20261001 06b Inspiratiekader Buitengebied Eijsden-Margraten
Tekst van het document
Deze opbouw is dan ook in sterke mate bepalend voor de karakteristiek en identiteit van de gemeente. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 33 Zoals eerder benoemd, kan de term omgevingskwaliteit richting geven aan het vinden van een evenwichtige afweging bij ruimtelijke ontwikkelingen. Het begrip biedt houvast bij het vormgeven van een ontwikkeling en helpt om ontwikkelingen in samenhang te beoordelen. Ter concretisering zijn zowel algemene ruimtelijke principes als specifieke principes per landschapstype geformuleerd. Deze principes ondersteunen het maken van integrale en samenhangende keuzes voor de toekomstige ontwikkeling van het buitengebied van de gemeente Eijsden- Margraten en dragen bij aan het behoud en de versterking van de omgevingskwaliteit De principes fungeren enerzijds als toetsingskader voor nieuwe initiatieven en anderzijds als inspiratiebron voor initiatiefnemers bij het vormgeven van plannen. Het betreft kaderstellende uitgangspunten die erop gericht zijn om bestaande kwaliteiten te behouden, te versterken en zorgvuldig mee te nemen in toekomstige planvorming. Hieronder wordt een zestal algemene ruimtelijke principes beschreven die van toepassing zijn op alle ruimtelijke ontwikkelingen.
Realiseer een verbetering van de omgevingskwaliteit Ongeacht het karakter van de ruimtelijke ontwikkeling dient deze bij te dragen aan een verbetering van de omgevingskwaliteit. Dat wil zeggen dat een initiatief niet alleen moet worden onderbouwd vanuit functionele waarde, maar ook vanuit belevings- en toekomstwaarde. Zo kan de ontwikkeling van een nieuwe woonwijk aan de 34 HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 rand van een kern bijdragen aan de functionele waarde en het beantwoorden van een maatschappelijke opgave, maar kan dit ten koste gaan van de omgevingskwaliteit indien onvoldoende aandacht wordt besteed aan de belevingswaarde en/of toekomstwaarde Ontwikkel integraal en in samenhang en benut koppelkansen Elke ruimtelijke ontwikkeling maakt deel vit van een breder landschappelijk en maatschappelijk systeem. Een integrale benadering is daarom essentieel, waarbij niet alleen de relatie met de directe omgeving centraal staat, maar ook de samenhang tussen verschillende sectorale opgaven. Door actief te zoeken naar koppelkansen kunnen meerdere doelen en opgaven worden gecombineerd binnen één ontwikkeling.
Dit vergroot de meerwaarde van projecten en draagt bij aan een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving Voorwaarde is dat initiatieven aansluiten bij en bijdragen aan de overkoepelende ambities en opgaven Hanteer het principe water- en bodemsturend Bij ruimtelijke ontwikkelingen vormen water en bodem het uitgangspunt. Dit betekent dat ingrepen worden afgestemd op de natuurlijke eigenschappen en grenzen van het landschap. Bebouwing wordt bij voorkeur gesitueerd op hogere en drogere gronden, terwijl lagere en nattere delen worden vrijgehouden en benut voor waterberging, natuur of extensief agrarisch gebruik. Er wordt ingezet op het vasthouden, bergen en infiltreren van water, evenals op het verbeteren van de bodemkwaliteit en het realiseren van doelstellingen op het gebied van waterkwantiteit en -kwaliteit Zet actief in op regeneratie Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt actief ingezet op het herstellen, versterken en toekomstbestendig maken van natuurlijke en sociale systemen. Regeneratief ontwikkelen gaat een stap verder dan het beperken van negatieve effecten: het beoogt een positieve en katalyserende bijdrage te leveren aan opgaven rond biodiversiteit, waterhuishouding, bodemkwaliteit en de relatie tussen mens en natuur. Dit vraagt om een integrale benadering waarbij natuurlijke processen leidend zijn en structureel worden geïntegreerd.
Zet hierbij ook in op het versterken van korte ketens en sluit aan bij de gedachte van Cittaslow, waarin kwaliteit van leven, lokale identiteit en duurzaamheid centraal staan. Behoud en versterk de gebiedseigen kenmerken en kwaliteiten Cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke waarden vormen een belangrijke drager van de identiteit van het buitengebied en worden breed gewaardeerd. Deze kwaliteiten dienen als vertrekpunt voor nieuwe ontwikkelingen en bieden aanknopingspunten voor een passende inrichting. Hoewel de principes per landschapstype richting geven, is elke locatie uniek en vraagt deze om een specifieke benadering. Verdere uitwerking van deze gebiedskenmerken is opgenomen in het Landschapsontwikkelingsplan Buitengewoon Eijsden- Margraten Werk aan een robuust ruimtelijk raamwerk Nieuwe ontwikkelingen leveren een bijdrage aan de versterking van het ruimtelijk raamwerk. Dit raamwerk bestaat vit samenhangende landschappelijke en ecologische structuren, zoals groenblauwe verbindingen tussen kernen, overgangszones naar het buitengebied en verbindingen met natuurgebieden. Een sterk en herkenbaar raamwerk vergroot de leesbaarheid van het landschap en biedt tegelijkertijd flexibiliteit voor toekomstige ontwikkelingen en functiewijzigingen.
De gemeente maakt deel vit van het Zuid-Limburgse terrassenlandschap, gekenmerkt door reliëf dat is ontstaan door insnijding van de Maas en de vorming van Maasterrassen als gevolg van bodemstijging. Aangrenzende lössbedekte vlaktes zijn vervolgens door beken verder versneden. Dit heeft geleid tot een karakteristieke driedeling: het lager gelegen Maasdal, de flauwe en steile hellingen en het hoger gelegen Plateau van Margraten. Het Maasdal is een rivierlandschap met smalle uiterwaarden en steile, kalkrijke hellingen met graslanden en bos. Kenmerkend zijn de afwisseling van natte en droge zones, open graslanden, kleinschalig agrarisch gebruik en zichtlijnen. Op hogere delen bevinden zich historische kernen, vaak met cultuurhistorische ensembles aan de dorpsranden. Tussen het rivierdal en de hoger gelegen hellingen en plateaus ligt het zogenoemde tussenterras. Dit landschapstype wordt gekenmerkt door een licht glooiend reliëf en een open karakter Lijnvormige groenstructuren beperken zich hier voornamelijk tot erven, lintbebouwing en wegen. Het agrarische karakter overheerst, met relatief grote percelen en dorpskernen De insnijding van plateaus door beek- en droogdalen heeft geleid tot flauwe, sterke en zeer steile hellingen.
Aan de noordzijde van de dalen zijn de steile hellingen vaak sterk hellend (8-16%) tot zeer steil (meer dan 25%), terwijl de zuidzijde over het algemeen iets minder steil is, maar nog steeds matig (5-8%) tot sterk hellend (8-16%). 36 HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 De flauwe hellingen vormen de overgang tussen de steile hellingen en de dalbodem. Door het minder uitgesproken reliëf zijn deze gebieden vaak agrarisch ontgonnen. Ze kenmerken zich door een relatieve openheid, doorsneden door meer besloten en groen ingerichte dalen. De flauwe hellingen zijn veelal agrarisch in gebruik, waarbij bebouwing zich vooral concentreert op de overgang naar het nabijgelegen beekdal De steile hellingen bevinden zich veelal aan de randen van de plateaus. Vanwege hun steile karakter is agrarische ontginning hier meestal beperkt gebleven. Kenmerkend voor deze gebieden zijn besloten hellingbossen en het vrijwel ontbreken van bebouwing en wegen. Waar toch ontginning heeft plaatsgevonden, treffen we landschapselementen aan zoals graften en hagen. Door hun hoge natuurwaarde vallen grote delen van deze steile hellingen onder beschermend beleid Het lössbedekte plateau wordt gekenmerkt door een relatief vlak, zacht glooiend reliëf. Het kent een lange agrerische traditie met akkers, boomgaarden en lintdorpen.
