DWTM21033-TVW Eemnes 2021 DEF met p 53

Transitievisie Warmte Eemnes

Transitievisie Warmte Eemnes Haalbaar | Betaalbaar | Sociaal | Samen

Opdrachtgever: Projectnummer:

Gemeente Eemnes DWTM21033-GEE Auteurs: De WarmteTransitieMakers Simon Schoonen Sibren Lochs Max Boesten

Datum:

22 september 2021

Inhoud Inhoud

2

Voorwoord

5

Samenvatting

7

1

Inleiding

8

1.1

Waarom een transitievisie warmte?

8

1.2

Doel van de Transitievisie Warmte

8

1.3

Wie heeft dit plan gemaakt?

9

1.4

Hoe gaat het hierna verder?

9

Wat verandert er als aardgas verdwijnt?

11

Belangrijkste aanpassingen

11

Hoe maken we keuzes?

13

3.1

Algemene uitgangspunten

13

3.2

Hoe kiezen we de verkenningsbuurten?

14

3.3

Hoe kiezen we de aardgasvrije techniek?

14

Warmtevraag en warmtebronnen

15

2 2.1 3

4

5

6

7

4.1 Warmtevraag

15

4.2 Warmtebronnen

21

Kansrijke warmtevoorziening per buurt

25

5.1 Toets op betaalbaarheid

25

5.2 Visie Woonwijken

25

5.3 Visie bedrijventerreinen

28

5. 3 Warmtevisie 2050

28

Wanneer worden de buurten aardgasvrij?

29

6.1 Verkenningsbuurten

30

6.2 Inschatting van het tempo naar aardgasvrij

34

Uitvoeringsstrategie en Vervolgstappen

35

7.1 Uitvoeringsstrategie

35

7.2 Aanpak verkenningsbuurten

36

7.3 Aanpak overige buurten

37

7.4 Aanpak bedrijventerrein, utiliteit en maatschappelijk vastgoed

37

7.5 Kansen grootschalige warmtebronnen en warmtenetten

38

7.6 Communicatie en informatievoorziening

38

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 3

8

Colofon

40

9

Begrippenlijst

41

Bijlage A. Meest gestelde vragen

44

Bijlage B. Toelichting bij verschillende elektrische oplossingen.

48

Bijlage C. Toelichting bij verschillende kleine & grootschalige warmtebronnen.

50

Bijlage D. Gemeentelijke overzichtskaarten

54

Bijlage E. Toelichting bij impact op de energie infrastructuur

58

Bijlage F. Toelichting andere rekenmodellen

60

De Startanalyse van de Leidraad

60

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 4

Voorwoord Zoals bekend zullen we op den duur allemaal van gas overstappen op duurzame energiebronnen die geen uitstoot van broeikasgassen veroorzaken. Maar hoe moet dat? En wanneer? En wie gaat dat allemaal organiseren? De Rijksoverheid geeft gemeenten tot eind 2021 de tijd een zogeheten ‘Transitievisie Warmte’ (TVW) op te stellen. Ook onze gemeente is hiermee gestart. De overgang naar aardgasvrij gaat stapsgewijs en is een ontdekkingstocht. Deze stappen zet de gemeente samen met inwoners. We hebben een aantal momenten georganiseerd om met elkaar hierover in gesprek te gaan, en dat blijven we ook doen. Ik ben enorm blij dat onze inwoners het gesprek hierover met ons aangaan, dank hiervoor. In het document dat voor u ligt, hebben we opgeschreven welke mogelijke alternatieven er zijn voor het gebruik van aardgas in de wijken van Eemnes. En hebben we een scenario opgesteld om aardgasvrij te worden. Omdat er heel veel onzekerheden zijn hoe we dat kunnen realiseren, en op welke termijn, gaan we vanaf 2022 starten met verkenningsbuurten. Uit deze verkenning komt steeds duidelijker naar voren wat we moeten doen om van het aardgas af te komen en op welke termijn dit haalbaar is. Een belangrijke zorg die door de inwoners van Eemnes is geuit, is de betaalbaarheid van deze transitie. Hierover zijn nog veel vragen die ook op landelijk niveau moeten worden opgepakt.

