Concept Omgevingsvisie Lijn50
Tekst van het document
RAPPORT Concept Omgevingsvisie Lijn50 Teksten voor de omgevingsvisie Klant:
Gemeente Vaals, Eijsden-Margraten en GulpenWittem
Referentie:
BK4026-MI-RP-250527-1001
Status:
Definitief/01
Datum:
23 juni 2025
Projectgerelateerd
HASKONING NEDERLAND B.V. Laan 1914 no.35 3818 EX Amersfoort Netherlands Mobility & Infrastructure Trade register number: 56515154 Telefoon: +31 88 348 20 00 Fax: +31 33 463 36 52 Website: haskoning.com
Titel document: Ondertitel: Referentie: Uw kenmerk Status: Datum: Projectnaam: Projectnummer: Auteur(s):
Concept Omgevingsvisie Lijn50 Teksten voor de omgevingsvisie BK4026-MI-RP-250527-1001 Click or tap here to enter text. Definitief/01 23 juni 2025 Omgevingsvisie Lijn50 BK4026 Clim Sorée, Lisette Mom, Pauline van Heugten
Opgesteld door:
Click here to enter text.
Gecontroleerd door: Datum: Goedgekeurd door: Datum: Classificatie:
Projectgerelateerd
Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. Haskoning Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat mogelijk persoonsgegevens van medewerkers van Haskoning Nederland B.V.. Voordat publicatie plaatsvindt (of anderszins openbaarmaking), dient dit document te worden geanonimiseerd of dient toestemming te worden verkregen om dit document met persoonsgegevens te publiceren. Dit hoeft niet als wet- of regelgeving anonimiseren niet toestaat. 23 juni 2025
BK4026-MI-RP-250527-1001
ii
Projectgerelateerd
Inhoud
1
Voorwoord
1
2
Inleiding
1
2.1
Omgevingswet en omgevingsvisie
2
2.2
Doel van de omgevingsvisie
2
2.3
Gezamenlijke opgaven
3
2.4
Totstandkoming
4
2.5
Leeswijzer
5
3
De lijn50-regio
5
4
Bouwstenen
8
4.1
De bouwstenennotitie ligt aan de basis
8
4.1.1 4.1.2
Thematische toekomstbeelden Wens- en schrikbeeld
8 9
4.2
Kernwaarden
10
4.3
Hoofdthema’s
11
4.4
Vanuit drie verhaallijnen kijken naar 2040
12
4.4.1 4.4.2 4.4.3
Een natuurlijk-landschappelijke Lijn50 Een economisch-recreatieve Lijn50 Een sociale Lijn50
12 14 16
4.5
Cittaslow-gedachte
18
5
De omgevingsvisie van Lijn50
19
5.1
Robuuste natuur
20
5.2
Authentiek landschap
23
5.3
Transformatie landbouw
26
5.4
Klimaatadaptatie
30
5.5
Energietransitie
35
5.6
Verduurzaming toerisme
39
5.7
Duurzame mobiliteit
42
5.8
Passende werkgelegenheid
46
5.9
Duurzaam wonen
48
5.10
Sociale samenhang
52
5.11
Vitale bevolking
54
5.12
Veiligheid
57
23 juni 2025
BK4026-MI-RP-250527-1001
iii
Projectgerelateerd
5.13
Doorwerking
60
5.13.1 5.13.2 5.13.3 5.13.4
Sturingsfilosofie Instrumenten van de omgevingswet Monitoring Actualisering
60 63 64 64
6
Participatie
65
7
Downloads
66
8
Verklarende woordenlijst
67
23 juni 2025
BK4026-MI-RP-250527-1001
iv
Projectgerelateerd
1
Voorwoord
2
Inleiding
De gemeenten Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals hebben de handen ineengeslagen en maken een gezamenlijke omgevingsvisie voor de drie gemeenten. De drie gemeenten noemen zich samen ‘de Lijn50-regio’. Geïnspireerd op de busverbinding die de drie gemeenten doorkruist. Dat was vroeger lijn 50, nu lijn 350.
Deze omgevingsvisie staat in relatie met veel andere beleidsnotities en overheden. Belangrijke regionale beleidskaders zijn bijvoorbeeld de Provinciale omgevingsvisie (POVI), het Panorama Zuid-Limburg, de Agenda Zuid-Limburg, de Regiodeal, de Woondeal Limburg en de Nationale omgevingsvisie (NOVI). Daarnaast bestaan er nog andere regionale en/of gemeentelijke beleidsplannen op het gebied van mobiliteit, vrijetijdseconomie, wonen etc. Al die plannen hebben invloed op het gebruik en de inrichting van de omgeving en de ondergrond. Het is van belang om de ‘derde dimensie’ (de ondergrond) van de ruimtelijke ordening volwaardig mee te nemen naast de zichtbare bebouwing en infrastructuur. Het is zaak om nieuwe functies − van geothermie tot de mogelijke komst van de Einstein Telescope − goed te combineren met bestaande functies in de ondergrond, zoals het beheer van grondwatervoorraden en archeologische waarden, zodat wij onze boven- en ondergrond duurzaam benutten. De omgevingsvisie is geen vervanging van al dit beleid, maar brengt dit juist meer bij elkaar (op het abstractieniveau van de omgevingsvisie). Door de verschillende beleidsplannen in samenhang te bekijken, wordt duidelijk waar activiteiten elkaar versterken en waar eventueel schuurpunten ontstaan.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
1
Projectgerelateerd
2.1
Omgevingswet en omgevingsvisie
Omgevingswet Iedere gemeente in Nederland stelt op basis van de nieuwe Omgevingswet een omgevingsvisie op. De omgevingsvisie geeft een brede kijk op hoe we in de toekomst in onze regio, onze gemeenten en onze wijken willen leven, wonen, werken, verplaatsen en recreëren. Volgens de Omgevingswet moet de omgevingsvisie in elk geval het volgende beschrijven: • de grootste kwaliteiten van de leefomgeving; • de plannen voor ontwikkeling; • de hoofdlijnen van het beleid. De gemeenten bepalen zelf de verdere invulling en vorm van de omgevingsvisie. De Lijn50-gemeenten hebben ervoor gekozen om het bestaand beleid in beginsel als basis te nemen voor de omgevingsvisie. Dit betekent dat waar we nog goed en actueel beleid hebben liggen, we dit overnemen in de omgevingsvisie. Vanwege de brede scope van de omgevingsvisie kan het zijn dat hier en daar aanvullingen nodig zijn, of dat we onderwerpen op een meer integrale wijze moeten bekijken. Dit laatste betekent dat we niet alleen per thema kijken hoe we ervoor staan en wat we in de toekomst nodig hebben, maar dat we per thema óók bekijken hoe een bepaald uitgangspunt overeenkomt met uitgangspunten vanuit andere thema’s. In de volgende paragraaf gezamenlijke opgaven gaan we hier nog wat dieper op in. Het is best een klus om integraal aan de slag te gaan; om de ambities en uitgangspunten van alle hoofdthema’s allemaal aan elkaar te koppelen.
Daarom hebben we ervoor gekozen om in het proces naar de omgevingsvisie toe te werken met verhaallijnen, die grofweg een beeld schetsen van hoe wij, op drie verschillende manieren, de toekomst van de Lijn50-gemeenten voor ons zien. Op deze manier hebben we een eerste integrale blik geworpen op de toekomst van de Lijn50. In hoofdstuk 4 is meer te lezen over deze verhaallijnen. Deze verhaallijnen resulteren uiteindelijk in onze visie, die bestaat uit 12 thema’s. Onze visie vind je in hoofdstuk 5.
2.2
Doel van de omgevingsvisie
Omgevingsvisie Lijn50-gemeenten is een visie die kaders stelt en richting geeft voor de lange termijn. De omgevingsvisie schetst het toekomstperspectief voor de Lijn50-gemeenten om de leefomgeving te benutten, te beschermen en te verbeteren, nu en in 2040. De drie gemeenten zijn ervan overtuigd dat die visie vraagt om een gemeentegrens overstijgende aanpak, waarbij ook de omliggende regio in het binnenen buitenland belangrijk is. De omgevingsvisie Lijn50-gemeenten heeft de volgende doelen: 1. De visie geeft een integrale richting aan ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving en biedt de basis voor uitwerking van beleid in onder andere programma’s en het omgevingsplan; 2. De visie geeft een uitnodigend en inspirerend toekomstbeeld dat is opgesteld met en voor inwoners, organisaties en (maatschappelijke) ondernemers en; 3. De visie omvat een sturingsfilosofie: wat doet de gemeente, wat laten we aan de markt over, wat laten we aan de samenleving over, en welke voorwaarden stellen we hieraan?