Rond de kernen komen kleinschalige landschapselementen voor, terwijl het buitengebied relatief open is en plaatselijk weidse vergezichten biedt Ruilverkaveling heeft op diverse plaatsen geleid tot vervaging van oorspronkelijke verkavelings- en wegenpatronen. Beekdalen vormen belangrijke structurerende elementen binnen dit landschap. Zij hebben doorgaans een halfopen en kleinschalig karakter met hooilanden, weilanden, bosjes en weinig bebouwing Daarnaast komen droogdalen voor, ontstaan door erosie van smeltwater aan het einde van de laatste ijstijd. Deze dalen functioneren tegenwoordig als afvoer voor piekbelasting van hemelwater richting onder meer de Noor, de Voer en de Maas Lokaal worden deze droogdalen aangeduid als grubben of dellen. De verschillende landschapstypen bepalen gezamenlijk de verschijningsvorm en identiteit van het Zuid-Limburgse landschap. Bossen, natuurgebieden, akker- en graslanden, hoogstam- en laagstamboomgaarden en talrijke kleine landschapselementen zoals hagen, graften en holle wegen vormen samen een gevarieerd en herkenbaar geheel. Voor een nadere uitwerking van de afzonderlijke deelgebieden, hun kenmerken en de specifieke opgaven voor het versterken van landschappelijke structuren wordt verwezen naar het Landschapsontwikkelingsplan Buitengewoon Eijsden-Margraten Valkenburg aan de Geul Legenda Berg Landschapstypen Vilt s. nn Maasdal 4 ¢ .
Tussenterras Beek- en droogdal Flauwehelling (<4 graden) iisascdhe Steile helling (>4 graden) Plateauontginning Schin op Geul Beene Sibbe Groen en blauw raamwerk — Beekloop =a ER Oppervlaktewater —— Bomenrij — ij 24 Boomgaard Er —- Heg of haag ? a MM Bos a Wijte Stokhem Erfgoed en identiteit a | le Panden met bouwjaar if voor 1850 ] 5 = Panden met bouwjaar eid 1850 - 1945 ; Historische kern Boerderij of hoeve Kasteel ofbuitenplaats Kerk of kerkonderdeel Gulpen Sint Pretersber ‘i Klooster of kloosteronderdeel Molen Watermolen Amerikaanse Begraafplaats xTer E 1 % Euvereu >met tractaatgebied Dagmijnbouw Mariadorp Zinkfabriek Overige rijksmonumenten |] Rijksbeschermde groenaanleg — of rijksmonumentcontour Eben Emael EW Infrastructuur —= Snelweg —= Provinciale weg ~~ Grote wegen © —— Overige wegen Paden en onverharde wegen == Spoorweg &_ Treinstation veVeerpont Overig Bebouwingsvlak Bedrijventerrein ___ Vakantiepark of camping = Onbegroeide groeve ‘= Panden 7 „ -Gravenvaeren L_) Overige gemeenten Moelingen eend oeMocking F iL ke |\ aen, . “Om groen gas te produceren zouik op mijn erf graag een vergistingsinstallatie pleatsen.
Hier wil ik oo mest van andere boerdenjen verwerken,” Opgaven en initiatieven in de gemeente De hiernaast getoonde schematische tegel geeft een geabstraheerd beeld van de huidige situatie van de gemeente Eijsden-Mergraten met enkele « heb enkele gronden in bezit rondom Natura 2000gebieden en zou de gronden graag willen afwaarderen naar natuur en willen inzetten yoor dé aanplant ven landschapselementen® ambities en opgaven. De tegel toont de afzonderlijke deelgebieden Maasdal, tussenterras, hellingen, plateau en beekdal alsmede de samenhang hiertussen. Droagdalen vormen bijvoorbeeld verbindingen tussen het plateau en het Maasdal of rivierdal. De tegel laat ook enkele landschappelijke structuren zien zoals de laanbeplanting langs de rijksweg N278, fruitboomgaarden Maatregelen zijn nodig voor de intandhouding van de 61 ecologische waarden van de natuurgebieden en dorpsmantels, Enkele cultuurhistorische objecten zoels de Van Tienhovenmolen zijn als herkenningspunt op de schematische tegel opgenomen, terwijl andere cultuurhistorische ensembles, boerenhoeves of “Ik ben melkveehcuder en zou, om mijn bedrijfsvoering te verduurzamen, graag een nieuwe, moderne stal Rondomde tegel staan een santal initiatiefnemers die op zoek zijn naar | hellend a dorpskernen fictief zijn ingetekend. : . 4 ; Om wateroverlast te beperken heeftruimte of ondersteuning voor hun gewenste ontwikkeling.
Sommige van deze het water meer ruimte nodig initiatieven sluiten goed aan bij de bovenliggende beleidskaders, ambities en opgaven, Bij andere ontwikkelingen is het nog de vraag of dit het geval is, of zij bijdragen aan het versterken van de omgevingskwaliteit en of zij zich bevinden op eengeschikte locatie met huninitiatief “Om de wateroverlast bij mijn boerderij te beperken, wil ik graag een regenwaterbuffer aanleggen in het droogdal.” “Een leesbaar, beleefbaar en toekomstbestendig landschap ontstaat door de juiste functies op de juiste plek te laten landen” VeeSennede werktuigen en eardappelen,” “Ik ben een lokale akkerbouwer en HeusschenCopler Landschapskracht | Maart 2026 Wateroverlast leidt tot problemen in de kernen van het beekdal intensieve naar extensieve vormen van landbouw ben ik op zoek near nieuwe gronden welke ik langdurig kan pachten,” ‘Verdozing' van het landschap leidt tot zorgen - over het afnemen van de belevingswaarde “Ik ben een landbouwer zonder opvolging {_en zou mijn boerderij graag willen overdoen aan een jonge landbouwer. Hiervoor zoek.
ik naar (financiële) ondersteuning.” Door het ontbreken van duurzame verdienmodellen ds staat het lokale erfgoed onder druk “Ik zou graag een camping willen beginnen ter } verbreding van mijn bedrijfsvoering, Gp termijn \_wil ik ook vakantiewoningen toevoegen en de ? camping uitbreiden tot vakantiepark® & Met het verdwijnen van landschapselementen gaan ook : kleinschalige ecologische verbindingen verloren Mede door veranderingen in beleid ontstaat de noodzaak voor transitie in de landbouw op de erosiegevoelige hellingen “Mijn boerderij bevindt zich aan de rand van een Natura 2000 gebied, Ik wil daarom omschakelen @ Nieuwe woningen zijn noodzakelijk om i naar een endere vorm van agrarisch in de woningbehoefte te voorzien ondernemen, maer weet nog niet wat.” Door vitstroming van nutriënten en bestrijdingsmiddelen staat de kwaliteit van het drinkwater onder druk ‘Aan de rand van mijn dorp heb ik grond in eigendom. Door een projectontwikkelaar ben ik benaderd om hier een aantal woningen te bouwen.” Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 39 5.3 Maasdal Het Maasdal vormt één van de belangrijkste structuurdragers van het Limburgse landschap. Binnen de gemeente Eijsden-Margraten wordt dit gebied gekenmerkt door sterke contrasten tussen enerzijds de kleinschalige, cultuurhistorisch waardevolle elementen en anderzijds grootschalige infrastructuur en bedrijventerreinen.
_ In het gebied liggen zowel oude als nieuwe dorpskernen, die zich in de loop der tijd hebben ontwikkeld op de iets hoger gelegen delen van het landschap. Dit resulteert in een duidelijk onderscheid tussen het open dal en de hoger gelegen, meer bebouwde zones. Grote delen van het Maasdal hebben een vitgesproken cultuurhistorische identiteit, met waardevolle zichtlijnen, historische verkavelingspatronen en een afwisselend gebruik van hooilanden, graslanden, bouwlanden en kleinschalige landschapselementen. Tegelijkertijd zorgen infrastructuur, economische activiteiten en recreatie voor een gebied dat voortdurend in ontwikkeling is en waar diverse functies samenkomen. Deze dynamiek biedt ruimte voor uiteenlopende initiatieven, met name in het verwevingsgebied rond bestaande kernen, zoals woningbouw en economische activiteiten. Ook toeristisch-recreatieve ontwikkelingen zijn passend, mits zij bijdragen aan de beleefbaarheid van de Maas en het versterken van = recreatieve netwerken, waaronder het regionale fiets- en AeaeZIS en de verbindingen met het Grenspark Jeker en Maas. _ Voorwaarde is dat nieuwe ontwikkelingen zorgvuldig worden gepositioneerd — en het functioneren van het dal niet aantasten. Daarbij moet nadrukkelijk rekening worden gehouden met waterberging en natuurverbindingen.