De inwoners van Eemnes willen het ook samen doen: de transitie moet sociaal zijn, iedereen moet mee kunnen doen, en breed gedragen worden. Daarom zijn we als gemeente blij met alle initiatieven van de energie coöperatie Eemnes Energie en het burgerinitiatief de Vuurmeesters. In de werkgroep die heeft gewerkt aan deze TVW was ook woningbouwcoöperatie De Alliantie en netbeheerder Stedin vertegenwoordigd. Tot de uitvoeringsplannen klaar zijn, kan er van alles gedaan worden. Inwoners en bedrijven kunnen bijvoorbeeld al beginnen met het goed isoleren van hun woningen of gebouwen, of overstappen op inductie koken. De overgang van aardgas naar aardgasvrij doen we gezamenlijk. Iedereen kan eraan bijdragen. Deze visie legt daarvoor de basis. Ik geloof erin dat wij met de positieve energie van alle betrokken partijen uiteindelijk kunnen zeggen: “Dit hebben wij in Eemnes toch maar mooi met zijn allen gedaan”. Ik kijk met vertrouwen en plezier uit naar een voortzetting van onze samenwerking aan een aardgasvrije toekomst.

Wilma de Boer-Leijsma Wethouder Duurzaamheid

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 5

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 6

Samenvatting In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. Ook in Eemnes zullen we tussen nu en 2050 een keer overstappen. We willen onze huizen en gebouwen duurzaam gaan verwarmen. Het overstappen naar duurzame warmte doen we buurt voor buurt. Als gemeente hebben we een voorlopig plan uitgewerkt. En ook een planning. Dit heet de ‘Transitievisie Warmte’. U kunt hierin lezen hoe uw woning in de toekomst waarschijnlijk zal worden verwarmd. Dit noemen we de warmtevisie. Ook geven we aan wanneer we de overstap in delen van Eemnes willen maken. Dit noemen we de fasering. Met behulp van verkenningsbuurten gaan we steeds concreter kijken hoe deze overstap voor de inwoners van Eemnes eruit ziet. Afsluitend kijken we ook wat we op de kortere termijn al kunnen aanpakken, dit laatste deel noemen we de uitvoeringsstrategie. Hierin zullen we ook kijken wat inwoners, en bedrijven nu al kunnen doen, en hoe de gemeente daarbij gaat ondersteunen.

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 7

1 Inleiding In Nederland gaan we stoppen met het gebruik van aardgas. Ook in Eemnes zullen we tussen nu en 2050 het aardgas vervangen door duurzame warmte. Dat doen we buurt voor buurt. Samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke partners gaan we als gemeente op zoek naar de beste oplossingen voor een duurzaam Eemnes. Dit is een Eemnes waar niet alleen u, maar ook onze volgende generaties een prettige en leefbare toekomst hebben. In deze Transitievisie Warmte beschrijven we het pad naar een duurzame warmtevoorziening.

1.1 Waarom een transitievisie warmte? Tientallen jaren heeft de aardgasvoorraad in Groningen Nederland voorzien van een gunstige manier om onze huizen te verwarmen, te douchen en te koken. Maar vanwege aardbevingen moeten we de gaswinning in Groningen afbouwen. De Nederlandse regering wil ook niet afhankelijk worden van Russisch aardgas. Daarnaast verandert ons klimaat. De negatieve gevolgen hiervan worden steeds zichtbaarder. Het is daarom noodzakelijk ons verbruik van fossiele energie zoals aardgas te verminderen. In 2015 hebben bijna 200 landen in Parijs een klimaatakkoord gesloten met als doel de CO2-uitstoot drastisch te verminderen. Afgesproken is dat de opwarming van de aarde beperkt moet worden. Vervolgens ondertekenden in Nederland in 2019 meer dan 100 partijen ons landelijke Klimaatakkoord. Er zijn ingrijpende veranderingen in allerlei sectoren nodig. Denk bijvoorbeeld aan de industrie, landbouw, vervoer, het opwekken van elektriciteit en het verwarmen van onze gebouwen. Om de klimaatdoelen te behalen moeten we uiterlijk in 2050 afscheid nemen van fossiele brandstoffen. Dat is dus ook van het gebruik van aardgas voor koken, verwarming en warm water. In het klimaatakkoord is bepaald dat elke gemeente uiterlijk in 2021 een plan moet hebben voor de overstap van aardgas op duurzame warmtebronnen.

