Document · PDF

[22.17592] Bidbook Innovatie door schaarste

Raadsvergadering 17 september 2024, gemeente EerselBij agendapunt: Bijstelling krediet Herontwikkeling Kempenmuseum11.481 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

INNOVATIE DOOR SCHAARSTE

KEMPENMUSEUM BIDBOOK versie 3 Eersel, 2022

KEMPENMUSEUM

VOORWOORD

In de Kempen hebben we veel te vertellen. Want we beschikken over prachtige verhalen. Verhalen die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Die ons vandaag de dag nog steeds in contact

‘ne klomp en een ploeg zijn niet meer genoeg.’

brengen met onze voorouders. Met het verleden waarin we geworteld zijn. Dat is waardevol. Daar moeten we zuinig op zijn.

onderwerpen die ook verteld en getoond dienen te worden. Iemand zei: ‘’ne klomp en een ploeg zijn niet meer genoeg.’ Zo is het maar net.

Voor dit doel zet het Kempenmuseum zich al meer dan veertig jaar in. Dat doet het vanuit een

Deze vaststelling bracht het museum recentelijk in een stroomversnelling. Nog versterkt door het gegeven dat het verouderde gebouw wel een nieuw jasje kon gebruiken. Daarom hebben ‘de museummensen’ gekeken hoe, met een bijgesteld museaal profiel, het museum eigentijdser kan worden. Hoe de collecties frisser – en meer verbindend – gepresenteerd kunnen worden. En hoe daarbij de benodigde bouwkundige aanpassingen kunnen worden doorgevoerd. Tot slot hebben ze – ik beschouw dit als het kroonjuweel – uitgezocht hoe het museum een breder publiek van dienst kan zijn met de toevoeging van een bezoekerscentrum waar iedereen gratis terecht kan voor zowat alle zaken rond kunst, cultuur, natuur en erfgoed.

mooie locatie en met een aansprekende collectie. En: met groot enthousiasme. De vele vrijwilligers bewijzen dat.

Dit bidbook laat zien wat al dit speurwerk heeft opgeleverd: een warm pleidooi voor een be-

Het blijft niet beperkt tot verhalen. Ook beschikken we over interessante objecten uit de materiële Kempische volkscultuur: gebruiksvoorwerpen, kunstobjecten, huisraad, boerengetög. Dingen waarvan het soms raadselachtig is waarvoor ze gebruikt werden. Maar waarin nog steeds een warm kloppend hart aanwezig is. Ook deze zaken verdienen het behouden te blijven. Behoud van erfgoed heet zoiets.

huizing en inrichting die past bij de boeiende Maar de laatste jaren begon het een beetje te schuren. Merkbaar was dat ‘onze’ verhalen, hoe aangrijpend ook, soms wat eenzijdig zijn. En dat de huidige collecties maar een beperkt deel van de Kempische werkelijkheid laten zien, enkel het boerenleven zo tussen 1850 en 1950. Terwijl de

geschiedenis van de Kempen. Een ode die enthousiasmeert. En die u hopelijk inspireert om de plannen mee tot uitvoering te brengen. Léon Kox, wethouder

Kempen zo veel meer is. Met tal van boeiende

KEMPENMUSEUM

KERNBEGRIPPEN

WAAR STAAN WE VOOR?

WAT IS ONZE MISSIE?

Wij maken de geschiedenis van de Nederlandse

Het Kempenmuseum brengt de geschiedenis

Kempen inzichtelijk. Dat doen we op een manier

van de Kempen tot leven en maakt daarbij de

die het blikveld verruimt, zodat nieuwe genera-

verbinding met het heden inzichtelijk. Daartoe

ties rijker in het leven komen staan.

verwerft, beheert, behoudt, onderzoekt en presenteert het museum zowel de materiële als

WAT DOEN WE?

de immateriële overleveringen die relaties

Wij verzamelen, beheren, onderzoeken en

hebben tot het culturele erfgoed van de

presenteren een omvangrijke collectie

Kempen. Daarbij wil het museum inclusief zijn

Kempisch erfgoed en laten een breed en divers

en staat het als toegankelijke ontmoetings-

publiek ervaren hoe de geschiedenis van de

plaats ten dienste aan een zo divers mogelijk

Kempen van invloed is geweest op onze samen-

publiek.

leving – en dat nog steeds is.

KEMPENMUSEUM

INHOUDSOPGAVE

Voorwoord Kernbegrippen

3 4

Inhoudsopgave Inleiding

7 9

KEMPENMUSEUM

3.2.

44 46

3.3. 3.4. 3.5. 3.6. 3.7. 3.8.

Vier thema’s op vier plekken Thema 1 – Veranderend landschap Thema 2 – Van sigaren naar chips Thema 3 – De Gemeynt Thema 4 – Aan de zijlijn Wisseltentoonstellingen

27 48 52 56 60 64

12 13 14 14 14 15

1.3.4. 1.4. 1.5.

16 17 20

4.1. 4.2. 4.3. 4.4.

24 25 32 32 36

Colofon

Breed draagvlak Gebiedsbepaling Canon van de Kempen

Intermezzo Het narratief

Hoofdstuk 1. Kader - waarom 1.1. Koersbepaling 1.2. Identiteit 1.3. Waarden borgen 1.3.1. Missie 1.3.2. Maatschappelijke functies 1.3.3. Brede toegankelijkheid

Hoofdstuk 2. Locatie - waar 2.1. Boerderij met erf en tuin 2.2. Bezoekerscentrum 2.3. Speulhuis 2.4. Hooimijt 2.5. Bereikbaarheid

Hoofdstuk 3. Museum - hoe 3.1. Van Canon naar inrichting

Hoofdstuk 4. Plan van aanpak - borging Tussen droom en daad Begroting Fondsenwerving Planning

68 69 70 71 72

KEMPENMUSEUM

INLEIDING

Ingrijpende plannen vragen tijd. Ze moeten door-

Het haalbaarheidsonderzoek is uitgevoerd door

dacht zijn. Liever geen wankele basis.

adviesbureau Markteffect BV en heeft geleid tot het rapport Uitwerking business case Kempenmuseum. Op grond van dit rapport heeft

Dat onze plannen met het Kempenmuseum ingrijpend zijn, is onbetwist. We willen nogal wat. We willen dat het museum uitgroeit tot een toon-

‘Ge moet wel geraaie willen zijn.’

aangevend erfgoedcentrum voor de hele Kempenregio. Met een dynamisch expositie- en evenementenbeleid. Met diepgaande kennis op het gebied van erfgoed(educatie). Met ontsluitingen van tal van Kempencollecties. Met een gratis toegankelijk bezoekerscentrum dat brede diensten verleent op het gebied van natuur-, cultuur- en erfgoedbeleving. Een hoog ambitieniveau, heet zoiets. Als bestuur van het Kempenmuseum hebben wij deze ambitie uitgesproken. Dat is gedurfd. Gelukkig wordt het ondersteund door veel enthousiasme. Maar we beseffen ook: met alleen ambitie en enthousiasme red je het niet. Realiteitszin is onontbeerlijk. Dingen moeten haalbaar zijn. Vanuit deze dubbele benadering – idealisme en realiteitszin – zijn we in gesprek gegaan met de gemeente. Haar opstelling heeft ons deugd gedaan. Het gemeentebestuur toonde veel begrip voor onze wens van ingrijpende wijzigingen. Wel wilde men eerst een haalbaarheidsonderzoek. Volkomen terecht. Je moet per slot van rekening wel, zoals we in de Kempen zeggen, geraaie willen zijn.

KEMPENMUSEUM

de gemeenteraad op 24 november 2020 een krediet beschikbaar gesteld voor het uitwerken van Ontwikkelrichting 1.4. – museum met Bezoekerscentrum op de huidige locatie. Daarmee belandden we in de fase waarin de plannen moesten worden uitgewerkt. Een fase ook waarin museum en gemeente, vanuit hun vruchtbare samenwerking, opnieuw geraaie wilden worden. Tal van partijen hebben daar hun bijdrage aan geleverd. We noemen: Erfgoed Brabant, ‘museumontwikkelaars’ Bruns en Kinkorn, Franken Projectmanagement BV, Atelier T, de werkgroepen Museaal Profiel en Canon van de Kempen, en de vele vrijwilligers van het museum. Veel mensen, veel overpeinzingen. Maar het resultaat mag er zijn: een bidbook dat alle uitvoeringsplannen helder uiteenzet. Een nieuwe stap in een langdurig traject. Met wederom een stevige basis voor verdere voortgang. Dat we zo ver gekomen zijn, danken we bovenal aan het gemeentebestuur. Dat immers gaf opdracht dit bidbook samen te stellen. Bestuur Kempenmuseum