Zo ís het voorkomen van clustering van bebouwing, met name in noord- ~ zuid richting, essentieel, aangezien dit kan leiden tot een toename van Kie] HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 waterveiligheidsrisico's en een aantasting van ecologische verbindingen, zoals die tussen het Savelsbos en het Maasdal. Binnen een brede zone van het Maasdal wordt daarom ingezet op het reserveren van ruimte voor vernatting, het versterken van de natuurwaarden en het behoud van de openheid. Ook bij uitbreidingen van kernen en bedrijventerreinen wordt ruimte voor water en groen geïntegreerd, zowel aan de randen als binnen bestaande gebieden. In het verwevingsgebied rondom de kernen is daarnaast beperkt ruimte voor kleinschalige uitbreidingen, passend bij de schaal van de kernranden. In het Maasdal is geen plaats voor functies die de natuurlijke dynamiek en de waterafvoerende capaciteit van de Maas beperken, zoals bebouwing in inundatiegebieden of in het stroomvoerende en -bergende deel van het dal. Eveneens is er buiten het verwevingsgebied geen ruimte voor niet-agrarische bedrijvigheid, zoals bedrijfsverzamelgebouwen, gezien de landschappelijke en ecologische kernkwaliteiten van het gebied Bij alle ontwikkelingen staat het behoud van cultuurhistorische waarden, openheid, Paani en herkenbare landschapsstructuren centraal, ookin het kader van hoogwaterbescherming.
Tegelijkertijd wordt ingezet op verbetering van de natuur- en waterkwaliteit, het vertragen van waterafvoer en het estcal van de belevingswaarde van de Maas als landschappelijke drager. Ruimtelijke principes voor het Maasdal Behoud een deel van de vergezichten richting de kalkwanden mo [> aan de overzijde van de Maas en het Savelsbos, bijvoorbeeld door de productie van laagblijvende gewassen te stimuleren. Bouw een kleinmazig raamwerk van ecologische verbindingen __ door de aanleg van bloemrijke akkerranden langs de (grootschalige) akkerbouwpercelen. — Stimuleer de instandhouding en uitbreiding van ww hoogstamfruitweides begrensd door hagen. _ Versterk de dorpsmantel als overgang van kern near buitengebied. Voorkom het ‘klonteren’ van bebouwde functies en richt gebieden in voor vernatting met extensieve veeteelt of natte teelten* ten behoeve van de afvoer van hemelwater vanuit de plateaus richting de Maas. Richt gebieden in aan de rand van de kern met extensievese gnad landbouw en vernatting voor de afvoer van regenwater vanuit de kern. Zoek naar geschikte locaties voor de uitbreiding van bedrijvigheid, Ge richt deze toekomstbestendig en klimaatadaptief in en zorg voor een goede groene inpassing. —» Behoud en verbeter de (recreatieve) verbindingen voor langzaam —__ verkeer met België en behoud de zichten op de historische kern.
Voorbeeldinitiatieven Aan de rand van de kern ontwikkelt zich een initiatief voor 7% kleinschalige verblijfsrecreatie: in de historische hoeve bevinden zich enkele kamers en in de boomgaard kan worden gekampeerd. Om te voorzien in de behoefte voor nieuwe bedrijventerreinen, ontwikkelt zich aan de rand van het bedrijventerrein een _ uitbreiding. Als inpassing voor het bedrijventerrein wordt er direct naast een gebied ontwikkelt met natte natuur. Hierdoor ontstaat er enerzijds ruimte voor het afkoppelen van de bestaande bebouwing en anderzijds voor een nieuwe ecologische structuur. * Natte teelten zijn vormen van landbouw die plaatsvinden onder natte tot zeer natte omstandigheden, waarbij een hoge grondwaterstand of zelfs periodieke inundatie bewust wordt toegestaan of gestimuleerd. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 41 5.4 Tussenterras Het tussenterras vormt de landschappelijke overgang tussen het Maasdal en de hoger gelegen hellingen en plateaus. Dit landschapstype kenmerkt zich door een licht glooiend reliëf en een overwegend open karakter met agrarische percelen, Het zicht op de steilrand is kenmerkend. Lijnvormige groenstructuren, zoals hagen, houtkanten en bomenrijen, concentreren zich voornamelijk rond erven, langs lintbebouwing en infrastructuur.
Hoewel het tussenterras overwegend open is, vinden we in de overgang naar het Savelsbos enkele (historische) hoogstamboomgaarden. Door de ligging nabij kernen en de stad Maastricht heeft het tussenterras een uitgesproken, dynamisch verwevingskarakter, waar stedelijke invloeden en agrarisch gebruik elkaar ontmoeten. De combinatie van openheid, nabijheid van afzetmarkten en een goede bereikbaarheid biedt kansen voor maatschappelijk georiënteerde landbouwvormen en collectieve agrarische initiatieven, zoals locotuinen, herenboerderijen en stadslandbouw. Ook biologische fruit- en notenteelt sluit aan bij het lokale, productieve karakter van het tussenterras De teelt van biologische gewassen voor lokale ketens, zoals regionale bierbrouwerijen, kan bijdragen aan een vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen, mogelijkheden voor woningbouw liggen in het nabijgelegen verwevingsgebied, passend bij de maat en schaal van de dorpsmantel. In combinatie met enkele kleinschalige woonvormen, zoals een compacte woongemeenschap of tiny houses, kan zo een economisch haalbaar en maatschappelijk gedragen landbauwmodel ontstaan. Binnen dit landschapstype wordt ingezet op het behouden van de landschappelijke samenhang en het versterken van de verbindingen tussen het Maasdal en het Savelsbos.
De aanleg van landschapselementen is HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 wenselijk wanneer deze bijdragen aan ecologische verbindingen, biodiversiteit en landschappelijke kwaliteit, zonder de aanwezige open structuren te doorbreken. Het bouwen aan ecologische verbindingszones en het verbeteren van water-, bodem- en milieucondities, met name in de overgangszones rond Natura 2000-gebieden, zijn belangrijke opgaven. Ook het vertragen van de waterafvoer draagt bij aan klimaatbestendigheid en een robuuster bodem- en watersysteem. Ongewenst zijn ontwikkelingen die de openheid en het agrarisch karakter aantasten, zoals grootschalige bebouwing, verstening of grootschalige toeristische verblijfsaccommodaties. Eveneens passen niet-agrarische functies, zoals bedrijfsverzammelgebouwen in het buitengebied, niet binnen de landschappelijke identiteit van het tussenterras. Daar waar de kenmerkende openheid aanwezig is, wordt de aanplant van voedselbossen juist ontmoedigd. Onafhankelijk van het type ontwikkeling wordt het gebruik van meststoffen en bestrijdingsmiddelen ontmoedigd, met name in verband met de aanwezigheid van waterwingebieden en de noodzaak om de waterkwaliteit duurzaam te beschermen. Ruimtelijke principes voor het tussenterras Zoek naar geschikte locaties voor het toevoegen van (kleinschalige) woningbouw of maatschappelijke functies (bv.
zorgboerderij) als onderdeel van de transitie van een agrarisch bedrijf aan de rand van de kern. Behoud de ruimtelijke leesbaarheid van de steilrand door de openheid aan de voet ervan zo veel mogelijk te waarborgen. Richt gebieden in voor vernatting met extensieve veeteelt of a natte teelten ten behoeve van de afvoer van hemelwater vanuit de plateaus richting de Maas. Werk aan het behoud van historisch erfgoed en geef deze, waar mogelijk, een plek in de transitie van het buitengebied. Zet in op de aanplant van lijnvormige groenstructuren als onderdeel van een kleinmezig ecologisch netwerk en koppel hier op enkele plekken de recreatieve routestructuren aan. Stimuleer de instandhouding en uitbreiding van hoogstamfruitweides begrensd door hagen. Voorbeeldinitiatieven Aan de rand van de kern ontwikkelt zich een initiatief met enkele woningen, een zorgboerderij en een pluktuin. Hiermee wordt © er gewerkt aan het herstel van de dorpsmantel en een nieuw verdienmodel voor de landbouwer. Een lokale agrarische coöperatie ontstaat vanuit het concept van Herenboeren aan de rand van de kern. De leden wonen in de omliggende kernen en financieren en sturen de bedrijfsvoering, © terwijl een professionele landbouwer het land bewerkt en zorgt ‘ voor de productie van duurzaam voedsel voor de aangesloten huishoudens.