De Regio Amersfoort, waar Eemnes onder valt, zet lokaal en regionaal stappen om een duurzame regio te worden. Naast de regionale ambitie om in 2030 de CO2-uitstoot met 49% te verminderen, is er samengewerkt met onder andere natuur- en milieuorganisaties, ondernemers, woningcorporaties en lokale duurzaamheidsorganisaties aan de Regionale Energie Strategie (RES). De RES geeft antwoord op de vraag hoe en waar we in onze regio in 2030 grootschalig schone energie en warmte opwekken. In de Transitievisie Warmte beschrijven we hoe de gemeente Eemnes de komende dertig jaar toewerkt naar een aardgasvrije gemeente. We vinden het belangrijk dat alle inwoners van Eemnes in iedere levensfase mee kunnen doen met de Warmtetransitie; dat dit haalbaar en betaalbaar is. Eemnes heeft een groen en dorps karakter. Een dorp waar mensen elkaar kennen en helpen als dat nodig is. Sociaal en Samen.

1.2 Doel van de Transitievisie Warmte De Transitievisie Warmte heeft tot doel om de route naar een aardgasvrij Eemnes te beschrijven. We gaan in op drie hoofdvragen: ● Welke andere optie voor aardgas is geschikt voor onze buurten? ● Wanneer gaan onze buurten van het aardgas af? ● Welke stappen gaan we de komende jaren zetten? We streven ernaar om de warmtetransitie zoveel mogelijk samen met inwoners, maatschappelijke partners en bedrijven uit te voeren. De Transitievisie Warmte is dan ook geen vastgesteld plan. Het stelt richtlijnen waarbinnen de komende jaren projecten kunnen worden opgestart. Het uiteindelijke resultaat is een Transitievisie Warmte die begrepen en gedragen wordt en die goed onderbouwt welke warmteopties interessant zijn. Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 8

1.3 Wie heeft dit plan gemaakt? De gemeente heeft dit plan niet alleen opgesteld. We spraken met allerlei partijen om hun mogelijkheden en wensen in kaart te brengen. We werkten intensief samen met een werkgroep met daarin: ● ● ● ●

Wilt u meedenken? We zijn benieuwd naar uw mening na het lezen van de Transitievisie Warmte. U kunt uw reactie achterlaten via:

Gemeente Eemnes Woningcorporatie de Alliantie Netbeheerder Stedin Larderel Energy (ontwikkelaar geothermieprojecten)

www.eemnes.nl/duurzaam

Ideeën en zorgen van bewoners en ondernemers haalden we op door een enquête, twee inwonersavonden en verschillende workshops voor stakeholders. Dit combineerden we met onderzoeken, en technische en sociale informatie over de buurten. Bij veel bewoners leven veel vragen. De belangrijkste vragen en antwoorden hebben we daarom opgenomen in deze visie, en zijn terug te vinden in Bijlage A.

1.4 Hoe gaat het hierna verder? Deze transitievisie geeft een kijk op wat er voor de warmtetransitie in Eemnes gaat gebeuren. Bewoners weten daardoor waar ze aan toe zijn, en kunnen op basis hiervan beslissingen over hun woning nemen. We kijken in deze transitievisie of er nu al interessante ‘verkenningsbuurten’ in Eemnes zijn. Dit zijn buurten die kansrijk zijn om als eerste van het aardgas af te gaan. Voor deze verkenningsbuurten worden de komende jaren ‘Wijkuitvoeringsplannen’ gemaakt. Hierin worden de plannen concreter, en zal per buurt of zelfs per huishouden worden gekeken wat er mogelijk is. De Wijkuitvoeringsplannen maken we samen met bewoners en andere betrokkenen. Als het aardgas in een buurt wordt afgesloten, krijgen bewoners dat ruim van tevoren te horen1. Belangrijk: Het besluit om daadwerkelijk over te stappen wordt pas genomen als bekend is wat de gevolgen zijn voor de woonlasten van bewoners en ondernemers. Haalbaarheid en draagvlak staan centraal. Als het op dit moment financieel niet haalbaar blijkt om van het aardgas af te gaan, zal er eerst naar andere buurten of andere oplossingen worden gekeken.