KEMPENMUSEUM

HOOFDSTUK I KADER - waarom

KEMPENMUSEUM

1.1. KOERSBEPALING

Waar staan we voor? Waar willen we naartoe? Wat wordt de identiteit van het nieuwe Kempenmuseum? Wie, om wat voor reden dan ook, een andere weg wil inslaan, moet helder voor ogen hebben waar die weg naartoe moet leiden. Weet waar je heen wilt. Daarover verderop meer. Eerst gaat het om de vraag waaróm het museum van koers wil veranderen. Er ligt een mix aan overwegingen die veelal met elkaar samenhangen. Een eerste factor betreft het imago. Veertig jaar lang heeft het Kempenmuseum een verhaal verteld dat goed paste in de tijd, het verhaal van het Kempische boerenleven tussen 1850 en 1950. Dit verhaal wordt de laatste tijd steeds vaker in verband gebracht met minder vleiende termen: ‘oubollig’, ‘duf’, ‘alleen voor ouderen.’ Dat heeft alles te maken met de beperkte periode uit de geschiedenis waar het erfgoed betrekking op heeft, de statische manier waarop

1.2. IDENTITEIT

museum allerminst als ‘desastreus’ te bestempelen is, zijn er wel zorgen over de houdbaarheid ervan. Bezoekersaantallen lopen terug, vooral ook doordat minder toeristen gebruik maken van bus-arrangementen. En in de grote groep van vrijwilligers is de vergrijzing aanwijsbaar. Instabiliteit dreigt, de noodzaak om (met nieuwe doelgroepen/activiteiten) de begroting steviger te verankeren, dringt zich op. Tot slot noemen we de ondermaatse verbinding. Een goed functionerend streekmuseum heeft lijntjes met de meest uiteenlopende maatschappelijke geledingen. Van onderwijs tot erfgoedinstellingen, van de toeristenbranche tot zakelijke netwerken, van instellingen voor nieuwkomers tot het plaatselijk-regionale verenigingsleven. Bij het Kempenmuseum waren de lijntjes wat dun geworden. Werk aan de winkel.

Vanuit de kwesties die in de vorige paragraaf zijn opgeworpen, is het Kempenmuseum op zoek

aanpassingen van de gebouwen en de inrichting daarvan.

gegaan naar een nieuw verhaal, een nieuwe identiteit. Die identiteit is niet te vangen in een

3. Het Kempenverhaal wordt aangereikt aan

spijkerharde formule met eeuwigheidswaarde. Altijd kunnen zich ontwikkelingen voordoen die bijstellingen wenselijk/noodzakelijk maken. Wel zijn enkele wezenlijke elementen te onderscheiden die de identiteit bepalen en die de komende jaren dan ook richtinggevend zullen zijn voor het museumbeleid. We noemen ze. 1. Het Kempenverhaal wordt verbreed Lag eerst de focus op het boerenbestaan tussen 1850 en 1950, in het gemoderniseerde Kempenmuseum wordt, op grond van de Kempencanon, een breder verhaal verteld. In de tijdspanne: het verhaal begint zo‘n 10.000 jaar geleden en loopt door tot de huidige (digitale) tijd. Maar ook in de onderwerpkeuze: er komt ruimschoots aandacht voor niet-agrarische onderwerpen.

een bredere doelgroep De samenleving is in de laatste decennia wezenlijk van samenstelling veranderd, ook die van de Kempen. Met oorspronkelijke bewoners, arbeidsmigranten, statushouders en expats zit je al gauw aan 125 nationaliteiten. Verder kent de bevolking niet alleen witte maar ook zwarte mensen, en niet alleen heteroseksuele maar ook LHBTI’ers. Voor hen allen moet het Kempenverhaal beschikbaar komen. Nee, meer nog: hun verhaal moet deel gaan uitmaken van ‘het’ Kempenverhaal. 4. Het Kempenverhaal wordt verbindend Een museum is geen eiland. Het moet midden in de samenleving staan, met tal van verbindingen. Naar externe partijen als heemkundeverenigingen, musea, erfgoedinstellingen, het onderwijs en de toeristenbranche. Maar ook: naar de eigen

dit gepresenteerd wordt en de verouderde staat van de gebouwen. En natuurlijk: met een heden-

2. Het Kempenverhaal wordt anders gepresenteerd

bezoeker. Die moet meer aantreffen dan enkel een museum. Vanaf de museumplek moet hij

daags publiek dat andere eisen stelt. Kortom, een face lift om een breder publiek aan te spreken, is alleszins wenselijk.

De statische presentatie van gebruiksvoorwerpen wordt losgelaten. De bezoeker van het museum wordt met levendige, interactieve presentaties

doorverwijzingen aangereikt krijgen om ook elders in de regio kennis te maken met zaken rond natuur en cultuur. Een bezoekerscentrum

Als tweede noemen we het zakelijk-financiële

uitgedaagd om ‘in het verhaal te kruipen’. Zodat hij dit als het ware aan den lijve ervaart. Zo wordt

voorziet hierin. Met dit alles kan het Eerselse museum uitgroeien tot een regionale erfgoed-

motief. Een museum dient te opereren vanuit een gezonde begroting. Hoewel die van het Kempen-

geschiedenis inzichtelijk en begrijpelijk, tevens een mooi educatief doel. Dit vraagt wel om

instelling die door alle Kempengemeenten ervaren wordt als zijnde ‘van ons’.

KEMPENMUSEUM

1.3. WAARDEN BORGEN

Het nieuwe Kempenmuseum staat voor de opdracht in zijn beleid een aantal kernpunten te borgen. Het gaat daarbij om de volgende zaken. 1.3.1.

Missie

Het Kempenmuseum zal moeten vasthouden aan zijn missie: bezoekers met de meest uiteenlopende achtergronden het Kempisch erfgoed uit heden en verleden laten ervaren door middel van een levendige presentatie die hen informeert over, maar bovenal meeneemt naar de historie en de actualiteit. En die tussen beide verklarende verbintenissen legt. 1.3.2. Maatschappelijke functies Het Kempenmuseum heeft een belangrijke culturele functie: het beheert en presenteert cultureel erfgoed voor een breed publiek. Daarnaast vervult het museum ook in maatschappelijk opzicht een belangrijke rol. En die dient bewaakt te worden. Allereerst is er de collectie-waarde. Met het beheren en tentoonstellen van objecten en het vertellen van de bijbehorende verhalen geeft het museum uitdrukking aan een gedeelde geschiedenis van de Kempen. Een ware schatkamer.

Als tweede noemen we de verbindende waarde. Het museum is een ontmoetingsplaats tussen

Tot slot is er de economische waarde van het museum. Het museum als economie-versterken-

Eindhoven telt zo’n 30.000 mensen met dit soort beperkingen.

verleden, heden en toekomst. Van daaruit draagt het bij aan het sociaal beleid van de overheid. Die

de kracht rond thema’s als toerisme, gebiedsontwikkeling, streekpromotie en leefbaarheid. En dit in samenwerking met partners als stedenbouw-

Toch is dit maar een deel van het verhaal. Een

kan daar niet vrijblijvend mee omgaan. Europese afspraken (Verdrag van Faro) geven inwoners het recht in contact te komen met erfgoed. De verbindende waarde keert terug in thema’s als burgerparticipatie, vrijwilligersbeleid, sociale cohesie, alsook in de samenwerking met vrijwilligersorganisaties, professionele netwerken en zakelijke partners. Mensen die zich binden vormen een maatschappelijk kapitaal. De educatieve waarde ligt er in het bijzonder voor het onderwijs, van primair onderwijs tot en met wetenschappelijke instituten. Maar het gaat verder. Denk aan: een leven lang leren, maatschappelijke stages, talentontwikkeling, inburgering en kenniseconomie. Het museum is een leeromgeving voor iedereen.

kundigen, horeca-ondernemingen en uiteraard Visit Eersel. Vanuit deze functies kan het Kempenmuseum een ware trekpleister worden die het gezicht is van deze streek. Wat nog versterkt wordt door de positie die het bezoekerscentrum heeft gekregen binnen de plannen. Zo wordt het Kempenmuseum de Cultuurpoort van de Kempen. 1.3.3. Brede toegankelijkheid Uiteraard is het Kempenmuseum voor iedereen toegankelijk. Geen discussie over mogelijk. Wel is het goed om te benoemen wat we daar dan onder verstaan.

museum ‘breed toegankelijk’ maken houdt ook in dat je letterlijk niemand uitsluit. Sterker nog: dat je een actief beleid voert om doelgroepen die eerder niet of nauwelijks een museum bezochten, alsnog binnen te halen. Ook dat is geen overdreven actie. Op Europees niveau (Verdrag van Faro) is vastgelegd dat iedereen recht heeft op erfgoed. Doelgroepen waar je in dit verband aan kunt denken zijn onze nieuwkomers: arbeidsmigranten, expats, vluchtelingen, statushouders. Ook voor LHBTI’ers en mensen van kleur mogen er geen drempels zijn. Verder treffen we in de autochtone bevolking tal van mensen aan die van erfgoed verstoken zijn gebleven: laaggeletterden, mensen met een smalle beurs.