Als onderdeel van de bedrijfsvoering worden er ook enkele tiny houses geplaatst, waar leden of vrijwilligers (tijdelijk) gebruik van kunnen maken. Aan de rand van het waterwingebied schakelt een landbouwer 3 om naar extensieve biologische strokenteelt in combinatie met het houden van enkele scharrelrunderen in het nieuwe natte gebied. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 43 Ruimtelijke principes voor de flauwe hellingen ad Versterk de dorpsmantel als overgang van de kern naar het open “plateau en de helling. Stimuleer op de hellingen de aanplant (kleinschalige) landschapselementen zoals graften en combineer deze, waar mogelijk, met watervertragende maatregelen zoals swales. Stimuleer op de hellingen het omvormen van de akkers naar naar (extensieve) graslanden, ten behoeve van het vertraagd efvoeren van water en het voorkomen van erosie. Voorbeeldinitiatieven De monumentale boerenhoeve krijgt een centrale rol in een kleinschalig, seizoensgebonden toeristisch concept waarbij En middels een wijngaard en de aanleg van een voedselbos wordt * gewerkt aan versterking landschapsstructuren. Een lokaal landschapsfonds zorgt voor de financiële middelen om deze transitie te realiseren. Aan de rand van de kern ontwikkelt zich een NSW-landgoed Ö met enkele woningen in combinatie met het herstel van de landschappelijke dorpsmantel.
Als onderdeel van de uitbreiding van de dorpsmantel ontwikkelt zich een productiegebied van enkele hectaren voor de biologische hop voor de verschillende regionale bierbrouwerijen. De omgevormde akkers worden ingezet voor extensieve begrazing door schapen. De aanleg van de landschapselementen _ wordt ondersteund via instrumenten zoals het ANLB, het landschapsfonds of andere regelingen voor water- en landschapsbeheer. Maart 2026 HeusschenCopier Landschapskracht 45 5.6 Steile helling De steile hellingen liggen veelal aan de randen van een plateau, Vanwege de steile ligging is de agrarische ontginning van dit gebiedstype vaak tot een minimum beperkt gebleven. Kenmerkend voor dit landschapstype is de aanwezigheid van besloten hellingbossen en de afwezigheid van bebouwing en wegen, De steile hellingen zijn daarmee van een hoge ecologische en landschappelijke waarde, waarin de kernkwaliteiten reliëf en het groene karakter beeldbepalend zijn, Binnen dit landschapstype liggen met name kansen voor natuurontwikkeling en het versterken van bestaande bos- en natuurstructuren, Het behoud en de uitbreiding van hellingbossen draagt bij aan biodiversiteit, landschappelijke kwaliteit en het stabiliseren van de bodem. Daarnaast is het belangrijk om maatregelen te stimuleren die waterafstromming beperken en vertragen, zodat water zoveel mogelijk kan infiltreren en erosie wordt tegengegaan.
Op plekken waar delen van de helling in het verleden ontgonnen zijn, kan de aanleg of het herstel van landschapselementen zoals graften en hagen bijdragen aan een sterker landschappelijk raamwerk en aan het behalen van natuurdoelen. Ook in relatie tot Natura 2000-gebieden is het verbeteren van water-, bodem- en milievcondities een belangrijke opgave. Nature-based solutions gericht op waterveiligheid en klimaatadaptatie passen goed bij het natuurlijke karakter van de steile hellingen en versterken tegelijkertijd de robuustheid van het systeem, De randen van de steile hellingen (het plateau, flauwe helling en dal} maken grotendeels deel uit van de overgengsgebieden rondom Natura 2000-gebieden. Hier liggen mogelijkheden voor extensieve vormen van landbouw en vezelteelten. Zo kan deze zone op het plateau onder andere worden ingezet voor de teelt van hennep, vlas of productiebos, Ook in deze HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 zone is de sanleg van landschapselementen cruciaal voor het maken van een fijnmazig ecologisch netwerk, bijvoorbeeld ten behoeve van de Eikelmuis, een ernstige bedreigde diersoort. Ongewenst zijn ontwikkelingen die leiden tot een toename van bebouwing, verstening of infrastructuur, Verbreding van wegen past niet binnen de kernkwaliteiten van dit landschapstype en tast de rust, samenhang en ecologische waarde aan.
Eveneens worden het scheuren van grasland, overmatig gebruik van meststoffen en het gebruik van bestrijdingsmiddelen op de steile hellingen ontmoedigd, mede vanwege de kwetsbaarheid van waterwingebieden en de risico's op uitspoeling en erosie op hellende percelen. Ruimtelijke principes voor de steile hellingen Stimuleer de productie van vezelteelten of andere biobased _ bouwmaterialen in de overgangszones van de Natura 2000 gebieden op de plateaus. Extensiveer het agrarisch gebruik san de randen van de steile hellingen en voorkom het gebruik van bestrijdingsmiddelen en de run-off of verontreiniging ven de run-off near de natuurgebieden. Stimuleer de aanplant van de randen van de hellingbossen en ©Kws de ontwikkeling van een zachte overgang ten behoeve van het versterken van de ecologische waarden. Zet op de overgang van de steile hellingen naar het f lagergelegen Maasdal in op de aanplant van (kleinschalige) & landschapselementen zoals graften en combineer deze, waar mogelijk, met watervertragende maatregelen zoals swales. Zet in op de aanplant van landschapselementen aan de randen 9 van de hellingbossen ten behoeve van het ontwikkelen van een kleinmazig ecologisch netwerk voor, onder andere, de Eikelmuis.
Voorbeeldinitiatieven De landbouwer aan de rand van de hellingbossen zet zich in voor vasthouden van water en het voorkomen van run-off door de omvorming naar extensieve vormen van landbouw. __ De aanleg ven de landschapselementen wordt ondersteund via _ instrumenten zoals het ANLB, het landschapsfonds of andere regelingen voor water- en landschapsbeheer (zie ook de voorbeeldcasus op pagina 60). Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 47 Ruimtelijke principes voor het plateau Bouw aan een kleinmazig raamwerk van ecologische verbindingen door de aanleg van bloemrijke akkerranden langs de akkerbouwpercelen. Versterk de dorpsmantel als overgang van de kern naar het open ~ buitengebied. Behoud de vergezichten op het plateau door de (grootschalige) ___productie van laagblijvende gewassen te stimuleren. Zet in op bodemverbeterende landbouw, brede gewasrotatie en _ voorkom bodemverdichting ten behoeve van het verbeteren van de bodemkwaliteit en de sponswerking van het plateau. Voorbeeldinitiatieven Rondom de Van Tienhovenmolen ontwikkelt zich een ze productiegebied met hamstervriendelijke graanakkers. De graaneN “wordt direct verwerkt in de molen waar het ook verkocht wordt. De stoppels blijven staan ten behoeve van de hamster.