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
2
Projectgerelateerd
2.3
Gezamenlijke opgaven
Het is een logische keuze met de gemeenten Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals gezamenlijk één visie op te stellen, de gezamenlijke opgaven vragen daar om. Je kan hierbij denken aan het klimaatvraagstuk, de toekomst van onze energievoorziening, de ontwikkelingen in de landbouw, opgaven op de woningmarkt of de vergrijzing. Soms kunnen deze opgaven worden gecombineerd. Nieuwe woningen zullen we bijvoorbeeld ook klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen. Maar dit combineren kan niet altijd. Er is beperkte ruimte beschikbaar en niet alles kan zomaar overal. Dit vraagt om een visie die kaders schept en richting geeft aan toekomstige ontwikkelingen. In de onderstaande figuur vind je een overzicht van de gezamenlijke opgaven van de Lijn50-gemeenten en hoe deze nauw met elkaar verbonden zijn. Je kan meer lezen over hoe we omgaan met deze gezamenlijke opgaven in onze omgevingsvisie in hoofdstuk 5.
Figuur 1 – Gezamenlijke opgaven in de Lijn50-regio, afkomstig uit bouwstenennotitie (zie Downloads)
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
3
Projectgerelateerd
2.4
Totstandkoming
In 2021 zijn we gestart met de omgevingsvisie. Omdat het een groot project is, is de omgevingsvisie verdeeld in verschillende fases.
Fase 2: Op verkenning (bouwstenennotitie) In de zomer van 2021 hebben de drie gemeenteraden de bouwstenennotitie vastgesteld. In deze notitie worden belangrijke twaalf gezamenlijke opgaven, thema’s en toekomstbeelden voor de Lijn50-regio beschreven. De bouwstenennotitie vat het huidige beleid van de gemeenten samen en vormt het vertrekpunt voor de omgevingsvisie van Lijn50.
Bouwstenennotitie
Participatieronde 1
Stappenplan
Fase 1: Kick-off Voordat we officieel van start zijn gegaan met de omgevingsvisie hebben we ons eerst goed voorbereid. Dit is gedaan met een kick-off en een Plan van Aanpak Omgevingsvisie (vastgesteld op 10 maart 2023).
Kick-off
Verhaallijnen
Participatieronde 2
Omgevingsvisie
Fase 3: Samen bouwstenen creëren (verhaallijnen en omgevingsvisie) In 2022 hebben we samen met ambtelijke organisaties, ketenpartners, stakeholders, scholieren en inwoners nagedacht over de toekomst van onze regio aan de hand van drie verhaallijnen: een natuurlijklandschappelijke Lijn50, een economisch-recreatieve Lijn50 en een sociale Lijn50. De verhaallijnen tonen de veelzijdigheid van onze regio. De drie verhaallijnen hielpen ons om, samen met onze participanten, vanuit verschillende hoeken te kijken naar thema’s en opgaven die belangrijk zijn voor de Lijn50gemeenten en richting te geven aan de omgevingsvisie. De resultaten van de participatiesessies hebben we gespiegeld aan de bouwstenennotitie uit Fase 2. Samen vormen ze de belangrijkste input voor deze omgevingsvisie. De omgevingsvisie omschrijft het toekomstbeeld van de Lijn50-gemeenten aan de hand van twaalf hoofdthema’s. Deze hoofdthema’s zijn gelijk aan de twaalf gezamenlijke opgaven uit de bouwstenennotitie, welke nauw met elkaar verbonden zijn. In de omgevingsvisie bespreken we per hoofdthema de huidige situatie, de opgave waar we als gemeenten voor staan en onze visie op het hoofdthema. De visie is gelijk voor alle drie de gemeenten, maar per hoofdthema is er ruimte voor couleur locale (een stuk visie op een bepaald gebied en dat niet per se geldt voor alle drie de gemeenten).
Fase 4: Oplevering en verzilvering (vaststelling) De laatste fase is het vaststellen van de omgevingsvisie. Tijdens deze fase kunnen inwoners nog één keer hun mening geven tijdens de officiële inspraakprocedure. Vervolgens stellen de gemeenteraden de omgevingsvisie vast. Hierna is geen beroep meer mogelijk. De omgevingsvisie is een visie voor de lange-termijn. Na de vaststelling vormt de omgevingsvisie de basis voor (onverplichte) omgevingsprogramma’s die worden opgesteld voor de korte- en middellange termijn. De omgevingsprogramma’s geven in de meeste gevallen een uitwerking van de ambities en doelen uit deze omgevingsvisie, bijvoorbeeld in de vorm van een set van projecten of maatregelen. Je kan in hoofdstuk 5 meer lezen over de doorwerking van de omgevingsvisie.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
4
Projectgerelateerd
2.5
Leeswijzer
Dit document is opgebouwd uit de volgende onderdelen: • Hoofdstuk 3 De lijn50-regio: een korte introductie van de lijn50-regio en belangrijke kenmerken • Hoofdstuk 4 Bouwstenen: de omgevingsvisie is opgebouwd met behulp van verschillende onderdelen. We nemen je graag mee in de bouwstenennotitie, de kernwaarden, hoofdthema’s verhaallijnen en de Cittaslow-gedachte. • Hoofdstuk 5 De omgevingsvisie: hier vind je onze visie voor 2040 in kaart en tekst. Ook lees je hier over de doorwerking, monitoring en actualisering van de omgevingsvisie. • Hoofdstuk 6 Participatie: de omgevingsvisie hebben we samen gemaakt. Hier lees je op welke manieren u mee kon doen met de omgevingsvisie. • Downloads: tussenproducten en de visie kan je hier downloaden. • Hoofdstuk 7 of 8 Verklarende woordenlijst: sommige specifieke termen of woorden hebben meer uitleg nodig. Met deze woordenlijst helpen we lezers de betekenis van deze termen of woorden beter te begrijpen.
3
De lijn50-regio
Zuid-Limburg is een uniek stukje Nederland. Dit zie je terug in het landschap en in de cultuur. Je vindt hier de uitlopers van de Eifel en Ardennen, grotere hoogteverschillen, een andere bodemsamenstelling en twee buurlanden (Duitsland en België) op steenworp afstand. Onderdeel van Zuid-Limburg zijn de Lijn50gemeenten Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem en Vaals. Deze drie gemeenten lijken in veel aspecten op elkaar, maar hebben ook duidelijke verschillen. De naam van de Lijn50-regio is een verwijzing naar de oude buslijn 50 (nu de 350) van Maastricht naar Aachen die door de drie gemeenten rijdt en hun verbindt. De buslijn verbindt fysiek en symbolisch de drie verschillende gemeenten met elkaar.
Het landschap Het landschap van de Lijn50-gemeenten kenmerkt zich door hoogteverschillen. De hoger gelegen plateau’s wisselen elkaar af met dalen. Door het gebied stroomt de Maas, grotere beken zoals de Geul en de Gulp en kleinere beken zoals de Eyserbeek, Bovengeul, Selzerbeek, Mechelderbeek en Noor. De beekdalen van deze rivieren hebben een grote ecologische waarde. Verspreid langs de rivieren liggen kleinere en grotere dorpen zoals Gulpen, Wijlre, Euverem, Beutenaken, Overgeul, Lemiers en Partij. Op de hellingen van de beekdalen vind je het typische terrassenlandschap en de hellingbossen (zuidzijde). Het terrassenlandschap heeft een trapsgewijze opbouw van beekdalhellingen, wat zorgt voor vlakke kavels die goed bruikbaar zijn voor de landbouw. Je vindt hier dan ook verschillende kleinschalige agrarische bedrijven. De overgangen tussen de terrassen zijn vaak ecologische pareltjes. Je ziet dan ook veel bossen en typische holle wegen op de hellingen, die de hoge plateau’s verbinden met de beekdalen. Op de plateau’s vindt grootschalige landbouw plaats. De open kavels staan in contrast met de begroeide beekdalen en dit creëert een typisch Zuid-Limburgs landschap. De agrarische sector beheert en onderhoudt 60% van gronden, en heeft daardoor ook een belangrijke rol in het behouden van het landschap.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
5
Projectgerelateerd
Daarnaast is er nog het Maasdal dat vroeger gevormd is door de Maas die via Eijsden ons land binnenstroomt.