De eerste gedachte daarbij is: er mogen geen beletsels zijn voor mensen met een lichamelijke

Het Kempenmuseum neemt het op zich al deze

beperking. Wie in een rolstoel zit moet alle ten-

mensen aan zich te binden. Niet omdat het moet,

vrijetijdsbeleid, welzijnsbeleid en gezondheidszorg. Waarbij thema’s als zingeving, tolerantie, ontspanning en geestelijke gezondheidszorg aan de orde komen. Het museum als ruimte om te

toongestelde objecten van het museum kunnen bereiken. Maar ook voor mensen die anderszins – blind, doof – lichamelijk beperkt zijn, mogen er geen of slechts minimale blokkades zijn.

maar vanuit een open beleid. Met als doel erfgoed en sociaal domein met elkaar te verbinden. En met krachtige middelen: een gratis toegankelijk bezoekerscentrum, boeiende evenementen en

genieten, ervaren en beleven.

Voorwerpen moeten in beginsel betast kunnen worden. Audio-informatie moet beschikbaar zijn.

een aantrekkelijke presentatie van de collectie.

De belevingswaarde is de vierde maatschappelijke functie. Die richt zich in het bijzonder op

Dit is geen overbodige luxe. Alleen al de regio

KEMPENMUSEUM

1.4. GEBIEDSBEPALING

1.3.4. Breed draagvlak Een museum kan niet bestaan als het niet breed gedragen wordt. Draagvlak creëer je door te praktiseren waar je in gelooft. Dit sluit naadloos aan bij de brede toegankelijkheid zoals die in de vorige paragraaf uiteengezet is. De belangrijkste ondersteuning zal moeten komen vanuit de diversiteit van al die doelgroepen die zich in het museumbeleid herkennen omdat het een enthousiast verhaal vertelt. Maar bovenal: omdat dit ook ‘hun’ verhaal is. Zo kan het museum wortelen in de samenleving. De zoektocht naar draagvlak gaat verder. Ook de politiek zal er zijn schouders onder moeten zetten. Wat dit betreft is het uitermate bemoedigend zoals gemeente en museum de laatste paar jaar hebben samengewerkt. Daaruit sprak de wil om deze culturele voorziening te laten voortbestaan. Nee, veel meer nog: om – met nieuwe functies (bezoekerscentrum) en een ‘verbreed vizier’ – het museum sterker te verankeren in de samenleving. En wat te denken van heemkundekringen en musea in de regio? Uit contacten in verband met de Canon van de Kempen blijkt dat ook andere heemkundeverenigingen evenals musea, brede steun willen geven aan de Eerselse initiatieven. Ze zien dat ze er zelf baat bij hebben. Bijvoorbeeld doordat collecties aan elkaar gekoppeld

Ditzelfde geldt voor de toeristenbranche. Met name vanuit Visit Eersel is er groot enthousiasme over de mogelijkheid van doorverwijzingen naar aantrekkelijke locaties, wandel- en fietsroutes. Ook de wandel-as van het museum naar de Markt geeft commerciële partijen en andere belanghebbenden mogelijkheden om een boeiend verhaal te vertellen over allerlei kunst- en cultuuruitingen. Tot slot noemen we de ‘interne dragers’: de meer dan 110 vrijwilligers die dag na dag paraat staan om het museum aantrekkelijk te presenteren en bezoekers een warm welkom te geven. En dat niet alleen: het zijn de poortwachters die het museum toekomstbestendig houden. Met hun enthousiasme. En met hun verhalen die het verdienen bewaard te blijven. Want zo gaat dat met erfgoed: je vertelt, je slaat op en je geeft door. Opdat de generatie na ons zich er ook weer aan kan warmen.

De naam Kempenmuseum verwijst naar een gebied. Maar over welk gebied hebben we het dan? Dat is niet altijd eenduidig. Laten we proberen de ui te pellen. In de Romeinse tijd – toen het de naam Campinia kreeg – strekte het Kempische landschap zich uit van de Scheldevallei (westen) tot de Maasvallei (oosten), en van de lijn Tilburg – Eindhoven (noorden) tot aan de lijn Hasselt – Mechelen (zuiden). Het was een open vlakte met schrale (diluviale) zandgronden waar weinig groeide. De Tachtigjarige Oorlog splitste het gebied in tweeën, zo’n beetje langs de lijn waar de strijdende legers hun vijandelijkheden staakten. Gevolg: er ontstond een Nederlandse en een Belgische Kempen. Waarbij de eerste in oppervlak nog niet het derde part is van de tweede. Dit was de eerste ‘verkleining’. Daarna kwam er nog één. Vooral na de Tweede Wereldoorlog belandden de dorpen die in de nabijheid van Eindhoven en Tilburg lagen, steeds meer in de invloedssfeer van deze uitdijende steden. Waardoor het ‘verbindingsdraadje’ met het plattelandskarakter van de oorspronkelijke Kempen steeds dunner werd. Inwoners van Son, Geldrop of Best

Zo kromp de Nederlandse Kempen verder. Een proces dat een nieuwe impuls kreeg toen het openbaar bestuur er een etiket op plakte: de gemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden gingen zich ‘de vier Kempengemeenten’ noemen. Mede om te accentueren dat in dit gebied het plattelandskarakter het best behouden is gebleven. En ongetwijfeld ook vanwege een ander verbindend element. De vier genoemde gemeenten tellen acht kerkdorpen die alle deel uitmaken van De Acht Zaligheden, dorpen waarvan de naam eindigt op –sel: Duizel, Eersel, Hulsel, Knegsel, Netersel, Reusel, Steensel en Wintelre (Weintersel). En die om die reden (verwijzend naar de armzaligheid) de spotnaam De Acht Zaligheden meekregen. Een spotnaam die later geuzennaam werd en die tot voor kort ook terug te vinden was in de naam van het Kempenmuseum. De ui is gepeld. Het gebied waar het Kempenmuseum over wil verhalen, betreft het hart van de Nederlandse Kempen, meer in het bijzonder de gemeenten Bergeijk, Bladel, Eersel en Reusel-De Mierden. Met daarbij een knipoog naar acht zalige dorpen.

voelen zich nauwelijks nog Kempenaren, evenmin als die van Goirle.

worden.

KEMPENMUSEUM

Over welke Kempen hebben we het? • ’s-Hertogenbosch Breda Bergen op Zoom

•

Tilburg

•

Eindhoven

•

Reusel-De Mierden

Turnhout

•

Antwerpen

•

Mechelen

Brussel

•

KEMPENMUSEUM

Bergeijk

Genk

Leuven

•

Eersel

Roermond

de Kempen

•

Bladel

• • Hasselt

Maastricht

•

KEMPENMUSEUM

12/24/21, 2:40 PM

1.5. CANON VAN DE KEMPEN

 Bewerk Canon van De Kempen - Canon van Nederland

Canon van De Kempen Canon van De Kempen

Ontdek

-3000

-10000

-3000

-2000 — -0050

0050 — 0500

0500 — 0750

0658 — 0739

Eerste boeren

Romeinse tijd

Merovingers & Karolingers

Willibrordus

10.000 v. Chr.

-2000 — -0050

0050 — 0500

0500 — 0750

0658 — 0739

Eerste bewoners

Eerste boeren

Romeinse tijd

Merovingers & Karolingers

Willibrordus

1500 -3000

een fundering aan. Want op klapzand kun je niet bouwen.’ Net als in een canon …. Daarmee begon het balletje te rollen. Sinds een jaar of vijftien kennen we de Canon van Nederland: vijftig thema’s (vensters genoemd) die hoogtepunten weergeven uit de vaderlandse geschiedenis. Geen doorlopende geschiedschrijving, enkel kenmerkende onderwerpen. De lijst is vooral bedoeld voor het geschiedenisonderwijs. Van een kind dat de basisschool verlaat, mag verwacht worden dat het bekend is met de begrippen die genoemd worden. Zoals daar zijn: de hunebedden, Willem van Oranje, de eerste spoorlijn en Anne Frank. In 2020 zijn de onderwerpen bijgesteld en sinds

1400 — 1500

1464

1000

2017 is in het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem een presentatie van de Canon te zien.

Kempen er hun voordeel mee doen. Hun kennis en collecties worden uitgewisseld.

De landelijke Canon kreeg kinderen. Her en der in het land ontstonden, regionaal en plaatselijk, aanvullende Canons. Om zo de eigen geschied-

De Kempencanon (zie kadertekst) is zo goed als klaar. Er worden nog wat puntjes op de i gezet. Daarna beschikken Bergeijk, Bladel, Eersel en

schrijving dichter bij huis te brengen. In Brabant leverde dat allereerst een provinciale Canon op:

Reusel-De Mierden over hun gezamenlijke

Blikken op Brabant, ontworpen door Erfgoed

1300

1150 — 1650

-2000 — -0050 0050 — 0500Lokale adel 0500 — 0750 Rythovius 10.000 v. Chr. Kempengotiek Mariakapel Eersel Abdij van Postel0658 — 0739 Eerste bewoners Eerste boeren Romeinse tijd Merovingers & Willibrordus Karolingers 1511 — 1583

1400 — 1500

1464

1300

1150 — 1650

Rythovius

Kempengotiek

Mariakapel Eersel

Lokale adel

Abdij van Postel

1600

1000 1600

1568 — 1795

1700

1600 — 2022

1620 — 1900

1661 — 2022

1750 — 1920

1511 — 1583 Oorlogsgebied 1400 — 1500 1464 1300 Gilden Teuten Werbeek 1150 — 1650Minderheden & marginalen Rythovius Kempengotiek Mariakapel Eersel Lokale adel Abdij van Postel 1568 — 1795

1600 — 2022

1620 — 1900

1661 — 2022

1750 — 1920

Oorlogsgebied

Gilden

Teuten

Werbeek

Minderheden & marginalen

1800 1600

1700

1800 1810 — 1830

1807 — 1843

1800 — 2022

1568 — 1795 Luijksgestel 1600 — 2022 Folklore Lodewijkskerkjes Oorlogsgebied Gilden

1620 — 1900 Onderwijs

1800 — 2022

Teuten

1661 — 2022Volksfeesten 1750 — 1920 Werbeek Minderheden & marginalen

1810 — 1830

1807 — 1843

1800 — 2022

Lodewijkskerkjes

Luijksgestel

Folklore

Onderwijs

1800 — 2022

Volksfeesten

1800

1819 — 1904

1820 — 1970

1831

1840 — 1950

1850 — 2020

erfgoedverhaal. Dit voorjaar, zo is de verwachting, gaat de Canon online.