Op het plateau ontwikkelt zich vanuit een ouderwets landgoedconcept met landerijen een gebied waar de teelt van hoogwaardige producten gecombineerd wordt met kleinschalige verblijfsrecreatie. De hoogwaardige producten vinden hun afzet bij de lokale horeca en het landgoed zelf. Op grootschalige akkers wordt ingezet op de productie van vezelteelten. Een nieuwe verwerkingslocatie voor het, onder _ andere, vlas ontwikkelt zich in enkele leegstaande stallen van een gestopte melkveehouder. De biobased bouwmaterialen worden ingezet bij de lokale woningbouw en de omschakeling wordt gefinancierd vanuit een waarborgfonds. Aan de rand van de kern ontwikkelt zich een NSW-landgoed _ met enkele woningen in combinatie met het herstel van de landschappelijke dorpsmantel. Een melkveehouder voegt een installatie voor de productie van >» groen gas toe aan zijn bedrijf om een bijdrage te leveren aan ~~ de klimaatdoelstellingen. Hiervoor werkt hij samen met andere landbouwers in de omgeving. Maart 2026 HeusschenCopier Landschapskracht 49 } atbestendig ETCCe Extensiev ve landbouw passen goed bin i | orbeeldin. vorm van scharrelrunderen en graslandbeheer. De combinatie met een afzetmarkt, zoals toeristische horecaen odiversiteit en nen het bergen van egelen om het beekdalsysteem uwing,verstening, verbreding van wegen en 5.
Deze functies beperken de ruimte voor ontmoedigd, evenals haet gebruik van risico's. op uitspc Ruimtelijke principes voor het beekdal Stimuleer agrarisch gebruik passend bij de vernatting van het beekdal zoals het houden van scharrelrunderen, het produceren _ van biobased bouwmaterialen zoals lisdodde of het teelten van gewassen die van natte voeten houden zoals watermunt en moerasspirea. Behoud en bescherm het aanwezig cultuurhistorisch erfgoed | zoals watermolens en geef deze, waar mogelijk, een (nieuwe) passende functie. __Stimuleer de aanplant van beekbegeleidende vegetatie en 3 vegetatie rondom de droogdalen ten behoeve van het vertragen van de afvoer van water. Gebruik nature-based solutions gericht op waterveiligheid en 0 beekherstel en voorkom de inzet van technische maatregelen om het karakter van het beekdal te behouden en meerwaarde te creëren. Stimuleer de aanleg van broekbossen en moerassen ten behoeve __van het vergroten van de bergingscapaciteit van het beekdal. Voorbeeldinitiatieven De boerderij aan de rand van de kern specialiseert zich in het — houden van scharrelrunderen in het beekdal. De landbouwer verkooptzijn producten aan lokale restaurants en in zijn eigen boerderijwinkel, De eigenaren van de watermolen en de aanliggen gronden beginnen met de productie van thee vit moerasplanten zoals B gagel, moerasspirea, watermunt en zwarte bessen.
Door het / verbeteren van de recreatieve ontsluiting in het beekdal, zijn zij beter bereikbaar voor lokale bewoners en recreanten. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 51 In voorgaande hoofdstuk is per landschapstype getoond hoe er gewerkt kan worden aan een natuurlijker en samenhangender landschap dat robuust is ingericht en daardoor ruimte biedt aan nieuwe initiatieven. De verschillende landschapstypen zijn daarbij samen bepalend voor de algemene verschijningsvorm en identiteit van buitengebied van Eijsden-Margraten. Het huidige raamwerk van de gemeente vormt de basis voor een herkenbaar en beleefbaar landschap en wordt om die reden versterkt. Het dynamisch Maasdal biedt ruimte voor woningbouw, economische functies en toerisme en recreatie in het verwevingsgebied rond bestaande kernen, mits deze ontwikkelingen zorgvuldig worden afgestemd op waterveiligheid, natuurwaarden en de landschappelijke openheid Het tussenterras leent zich voor maatschappelijke landbouwfuncties die zorgen voor een sterkere verbinding tussen consument en landschap, passend bij waarden zoals leefbaarheid, gezondheid en streekidentiteit.
Waardevol erfgoed, zoals monumentale boerenhoeves, kan daarbij een nieuwe functie krijgen voor inwoners en bezoekers, Op de flauwe hellingen wordt ingezet op een combinatie van landschapsherstel en extensieve, natuurinclusieve landbouw Tegelijkertijd bieden deze hellingen kansen voor kleinschalige toeristische en recreatieve initiatieven die bijdragen aan landschapsonderhoud en streekbeleving, zoals biologische wijnbouw, extensieve begrazing en kleinschalige verblijfslocaties gekoppeld aan monumentale hoeves 52 HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 De steile hellingen vormen robuuste ecologische natuurkernen binnen het landschap. Hier ligt de nadruk op natuurontwikkeling, het versterken van hellingbossen en het verbeteren van water-, bodem- en milieucondities, met name in de overgangszones rond Natura 2000-gebieden. Deze gebieden zijn essentieel voor biodiversiteit en landschappelijke samenhang. Door de steile hellingen te verbinden met beekdalen en groene structuren op de flauwe hellingen ontstaat een samenhangend groenblauw netwerk Op het plateau wordt ingezet op agrarische functies waarbij de transitie van de landbouwbedrijfsvoering bijdraagt aan een betere infiltratie en vasthoudend vermogen van water. Regeneratieve landbouw, bredere teeltrotaties en de productie van biobased bouwmaterialen kunnen hier een alternatief bieden voor intensieve productielandbouw.
Aan de randen van het plateau dragen extensivering, agroforestry en voedselbossen bij aan het voorkomen van afstroming en uitspoeling richting de lager gelegen hellingen en beekdalen. Tegelijkertijd wordt de dorpsmantel versterkt door kleinschalige landschapselementen, hoogstamboomgaarden en zorgvuldig ingepaste woningbouwontwikkelingen rond de kernen In de beekdalen ligt de focus op systeemherstel van waterlopen, waterberging en natuuvrontwikkeling. Extensieve landbouwvormen en agroforestry op natte gronden dragen bij aan biodiversiteit, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. Hier liggen kansen voor nieuwe verdienmodellen rondom groen-blauwe diensten, zoals waterberging en landschapsbeheer, in combinatie met streekproducten en korte ketens. Door beekdalen als ecologische en hydrologische verbindingszones te versterken, ontstaat een robuuste structuur die het landschap beter bestand maakt tegen droogte en piekbuien. Op deze manier ontstaat een ruimtelijk reamwerk waarin de samenhang tussen plateau, hellingen, beekdalen en Maasdal centraal staat. Dit raamwerk zorgt ervoor dat de juiste initiatieven op de juiste plek landen en dat ontwikkelingen bijdragen aan de draagkracht van het landschap.
Tegelijkertijd kan het landschap door aanpassingen in inrichting meer water opnemen en vertraagd afvoeren waardoor er werk wordt gemaakt van een toekomstbestendig buitengebied waarin bodem en watersysteem leidend zijn. Deze ruimtelijke maatregelen sluiten naadloos aan bij andere belangrijke opgaven in het buitengebied, zoals het verbeteren van landschapskwaliteit, het versterken van biodiversiteit, het vergroten van drinkwaterzekerheid, droogtebestrijding en het beperken van uitspoeling van stikstofrijk erosiemateriaal. Productief plateau Op het productieve plateau zijn landbouw en landschappelijke kwaliteit in balans. Hier wordt ingezet op regeneratieve en toekomstbestendige landbouw, zoals de productie van gezond voedsel en vezelteelten, gecombineerd met kleinschalige ontwikkelingen rond kernen. Versterking van landschapselementen, bodemkwaliteit en biodiversiteit draagt bij aan een robuust en veerkrachtig agrarisch landschap met behoud van openheid en structuur. Afwisselend tussenterras Op het tussenterras komen agrarisch gebruik, stadsrandzones en een afwisselend landschap samen. Hier wordt ingezet op duurzame en maatschappelijk georiënteerde landbouw en korte ketens. Versterking van landschapselementen en ecologische verbindingen draagt bij aan biodiversiteit, waterbeheer en een robuust overgangslandschap, met behoud van de open structuur.
