afwezigheid, het laatste overleg was in juni 2021, weer een bestuurlijk overleg plaats binnen de Cittaslow Lijn 50 regio. Het voornemen is om elkaar nu twee keer per jaar te ontmoeten. Hoewel er sprake is van bestuurlijk overleg, heeft dit niet eerder regelmatig en structureel plaatsgevonden. Op ambtelijk niveau wordt er meer overlegd, en het Cittaslow-gedachtegoed weerspiegelt zich in verschillende beleidsstukken, zoals de Omgevingsvisie Lijn-50, de visie Vrijetijdseconomie Zuid-Limburg (subregio Heuvelland), en bij initiatieven gericht op het verminderen van toeristische druk en -verkeersdrukte, fiets- en wandelinfrastructuur, en evenementen. Dit gebeurt niet op regelmatige basis, maar eerder reactief. Gezamenlijke online evenementenkalender: Sinds dit jaar is er de gezamenlijke website: www.Beleefcittaslow.nl. Daarnaast is er de website: https://www.visitzuidlimburg.nl/ met daaronder https://www.ontdekeijsdenmargraten.nl/ waar alle evenementen in Zuid-Limburg, respectievelijk in Eijsden-Margraten, inclusief Cittaslow-activiteiten te vinden zijn. Verbinden van Cittaslow-initiatieven van ambassadeurs: In oktober van dit jaar werd voor het eerst een gezamenlijke Beleef Cittaslow maand georganiseerd waar alle activiteiten op het gebied van Cittaslow werden aangeboden.