Figuur 1. Na de Transitievisie Warmte (TvW) volgen wijkuitvoeringsplannen. Voorzien is dat de Transitievisie Warmte iedere 5 jaar wordt bijgewerkt. De Transitievisie Warmte zal eens in de vijf jaar worden bijgewerkt. In de loop van de tijd wordt steeds duidelijker welke warmteoplossing het beste past per buurt. Ook is de gemeente bezig met het opstellen van een Omgevingsvisie. De tijdspaden van de Transitievisie Warmte en de Omgevingsvisie lopen gelijk aan elkaar. Uiteindelijk zal moeten worden geborgd dat beide visies elkaar aanvullen. De Transitievisie Warmte wordt onderdeel van de Omgevingsvisie.

1

Het voorlopig klimaatakkoord noemt een termijn van maximaal 8 jaar. De gemeente dient maximaal 8 jaar vooraf aan te kondigen wanneer de warmtetransitie in een buurt of wijk wordt gerealiseerd.

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 9

Internationale en regionale samenhang In het Klimaatakkoord van Parijs is in 2015 internationaal afgesproken de opwarming van de aarde te beperken tot minder dan twee graden Celsius. In 2019 heeft Nederland het Nationaal Klimaatakkoord vastgesteld waarin het doel is gesteld om de CO2-uitstoot met 95% te verminderen. Dit doel dient in 2050 gerealiseerd te zijn.

De puzzel van warmte-opwek, -opslag en -gebruik maken we samen met andere gemeenten in de regio. Op regionaal niveau wordt ook een Regionale Structuur Warmte (RSW) en Regionale Energiestrategie (RES) uitgewerkt. Eemnes is daarin onderdeel van de energieregio Amersfoort. In de RES Amersfoort werken provincie, waterschappen en de 7 onderstaande gemeenten samen.

De gemeente Eemnes is onderdeel van de energieregio Amersfoort.

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 10

2 Wat verandert er als aardgas verdwijnt? Het omschakelen van aardgas naar een duurzame bron is een grote opgave. Vrijwel alle huishoudens en bedrijven in Eemnes krijgen ermee te maken. In dit hoofdstuk beschrijven we kort welke technische mogelijkheden er zijn. Ook geven we aan wat de invloed van deze technieken is op het dagelijks leven van bewoners en ondernemers.

2.1

Belangrijkste aanpassingen

Bijna alle huizen in de gemeente gebruiken aardgas. Het wordt gebruikt om te verwarmen, om te koken, en voor warm water uit de kraan. Ook bedrijven gebruiken aardgas. Soms alleen voor verwarming, soms ook voor het productieproces. De belangrijkste aanpassingen die in gebouwen nodig zijn om over te stappen op een duurzame warmtebron zijn hieronder kort toegelicht.

2.1.1 Koken Koken zonder aardgas kan met een inductieplaat, elektrische kookplaat of keramische kookplaat. De meeste mensen kiezen voor inductie. Dat verbruikt minder stroom dan andere elektrische kookplaten, en het lijkt op koken op gas, je kan de temperatuur snel regelen. Niet alle pannen zijn geschikt voor koken op inductie, dus hier moet rekening mee worden gehouden.