Dynamisch Maasdal In het dynamische Maasdal komen waterveiligheid, natuur, recreatie en economische functies samen. Ontwikkelingen richten zich op het versterken van de openheid, cultuurhistorische structuren en de beleefbaarheid van de Maas. Binnen het verwevingsgebied is ruimte voor ontwikkelingen, mits deze waterberging, natuurverbindingen en de landschappelijke samenhang niet aantasten. Robuust beekdal In het toekomstige, klimaatbestendige beekdal komen thema's samen zoals regeneratieve landbouw, erfgoed en natuur. Hier dragen de ruimtelijke initatieven bij aan opgaven rondom waterveiligheid voor de nabijgelegen kern en het versterken van de ecologische waarden. Extensieve flauwe hellingen Vanwege de erosiegevoeligheid worden de flauwe hellingen in de toekomst ingericht met extensieve functies voor landbouw en toerisme. Zo liggen er hier kansen voor wijnbouw, extensieve vormen van verblijfsrecreatie en veeteelt. Door de aanplant van kleine landschapselementen en behoud van grasland ontstaat er een fijnmazig ecologisch netwerk, wordt de sponswerking verbeterd en erosie in de toekomst voorkomen. Natuurlijke steile hellingen Op de steile hellingen wordt ingezet op natuurontwikkeling en het vertraagd afvoeren van water.
Aangrenzend aan de steile hellingen is er op het plateau ruimte voor natuurinclusieve en regeneratieve vormen van landbouw, zoals het verbouwen van biobased bouwmaterialen, vezelteelten, en extensieve veeteelt, Op de aangrenzende flauwe hellingen wordt er ingezet op het behoud van grasland en de aanplant van kleinschalige landschapselementen, onder andere ten behoeve van de eikelmuis. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 53 Deze rapportage kent een opbouw in drie delen; beleid, inspiratie en proces. Het in beeld brengen van beleid, ambities en opgaven vormt de eerste stap. Vanuit deze beleidskaders heeft het tweede deel laten zien hoe initiatieven een integrale bijdrage kunnen leveren aan opgaven en ambities en zo aan de verbetering van de omgevingskwaliteit. Het derde deel van deze rapportage gaat in op de vraag hoe we samen aan de slag kunnen met het integraal werken aan een toekomstbestendig buitengebied. Daarmee vormt dit deel met procesvoorstellen een belangrijke schakel in het vertalen van ambities naar de praktijk. De procesvoorstellen in dit hoofdstuk hebben als doel om een brug te slaan tussen de initiatiefnemer, die vanuit een uitdaging wil werken aan een duurzame toekomst en de gemeente, die vanuit opgaven en beleid wil werken aan versterking van het landschap en omgevingskwaliteit.
In dialoog wordt samengewerkt aan herstel en ontwikkeling, kortom aan een toekomstbestendig buitengebied. Er kan veel, maar niet alles kan overal zou hierbij het credo moeten zijn. In plaats van het ad-hoc inpassen van losse ontwikkelingen en initiatieven, wordt het landschap proactief vormgegeven en integraal ingericht vanuit omgevingskwaliteit Het resultaat is een toekomstbestendig buitengebied waarin water, bodem, natuur en economie elkaar versterken en waarin de kwaliteit en identiteit van het Zuid-Limburgse landschap verder wordt uitgebouwd. Een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving die zich leent voor een diversiteit aan functies en tegelijk aantrekkelijk en beleefbaar is. Een landschap dat een eigen identiteit heeft en daarnaast toekomstbestendig is. Een plek waar verleden, heden en toekomst samenkomen. Dit is geen extraatje, maar een belangrijke voorwaarde voor wonen, toerisme en bedrijvigheid. Uitgangspunt daarbij is dat elke ontwikkeling in het landschap moet leiden tot een toename van de omgevingskwaliteit. Deze ambitie staat niet op zichzelf, maar is verbonden aan belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen en belangen. De vertaling van deze ambitie naar de praktijk is in dit hoofdstuk uitgewerkt aan de hand van handelingsperspectieven.
Vanuit bovenstaande inspiratie en het streven naar een integrale benadering waarin het landschap weer centraal staat en opgaven in samenhang worden opgepakt, kunnen er een aantal handelingsperspectieven worden beschreven die de transitie naar een toekomstbestendig buitengebied kunnen bespoedigen. De handelingsperspectieven zorgen ervoor dat initiatieven worden vormgegeven in samenhang met andere thema's en dat er een versterking van het ruimtelijk raamwerk plaatsvindt. De handelingsperspectieven kunnen door de gemeente worden omarmd om ervoor te zorgen dat de omgevingskwaliteit wordt versterkt en de juiste initiatieven op de juiste plaats landen Het overzicht van handelingsperspectieven is niet uitputtend, maar geeft een eerste inzicht in de transitiepaden naar een toekomstbestendig buitengebied. De handelingsperspectieven zijn mede opgesteld aan de hand van de inbreng tijdens het participatieproces Het stimuleren van de transitie naar regeneratieve landbouw. Het stimuleren van de transitie naar regeneratieve (biologische) landbouw kan een perspectief bieden voor landbouwers rond natuur- en watergebieden waarmee deze vorm van landbouw een bijdrage kan leveren aan waterkwaliteit, natuur- en biodiversiteitsherstel Biologische landbouw kan, mits de afzetmarkt met de productie meegroeit, een toekomstbestendig verdienmodel voor de landbouwer vormen.
Ook in de gemeente Eijsden- Margraten kan biologische landbouw kansen bieden, Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 55) 56 maar de onzekerheid rond de markt en de financiering en omschakelfase vormen een onzekerheid. Vanuit de nationale en provinciale overheid zijn er regelingen, leningen en subsidies in het leven geroepen om de omschakeling naar biologische landbouw te ondersteunen Het ontwikkelen van nieuwe landgoederen. Het ontwikkelen van Natuurschoonwet (NSW)-landgoederen biedt mogelijkheden om te werken aan gewenste ontwikkelingen en biedt tegelijkertijd een fiscaal voordeel voor grondeigenaren te creëren. Een NSW-landgoed kan bestaan uit bossen, natuurterreinen, maar ook boerderijen en landbouwgrond. De ontwikkeldoelstelling van een NSW-rankschikking betreft de stimulering van natuurbeheer en realisatie van nieuwe natuur en bos door particulieren. De NSW-rangschikking geeft recht op fiscale voordelen aan de eigenaar, vruchtgebruiker of erfpachter van een landgoed, zoals bepaalde vrijstelling of vermindering van onroerendzaakbelasting, en vrijstelling van overdrachtsbelasting en schenk- en erfbelasting. Via gerichte gebiedsontwikkelingen kan een gemeente de ontwikkeling van nieuwe landgoederen stimuleren Stimuleren van aanpassingen in het grondbeleid. Grond is één van de belangrijkste productiefactoren van het boerenbedrijf.
Met name voor de grondgebonden landbouw is toegang tot (betaalbare) grond essentieel. Vanwege de hoogopgelopen grondprijzen en de stijgende rente zijn voor HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 landbouwers momenteel de financieringslasten van een extra hectare grond doorgaans hoger dan wat zij extra aan deze hectare kunnen verdienen. Wanneer er extra grond wordt bijgekocht voor extensivering, zijn de verhoudingen tussen de financieringslasten en het opbrengend vermogen nog schever. Daarnaast is er hoge druk op grond: meerdere partijen hebben vraag naar grond, wat de prijs opdrijft en de beschikbaarheid vermindert. Grond is daarmee ook gelijk een van de belangrijkste gespreksstarters om met landbouwers het gesprek aan te gaan over de toekomstbestendige inrichting van hun bedrijf. Het is daarom essentieel dat er aanpassingen in het grondbeleid plaatsvinden om grond voor landbouwers toegankelijk te maken. Oplossingsrichtingen zijn bijvoorbeeld langjarige pachtcontracten tegen gunstige prijzen of afwaardering van grond. Het opzetten van een strategische grondbank. Een grondbank is een regionale of gemeentelijke bank waarbij de gemeente of regio gronden verwerft en beheert om regie te voeren op ruimtelijke ontwikkelingen of om ruilgrond in te brengen.