1819 — 1904

1820 — 1970

1831

1840 — 1950

1850 — 2020

Meester Panken

Protestanten terug

Tiendaagse veldtocht

Volksverhalen

Smokkel

1880 — 1914

1880 — 2020

Verbeelding 1819 — 1904 Beroemde ploeg1820 — 1970 Sigaren Meester Panken Protestanten terug

1873 — 1974

1850 — 1880

1831 1950 Roomse leven 1850 — 2020 Protestantse 1840 —Rijke TiendaagsebovenlaagVolksverhalen Smokkel veldtocht

1880 — 1914

1880 — 2020

1873 — 1974

1850 — 1880

Verbeelding

Beroemde ploeg

Sigaren

Protestantse bovenlaag

Rijke Roomse leven 1900

1900 1880 — 1914

Opbouw en inhoud Kempencanon

1700

1810 — 1830Meester Panken 1807 — 1843 1800 — 2022 Tiendaagse 1800 — 2022 Volksverhalen 1800 — 2022 Protestanten terug Smokkel veldtocht Onderwijs Lodewijkskerkjes Luijksgestel Folklore Volksfeesten

Daarmee houdt het niet op. Want met zo’n Kempencanon kun je ook andere doelgroepen van dienst te zijn. Denk aan het onderwijs. Voor leerkrachten in het basis- en voortgezet onderwijs kan de Canon een ruggensteun zijn bij hun lessen regionale geschiedenis. Verder zal ook de toeristenbranche er profijt van hebben: recreanten worden vanuit de Canon doorverwezen naar toeristisch aantrekkelijke locaties. Tot slot zullen heemkundeverenigingen en (andere) musea in de



1000

1500

‘museumvernieuwers’, een Canon van de Kempen samenstellen. Dan kunnen we over deze streek een eenduidig verhaal vertellen. En meer dan dat. Dan creëren we ook een stevige ondergrond voor de inrichting van het museum en presentatie van de collectie. Precies dat waar het allemaal om begonnen was.

NL 

500

1500 1511 — 1583

Als we nou eens, was toen de gedachte bij de



500

10.000 v. Chr.

Eerste bewoners

-10000

‘We moeten de historie van de Kempen proberen te vatten in een serie kernbegrippen. Begrippen die kenmerkend zijn voor het gebied en zijn bewoners. Net als in een canon. Zo brengen we

Over

500

Canon van De Kempen

Brabant. Verder ontstonden diverse plaatselijke en regionale canons.

Regiocanons

 Bewerk -10000

Het Kempenmuseum nieuw leven inblazen. Waar te beginnen? Niet eenvoudig. Tot iemand zei:

Onderwijs

1880 — 1914

1914 — 1918

1880 — 2020 1850 — 1880 W.O.I Neutraal De tram 1880 — 1914 Landgoederen Kempisch 1873 — 1974 Omslag landbouw Verbeelding Beroemde ploeg Sigaren heideschaap Protestantse Rijke Roomse leven bovenlaag 1880 — 1914

1880 — 1914

1914 — 1918

De tram

Landgoederen

Kempisch heideschaap

Omslag landbouw

W.O.I Neutraal

De Kempencanon is een overzicht van de belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Kempen. Samen vertellen ze hoe de Kempen zich in de loop van de eeuwen heeft ontwikkeld. De Kempencanon bestaat uit vijftig onderwerpen uit de Kempische cultuur en geschiedenis. Deze onderwerpen worden ‘vensters’ genoemd. Ze zijn terug te vinden op een website en straks ook in het bezoekerscentrum van het Kempenmuseum. Op beide plekken wordt de bezoeker vanuit een slinger met vijftig vensters binnengeloodst in de highlights uit de geschiedenis van de Kempen. Wie zo’n venster aanklikt, komt in het hoofdverhaal terecht, een artikel over het betreffende onderwerp. Voor wie dieper

wil graven, staan onder het verhaal zogenoemde Doorkijkjes: korte beschrijvingen waarin bepaalde aspecten uit het hoofdverhaal worden toegelicht. Naast de Doorkijkjes zijn in de Kempencanon straks andersoortige doorverwijzingen opgennomen. Dat kunnen muziek- en filmfragmenten zijn die rechtstreeks beluisterd/ bekeken kunnen worden. Ook kan het gaan om collecties die in nabijgelegen musea te zien zijn. Verder betreft het wandelen fietsroutes die aansluiten bij het betreffende venster. Tot slot zijn er de literatuurverwijzingen: welke boeken/ tijdschriftartikelen zijn er over het betreffende onderwerp beschikbaar? De meeste van deze doorverwijzingen zijn nog in ontwikkeling.

1900

1950 — 1975

1950 — 1970

1946 — 1949

1944 — 1945

1940 — 1944

1880 — 1914 Werk buiten de1880 — 1914 Ander landschap1880 — 1914Indiëgangers 1880 — 1914 W.O. II Bevrijding W.O.II Bezetting1914 — 1918 regio De tram Landgoederen Kempisch Omslag landbouw W.O.I Neutraal heideschaap 1950 — 1975

1950 — 1970

1946 — 1949

1944 — 1945

1940 — 1944

Werk buiten de regio

Ander landschap

Indiëgangers

W.O. II Bevrijding

W.O.II Bezetting

1950

1950 1950 — 1975

1950 — 1975

1950 — 2007

1960 — 2000

1960 — 2022

1950 — 1975Grote gezinnen 1950 — 1970Molukkenkamp 1946 — 1949

Werk buiten de regio

De Ploeg & 1944 — 1945 Vastleggen 1940 — 1944 Nieuwkomers volksmuziek Indiëgangers Spectrum W.O. II Bevrijding W.O.II Bezetting

Ander landschap 1950 — 1975

1950 — 1975

1950 — 2007

1960 — 2000

1960 — 2022

Grote gezinnen

Molukkenkamp

De Ploeg & Spectrum

Vastleggen volksmuziek

Nieuwkomers

-10.000 2000

1950 -10.000 2000 2022

2022

1970 — 2022

1970 — 2010

1960 — 2000 1960 — 2022 Venster 50 1950 — 1975 Venster 49 1950 — 1975 Erfgoed 1950 — 2007 Kempisch design Dialectkundigen Grote gezinnen Molukkenkamp De Ploeg & Vastleggen Nieuwkomers Spectrum volksmuziek 2022

2022

1970 — 2022

1970 — 2010

Venster 50

Venster 49

Erfgoed

Kempisch design

Dialectkundigen

‘Op klapzand kunde nie bouwen.’

-10.000 2000

KEMPENMUSEUM

2022

1970 — 2022

1970 — 2010

Venster 50

Venster 49

Erfgoed

Kempisch design

Dialectkundigen

KEMPENMUSEUM

HOOFDSTUK II LOCATIE - waar

KEMPENMUSEUM

2.1. BOERDERIJ MET ERF EN TUIN

2.2. BEZOEKERSCENTRUM

Het ensemble van gebouwen aan de Kapelweg heeft alles in zich om de bezoeker vanaf de

De erfgoedhuiskamer van Eersel. Dat is wat het bezoekerscentrum beoogt te zijn. De ruimte in de

Bij dit soort activiteiten en bij wat grotere evenementen kan het hapje en het drankje niet ontbre-

voormalige schuur nodigt daartoe ook uit. Ruimtelijkheid en transparantie zijn de sleutelwoorden. Twee glazen puien in de beide lange gevels roepen de bezoeker haast als vanzelf op om naar

ken. Ook daarin voorziet het bezoekerscentrum op die momenten. Net als in de drankvoorziening

eerste stap binnen te leiden in het mooie erfgoedverhaal van de Kempen. Want het is stevig historisch gegrondvest. Midden in het verstedelijkte dorpscentrum laten de gebouwen zien wat eeuwenlang de voor de Kempen kenmerkende manier van wonen was: een langgevelboerderij met stal en schuur, en een erf met diverse agrarische optrekjes, zoals een varkensstal. Een sterke bouwkundige basis voor een levendig historisch verhaal. Dit neemt niet weg dat hier en daar aanvullende bouwkundige ingrepen noodzakelijk zijn om het ensemble te versterken en tevens de duurzaamheid te vergroten. Zo zal het Speulhuis worden uitgebreid, waarbij tevens het huidige (hellende) dak wordt vervangen door een (met zonnepanelen bekleed) zadeldak. Dat geeft meer ruimte én meer eenheid. Na dit soort aanvullende ingrepen zullen de langgevelboerderij, de varkensstal, de schuur en de