Landschap in Wijlre, Gulpen-Wittem
De karakteristieken van het landschap verschillen per gemeente. Eijsden-Margraten heeft bijvoorbeeld meer hoger gelegen plateau’s. Op deze plateau’s is mergel afgegraven waardoor bijvoorbeeld groeve ’t Rooth is ontstaan. Eijsden-Margraten kent ook het Maasdal met de grote Maas waar Gulpen-Wittem beekdalen van de Gulp en de Geul heeft. Dit kleinschalige beekdalen landschap was ook een prettige vestigingsplaats waardoor je hier ook meerdere kastelen langs het water vindt. Vaals ligt hoger en heeft meer zichtbare invloeden vanuit Duitsland.
De sociale activiteiten en maatschappij De Lijn50-regio is niet slechts een gebied waar mensen alleen maar “zijn”, het is ook een gebied waar mensen leven, verblijven, wonen, recreëren, ontwikkelen, samen komen en samen zijn. Het is een omgeving waar de inwoners met elkaar verbonden zijn, van jong tot oud. Denk bijvoorbeeld aan het
Horeca langs fietsknooppunt in Vijlen, Vaals 23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
6
Projectgerelateerd
Sophianum, wat de jeugd verbindt. Of aan de Heuvellandroute, waar men te fiets geniet van de vergezichten onderweg en op een van de terrassen langs de route neer kan strijken om te pauzeren. Ook op cultureel gebied valt genoeg te ontdekken. De omgeving is rijk aan hoeves, religieuze elementen, de Amerikaanse begraafplaats, het miljoenenlijntje en natuurlijke de vele kastelen. Naast deze culturele elementen, zijn er tal van andere ontmoetingsplekken waar mensen samen komen, denk bijvoorbeeld aan het rijke verenigingsleven, de buurthuizen en huiskamers, de cafés en restaurants. Kortom, de leefomgeving is meer dan alleen landschap op zich. Al deze elementen sámen bepalen de identiteit en authenticiteit van de gemeenten. Immaterieel en materieel erfgoed: de lokale identiteit We zijn trots op onze lokale identiteit. Alle drie de gemeenten hebben een sterke en typische gemeenschap met eigen dialect, gewoonten, ideeën en wensen. Naast Carnaval, dat in heel ZuidNederland gevierd wordt, organiseren we hier ook evenementen zoals o.a. de verschillende dorpse kermissen, Bronken, Braderieën en Schuttersfeesten. De Zuid-Limburger is een vriendelijke Bourgondiër met een hart voor Limburg en met een duidelijke mening. Voor alle gemeenten geldt dat gastvrijheid belangrijk is en dat er veel waarde wordt gehecht aan het hebben van een vitale bevolking.
Een gezonde leefomgeving draagt hieraan bij. Het immateriële en materiële erfgoed zie je in terug in het rijke landschap, natuur en cultuur. De lokale identiteit wordt gekoesterd en dient in het dagelijks leven vaak als inspiratie, ook als de gemeenten nieuwe plannen maken. Ieder dorp kent, naast een identiteit binnen Zuid-Limburg, ook een eigen gemeenschap. De inwoner van Vaals of Vijlen heeft andere meningen en wensen dan de inwoner van Gulpen, Cadier en Keer of Eys. Dat laat iets zien van de ‘couleur locale’: elk dorp heeft een eigen karakter. De couleur locale, de lokale koers, komt ook terug in deze omgevingsvisie.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
7
Projectgerelateerd
4
Bouwstenen
4.1
De bouwstenennotitie ligt aan de basis
In 2021 zijn de belangrijkste bouwstenen voor de omgevingsvisie verzameld door middel van een bouwstenennotitie (fase 1). Inwoners, ambtelijke medewerkers, samenwerkingspartners en experts hebben samen nagedacht over de huidige situatie in de Lijn50-regio en de mogelijke veranderingen die op de regio kunnen afkomen. Deze inventarisatie resulteerde in thematische toekomstbeelden, kernwaarden, opgaven en hoofdthema’s voor de Lijn50-regio. Hiermee vormt de bouwstenennotitie het vertrekpunt voor de omgevingsvisie. Je leest hier de belangrijkste punten uit de bouwstenennotitie. Uitgebreidere informatie over de bouwstenennotitie kan je hier vinden.
De Bouwstenennotitie
4.1.1
Thematische toekomstbeelden
De bouwstenennotitie beschrijft zeven thematische toekomstbeelden. Mensen hebben hun ideeën en gedachten over deze zeven thema’s met ons gedeeld. We beschrijven de belangrijkste conclusies: • Landschap & landbouw: behouden van het landschap, verduurzamen van de landbouw, meer inzetten op kleinschalige en lokaal/regionaal, de boer als landschapsbeheerder inzetten, bewoners betrekken bij voedselproductie. • Wonen & samenleven: meer levendig wonen met starters en jeugd, meer inclusieve woonvormen en ontmoetingsplekken, meer herbestemming, minder nieuwbouw, duurzaam wonen met aandacht voor natuur en milieu. • Gezondheid & veiligheid: verkeer en veiligheid blijven aandacht verdienen, centrale gezondheidsen ontmoetingslocaties gewenst, groen ter bevordering van gezondheid en klimaatbestendigheid, minder geluidsoverlast. • Energie & grondstoffen: voorkom horizon- en lichtvervuiling, kleinschalig energie opwekken, bevorder een spaarzame manier van leven en energie-innovatieregio. • Verplaatsen & bewegen: meer verbindingen met openbaar vervoer, minder auto’s, meer fietsen, duurzaam vervoer, elektrisch vervoer en deelsystemen, verkeersveiligheid.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
8
Projectgerelateerd
• •
Leren & werken: voldoende educatie en werkgelegenheid voor de jeugd, aanwezigheid van leeren werkgerelateerde ontmoetingsplekken, netwerk ter uitwisseling van kennis en vaardigheden. Bezoeken & ontmoeten: inclusieve ontmoetingsplekken voor jong en oud, stimuleer het verenigingsleven, meer of minder toerisme (hier denken veel mensen iets anders over).
4.1.2
Wens- en schrikbeeld
De bouwstenennotitie beschrijft hoe inwoners denken over de toekomst van Lijn50. Hieruit komen wensbeelden en schrikbeelden voort. Wensbeeld Inwoners kregen de vraag gesteld waarom mensen in deze regio halthouden in de toekomst. Mensen kregen hier de ruimte om hun wensbeeld voor Lijn50 te omschrijven. De volgende vier wensbeelden kwamen hieruit sterk naar voren: 1. Een gezonde, groene regio waar de natuur goed behouden wordt, zonder verstoring en overlast van (vlieg)verkeer. Een regio waar men kan genieten van rust en ruimte, cultuur, tradities en het bourgondische leven. Kleinschalig, maar met goede (toeristische) voorzieningen en horeca van hoge kwaliteit. Duurzaamheid is in deze regio zeer belangrijk. 2. Een gemoedelijke regio waar plek is voor iedereen, met oog voor de behoeften van jong en oud. Waar voldoende culturele- en woonvoorzieningen, werkgelegenheid en kansen zijn voor de jeugd, waardoor deze niet wegtrekt uit de regio. 3. Een gastvrije regio waar de focus ligt op duurzaam toerisme in plaats van massatoerisme, en waar toeristenstromen onder controle zijn en niet (langer) voor overlast zorgen. 4. Een verbonden regio, zowel onderling als met de rest van het land, maar ook met de omliggende regio’s over de grens. Met toegankelijk openbaar vervoer van hoge kwaliteit en met oog voor duurzaamheid.