(Ruil)gronden kunnen helpen bij het realiseren van maatregelen zoals extensivering, omvorming van agrarische bedrijven, het uitbreiden van natuurgebieden, beekherstel of waterberging. Daarnaast is het middels een grondbank makkelijker om op gewenste plekken grond af te waarderen, er Is Immers ruilgrond beschikbaar. Partijen die in contact staan met landbouwers krijgen regelmatig grond aangeboden wat aangeeft dat er behoefte is om werk te maken van een grondbank. De gemeente heeft zelf ook agrarische gronden in eigendom, die onderdeel kunnen worden van de grondbank of waarop geëxperimenteerd kan worden met aanpassingen in het grondbeleid (met name het ondersteunen van de transitie naar duurzame landbouw via aangepaste pachtconstructies) Verkennen van de mogelijkheid om landschapsgronden op te nemen in het omgevingsplan. Landschapsgrond is een voorgesteld type grondgebruik in het omgevingsplan dat fungeert als een tussenvorm tussen intensief gebruikte landbouwgronden en strikte natuur. Het is een grondgebruik bedoeld om de landbouw te verbinden met natuurdoelen, met name bedoeld voor overgangszones rondom Natura 2000-gebieden. Landschapsgrond kan worden vastgelegd om landbouwers een toekomstperspectief te bieden via natuurinclusieve bedrijfsvoering, bijvoorbeeld door meer ruimte voor landschapsbeheer.
Landschapsgronden kunnen ook worden ingezet voor het realiseren van bepaalde vormen van ecologische verbindingszone's Stimuleer samenwerking. Samenwerking kan worden bevorderd middels het opzetten van bijvoorbeeld coöperaties of middels samenwerking op regionaal niveau via bijvoorbeeld een gebiedsontwikkeling Jonge landbouwers die aan de slag willen met een toekomstbestendig buitengebied hebben baat bij samenwerking (bijv. met een werktuigbouwvereniging of door uitwisseling van kennis). Een lokale vertegenwoordiging (buiten bestaande belangenorganisaties om) kan een manier zijn om succesvolle praktijken te ondersteunen en een podium te bieden Actief de regie pakken met een gebiedscoach. De gemeente kan een actieve rol nemen als gebiedscoach die aan de slag gaat met het bieden van inspiratie voor landbouwers en andere initiatiefnemers die willen werken aan een toekomstbestendig buitengebied (zie ook initiatiefuitwerking op de volgende pagina). Voorliggend inspiratiekader vormt daarin de eerste stap, maar de gemeente zou vanuit hun rol als gebiedscoach actief het gesprek aan kunnen gaan met landbouwers om vanuit een realistische blik het gesprek aan te gaan over een andere invulling van het boerenbedrijf waar dat wenselijk geacht wordt. Daarmee levert de gemeente inspiratie en advies en stimuleert zo actief de transitie naar een toekomstbestendig buitengebied.
De werking met een regiogebiedscoördinator in het Landschapspark Grenzeloos Bocageland is een goed voorbeeld hiervan Bied innovatieve ondernemers een podium. Vanuit deze rol als inspirator kan de gemeente koplopers of innovatieve bedrijven binnen de gemeente een podium bieden, om zo ook weer anderen te inspireren. Hierbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld het organiseren van een ‘koplopersconferentie’. Per kern kan een goed voorbeeld worden uitgelicht zodat landbouwers onderling in gesprek kunnen over een toekomstbestendig buitengebied inclusief inspirerende handelingsperspectieven. Het zichtbaar maken van succesvolle praktijken zou vervolgens ook moeten leiden tot stimulerende regelgeving of financiële ondersteuning Werk aan een lange termijn betrokkenheid bij de agrarische sector in de gemeente. De gemeente doet er goed aan een regulier gesprek met landbouwers te organiseren zodat er een constructieve samenwerking binnen de gemeente ontstaat en mogelijk zelfs op het schaalniveau van het Heuvelland. Ook het initiëren, dan wel faciliteren, van een gebiedscoöperatie kan een manier om een constructieve samenwerking vorm te geven. Vanuit een realistische strategie en vanuit een aanpak met welwillende betrokkenen kan er zo een transitieaanpak ontstaan vanuit casussen of gestimuleerd door de gemeente.
Dit sluit aan bij de rol van de gemeente als gebiedscoach die faciliteert en inspireert. Dit kan tevens bijdragen aan het wegnemen van de onzekerheden bij landbouwers. Richt een waarborgfonds in om de transitie richting een toekomstbestendig buitengebied te ondersteunen. Een waarborgfonds kan ondersteuning bieden bij het verkennen en uittesten van een nieuwe businesscase van ondernemers en de opschaling van een initiatief van een experiment naar een volwaardig verdienmodel. Middels het instrument neemt de gerneente de regie om te stimuleren wat landschappelijk wenselijk is en financieel haalbaar is voor ondernemers. Landschapsherstel kan zo de resultante worden van een toekomstbestendige bedrijfsvoering, zodat landbouwers niet langer afhankelijk zijn van onzekere en wisselende subsidieregelingen. Het benutten van middelen en ondersteuning vanuit het stikstoffonds. Vanuit de nationale overheid worden in het nieuwe coalitieakkoord voorstellen gedaan voor een gebiedsgerichte aanpak van de stikstofreductie rond kwetsbare natuurgebieden. Ook het stikstoffonds met middelen voor natuurherstel, gebiedsontwikkeling en de landbouwtransitie wordt opnieuw hersteld. Deze (financiële) ondersteuning en de duidelijke focus op de stikstofreductie rond kwetsbare natuurgebieden biedt kansen voor landbouwers aan de randen van Natura 2000-gebieden.
De gemeente kan gericht aan de slag gaan met fondsenwerving en deze middelen, samen met het budget vanuit het landschapsfonds, inzetten voor de transitie naar een toekomstbestendig buitengebied. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 57 Naast de handelingsperspectieven die door de gemeente kunnen worden omarmd om ervoor te zorgen dat de omgevingskwaliteit wordt versterkt en de juiste initiatieven op de juiste plaats landen hebben ook initiatiefnemers richting nodig. Een initiatiefnemer die nog geen uitgewerkt initiatief heeft, kan zich laten inspireren door dit inspiratiekader, waarbij een beeld wordt gegeven welke ontwikkelingen gewenst of ongewenst zijn binnen een bepaald landschapstype. Het stappenplan voor een initiatiefnemer ken er in detail als volgt uitzien: 58 HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 re Starten De casus start met een initiatiefnemer die aanleiding ziet om vanuit veranderingen in het beleid, de stapeling van opgaven en ambities of een andere reden te zoeken naar een (nieuwe) toekomstbestendige inrichting van zijn bedrijf inclusief een handelingsperspectief voor de toekomst. De casus kan ook starten vanuit de gemeente die proactief middels een gebiedscoach het gesprek met de ondernemer aangaat. De gemeente maakt dan de aanleiding duidelijk en geeft aan wat zij wel of niet kan.
Een intrinsiek gemotiveerde ondernemer die ziet dat de wereld verandert kan het startpunt zijn voor een initiatief of het opstarten van een casusteam. Samenstellen Na een positief gesprek met de ondernemer en vanuit de opgave, zorgt de gebiedscoach ervoor dat er (indien nodig) een casusteam ingericht wordt. Een casusteam kan bestaan uit de initistiefnemer met adviseur(s), de gemeente en mogelijk andere partijen zoals terreinbeheerende organisaties, Waterschap of de Provincie. Dit casusteam gaat samen met de initiatiefnemer op zoek naar de best mogelijke integrale oplossing en vormt de verbindende schakel om partijen te koppelen en aan de voorkant wenselijkheid en haalbaarheid van hetinitiatief te bespreken. Dit scheelt de initiatiefnemer of ondernemer veel werk, advies- en onderzoekskosten en zorgt ervoor dat er in een vroeg stadium van het proces duidelijkheid ontstaat voor de initiatiefnemer. Bespreken Dit casusteam gaat vanuit een eerlijk verhaal het gesprek aan met de ondernemer en maakt duidelijk welke opgaven en ambities er op een bepaalde plek vanuit beleid gerealiseerd moeten worden. Dit gesprek toont daarmee de urgentie voor verandering near een toekomstbestendig buitengebied.