Daarom is het van grote waarde dat de tuin en het erf voor iedereen gratis toegankelijk zijn, net als het bezoekerscentrum dat een plek gaat krijgen in de schuur. Pas bij een bezoek aan de museumgebouwen is een ticket nodig. Het is de bedoeling om in de buitenruimte regelmatig activiteiten rond onder meer kunst en muziek te organiseren. Zo komt gemeenschapszin tot stand. Zo worden sociale drempels geslecht. Het terras aan de lange voorzijde van het Speulhuis zal daarin een stimulerende rol vervullen. Eenzelfde ‘uitnodigend gebaar’ wordt gemaakt door de hoofdingang te verplaatsen. Deze komt aan de noordkant, waar hij aansluit op het Wethouder Poeliejoepark. Zo ontstaat midden in het dorpscentrum een groene oase die het museum in een nieuw perspectief plaatst. Groener, uitnodigender. En: met een manier van binnenkomen die in de Kempen van oudsher gangbaar was, namelijk: ‘aachterum’. Voor fietsers en mensen met een beperking blijft er overigens ook een entree

ervaringen. Waarbij de rol van de tuin en het erf niet onderschat mag worden. Zij zijn de verbinders bij uitstek. Tussen de gebouwen onderling, maar ook – via een wandel-as – naar bezienswaardigheden elders in het dorp.

KEMPENMUSEUM

Dat is ook de bedoeling. Want het bezoekerscentrum is de plek waar op het gebied van erfgoed, cultuur en toerisme veel gaat gebeuren – gratis. Er komen mogelijkheden voor voordrachten, lezingen en voorstellingen. Er wordt informatie(materiaal) verstrekt over toeristische interessante bezienswaardigheden, alsook wandel- en fietsroutes. Verder wordt een algehele introductie getoond over wat het museum te bieden heeft. Dit gebeurt door een volledig interactieve Canon van de Kempen en een beeldende inleiding op het thema Innovatie door schaarste.

aan de Kapelweg.

(nog te realiseren) hooimijt een haast authentieke Kempische omgeving vormen die de bezoeker nadrukkelijk uitnodigt om te gaan dwalen. Van het ene honk naar het andere. Met steeds nieuwe

binnen te gaan. En eenmaal binnen zal vooral de opendakconstructie (met stropoppen onder de dakpannen) dit gevoel verder versterken.

Wie over het erf en door de tuin heeft gezworven, heeft al veel meegekregen van het Kempenverhaal. De echte verdieping echter vindt plaats in de gebouwen die samen het museum vormen: de

van de (geen entree betalende) bezoeker die op het terras voor het Speulhuis is neergestreken. In het bezoekerscentrum is ook de ticketverkoop voor de museumbezoeker ondergebracht. Het toegangskaartje geeft toegang tot de afzonderlijke museumgebouwen. Ook de museumshop vormt een wezenlijk onderdeel van het dienstencentrum. De bezoeker kan er in het bezit komen van zaken die hem meer achtergrondinformatie geven of die de herinnering aan het museum levendig houden. En die voor het museum kunnen bijdragen aan een gezonde exploitatie. Tot slot kunnen in het bezoekerscentrum de bekende huishoudelijke voorzieningen worden aangetroffen zoals de garderobe en de toiletten.

Ook heeft het bezoekerscentrum alles in zich om dé plek in de Kempen te worden waar heemkundeverenigingen uit de regio hun informatie uitwisselen. Gewoon aan tafel, als aanvulling op wat ze digitaal al doen via de Canon van de Kempen.

langgevelboerderij, de varkensstal en de schuur. Hoe dat in zijn werk gaat, wordt in hoofdstuk 3 uiteengezet.

KEMPENMUSEUM

Blikvanger Het dak van het bezoekerscentrum wordt gesierd met een afbeelding van een paars Kempisch heideschaap. Paars is de kleur van de heide in bloei. Als kroonjuweel van de Kempen staat het schaap symbool voor de inventiviteit en veerkracht van de Kempenaar. En van zijn vermogen om van bijna niets iets te maken. Het Kempisch heideschaap was bijna uitgestorven, maar dankzij de genetische wetenschap is het weer teruggekeerd in zijn oorspronkelijke omgeving. Het beeld wordt gevormd door speciaal geglazuurde dakpannen die worden opgenomen in het bestaande pannendak.

Bezoekerscentrum

Kempenmuseum Eersel

overview 3D

7 januari 2022 Atelier-T | bureau FRANKEN

Bezoekerscentrum

KEMPENMUSEUM

Kempenmuseum Eersel

KEMPENMUSEUM

graanschuur 3D doorsnede

7 januari 2022 Atelier-T | bureau FRANKEN

Het interieur van het bezoekerscentrum wordt verrijkt met een interactieve opstelling van de Kempencanom. De historische lijn met de 50 vensters wordt verwerkt in een tegeltableau. Boven de tegels is een vidiwall geplaatst waarop van elk venster een korte film is te zien. Als een van de thema’s op een tegel wordt aangeraakt licht de tegel op en verschijnt een korte filmische presentatie op het scherm die voor alle aanwezigen zichtbaar is. Als er niemand iets kiest zijn de films random te zien. De tegels en hun illustraties vinden hun oorsprong in de betegelde haard in de keuken van de Kempische langgevelboerderijen. De vloer voor de wand wordt ook betegeld en is de aangewezen locatie voor optredens, lezingen en presentaties. Het scherm kan ook gebruikt worden voor de ondersteuning van die activiteiten.

KEMPENMUSEUM

Wandaanzicht met tegels (onder) en vidiwall (boven). De tegels zijn lichtdoorlatend en lichten op na aanraking.

De volledige Kempencanon wordt uitgevoerd in bierviltjes. Aan de voorzijde staat ‘KEMPEN’ of ‘CANON’; aan de achterzijde een van de vensters van de canon. De viltjes dienen om de aandacht te vestigen op de interactieve wand en als collectors-item ter versterking van het historisch bewustzijn bij de bezoekers.

1800 MM

VIDI-WALL 12 X 55”

KEM CA PEN NON KEM CA PEN NON

10.000 VCHR.

10.000 - 150 vChr.

150 vChr - 500.

500=750

10.000 VCHR.

1150-1500.

1.300

1.400

DE EERSTE BEWONERS

DE EERSTE BOEREN

ROMEINSE TIJD

MEROVINGERS & KAROLINGERS

WILLIBRORDUS

DE EERSTE BEWONERS

ABDIJ VAN POSTEL

LOKALE ADEL

MARIAKAPEL TE EERSEL

1840 - 1950

1830

1820 - 1970

1819 - 1904

1800 - 1830

1807 - 1845

1800 - 2022

1750 - 1920

1661 - 2022

1620 - 1900

1600 - 2022

1503 - 1795

1.510 - 1.550

1.400 - 1.500

VOLKSVERHALEN

TIENDAAGSE VELDTOCHT

PROTESTANTEN TERUG

MEESTER PANCKEN

LODEWIJKSKERKJES

LUIJKSGESTEL

FOLKLORE

MINDERHEDEN & MARGINALEN

WERBEEK

TEUTEN

GILDEN

OORLOGSGEBIED

RYTHOVIUS

KEMPENGOTHIEK

1600 MM

KEM CA PEN NON 1850 - 2020

1850 - 1930

1875 - 1974

1880 - 1920

1880 - 1930

1880 - 1914

1880 - 1940

1880 - 1914

1914 - 1918

1940 - 1944

1944 - 1945

1945 - 1949

SMOKKEL

RIJKE ROOMSE LEVEN

PROTESTANTSE BOVENLAAG

SIGAREN

BEROEMDE PLOEG

VERBEELDING

DE TRAM

LANDGOEDEREN

KEMPISCH HEIDESCHAAP

OMSLAG LANDBOUW

WOI NEUTRAAL

WOII BEZETTING

WOII BEVRIJDING

INDIËGANGERS

KEM CA PEN NON KEM CA PEN NON

- 2022

1970 - 2022

1901 - 2022

1900 - 2000

1950 - 1970

1950 - 1975

1950 - 1990

ERFGOED

DIALECTKUNDIGEN

NIEUWKOMERS

VASTLEGGEN VOLKSMUZIEK

DE PLOEG & SPECTRUM

MOLUKKENKAMP

GROTE GEZINNEN

WERKEN BUITEN DE REGIO

ANDER LANDSCHAP

KEM CA PEN NON KEM CA PEN NON

KEMPENMUSEUM

KEM CA PEN NON

KEMPENMUSEUM

23 december 2021

opslag events 51 m2 opslag museum

opslag heemkunde

38 m2

naar duurzaamheid. Het zadeldak zal worden voorzien van zonnepanelen.