Schrikbeeld Inwoners is ook gevraagd waar ze vooral niet op zitten te wachten, waarin mensen hun schrikbeeld voor de Lijn50 konden delen. De volgende vier schikbeelden kwamen sterk overeen: 1. De regio verstedelijkt en ‘versteent’, de regio loopt vol, de kleinschaligheid verdwijnt. Vooral als dit ten koste gaat van de natuur en als oude woningbouw vervangen wordt door nieuwbouw. 2. Het landschap wordt aangetast door landbouw met grote stallen en loodsen, door bedrijventerreinen of vervuilende industrie, of door de aanleg van windmolen en/of zonneparken. 3. De rust in de regio verdwijnt omdat de regio overspoeld wordt door toeristen. Nog meer wegen, verkeersdrukte, lawaai en grote evenementen. Dat de regio één groot pretpark of openluchtmuseum wordt. 4. De kernen lopen leeg, de kernen verpauperen en de vergrijzing zet door. Dat voorzieningen en cultureel aanbod verdwijnen en de leefbaarheid afneemt. En dat ook de jongeren niet meer in de regio willen of kunnen blijven.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
9
Projectgerelateerd
4.2
Kernwaarden
Bij het opstellen van de bouwstenennotitie is er aan de inwoner gevraagd hoe ze de Lijn50-regio beleven. Op basis van de reacties zijn de huidige kernwaarden van Lijn50 in beeld gebracht. Authenticiteit, saamhorigheid, gastvrijheid, de agrarische sector, het landschapsreliëf, het afwisselende open-besloten landschap, het groene en natuurlijke karakter, het religieus erfgoed en de grenslegging vatten de belangrijkste waarden voor de Lijn50-gemeenten samen. “Een prachtig groen heuvelland, met manieren om te ontspannen en te genieten van alles wat de regio te bieden heeft” en “Een regio waar ik gedurende mijn gehele levenscyclus wordt geïnspireerd, ontzorgd en verzorgd”, is in essentie de boodschap vanuit de Lijn50 samenleving. •
•
•
•
•
•
•
•
•
Authenticiteit: Het landschap van de Lijn50-gemeenten kenmerkt zich door authenticiteit, zowel door de historische dorpjes als door de oude landschapsstructuren. Karakteristiek zijn de beschermende dorpsgezichten en de vele kerken en kloosters, kastelen (carré)-boerderijen en watermolens, waarvan een deel rijksmonument is. Saamhorigheid: Saamhorigheid in de dorpen is belangrijk, er is een sterke sociale cohesie waarin het verenigingsleven een grote rol speelt. Evenementen zoals carnaval, bronken, en de schuttersfeesten hebben een grote cultuurhistorische waarde, inwoners zijn trots op dit erfgoed en hun dialect. Gastvrijheid: Aandacht voor elkaar en voor gasten is kenmerkend in de hechte dorpsgemeenschappen. Toerisme en horeca kenmerken zich door gastvrijheid. Toerisme is een belangrijke drager voor de regio, die bekendstaat als fiets- en wandelregio. Agrarisch cultuurlandschap: De unieke karakteristieken van het Zuid-Limburgse landschap worden mede gevormd door de landbouw. De agrarische bedrijfsvoering heeft door de jaren heen steeds bijgedragen aan het karakter van het landschap, mede door beeldbepalende landschapselementen zoals boomgaarden en akkerranden. Met name op de plateaus vindt agrarisch grondgebruik plaats. Reliëf: Het kenmerkende reliëf is een grote aantrekkingskracht voor toeristen.
Het landschap bestaat uit hooggelegen plateaus met daartussen ingesneden beekdalen, omzoomd door steile hellingen. Door het rijke reliëf komen er ook veel zeldzame soorten flora en fauna voor in dit gebied. Afwisseling open-besloten landschap: Karakteristiek voor het landschap is ook de afwisseling tussen open plateaus en besloten dalen. Op de plateaus liggen de dorpen in een schil van hagen en boomgaarden. De dalen en de hellingen hebben door de begroeiing (graften), het reliëf en het cultuurhistorische erfgoed een sterk besloten karakter. Groen en natuurlijk karakter: Zuid-Limburg heeft nationaal uniek voorkomende planten- en dierensoorten door de samenhang van ondergrond, reliëf, bodemgebruik en klimaat. Ook de manier van leven in de regio draagt bij aan het groene karakter. Bovendien wordt de regio getypeerd als groene long en het kent meerdere Natura2000-gebieden. (Religieus) erfgoed: Zuid-Limburg kent een oud en gevarieerd cultuurhistorisch erfgoed met veel archeologische en cultuurhistorische objecten en elementen. Hierbij spelen de vele kerken, kloosters, kapelletjes en wegkruizen een belangrijke rol. Hierdoor is religie ook onlosmakelijk verbonden met het landschap in de Lijn50-gemeenten. Grensligging: De buurlanden Duitsland en België liggen op een steenworp afstand. Dit zorgt ervoor dat de Lijn50-regio deel uitmaakt van de EU-regio.
Grote steden zoals Aken, Luik en Maastricht liggen dichtbij.
Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de Lijn50-gemeentebesturen én de Lijn50 samenleving om de kernwaarden te koesteren en te versterken. De dorpskernen liggen in een groene, landelijke omgeving. Het landschap straalt een oase van rust, groen, ruimte en cultuurhistorie uit. Tegelijkertijd biedt het buitengebied ruimte aan agrariërs, toeristen, natuur en ondernemerschap. Maar de kernwaarden
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
10
Projectgerelateerd
staan ook op gespannen voet met sommige opgaven en ontwikkelingen (lokaal, regionaal, landelijk, internationaal). De kernwaarden de omgevingsvisie staan in een kaart weergegeven en dienen als uitgangspunt voor de keuzes in deze omgevingsvisie. In de kaders in de kaart staat een omschrijving per kernwaarden.
4.3
Hoofdthema’s
De omgevingsvisie is opgebouwd aan de hand van 12 hoofdthema’s. De hoofdthema’s zijn hetzelfde als de maatschappelijke opgaven die in de bouwstenennotitie zijn vastgesteld: robuuste natuur, authentiek landschap, transformatie landbouw, klimaatadaptatie, energietransitie, verduurzaming toerisme, duurzame mobiliteit, passende werkgelegenheid, duurzaam wonen, sociale samenhang, vitale bevolking en veiligheid. De hoofdthema’s belichten de veelzijdigheid van de Lijn50-regio. De hoofdthema’s bieden, net zoals de kernwaarden, structuur en steun bij de invulling van de omgevingsvisie. Je kan meer lezen over onze visie op de hoofdthema’s in de omgevingsvisie (Hoofdstuk 4).
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
11
Projectgerelateerd
4.4
Vanuit drie verhaallijnen kijken naar 2040
In 2022 en 2023 hebben we de bouwstenen (Fase 2) verder uitgewerkt. Samen met bijna 200 participanten hebben we nagedacht over de 12 hoofdthema’s die in deze omgevingsvisie centraal staan, aan de hand van drie verhaallijnen (Fase 3). De verhaallijnen zijn een middel om vanuit verschillende invalshoeken naar hoofdthema’s en opgaven te kijken. Zo kijk je met een economische bril op misschien anders naar natuurontwikkeling dan wanneer je een sociale bril op hebt. De drie verhaallijnen zijn: - De natuurlijk-landschappelijke Lijn50 - De economisch-recreatieve Lijn50 - De sociale Lijn50 De verhaallijnen geven richting aan onze visie op de 12 hoofdthema’s van de Lijn50-regio. Hieronder lees je een beschrijving van de drie verhaallijnen.
4.4.1
Een natuurlijk-landschappelijke Lijn50
“Bijzondere natuur, agrarische bedrijvigheid en recreatie: een uitgesproken stukje Limburg, een landschap als dit beleef je nergens anders in Nederland.” Het landschap van de Lijn50-regio is zeer waardevol voor bewoners en bezoekers. In de aankomende jaren wordt het landschap verder bewaard en versterkt, waarbij opgaven zoals klimaatadaptatie, waterhuishouding en landschapsherstel worden aangepakt.