Aansluitend worden ook de belangen van de ondernemer zelf opgehaald en wordt verkent waar de kracht en meerwaarde van het bedrijf (verdienmodel) zit en op welke onderdelen verbetering gewenst is of mogelijk zelfs een ander of aanvullend verdienmodel gevraagd is om toekomstbestendig te kunnen ondernemen. Verkennen = De gemeente laat vervolgens ook de ambities, scenario's en processen optekenen zodat er een scenario voor een toekomstbestendig buitengebied wordt opgeleverd vanuit de inhoud. Hierbij worden ook procesvoorstellen wat ZIN betreft financiering, beheer en aanpak geadviseerd. Een &, commerciële methodiek voor andere verdienmodellen ~ kan onderdeel van het voorstel zijn. Een in te richten all AsAS >waarborgfonds vormt de stimulans om de transitie vorm te B A geven. Ook de financieringsmogelijkheden via regelingen en subsidies worden in dit stadium in beeld gebracht zodat er een realistisch toekomstscenario ontstaat. Samenwerken Tot slot wordt ook het initiatief in het bredere perspectief belicht. Dat wil zeggen dat er wordt gekeken naar de relatie en koppelkansen met initiatieven in de buurt, mogelijke ruilgronden of andere opgaven die spelen. De gemeente zal als een soort gebiedscoach overzicht houden over verschillende initistieven om zo kansen voor combinaties te zien om zo te komen tot maatschappelijke winst.
De gemeente helpt zo landbouwers of andere initiatiefnemers om hun wensen voor de toekomst te realiseren, neemt duidelijk initiatief en voorkomt zo dat de sector op termijn volledig vastloopt. Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 59 Voorbeeldcasus Zoals in het stappenplan voor een initiatiefnemer beschreven is, wordt er in stap 4 door de gemeente meegedacht bij het optekenen van ambities en het adviseren wat betreff finandiëuing, beheer en aanpak. Hieronder zijn voor een fictieve situatie een drietal scenario's geschetst. De gronden van deze fictieve situatie bevindenzich in de nabijheid van Natura 2000-gebied en op de overgang van Atnaar de steile helling. Deze locatie bevindt zich in een gebied waar veel beleids opgaven.en ambities samenkomen. Vandaar dat dezefictieve ondernemer aanleiding ziet om na te denken over een toekomstbestendige invulling van zijn bedrijf en via het casusteam van de gemeente geholpen werdt met scenario's en adviezen voor de toekomst, Huidige situatie “ HeosschanCopierLandschapskracht |- Maart 2026 Scenario 1 toont een situatie waarbij deze fictieve melkveehouder weinig veranderingen doorvoert in zijn bedrijfsvoering. Van de oorspronkelijke 150 stuks melkvee gast hij terug near 90. Dit omdat deze ondernemer in de nabijheid van Natura 2000-gebied boert.
Tegelijkertijd komen er aan de rand van de helling 20 stuks ‘scharrelrund’ bij waarmee deze landbouwer een nichemarkt aanboort en zijn bedrijfsvoering verbreedt. Deze verbreding zorgt voor voldoende financiering om de vermindering van aantal stuks melkvee te bekostigen. Met subsidies vanuit de Kansenregeling van het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) wordt de aanleg en beheer van enkele landschapselementen gefinancierd. MJ extensief en: | \ “ ‘kruidenrijk grasland” & 7 landwinkel Scenario 2 toont een situatie waarbij de fictieve melkveehouder overschakelt op een extensieve veehouderij. Omdat deze ondernemer in de nabijheid van Natura 2000-gebied boert worden, worden zijn gronden vanuit het Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) afgewaardeerd en ingericht als (agrarische) natuurgebieden. Van de inrichtingskosten wordt 95% vanuit SNL gefinancierd. De nieuwe inrichting bestaat uit extensief en kruidenrijk grasland aan de rand van de helling, notenbomen, voedselbos en percelen voor de teelt van eiwitrijke gewassen. Ook komt er een landwinkel waar producten lokaal verkocht kunnen worden. Om dit alles op de lange termijn te financieren maakt de landbouwer gebruikt van subsidie voor agrarisch natuurbeheer (ANLb) gericht op het natuurvriendelijk beheer van akkers en graslanden.
nieuwe biobased woningen Scenario 3 toont een situatie waarbij de melkveehouder samen met ondernemers in de omgeving overschakelt op een andere bedrijfsvoering, namelijk de productie van biobased bouwmaterialen. Op zijn gronden gaat de landbouwer vlas produceren, maar ook productiebossen en een schapenweide aanleggen. Aangezien de gemeente de lokale verwerking en gebruik van biobased bouwmaterialen actief is gaan promoten ontstaan er mogelijkheden om hier een verdienmodel uit te halen. Sterker nog, op zijn eigen perceel ontstaat ruimte om een aantal nieuwe biobased woningen te bouwen. Aangezien deze transitie voor de ondernemer omvangrijk is en het verdienmodel achter vlasproductie zich nog moet bewijzen kan de ondernemer terugvallen op het waarborgfonds van de gemeente, Maart 2026 | HeusschenCopier Landschapskracht 61 Dit inspiratiekader schetst een samenhangende en toekomstgerichte koers voor het buitengebied van Eijsden- Margraten. Geworteld in het Cittaslow-DNA van de gemeente en de kernkwaliteiten van het Nationaal Landschap Zuid-Limburg, staat het versterken van de omgevingskwaliteit centraal. Een integrale benadering, vanuit landschap, natuur en cultuurhistorie en water en bodem sturend als leidend principe vormen het fundament van alle ruimtelijke ontwikkelingen. Het uitgangspunt is helder: er kan veel, maar niet alles kan overal.
Ontwikkelingen zijn alleen wenselijk wanneer zij passen bij het landschapstype, bijdragen aan maatschappelijke opgaven en de kwaliteit van de leefomgeving per saldo versterken Het inspiratiekader maakt inzichtelijk hoe de verschillende landschapstypen, van Maasdal tot plateau en van beekdal tot hellingen, ieder hun eigen logica, kansen en begrenzingen kennen. Door initiatieven te verbinden aan deze landschappelijke structuren, beleid en ambities ontstaat een leesbaar en robuust ruimtelijk raamwerk. Dit raamwerk zorgt ervoor dat de juiste functies op de juiste plek landen en dat nieuwe ontwikkelingen niet leiden tot versnippering, maar juist tot versterking van samenhang, biodiversiteit, waterveiligheid en landschappelijke identiteit. Een belangrijke rode draad is te komen tot een samenspel tussen landbouwer en leefomgeving. De landbouw blijft een drager van het landschap en de lokale economie, maar staat tegelijk voor een noodzakelijke transitie. Door in te zetten op 62 HeusschenCopier Landschapskracht | Maart 2026 natuurinclusieve en regeneratieve landbouw, korte ketens, nieuwe verdienmodellen en slimme koppelingen met woningbouw, recreatie en klimaatopgaven, ontstaat perspectief voor een vitale agrarische sector in balans met hear omgeving.
Niet landbouwer versus landschap, maar landbouwer én landschap als partners in de ontwikkeling van een toekomstbestendig buitengebied Met de combinatie van heldere beleidskaders, inspirerende ontwikkelrichtingen en concrete handelingsperspectieven biedt dit document meer dan een toekomstbeeld alleen. Het vormt een uitnodiging tot dialoog en samenwerking tussen gemeente, ondernemers, inwoners en maatschappelijke partners. Zo kan stap voor stap worden gewerkt aan een buitengebied waarin water, bodem, natuur en economie elkaar versterken, waarin identiteit en erfgoed worden gekoesterd, en waarin de kwaliteit van de leefomgeving voor huidige en toekomstige generaties centraal staat. Dit inspiratiekader laat zien dat de ambitie voor een toekomstbestendig buitengebied omhoog kan en omhoog moet. Het maakt inzichtelijk hoe gewerkt kan worden aan een kwalitatief hoogwaardige leefomgeving die ruimte biedt aan een diversiteit aan functies en tegelijkertijd aantrekkelijk en beleefbaar blijft. De volgende stap is dat deze ambitie ook daadwerkelijk en gezamenlijk binnen de gemeente Eijsden-Margraten wordt omarmd Daarvoor is allereest een gedeeld besef nodig dat de leefomgeving een gemeenschappelijk kapitaal vormt.