2.1.2 Isoleren Om aan het einddoel te voldoen, is energie besparen een belangrijke eerste stap. Veel duurzame warmtebronnen zijn schaars. Het is daarom goed om eerst ons energiegebruik terug te dringen. Energie die wij niet gebruiken hoeven wij immers niet op te wekken. Daarom is het belangrijk om huizen beter te isoleren. Dat is niet alleen goed voor het milieu, maar verlaagt ook de energierekening. En het verbetert het comfort in de woning. Voorbeelden zijn het isoleren van de buitenmuur, het dak en de vloer, en het plaatsen van goed isolerend glas. Daarna kan de temperatuur van het water dat door onze verwarmingen stroomt worden verlaagd. Met het isoleren van huizen en bedrijfspanden kan nu al worden gestart. Voor inwoners van Eemnes kent de gemeente een speciale duurzaamheidslening. Kijk hiervoor op www.eemnes.nl/duurzaam

2.1.3 Verwarming en warm water De oplossingen die er zijn om het water van de verwarming en het tapwater (water uit de kraan) in een woning te verwarmen in plaats van aardgas, zijn in te delen in drie groepen: ● ● ●

Individuele oplossing: een oplossing per woning, gebouw of woonblok. Dit is meestal een warmtepomp. Warmtenet: een collectieve oplossing voor de hele buurt. Warm water stroomt door leidingen onder de grond naar de huizen. Duurzaam gas: een ander type gas, zoals biogas of waterstof. We gebruiken zoveel mogelijk de bestaande gasleidingen. Deze oplossing kan worden gecombineerd met een warmtepomp.

De meest geschikte oplossing hangt af van het type woning en het type buurt. Welke aanpassingen in de woning nodig zijn, verschilt per oplossing. In de Figuur 2 op de volgende pagina is dit schematisch weergegeven. In hoofdstukken 4 en 5 komt aan bod welke oplossing het beste past bij de verschillende buurten in Eemnes.

Transitievisie Warmte Gemeente Eemnes 11

Figuur 2. Uitleg van de verschillende warmteoplossingen

3 Hoe maken we keuzes? We hebben in Nederland als doel gesteld om in 2050 aardgasvrij te zijn. Dit betekent dat we keuzes moeten maken. Waar gaan we starten en waarom? Voor welke mogelijkheden kiezen we? Om deze beslissingen goed te maken, benoemen we in deze transitievisie een aantal belangrijke uitgangspunten. Op de bewonersavond van 8 juli 2021 hebben inwoners van Eemnes aangegeven dat keuzes haalbaar, betaalbaar, sociaal en samen te realiseren zijn. Deze informatieavond is terug te kijken via www.eemnes.nl/duurzaam Naast deze belangrijke uitgangspunten voor de inwoners van Eemnes gebruiken we nog drie soorten uitgangspunten: 1. 2. 3.

Algemene uitgangspunten voor de warmtetransitie; Criteria voor het bepalen van de verkenningsbuurten; Criteria voor het kiezen van aardgasvrije technieken.

3.1 Algemene uitgangspunten Elke buurt is anders als het gaat om bewoners, gebouwen, omgeving en warmtebronnen. De benadering per buurt moet dus goed passen. Toch streven we in de hele gemeente hetzelfde doel na. We willen overal met veel aandacht omgaan met de belangen van alle partijen. Er is een aantal algemene uitgangspunten dat hierbij centraal staat:

Iedereen moet In Eemnes staan we voor een transitie die sociaal en samen mee kunnen doen gedragen moet zijn. We streven naar de laagste totale (nationale) kosten voor de

De laagste kosten warmteoplossing en daarmee ook naar de laagste kosten voor bewoners en bedrijven.

Logische momenten

Denk aan vervangingsmomenten van de aardgasleidingen, onderhoudsplannen aan gebouwen of grootschalige werkzaamheden.

Belangrijk om de vraag naar energie te beperken en de CO2-uitstoot Energiebesparing te minimaliseren. Hierbij is niet alleen oog voor techniek, maar ook voor gedrag.

Transparantie

Een zorgvuldig proces dat duidelijk, eerlijk en begrijpelijk is. Dit is een randvoorwaarde om tot draagvlak te komen en de belangen van bewoners en bedrijven in Eemnes goed te dienen.

Bredere impact

Naast energie en klimaat is er ook aandacht voor bredere milieuimpact en de volksgezondheid (zoals een gezond binnenklimaat) en milieuvriendelijke oplossingen.