KEMPENMUSEUM

zolderverdieping begane grond

plattegronden - speulhuis

44 m2

zolderverdieping

berging 95 m2

kantoor 25 m2

multifunctioneel 57 m2

1:100 (A3)

23 december 2021

gard

berging berging

8 m2

14 m m22 14

33 m22

BG dienstencentrum B

69 m2

kelder

Atelier-T | bureau FRANKEN

begane grond

balie 10 m2

keuken 16 m2

winkel

hal

1:100 (A3)

42 m2

3 m2

opslag

garderobe

expo

10 m2

15 m2

verkeer expo 16 m2

12 m2

expo

16 m2

15 m2

BG bezoekerscentrum

55 m2

expo

toiletten

14 m2

2 m2

13 m2

5 m2

133 m2

gard.

kast

expo

koeling bezoekerscentrum

kast

expo 63 m2

BG museum

expo

42 m2

76 m2

90 m2

toilet

tijdelijke expo

17 m2

opslag hee

1:100 (A3)

begane grond kelder

atelier / ICT

7 januari 2022

verdieping dienstencentrum

Begane grond

KEMPENMUSEUM

Atelier-T | bureau FRANKEN

3 m2

38 m2

begane grond - graanschuur

3 m2

opslag mu

Kempenmuseum Eersel

toilet

Atelier-T | bureau FRANKEN

plattegronden - speulhuis

berging 14 m2

toilet

expo

Het idee is om de bouw van de hooimijt met inzet van zelfwerkzaamheid tot stand te brengen.

Kempenmuseum Eersel

8 m2

14 m2

verdieping museum 32

gard

berging

8 m2

Atelier-T | bureau FRANKEN

Verder vormt het Speulhuis de spil in het streven

kelder dienstencentrum

kapconstructie die verwijst naar de dagen van weleer.

51 m2

25 m2 A

kelder

opslag events

83 m2

25 m2

gard

Voor de nieuwe situatie is gezocht naar een meer passende oplossing. Die is gevonden in de constructie van de aloude Brabantse parapluhooimijt: een in hoogte verstelbare vierkante kap met in het midden een centrale kolom. Dit bouwwerk met een oppervlak van circa 7 x 7 meter kan tijdens evenementen gebruikt worden als buiten-bar en verblijfsruimte. In geval van slecht weer kan aan alle vier de zijden een doek worden neergelaten. Het bouwsel kan op deze manier dienst doen als partytent en daarmee de huidige partytent vervangen. Niet alleen betekent dit veel minder werk, ook versterkt het de werking van het ‘historisch ensemble’. Vooral dankzij de

opslag heemkunde

90 m2

kantoor

bewerkelijk, weinig uitnodigend en bovendien instabiel.

opslag heemkunde

kantoor

verdieping - boerderij 23 december 2021 begane grond - boerderij Kempenmuseum Eersel

op het zuiden en de bediening van de terrastafels kan makkelijk worden uitgevoerd vanuit het naastgelegen bezoekerscentrum.

95 m2

renovatie

derij en de graanschuur. Over de volledige breedte van de verlengde voorgevel komt een overdekt terras. Voor twee derde deel is dit bedoeld voor bezoekers van de horeca, op de resterende ruimte kunnen oud-Kempische spellen worden gespeeld. Het terras heeft een gunstige ligging

berging

95 m2

Kempenmuseum Eersel

De uitbreiding bestaat uit een verlenging van het bouwvolume en de vervanging van het vlakke, hellende dak door een zadeldak. Zo ontstaat een betere aansluiting bij de museumgebouwen die er van oorsprong al staan, zoals de langgevelboer-

berging

bestaand

alleen voor museumobjecten, maar ook voor de materialen die nodig zijn bij evenementen.

44 m2

uitbreiding

centrum. Allereerst wordt het museumkantoor erin ondergebracht. Verder is er een vergaderlocatie en zijn er werk- en opslagruimtes. Het Kempenmuseum gebruikt de opslagruimte niet

Wanneer in het Kempenmuseum evenementen plaatsvinden, worden daarvoor in de huidige situatie steeds partytenten opgebouwd. Erg

atelier / ICT

44 m2

uitbreiding

Het Speulhuis zal worden uitgebreid en dan in zijn geheel de functie krijgen van diensten-

atelier / ICT

38 m2

Atelier-T | bureau FRANKEN

51 m2

Kempenmuseum Eersel

opslag events

1:100 (A3)

Plattegronden van de gebouwen 1:100 (A3)

2.4. HOOIMIJT

7 januari 2022

2.3. SPEULHUIS

zolderver

Overzicht functies

KAARTVRIJ GEBIED:

MUSEUM (MET TICKET):

Fietsenstalling met oplaadpunt

Aan de zijlijn Van sigaren naar chips

Bezoekerscentrum

Veranderend landschap

De gemeynt

Terras Spellen

Tijdelijke tentoonstellingen

Siertuin

Hooimijt Buitenexpositie

Museumtuin

ingang vanuit het park 34

KEMPENMUSEUM

2.5. BEREIKBAARHEID

t Mark Dijk

d terpa Kloos

g stelsewe

Oude Po

Reinildislaan

Zoals aangegeven: de entree van het museum verhuist. Museumbezoekers zullen voortaan van-

Deze route van circa 260 meter biedt de museumbezoeker een interessant extraatje. Op een

uit het Wethouder Poeliejoepark via de tuin van het museum bij de gebouwen arriveren.

aantal plaatsen staan objecten die samen een boeiend verhaal vertellen. Met centraal daarin het voormalige Jacobusklooster. Onder het motto ‘De nood van de een is de opdracht voor

Dit geldt niet voor mensen met een beperking. Rolstoelgebruikers en mensen die anderszins minder valide zijn, kunnen gebruik blijven maken van de entree aan de Kapelweg.

P object 3 object 4 object 2 object 5

object 1 Wethouder Poeliejoepark

Voor fietsers liggen er twee mogelijkheden open. Uiteraard is er voor hen de nieuwe toegang bij het Wethouder Poeliejoepark. Maar als ze dat willen kunnen ze ook gebruikmaken van de ‘oude’ entree aan de Kapelweg. Daar bevindt zich een ruime fietsenstalling die wordt voorzien van een elektrisch oplaadpunt.

Met deze aanpak kan de (autorijdende) bezoeker niet alleen kennismaken met een fraai park, ook krijgt hij – ter voorbereiding of afsluiting van het museumbezoek – een Kempenverhaal aangereikt dat het waard is om verteld te worden.

e ho

Voor de automobilist stelt het museum een toegang terrein achterzijde

Vo o

rts

ew eg

eg lw pe Ka

andere route voor: zo veel mogelijk parkeren in het centrum van het dorp (nabij het gemeentehuis) om dan via een wandel-as bij het museum uit te komen.

Het monument Beekvliet aan de Eikenburg herinnert aan leerlingen van het klein seminarie in St. Michielsgestel die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden opgevangen in het Jacobusklooster. In de museumplannen gaat de plaquette deel uitmaken van de wandel-as in het park. Bij de verplaatsing krijgt het een weersbestendige omhuizing met extra informatie over dit historisch erfgoed.

de ander’ werd in dit klooster opvang verzorgd. Voor de oorlog betrof dit vooral de zogenoemde bleekneusjes, tijdens de oorlog waren het in het bijzonder (Joodse) vluchtelingen, onderduikers en gestrande piloten.

Voor wie met het openbaar vervoer komt, is er vlakbij het museum een halte aan de Voortseweg. Pik

OBJECT 1

OBJECT 2

De bestaande bakstenen arena vormt een inleiding op het Kempenmuseum. Hier zitten de nakomelingen van de familie Van Kempen. Hun voorouders bewoonden de langgevelboerderij waarin het museum is gehuisvest. De familieleden beslaan drie generaties en zijn uitgewaaierd over de hele Kempenregio. Je komt ze later in het museum tegen als virtuele gids.

Vanuit de sectoren waarin ze werkzaam zijn geven ze daar commentaar op de geschiedenis van de Kempen. De figuren zijn uitgevoerd in staal, elk figuur is gedecoreerd met symbolen van zijn of haar beroep en vertelt een verhaal. De verhalen worden ontsloten met behulp van QR-codes De familieleden zitten per generatie op een andere hoogte op de tribune.

0 010 0 00 1 0 1 01 0 0

fietsen oplaadpunt parkeren mindervaliden halte OV

KEMPENMUSEUM

Kempenmuseum Eersel . 21174 . november 2021 . Atelier-T . FRANKEN

KEMPENMUSEUM

Verspreid over het park komen 3 speeltoestellen te staan in de vorm van een wip met de contouren van het Jacobusklooster dat op de plek van het huidige gemeentehuis heeft gestaan. Elke wip heeft een eigen verhaal. De verhalen worden aangebracht op de zijkant van de contour van het klooster.