Visualisatie van een natuur-landschappelijke Lijn50
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
12
Projectgerelateerd
Kernwaarden De natuurlijk-landschappelijke verhaallijn omvat veel huidige kernwaarden van de Lijn50-regio. Vanuit de natuurlijk-landschappelijke verhaallijn zijn de volgende kernwaarden extra belangrijk: authenticiteit, agrarische cultuurlandschap, reliëf, afwisseling open-besloten landschap en groen en natuurlijk karakter. Hoofdthema’s Vanuit de natuurlijk-landschappelijke verhaallijn zijn de volgende hoofdthema’s extra belangrijk: robuuste natuur, authentiek landschap, transformatie landbouw, klimaatadaptatie, energietransitie, verduurzaming toerisme en duurzaam wonen Toekomstbeeld van een natuurlijk-landschappelijke Lijn50-regio Om goed om te gaan met de grote en urgente opgaven in het natuurlijk en landelijk gebied (klimaatadaptatie, energietransitie, waterhuishouding, landschapsherstel, mobiliteit, woningbouw en recreatie) is het belangrijk om de waarden in het landschap en de natuur te behouden en te Figuur 2 – Thema’s binnen de natuurlijkversterken. De natuur en het landschap van Lijn50 is een landschappelijke verhaallijn omgeving die door verschillende sectoren gebruikt wordt en waarin verschillende functies naast elkaar plaatsvinden. De ambitie is dan ook dat in de toekomst de natuur en het landschap bruikbaar blijft voor alle typen gebruikers. Op de visiekaart kun je lezen welke opgaven en toekomstvisies we hebben op het gebied van natuur en landbouw.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
13
Projectgerelateerd
4.4.2
Een economisch-recreatieve Lijn50
“Onze regio is aantrekkelijk voor bezoekers uit binnen- en buitenland, welke gastvrij worden ontvangen” De Lijn50-gemeenten zijn aantrekkelijk voor bezoekers uit binnen- en buitenland. Het recreatieve aanbod is hier breed: mensen komen hierheen voor het landschap, de natuur, de omgeving, de rust en de mogelijkheid om buiten te wandelen en fietsen. De goede kwaliteit van de voorzieningen, de activiteiten en de authenticiteit van het landschap geven extra waarde aan de toeristische omgeving. Hierdoor is toerisme een belangrijke werkgever in de regio, naast de werkgelegenheid in o.a. landbouw, detailhandel, industrie en dienstverlening. Daarnaast is er ook veel werkgelegenheid in de buurt, bijvoorbeeld in Heerlen en Maastricht of in Duitsland en België.
Visualisatie van een economisch-recreatieve Lijn50
Kernwaarden De economisch-recreatieve verhaallijn omvat veel huidige kernwaarden van de Lijn50-regio. Vanuit de economisch-recreatieve verhaallijn zijn de volgende kernwaarden extra belangrijk: authenticiteit, saamhorigheid, gastvrijheid, bourgondisch, (religieus) erfgoed en de grensligging.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
14
Projectgerelateerd
Hoofdthema’s Vanuit de economisch-recreatieve verhaallijn zijn de volgende hoofdthema’s extra belangrijk: robuuste natuur, authentiek landschap, transformatie landbouw, verduurzaming toerisme, duurzame mobiliteit, passende werkgelegenheid, vitale bevolking en veiligheid. Toekomstbeeld van een economisch-recreatie Lijn50regio In de toekomst moeten we goed het evenwicht bewaken tussen recreatief gebruik door bezoeker en dagelijks gebruik door de bewoner. Dit geldt ook voor verkeer: de Lijn50-regio moet voor alle doelgroepen bereikbaar blijven, en het liefste op een duurzame manier. We behouden ruimte voor toerisme Figuur 3 – Thema’s binnen economischrecreatieve verhaallijn in het waardevolle landschap, door de toeristische activiteiten aan te passen op de kleinschaligheid van onze gemeenten. De ambitie is dan ook dat in de toekomst zowel bewoners als bezoekers hier prettig kunnen blijven komen en wonen. Op de visiekaart kun je lezen welke opgaven en toekomstvisies we hebben op het gebied van economie en toerisme.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
15
Projectgerelateerd
4.4.3
Een sociale Lijn50
“Zorg dragen voor elkaar en saamhorigheid: hier is inclusiviteit belangrijk” We zijn een sociale gemeenten, waarbij saamhorigheid, gastvrijheid en authenticiteit belangrijk zijn. We willen dat iedereen mee kan doen. Hierbij gebruiken we rust en de ruimte die het landschap ons biedt en het actieve verenigingsleven en de voorzieningen in de kernen, maar de grootste bijdrager aan de sociale kwaliteit is te danken aan onze inwoners en onze bezoekers.
Visualisatie van een sociale Lijn50
Kernwaarden De sociale verhaallijn omvat veel huidige kernwaarden van de Lijn50-regio. Vanuit de sociale verhaallijn zijn de volgende kernwaarden extra belangrijk: authenticiteit, saamhorigheid, gastvrijheid en de grensligging.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
16
Projectgerelateerd
Hoofdthema’s Vanuit de natuurlijk-landschappelijke verhaallijn zijn de volgende hoofdthema’s extra belangrijk: klimaatadaptatie, energietransitie, verduurzaming toerisme, passende werkgelegenheid, duurzaam wonen, sociale samenhang, vitale bevolking en veiligheid. Toekomstbeeld van een sociale Lijn50-regio De sociale samenhang is een belangrijke kracht van onze regio. Om dat zo te behouden, moeten we ook in de toekomst goed omgaan met onze opgaven (woningproblematiek, (sociale) veiligheid, gezondheid en duurzaamheid). In de toekomst zoeken we daarom naar meer acceptatie voor elkaars standpunten en wensen. Dit geldt voor zowel de Figuur 4 – Thema’s binnen sociale verhaallijn bewoner, als de werknemer, als ondernemer en de bezoeker. We vinden het belangrijk dat iedereen mee kan doen en daarom hebben we oog voor doelgroepen die hier meer hulp bij nodig hebben. De ambitie is om de leefbaarheid in de kernen te verbeteren en aantrekkelijk te houden voor onze inwoners. We bieden een gezonde en veilige fysieke leefomgeving waarin iedere doelgroep zich thuis voelt. Op de visiekaart kun je lezen welke opgaven en toekomstvisies we hebben om de sociale kracht van de Lijn50-gemeenten te bewaren.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
17
Projectgerelateerd
4.5
Cittaslow-gedachte
Alle drie de Lijn50-gemeenten behoren tot de Cittaslow gemeenten en dat is uniek! Nergens in de wereld liggen er drie Cittaslow gemeenten naast elkaar. Dit zegt veel over het mooie en speciale gebied waarin we ons bevinden, en sluit goed aan bij onze kernwaarden. De filosofie van Cittaslow bevat een aantal belangrijke concepten. Cittaslow Nederland beschrijft een aantal uitgangspunten die zijn meegenomen in de omgevingsvisie van Lijn50: • “Goed leven betekent: kunnen genieten van de faciliteiten, diensten en voorzieningen die het leven voor de inwoners gemakkelijk en plezierig maken.” • “Slow leven houdt in: je langzaam haasten. Dagelijks op zoek zijn naar een bewuster leven in de moderne tijd, op zoek naar het beste uit het verleden, om daar dankzij het beste van de hedendaagse en toekomstige mogelijkheden van te genieten.” • “Dit alles resulteert in technologische mogelijkheden, moderne oplossingen op het gebied van communicatie, transport, inkomen, productie en verkoop.” • “Minder hectisch, minder productiegericht en minder snel.” De Cittaslow-gedachte is een belangrijk onderdeel van deze omgevingsvisie en komt daarom terug in alle thema’s van de omgevingsvisie. De visie sluit goed aan goed bij maatschappelijke doel van een Cittaslow: • “Een Cittaslow richt zich op de mens in een duurzame omgeving; kwaliteit van leven voor inwoners, bezoekers en ondernemers.