Nieuwe inzichten We staan open voor nieuwe ontwikkelingen en inzichten. Toekomstig beleid en de toekomstige plannen voor de warmtetransitie zullen we steeds toetsen aan deze uitgangspunten.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 13

3.2 Hoe kiezen we de verkenningsbuurten? In deze transitievisie benoemen we mogelijke ‘verkenningsbuurten’. Dit zijn buurten waar de gemeente kansen ziet om vóór 2030 te starten met een verdere verkenning van de mogelijkheden. In verkenningsbuurten onderzoeken we eerst de haalbaarheid. Daarna wordt pas bepaald wanneer verkenningsbuurten van het aardgas af gaan. De volgende principes zijn hierbij van belang: -

Eenvoud aanpak: Bij een gekozen warmteoplossing in een wijk, is het goed verder te onderzoeken wat deze oplossing precies betekent voor inwoners. Vandaar dat er gekozen wordt om zowel een wijk met individuele oplossing te verkennen, als een wijk met collectieve oplossing.

-

Bestaande initiatieven: In Eemnes zijn de energie coöperatie Eemnes Energie en het burgerinitiatief de Vuurmeesters actief bezig met verduurzamen. Deze initiatieven dragen bij aan het realiseren van doelstellingen in de gemeente.

-

Betaalbaarheid en schaalbaarheid: In de bewonersenquête die in Eemnes is gehouden, kwamen zorgen over de betaalbaarheid duidelijk naar boven. Bij de keuze voor buurten is de mate waarin schaalbare oplossingen ook betaalbare oplossingen worden, heel belangrijk.

-

Corporatiebezit: In Eemnes is één woningbouwcorporatie actief (De Alliantie). De aanwezigheid van corporatiebezit kan als startmotor in bepaalde wijken dienen, en daardoor bijdragen aan de schaalbaarheid en betaalbaarheid.

-

Combineren werkzaamheden & renovaties: Het gaat hier dan om werkzaamheden in de openbare ruimte. Dus werkzaamheden of renovaties aan de infrastructuur (wegdek) door bijvoorbeeld de netbeheerder of gemeente. Deze kunnen gecombineerd worden met eventuele verzwaringen van het elektriciteitsnet of de aanleg van een collectieve warmtevoorziening. Renovatieprojecten aan kantoren of woningcorporatiebezit zijn ook natuurlijke momenten om met isolatie of met installatieveranderingen aan de slag te gaan.

3.3 Hoe kiezen we de aardgasvrije techniek? In de transitievisie geven we per buurt aan welke aardgasvrije techniek de voorkeur heeft. Tijdens het opstellen van het Wijkuitvoeringsplan wordt de haalbaarheid van deze techniek in meer detail bekeken. Er wegen dan allerlei aspecten mee. Denk aan kosten, duurzaamheid, betrouwbaarheid en draagvlak onder bewoners en bedrijven. Maar ook hoeveel overlast het geeft om de techniek aan te leggen en wat de ruimtelijke impact is. We maken in de wijkuitvoeringsplannen de keuze voor een techniek op grond van de criteria in Figuur 3.

Figuur 3. Eisen waar we een techniek aan toetsen voordat we deze selecteren Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 14

4 Warmtevraag en warmtebronnen Dit hoofdstuk beschrijft de warmtevraag van woningen en bedrijven, nu en in de toekomst. Daarbij kijken we naar de hoeveelheid warmte die in een gebied nodig is. Ook kijken we naar de afgiftetemperatuur die nodig is voor verwarming. Daarna beschrijven we het aanbod van duurzame warmte in Eemnes. De reden om warmtevraag en -aanbod in kaart te brengen is om de totale opgave en kansen duidelijk te maken. De inzichten zoals hier omschreven zijn de basis voor: -

De warmtevisie Eemnes De fasering en planning De uitvoeringsstrategie

hoofdstuk 5 hoofdstuk 6 hoofdstuk 7

Gegevens over gebouwen zijn grotendeels afkomstig uit openbare gegevens en deels uit kengetallen van De WarmteTransitieMakers. De Startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving is gebruikt om de kosten voor verschillende oplossingen te vergelijken.