OBJECT 4 OBJECT 5

OBJECT 3

Op deze plek stond vroeger een klooster. In de Tweede Wereldoorlog verborg moeder overste onderduikers onderin een grote kast in het klooster. Kun jij ze een beetje lichaamsbeweging geven?

OBJECT 4

Op deze plek stond vroeger een klooster. Kinderen die verzwakt waren door de armoede thuis werden hier opgevangen. Deze zogenaamde bleekneusjes mochten weer naar huis zodra ze op gewicht waren. Ben jij zwaarder dan het bleekneusje? Zo niet, dan moet je in het klooster blijven. 38

KEMPENMUSEUM

Op deze plek stond vroeger Op deze plek stond vroeger een klooster. De pastoor een klooster. De pastoor kwam regelmatig op bezoek kwam regelmatig op bezoek bij de bleekneusjes die hier bij de bleekneusjes die hier werden opgevangen. Om te werden opgevangen. Om te kijken of deze kinderen weer kijken of deze kinderen weer een beetje op gewicht waren een beetje op gewicht waren gekomen. De pastoor was gekomen. De pastoor was zwaarder dan acht bleekzwaarder dan acht bleekneusjes samen. Met z’n neusjes samen. Met z’n hoevelen moet je op de wip hoevelen moet je op de wip om de pastoor op te tillen? om de pastoor op te tillen?

KEMPENMUSEUM

HOOFDSTUK III MUSEUM - hoe Macro-opname van een zandkorrel

KEMPENMUSEUM

3.1. VAN CANON NAAR INRICHTING

Aan het eind van hoofdstuk I zagen we hoe de Canon van de Kempen tot stand is gekomen. Nu ging het erom deze Canon om te vormen tot een eenduidige onderlegger voor de inrichting van het nieuwe Kempenmuseum. Dat vraagt om een andere aanpak, een andere manier van kijken. Immers, vijftig historische onderwerpen toelichten op een website (of op het platte vlak) is geheel iets anders dan in een driedimensionale ruimte een bezoeker weten te boeien. Bij dit laatste gaat het erom dat alle creatieve middelen uit de kast worden gehaald om de bezoeker het verhaal ‘in te trekken’. Niet het kijken, maar het ervaren staat centraal. Vanuit deze gedachte is naar de Canon gekeken. Dat leverde allereerst een selectie op: bepaalde vensters zullen in het museum tot een voetnoot worden teruggebracht, omdat ze elders beter/ vollediger worden verteld. Denk hierbij aan het Eichamuseum in Bergeijk dat de prehistorie en de vroege middeleeuwen uitstekend in beeld brengt.

Een volgende stap was om de resterende vensters in een aantal thema’s te bundelen. Zo kom je los van het detail en kun je het grote verhaal vasthouden. Uiteindelijk zijn het vier thema’s geworden, vooral op grond van inhoudelijke raakvlakken, maar ook vanuit het praktische gegeven wat er aan exporuimtes beschikbaar is. Daarmee vormden ze tevens de basis voor de inrichting, met als leidende principes: educatief, spannend, interactief, uitnodigend, interessant en verbindend. De thema’s kregen koepelbenamingen: Veranderend landschap: hier vormt het totale landschap (niet alleen het fysieke, maar ook bijvoorbeeld het religieuze of bestuurlijke) het uitgangspunt van de Kempenvertelling.

Een laatste stap was om de vier thema’s weer onder één koepelbegrip samen te brengen. Een slogan die dienst kan doen als hét kernbegrip van het Kempenmuseum. Resultaat:

Innovatie door schaarste Dit begrip heeft een tweevoudige werking. Het verwijst naar het verleden, en het schetst de

Van sigaren naar chips: zaken die vernieuwing brachten (boter, sigarenindustrie, onderwijs) staan hier centraal.

kracht die dat oplevert voor de huidige tijd. Onze samenleving kent grote problemen, vaak van wereldomvang. Denk aan milieu en duurzaamheid. Vanuit het heden naar de toekomst kijken is voor velen beangstigend. Wie echter, via de presentaties van het Kempenmuseum, terugkijkt naar hoe de Kempenaar in het verleden met dit soort vraagstukken (bijvoorbeeld rond grondstoffen)

De gemeynt: hier ligt het accent op wat de Kempenaren verbindt – geloof, verenigingsleven, strijd

omging, en bovendien vaststelt dat deze aanpak er vandaag de dag nog steeds is, treft geen angst, maar eerder gemoedsrust. Problemen

tegen de bezetter. Zulke verbintenissen zijn vaak al eeuwen oud. Zo maakten Kempenaren afspraken over de (heide)gronden die ze gemeenschappelijk gebruikten, de zogenoemde gemeynt.

kunnen groot zijn, maar bij een juiste aanpak zijn adequate oplossingen voorhanden. Dat is een les waar je wijzer van wordt.

Aan de zijlijn: dit thema geeft alle aandacht aan bewoners die actief zijn buiten het alledaagse leven. Met feesten, verhalen en muziek. Of die noodgedwongen aan de zijlijn belandden: joden, Molukkers, Roma en Sinti. 42

KEMPENMUSEUM

INTERMEZZO - Beginverhaal Het begin. Tsja, hoe was het begin? We weten het niet. Maar met een beetje fantasie zou het zo gegaan kunnen zijn. De eerste bewoner arriveert in de Kempen. Tot dan toe had hij als jager-verzamelaar een zwervend bestaan geleid. Tijdens die omzwervingen had hij gezien dat het lonend kan zijn om je ergens te vestigen. Een huis bouwen en een akkertje aanleggen waar je gewassen teelt. Dat maakt het leven aangenamer. Dat zou hij ook wel willen, onze eerste Kempenaar. Het sprak hem te meer aan omdat het een mooi gebied betrof. Rust en ruimte. Prettig om te verblijven. Maar ja, zelf gewassen telen. Dan moet je wel grond hebben waar iets op wil groeien. Onze Naamloze Hoofdpersoon bukt zich en neemt een handvol zand. Een haffel noemde hij dat, een woord dat zich hier tot op de dag van vandaag

- Vervolgverhaal Een verbond was gesloten, de samenwerking tussen Kempenaar en schaap. Het bleek een slim verbond. Gedurfd ook, want veel bleef onzeker. Het kwam erop aan geduld te betrachten. Niettemin: de combinatie van een handvol zand en een paar schapenkeutels was sterk genoeg om een eerste plantje te laten ontkiemen. Dat werden er meer. En meer. En meer. De grondslag voor een kansrijk Kempenland was gelegd. Met zijn verbond gaf de eerste Kempenaar lessen mee waar de streek eeuwenlang profijt van heeft gehad. Dit zijn ze: 1. Wees slim, waar kansen zich aandienen moet je ze pakken; 2. Zoek de samenwerking, al is het met een schaap; 3. Durf in het diepe te springen; 4.

Wees geduldig, niets op stel en sprong, soms is het beter ontwikkelingen af te wachten.

heeft weten te handhaven. Hij werd er niet vrolijk van. Schraal. Gortdroog. Dat kan niks worden, besloot hij. Wegwezen. Maar

De vier lessen laten zich samenvatten in één overkoepelende formule: INNOVATIE DOOR SCHAARSTE. Deze laat zien hoe de Kempenaar

toen hij op het punt stond om verder te trekken,

er steeds in slaagde de schaarste en beperkin-

zag hij een eind verderop een schaap lopen. ‘Jij wordt mijn maatje,’ zei hij. ‘Als ik over jouw mest kan beschikken, durf ik het wel aan. Dan moet het haalbaar zijn om deze schrale grond vruchtbaar

gen waar hij mee te maken kreeg om te zetten in nieuwe kansen. Het is meteen het hoofdverhaal dat het Kempenmuseum wil vertellen. Waarbij de

te krijgen.’

vier ‘lessen’ aandacht krijgen in vier afzonderlijke thema’s: Van sigaren naar chips (slimheid), De Gemeynt (samenwerking), Aan de zijlijn (durf) en Veranderend landschap (geduld).