• Een Cittaslow streeft naar een duurzame omgeving die verbonden is met een kwalitatief hoogwaardig landschap, waar een krachtige sociale gemeenschap aanwezig is die door de gemeente ondersteund wordt. • Een Cittaslow is innovatief, maar gaat tegelijkertijd terug naar de oorsprong. Identiteit en cultuurhistorie zijn hierbij Logo van Cittaslow belangrijke elementen. Dit wordt ondersteund door ondernemers door waarden als authenticiteit, gastvrijheid, respect, tijd en aandacht voor elkaar.” Bijvoorbeeld, in de visies op robuuste natuur, transformatie van de landbouw en vitale bevolking wordt ingegaan op kernwaarden die zowel voor de Lijn50-regio als voor de Cittaslow-gedachte belangrijk zijn. Je kan hierbij denken aan de rust, de natuur en het landschap en aan hoe deze kernwaarden kunnen bijdragen aan een betere en gezonde leefomgeving. Tegelijkertijd zorgt de transformatie van de landbouw voor meer bewustwording van eten, mens en natuur. Op deze wijze vindt de Cittaslow gedachte haar doorwerking in de omgevingsvisie van de Lijn50-gemeenten.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
18
Projectgerelateerd
5
De omgevingsvisie van Lijn50
Hieronder ziet u de totaalkaart van de omgevingsvisie van de Lijn50-regio. In de visie komen de twaalf hoofdthema’s aan bod. Die lichten we in de volgende paragrafen per thema toe. Per hoofdthema beschrijven we: - de belangrijkste keuzes die we maken; - de huidige situatie; - een beschrijving van de opgave; - onze visie op het hoofdthema voor 2040; - couleur locale: als een stuk visie alleen geldt voor een bepaald gebied of gemeente en dus niet voor alle drie de gemeenten hetzelfde is en; - welke onderliggende beleidsstukken van belang kunnen zijn.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
19
Projectgerelateerd
5.1
Robuuste natuur
Wij kiezen wel voor
Wij kiezen niet voor
Een sterk verbonden natuurnetwerk met bestaande en nieuwe natuur en corridors
Enkele grote, verspreide natuurgebieden
Vergroten van biodiversiteit
Opheffen bestaande natuurgebieden
Actieve rol in beschermen en versterken van natuur Oude landschappelijke en cultuurhistorische structuren behouden en waar mogelijk in ere herstellen De steilere hellingen inzetten voor landschap en natuurherstel De spreiding van gasten en toeristische activiteiten over de regio
Het verzamelen van veel toeristen of toeristische activiteiten bij elkaar
Recreatieve ontsluiting combineren met het groenblauw netwerk
Verstoring van stiltegebieden door ongewenste activiteiten
Nieuwe natuur op de plateaus (landbouw met een ecologisch/recreatief netwerk); de steilere terrassen lenen zich meer voor de grotere natuurgebieden Nieuwe natuur op hellingen en in beekdalen in de vorm van landschappelijke structuren Stikstofuitstoot terugdringen We maken verbindingen van groen en water (groenblauwe dooradering), zo blijft de regio aantrekkelijk voor planten, dieren, gebruikers en bezoekers. In het heuvelachtige gebied van Lijn50 is een uniek en waardevol landschap te vinden. Een aantal (voor Nederland) unieke plantensoorten, diersoorten en leefgemeenschappen komt hier voor. Deze waardevolle natuur is belangrijk voor de biodiversiteit en aantrekkelijk voor de toerist. Opgave: We willen onze natuur beschermen, maar onze natuur staat onder druk. Dit komt onder andere door de verandering van landgebruik (bijvoorbeeld de aanleg van wegen of bebouwing), door de invloed van de landbouw en door toerisme en recreatie in de natuur. Sommige natuur wordt beïnvloed door vermesting, doordat meststoffen uit de landbouw op de hoge plateaus uitspoelen in lagere natuurgebieden en beekdalen. Ook de kwaliteit en kwantiteit van water verdient hierbij aandacht, om vervuiling en verdroging van de bodem te voorkomen en de (aquatische) ecologie te bevorderen. De bronbeken hebben een uitzonderlijke ecologie waar wij trots op mogen zijn en welke zeker het behouden waard is.
Visie: Lijn50 richt zich op natuurherstel, door de natuurgebieden te verbinden. Het doel is robuuste natuur in een robuust netwerk, robuust van grote natuurgebieden tot smalle corridors (de verbindingen tussen de grote gebieden). We verbinden gebieden van Natuurnetwerk Nederland en Natura2000-gebieden via beekdalen en terrassen, kavelbeplanting, graften, holle wegen en houtwallen. Dit helpt ons bij de uitbreiding en versterking van de natuur die zo belangrijk is. De steilere hellingen zetten we in voor
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
20
Projectgerelateerd
landschap- en natuurherstel. Door oude landschappelijke en cultuurhistorische structuren terug te brengen en te houden wordt bijgedragen aan het natuurnetwerk. Met het oog op de klimaatadaptatie, zullen we water langer vasthouden voordat het afstroomt. Zo wordt een cultuurhistorisch waardevol (en vaak kleinschalig) landschap behouden en versterkt. In de beekdalen wordt nieuwe natuur toegevoegd in de vorm van landschappelijke structuren en natuurgebieden die de coulisse-achtige sfeer van de beekdalen benadrukt. Deze natuur helpt ook bij het voorkomen van grote afstroming van water in de beekdalen. Het verbinden van natuur doen we met beplanting en water (de groenblauwe dooradering). De groenblauwe dooradering biedt zo ruimte voor verbeterde en robuustere natuur en biodiversiteit in het landschap. Aan de andere kant biedt de groenblauwe dooradering aanleiding voor recreatieve routes en een casco voor andere activiteiten in het landschap: • Op de plateaus zullen de agrarische kavels in een groenblauw netwerk liggen. De plateaus zullen we versterken met het aanleggen van natuurgebieden die ook dienst doen als wateropvang voor de landbouw in drogere perioden. • De groenblauwe dooradering zorgt ervoor dat verschillende functies goed in het landschap passen en dat ze makkelijk aansluiten bij de uitstraling van het landschap.
Het is belangrijk dat naast de natuur, ook bewoners en toeristen het landschap kunnen gebruiken en ervaren en dat er (natuurinclusieve) landbouw kan plaatsvinden. Functies dienen te passen binnen de kleinschaligheid van het natuurlijke/landschappelijke casco en geen verdere schade aan te brengen aan de aanwezige biodiversiteit. De stiltegebieden maken substantieel onderdeel uit van het robuuste natuurnetwerk en hebben daarin een prominente positie. Deze stiltegebieden moeten ook als zodanig gewaardeerd en gerespecteerd worden. Het realiseren van een robuust natuurnetwerk sluit nauw aan bij onze visie voor het authentieke landschap, klimaatadaptatie en de transformatie van de landbouw. Couleur Locale; Gemeenten Eijsden-Margraten en Gulpen-Wittem richten zich op natuur die in de eerste plaats de ecologische waarde verbetert (natuurwaarden, dieren, planten, water en bodem). Gemeente Vaals hecht ook aandacht aan de ecologische waarde, maar de natuur staat iets meer ten dienste van de economie (landbouw en toerisme). Voeg hier een tabel/infographic aan toe (per opgave) waarin de relatie zichtbaar wordt met relevante beleidsstukken lokaal, regionaal, provinciaal (niet-limitatief) zoals bijvoorbeeld miljoen-bomen-plan, Limburgs Programma Landelijk Gebied, etc. Daaruit blijkt dan immers de samenhang met beleidsstukken van andere overheden.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
21
Projectgerelateerd
Robuuste natuur
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
22
Projectgerelateerd
5.2
Authentiek landschap
Wij kiezen wel voor
Wij kiezen niet voor
Behouden van cultuurhistorische elementen en ensembles
Uitbreiding van landbouw of toerisme zonder kwaliteitsverbetering of afstemming met aanwezige landschappelijke, cultuurhistorische en natuurlijke waarden.