KEMPENMUSEUM

Schaarste? Nee, dat begrip zei hem niet veel. Al een aantal jaren had Steenselnaar Jules van Kempen (29) een dik betaalde baan aan de Technische Universiteit in Eindhoven (TU/e), waar hij zich ontwikkeld had tot specialist op het gebied van kunstmatige intelligentie. En als hij zo eens in zijn familie rondkeek, was nergens schraalhans keukenmeester. Nou ja, bij Stella van oom Harm misschien. Maar die was actrice geworden, dan weet je het wel. Maar verder. Max van tante Julia deed het uitstekend als grafisch ontwerper. Lucy van oom Erwin had in Knegsel een goed betaalde boterham als dna-onderzoeker. En ook Ivan van oom Patrick deed in Bergeijk als ‘agrarisch ondernemer’ goeie zaken. Hoewel die sector de laatste tijd behoorlijk onder druk stond. Nee, de huidige generatie van de familie Van Kempen, zo net voor de millenniumwisseling geboren, had geen reden tot klagen. Hetzelfde gold voor de generatie voor hen, de ooms en tantes van Jules die rond de jaren zestig geboren waren. Met banen in de bouw, de handel en het onderwijs hadden die ten volle geprofiteerd van

Eersel, die al honderden jaren in handen was van de familie Van Kempen, in de jaren zestig van de hand had moeten doen. Door de ruilverkaveling was er geen zicht op een goede toekomst. Dat had Sjef veel pijn gedaan. Hij was boer in hart en nieren. Een enkele keer had Jules zelfs het verhaal meegekregen dat nóg verder terugging. Naar zijn overgrootouders Tinus en Marie. Voor hen was het op hun boerengedoetje echt sappelen geweest. Die konden alleen het hoofd boven water houden dankzij de komst van de kunstmest. Daardoor hadden ze heidegrond kunnen ontginnen tot akkerland. Allemaal zaken van lang geleden. Zaken die ver af stonden van Jules van Kempen en zijn generatiegenoten. Althans dat dachten ze lange tijd. Totdat een van de Van Kempens op zo’n familiebijeenkomst een prangende vraag op tafel legde. Het was Stella van oom Harm, de toneelspeelster. ‘Zou het niet kunnen zijn,’ vroeg ze, ‘dat we de welvaart die ons ten deel is gevallen vooral te danken hebben aan onze voorouders? Dat die

de toenemende welvaart.

ons een bepaald dna hebben meegegeven waardoor we kansen zien?’

Maar toch. Op familiefeestjes had Jules van

En toen kwam ze aanzetten met een verhaal over

Kempen wel eens meegekregen dat in de periode daarvoor de kaarten anders geschud waren. Zo

de Eerste Kempenaar die een open vlakte betrad en daar een schaap ontmoette.

hoorde hij dat zijn oudoom Sjef de boerderij in

KEMPENMUSEUM

3.2. HET NARRATIEF

3.3. VIER THEMA’S OP VIER PLEKKEN

Wat houdt het Kempenverhaal in en wie vertellen het? Op deze twee vragen is hiervoor antwoord gegeven. Dan nu de vraag: waar, op welke plek, vertellen we dit verhaal? Het feitelijke antwoord is dit: in de langgevelboerderij met erf en bijgebouwen, gelegen aan de Kapelweg 2 in Eersel die in 1979 – dankzij de inzet van Eerselnaar Piet Kwinten – de functie kreeg van streekmuseum.

Het verhaal ligt er, vervat in de Kempencanon: zo’n 10.000 jaar geschiedenis die laat zien hoe de Kempenaar wist om te gaan met de beperkingen die hij voortdurend kreeg opgelegd. En er zo in slaagde oplossingen te vinden die innovatief waren en daardoor mogelijkheden boden voor verdere ontwikkeling. Innovatie door schaarste.

Dan ligt de vraag voor hóe ga je dit verhaal vertellen? Het narratief heet zoiets. Het Kempenmuseum presenteert hiervoor een fictieve familie, de familie Van Kempen. Met een paar van hen heeft u in de voorgaande vertelling kennis kunnen maken. In dit bidbook wordt verder niet ingegaan op deze familie. Wel zult u ze straks aantreffen in het museum. In de diverse ruimtes belichten ze ieder vanuit hun eigen perspectief (een van) de vier thema’s die afkomstig zijn uit de Canon.

Dat Kempenverhaal is samengebracht rond vier thema’s: Veranderend landschap, Van sigaren naar chips, De gemeijnt, Aan de zijlijn. Voor deze vier thema’s heeft de familie Van Kempen vier afzonderlijke locaties ingericht. In de navolgende paragrafen worden ze besproken.

Echter, om de museumbeleving van de bezoeker meer kracht te geven, willen we op dezelfde vraag een wat ander antwoord geven: ‘U bent te gast op een plek die onbetwist een agrarische oorsprong heeft. De familie Van Kempen heeft er eeuwenlang geboerd, tot midden jaren zeventig van de vorige eeuw. In het begin was die agrarische geschiedenis hier herkenbaar. Tot de nazaten van Van Kempen besloten dit erfgoed niet van de hand te doen, maar er een familie-ontmoetingsplek van te maken. En meer dan dat: met de hedendaagse verhalen waar ze mee kwamen aanzetten (vanuit alle hoeken van de Kempen), begonnen ze een nieuwe, aanvullende Kempengeschiedenis te schrijven. Ze besloten deze verhalen – met vaak prachtige herinneringen aan hun voorouders – ter plekke vast te leggen. Zo is hier een breed Kempenverhaal ontstaan.’

KEMPENMUSEUM

3.4. THEMA 1: VERANDEREND LANDSCHAP

Veranderend landschap Een grote driedimensionale maquette van de Kempen (zie ook pagina 50 en 51) is uitgevoerd in de vorm van een klomp aarde die uit de bodem is vrijgemaakt. Op het bovenvlak zijn de wegen, waterwegen en kerktorens van de verschillende woonkernen driedimensionaal aangebracht.

Veranderend landschap

De bezoeker kan een keuze maken uit verschillende onderdelen uit de geschiedenis van veranderend landschap, religie en bestuurlijke macht. Dat gebeurt door audio en projectie: er wordt zowel over de maquette heen geprojecteerd (bijvoorbeeld om het geleidelijk verdwijnen van de heide te laten zien) als op de wand achter de maquette (om gelijktijdig te tonen wat de gevolgen waren van deze verandering). De projecties tonen foto’s, films, kaarten, objecten, en statische informatie in de vorm van infographics.

KEMPENMUSEUM

Het veranderend landschap gaat over de natuur en dorpskernen maar ook over veranderingen in het landschap van religie en levensbeschouwing en wie de bestuurlijke macht in een bepaalde periode had. De volgende Canonvensters sluiten hierop aan. Landschap: het ontstaan van de Kempen, de arme zandgrond als basis van ontwikkeling, het heidelandschap, ruilverkaveling en herstel van landschap anno 2022. Fauna en flora in het gebied. Kerktorens, dorpskernen en hun bewoners, de tram en andere verbindingswegen. Religie: Willibrordus, Postel, Bisschop Rythovius, de Lodewijkskerkjes, de strijd om godsdienst en de gevolgen daarvan. Bestuurlijk: Wie had het voor het zeggen in de Kempen door de eeuwen heen en welke oorlogen zijn er gevoerd: Romeinse legers, oorlogsgebied in de Middeleeuwen, De Tachtigjarige Oorlog, de Tiendaagse Veldtocht, de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

KEMPENMUSEUM

Op de achterwand zijn met behulp van projectie situatiebeelden en infographics te zien bij de verschillende thema’s.

De ruimte rond de maquette is gevuld met objecten die in relatie staan tot de verhalen: gereedschappen om de grond te bewerken, objecten over het veranderende religeiuze landschap en wapens die gebruikt werden om het land te verdeverdigen. ZeZe worden aangelicht dedigen. worden aangelicht zodra het thema aan de orde is.

Kruip in de Kempische bodem en zie wat hier allemaal leeft. Je ziet mollen, muizen en kevers, maar je kunt ook afval van eerdere bewoners vinden. En wie weet, ontdek je een echte schat.

KEMPENMUSEUM

De maquette zelf is driedimendriesionaal uitgevoerd: waterwedimensionaal uitgevoerd: gen, kerktorens en de oudste waterwegen, kerktorens en wegenpatronen zijn duidelijk de oudste wegenpatronen zijn te zien. Alle overige duidelijk te zien. Alleinfomatie overige wordt metwordt projectie infomatie mettoegevoegd projectie en is afhankelijk het gekotoegevoegd en is van afhankelijk zen van thema. het gekozen thema.

KEMPENMUSEUM

3.5. THEMA 2: VAN SIGAREN NAAR CHIPS

De Kempen kent een lange traditie van schaarste. Maar evenzeer: van innovaties die uit deze schaarste konden ontstaan. Vooral de laatste 150 jaar deden deze innovaties zich op velerlei gebied voor. Maar ze hebben een geschiedenis van vele eeuwen. Wat te denken bijvoorbeeld van de

Van sigaren naar chips In het midden van de ruimte (zie ook pagina 54 en 55) zijn in en op een roestvrijstalen laboratoriumtafel proeven, testen en quizzen ondergebracht. Die betrekken de bezoeker op een interactieve manier bij de verschillende innovaties. Bovendien dagen die hen uit om over de toekomst na te denken, bijvoorbeeld rond het vraagstuk van de duurzaamheid.

Romeinse mengkraan die gevonden is in Hoogeloon? Recenter waren er zaken als het bijna uitgestorven heideschaap dat dankzij de wetenschap nieuw leven ingeblazen kreeg, het onderwijs dat het blikveld verruimde, de sigarenindustrie die mogelijkheden bood in het eigen gebied te blijven wonen, de mechanisatie in de landbouw die meer armslag bood. Canonvensters die hierop aansluiten zijn: de Teuten en hun wereldwijde handel, de omslag in de landbouw, het Kempisch heideschaap, de tram, de sigarenindustrie, de boterproductie, elektriciteit, werken buiten de regio, VIPRE-bussen, expats en een blik naar de toekomst…..

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Eersel&id=54d38b73-cd19-4f14-bfb9-8ac28a19cebb