Beleving van het landschap verbeteren
Ingrepen in het landschap die ten koste gaan van de cultuurhistorie
De verschillen tussen de beekdalen, de hellingen en de plateaus versterken Speciale elementen in het landschap zoals de wegkruizen, kapelletjes en graften behouden Ingrepen in het landschap gebruiken voor het behouden en terugbrengen van cultuurhistorische elementen Gebruik maken van het gemeentelijk kwaliteitsmenu bij nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied Terugbrengen van verdwenen landschappelijke elementen en structuren Het authentieke landschap van Zuid-Limburg is onze kracht, dat houden we zo en gaan we versterken. Kenmerkend voor de Lijn50-regio is het unieke Limburgse Heuvelland en het Maasdal, wat ook wel wordt aangeduid als Mergelland of het krijt- en lösslandschap. Het landschap, dat is opgebouwd uit uitlopers van de Ardennen en Eifel, wordt gekenmerkt door weidse, vlakke plateaus die doorsneden worden door smalle dalen. Op veel plaatsen is het landschap nog kleinschalig van aard, waarin typische ZuidLimburgse elementen zoals de hellingbossen, graften, holle wegen of wegkruisen nog goed zichtbaar zijn. Opgave: Het landschap authentiek en kleinschalig houden gaat niet vanzelf. Landbouwbedrijven maken door rijenbemesting, GPS-technieken en precisietechnologie steeds efficiënter gebruik van hun grond en steeds meer toeristen willen het mooie cultuurlandschap ervaren.
Daarnaast vragen de woningbouw, klimaatadaptatie, recreatie, infrastructuur en energietransitie ook ieder om een plekje in dit kleinschalige landschap. De opgave is om dit unieke en authentieke landschap te behouden en te versterken. We moeten juiste ontwikkelingen hier een plek in geven en andere ontwikkelingen tegenhouden. Visie: De Lijn50-gemeenten willen het landschap, de natuur en de cultuurhistorie behouden en waar mogelijk verbeteren. We bewaren en onderhouden typische elementen die iets vertellen over de geschiedenis van onze regio, zoals wegkruizen, boomgaarden en graften. Daarnaast versterken we de verschillen tussen de beekdalen, de hellingen en de plateaus. Hiervoor herstellen we de oude (verdwenen) opbouw van het groen met beplanting en we stemmen agrarisch gebruik af op een manier die past bij de maat en schaal van het landschap. Het terugbrengen van de oude groenstructuren zorgt voor herstel van het landschap en voor verbetering van het natuurnetwerk. We zoeken hierbij actief naar kansen: als er een project of verandering in het landschap plaatsvindt, dan is het uitgangspunt dat dit project als geheel, 'per saldo', leidt tot een verbetering/versterking van de genoemde waarden. Daarnaast 23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
23
Projectgerelateerd
kunnen nieuwe elementen in het landschap (zoals hoogstamboomgaarden, holle wegen, graften, voedselbossen, boomweides of een keverbank) bijdragen aan de authenticiteit van het landschap. Maar ook hier geldt: nieuwe ontwikkelingen moeten passen bij de maat en schaal van het landschap. In het Limburgs / Gemeentelijk Kwaliteitsmenu staan per gemeente ‘extra’ voorwaarden opgeschreven waar ontwikkelingen in het buitengebied aan moeten voldoen. Vanuit dat perspectief nemen de lijn50gemeenten ook deel aan het grensoverschrijdende project Grenzeloos Bocageland. Het landschapspark Grenzeloos Bocageland wil de landschappelijke identiteit en kwaliteit, net als de levenskwaliteit van inwoners, lokale ondernemers en bezoekers en hun verbondenheid met het landschap, behouden en regeneratief bevorderen nu en voor de komende generaties over de grenzen van de Voerstreek, het Land van Herve en het Heuvelland heen. Dit sluit nauw aan bij onze visie voor robuuste natuur, de transformatie van landbouw en de verduurzaming van toerisme. Versterken van het landschap dient in gezamenlijkheid en afstemming met de agrariërs en andere grondeigenaren en ketenpartners plaats te vinden. Couleur locale: In verband met de kwalitatieve woningbouwopgave (tekort aan betaalbare woningen voor m.n.
starters, senioren en woonurgenten) alsmede de Regionale Woondeal heeft de gemeente GulpenWittem de GKM-module nieuwe (solitaire) woningen niet meer van toepassing verklaard op woningbouwplannen die voldoen aan de beleidsregel Ruim baan voor goede woningbouwplannen met als doel de haalbaarheid en betaalbaarheid van woningen voor deze doelgroepen te bevorderen.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
24
Projectgerelateerd
Authentiek landschap
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
25
Projectgerelateerd
5.3
Transformatie landbouw
Wij kiezen wel voor
Wij kiezen niet voor
Landbouw ten dienste van de (kleinschalige) structuur van het Limburgse landschap
Uitbreiding en groei van intensieve landbouw
Landbouw in balans met de natuurlijke systemen
Monocultuur
Nieuwe, passende functies geven aan de landbouwgrond en agrarische bouwkavels van stoppende agrariërs, met inachtneming van het GKM
Leegstaande gebouwen in het buitengebied
Natuurinclusieve landbouw, kringlooplandbouw, grondwatervriendelijke landbouw en innovaties
Grote schuren en uitbreiding van agrarische bebouwing in het open landschap (buiten de bestaande agrarische bebouwing)
Kwaliteit boven kwantiteit Korte ketens tussen agrariër en koper Water vasthouden en uitspoeling van voedings- en meststoffen verminderen Agrariërs kunnen hun bedrijf uitbreiden met recreatieve activiteiten, binnen de maat en schaal van het landschap. Dit gebeurt bij voorkeur op de plateaus en de flauwe hellingen. Waterkwaliteit verbeteren door watergangen en het grondwatersysteem te beschermen tegen vervuiling (o.a. uitspoeling en stikstof) Lijn50 heeft in haar landschappelijke structuur plek voor de agrarische sector. Het landschap van Limburg kenmerkt zich door kleinschaligheid. De agrarische sector speelt hierbij een belangrijke rol. De agrariër is gebruiker en beheerder van het karakteristieke Limburgse heuvelland waarin natuur en cultuur sterk verbonden zijn. De inzet van agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANIB) is een instrument om dat te realiseren. Opgave: De trend in de landbouw is dat er steeds minder boerenbedrijven zijn, die gemiddeld steeds groter en professioneler worden. Dit botst met de wens om de kleinschaligheid en het karakter van het landschap te versterken. Binnen de Lijn50-gemeenten leeft de duidelijke wens om de landbouw te transformeren en te verduurzamen. Er gaat veel aandacht uit naar welzijn, biodiversiteit, natuurinclusieve landbouw, kringlooplandbouw, meer streekproducten en minder gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.
Ook het terugdringen van stikstof is een belangrijke opgave voor de Lijn50-gemeenten. Stikstof is specifiek in Zuid-Limburg een bijzondere situatie. Zuid-Limburg heeft weinig veeteelt en heeft veel natuurgebieden. Meer dan de helft van de stikstof in onze grond, water en lucht komt vanuit het buitenland. Visie: Binnen Lijn50 is ruimte voor landbouw. We kiezen hierbij voor kwaliteit boven kwantiteit. De bedrijfsvoering kan klein of groot zijn, zolang de ruimtelijke impact past binnen de kleinschalige structuur van ons Zuid-Limburgse landschap. Met andere woorden: het landschap bepaalt het type bedrijfsvoering. Agrarische bedrijfsvoering hoort bij ons landschap. Agrarische bedrijfsvoering heeft voor een groot deel
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
26
Projectgerelateerd
ons landschap gevormd. Ondersteuning van met name jonge agrariërs is noodzakelijk. De wijze van ondersteuning vanuit gemeentezijde is niet zozeer financieel maar vooral faciliterend. Ook het faciliteren van agrarische ondernemers in kwalitatieve huisvesting voor hun personeel blijft een belangrijk aandachtpunt. We sluiten aan bij staand provinciaal en lokaal beleid rondom de huisvesting van internationale werknemers. Agrarische bedrijven mogen zich (multifunctioneel) uitbreiden, bijvoorbeeld met het aanbod om een dag mee te lopen met de boer of door een boerderijwinkel met streekeigen producten. Bij de transformatie van landbouw is het namelijk ook belangrijk dat de agrariër genoeg kan verdienen om het bedrijf draaiende te houden. Uitbreidingen moeten een duurzaam karakter hebben en gericht zijn op kwaliteitsverbetering. Zo voegt de (recreatieve) uitbreiding van het boerenbedrijf iets toe aan de ontwikkeling en het behoud van het landschap. Mogelijkheden voor recreatieve uitbreidingen worden bij voorkeur gezocht op de plateaus en de flauwe hellingen. Naast het landschap en de actuele toeristische druk zijn ook de regionale behoefte bepalend voor de ruimtelijke ontwikkelingsmogelijkheden. Voor kamperen bij de boer geldt dat de verblijfsaccommodatie binnen de huidige bebouwing past en dat er niet meer kampeerlocaties zijn dan het landschap en de directe omgeving aan kan.
Dit betekent soms dat er in sommige gemeenten geen ruimte is voor nieuwe kampeerlocaties of uitbreidingen hiervan. De transitie van de landbouw is een opgave die in de hele keten moet worden doorgevoerd. Wanneer alleen de landbouw de transitie doorvoert en de rest van de keten niet meebeweegt zal een verdienmodel voor de agrariër lastig worden. Gedragsverandering moet daarom in alle schakels van de keten plaatsvinden, wil er sprake zijn van een volwaardig agrarisch verdienmodel. We houden bij de transformatie van de landbouw zoveel mogelijk rekening met de authenticiteit van het landschap. Bijvoorbeeld, de landschappelijke structuur van de plateaus leent zich op een andere manier voor agrarische bedrijvigheid dan de landschappelijke structuur van de beekdalen en terrashellingen. De plateaus lenen zich door de weidsheid meer voor grondgebonden landbouw, zoals akkerbouw en meer intensieve tuinbouw. Daarnaast gaan we onze landbouw verduurzamen. We zorgen ervoor dat de landbouw in balans is met de natuurlijke systemen en met de kleinschaligheid van het landschap. Bij voorkeur voegt de landbouw hier zelfs iets aan toe door de (her)aanplanting van landschappelijke structuren die het landbouwgebied dooraderen. De agrariër draagt bij aan de biodiversiteit en maakt geen of minimaal gebruik van kunstmatige meststoffen en bestrijdingsmiddelen.
In het kader van de ecologie en gezondheid hebben we de voorkeur om, daar waar mogelijk, de te bespuiten percelen te verminderen. De samenwerking tussen natuurbeheer, waterbeheer en landbouw verbetert zodat we schade aan landschap en natuur voorkomen. Voorbeelden zijn het minder diep maken van sloten in de beekdalen en het langer vasthouden van water. Hiermee zorgen we er ook voor dat er minder voedingsstoffen uitspoelen. We richten ons daarom op natuurinclusieve landbouw, kringlooplandbouw en innovaties. We kijken hiernaar in zowel de beekdalen en terrashellingen als op de plateaus. De agrariër kan een grotere rol als landschapsbeheerder van het buitengebied krijgen en bewoners worden meer betrokken bij de voedselproductie. Voedsel dat in de Lijn50 verbouwd wordt, wordt zoveel mogelijk binnen de regio verkocht 1, zo werken we met korte ketens. We houden rekening met het feit dat streven naar een korte keten niet voor iedereen is weggelegd: meer traditionele bedrijfsvoering en innovatieve bedrijfsvoering kunnen naast elkaar bestaan. Jong en oud blijven in contact met landbouw en het landschap, de gemeente ondersteunt initiatieven die dat versterken.
1
Een goed voorbeeld hiervan is Gulpener, die lokale en grotendeels biologische ingrediënten gebruikt voor de bierbrouwerij. Of het burgerinitiatief Korte keten, zeker (w)eten, die zich inzetten om burgers te verbinden met lokale boeren en voedselmakers.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
27
Projectgerelateerd
De transformatie van de landbouw kan ook leiden tot vrijkomende agrarische bebouwing. Deze bebouwing kunnen we behouden, veranderen of slopen. Leegstand of verwaarlozing willen we voorkomen omdat dit vaak tot ondermijnende situaties leidt. Door samen met de agrarische ondernemers te kijken naar een passende functie kunnen we het buitengebied veilig houden. Bebouwing met een cultuurhistorische waarde wordt hierdoor zoveel mogelijk bewaard. Daarbij zoeken we ook naar een passende functie die past bij het landschap en waarbij we de kernmerken van het landschap en de bebouwing behouden. Bij het hergebruiken van vrijkomende agrarische bebouwing zoeken we in eerste plaats naar een agrarische (verwante) invulling. Ook woningbouw, recreatieve functies, horeca of dienstverlening zijn mogelijk, als ze bijdragen aan de kwaliteit en de leefbaarheid van het buitengebied. Bij de transformatie van agrarisch naar wonen, mag de nieuwe woonfunctie in principe niet leiden tot beperking van agrarische bedrijfsactiviteiten in de omgeving (omdat bijvoorbeeld niet voldaan kan worden aan bepaalde milieunormen). Uitgangspunt is dat de oorspronkelijke, agrarische functie van het landschap blijft, en dat nieuwe bewoners zich gedegen bewust zijn van hun leefomgeving, en de eventuele geluidsen geureffecten die omgeving met zich meebrengt.
Op deze manier stellen we ons – mede in het gedachtegoed van de Omgevingswet – flexibel op; we willen zowel wonen in het landelijk gebied stimuleren, als de bestaande bedrijfsvoering behouden (en niet belemmeren). Daarom denken we voordat agrarische bedrijven omgezet worden naar woningen of bij realisatie van nieuwbouwwoningen in het buitengebied goed na over de inpassing van deze woningen in bestaande milieunormen. Bij herontwikkeling tot woningbouw blijft ook ontstening (sloop) van voormalige agrarische bebouwing uitgangspunt, met uitzondering van leegstaande of vrijkomende agrarische gebouwen met cultuurhistorische waarde. Dit speelt vooral op locaties waar natuurontwikkeling een grote rol speelt of er sprake is van landschap ontsierende bebouwing. Voor het terugdringen van stikstof zien we verschillende oplossingen, maar door het internationale karakter van de stikstof problematiek is dit een probleem dat ook internationaal opgepakt dient te worden. Waar mogelijk stimuleren we het behoud van het grasland en het realiseren van een kruidenrijk grasland, vooral op de hellingen. Agrarische bedrijven dienen hun stikstof uitstoot te minderen en de gemeente dient vanuit de regio ook te kijken of internationaal hieraan bijgedragen kan worden. Dit sluit nauw aan bij onze visie voor robuuste natuur, authentiek landschap en klimaatadaptatie.
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
28
Projectgerelateerd
Transformatie landbouw
23 juni 2025
CLICK TO ENTER "DLSHORTTITLE"
BK4026-MI-RP-250527-1001
29
Projectgerelateerd
5.4
Klimaatadaptatie
Wij kiezen wel voor
Wij kiezen niet voor
Nieuwe ontwikkelingen en herontwikkelingen altijd klimaatadaptief uitvoeren
Zo snel mogelijk afvoeren van water naar buurgemeenten, oftewel niet afwentelen
Vergroenen en verblauwen van de kernen (denk aan vergroenen van wegprofiel en openbare ruimten, zoals parken en aanplanten van bomen). Verminderen van bestaande verharding.
Verdere verstening van de bewoonde gebieden
Beekdal inzetten voor waterberging en vasthouden van water. Hoog water in gebieden rond de Maasdal opvangen in de vorm van nevengeulen. De hoogwaterveiligheid wordt verder vergroot middels meer ruimte voor de Maas en door aanleg van waterkeringen. Water vasthouden op plateaus voor droogteperiodes in de zomer Waterberging combineren met toevoegen van natuurwaarden Bij landschappelijke structuren die ook waterbergend kunnen zijn, zorgen we voor meervoudig en efficiënt ruimtegebruik. Hier kunnen meerdere functies (o.a. landbouw, natuur en waterberging) met elkaar worden gecombineerd. Samenwerken met andere overheden (nationaal en internationaal) tegen wateroverlast Regenwater vertragen en vasthouden, afstromen wanneer nodig Maasdal waterberging combineren met functies die samengaan met het water (natuur/(water)recreatie Voorkomen van overstromingen in de kernen door waterberging voor de kernen Waterkwaliteit verbeteren door watergangen en het grondwatersysteem te beschermen tegen vervuiling (o.a. uitspoeling en stikstof) Klimaatadaptief ontwikkelen is de norm en ondertussen maken we ook onze bestaande omgeving klimaatadaptief. Klimaatadaptatie betekent dat we ons aanpassen aan een ander klimaat en veranderende weersomstandigheden. Het klimaat verandert overal en dat merken we ook in Zuid-Limburg.