4.1 Warmtevraag In deze paragraaf kijken we eerst naar de warmtebehoefte in Eemnes. Hierdoor weten we hoe groot de totale vraag naar warmte is in Eemnes. Ook bepalen we temperatuurprofielen van gebouwen. Daarmee geven we aan welke ‘temperatuur’ nodig is om een gebouw comfortabel te kunnen verwarmen. En we onderzoeken waar de warmtevraag hoog is, zodat we zien waar we kunnen nadenken over een collectieve oplossing.

4.1.1 Aardgasverbruik in 2019 In Eemnes zijn in totaal 4048 woningen en 505 bedrijfspanden.2 Woningbouwcorporatie de Alliantie bezit een groot deel (21,8%) van de woningen in de gemeente 3. Bijna alle woningen en bedrijven zijn aangesloten op het aardgasnet.

Het totale aardgasverbruik in Eemnes was 239 terajoule (TJ)4. Driekwart van het gasgebruik (182 TJ) werd gebruikt voor het verwarmen van woningen, de rest (57 TJ) ging naar bedrijven en industrie. Zie Figuur 3. Woningen verbruiken veel meer energie uit aardgas dan uit elektriciteit (zie Figuur 4). Het aardgasverbruik in woningen bestaat gemiddeld uit: Verwarming (ongeveer 75%); Warm water (ongeveer 20%); Koken (ongeveer 5%).

2

Bron: BAG

3

Bron: https://www.waarstaatjegemeente.nl/

4

Bron: Klimaatmonitor, 2018

Een “terajoule” (TJ) is een hoeveelheid energie 1 TJ is gelijk aan de energie van ongeveer 31.600 m3 aardgas Ofwel, 1 TJ is gelijk aan het jaarlijks aardgasverbruik van 21 gemiddelde woningen

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 15

Figuur 4. Totaal energieverbruik in Eemnes in 2018 5 Bij bedrijven wisselt het aardgasverbruik sterk per type bedrijf. Sommige bedrijven gebruiken aardgas namelijk niet alleen voor verwarming, maar ook voor het productieproces. In Eemnes is een groot deel van het aardgasverbruik van bedrijven in de commerciële dienstverlening (zie Figuur 4). De commerciële dienstverlening bestaat uit de bedrijfstakken handel, horeca, reparatie, vervoer, opslag, communicatie en financiële en zakelijke dienstverlening.

4.1.2 Verdeling van bouwjaren en energielabels De mogelijkheden voor energiebesparing en voor een nieuwe warmtevoorziening hangen af van het bouwjaar en het energielabel van een gebouw. Figuur 5 laat de eigenschappen van gebouwen in Eemnes zien. Het grootste deel van de woningen in Eemnes is gebouwd tussen 1941-1982. Maar 2% van de woningen is van 1940 of daarvoor. Oudere gebouwen zijn vaak lastig te isoleren, waardoor ook het zoeken naar nieuwe mogelijkheden om deze gebouwen goed te verwarmen extra uitdagend is.

Figuur 5. Bouwjaren en Energielabels van de woningen in Eemnes.

4.1.3 Energiebesparing Energiebesparing is de eerste en belangrijkste stap. Daarmee verkleinen we onze CO2-uitstoot. Ook wordt het daarna makkelijker om woningen te verwarmen zonder aardgas. De verwachting is dat de komende jaren veel woningeigenaren met het beter isoleren van hun woning aan de slag gaan. Voor woningeigenaren zijn er verschillende redenen om te isoleren: -

Een lagere energierekening; Een lagere CO2-uitstoot; Meer comfort en prettiger wonen.

Omdat beter isoleren nodig is om landelijke doelen voor duurzame energie te halen, zal de overheid isoleren waarschijnlijk blijven aanmoedigen. Hierdoor zullen steeds meer eigenaren van huizen ook aan de slag gaan met energiebesparende maatregelen.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 16

De gemeente Eemnes helpt gebouweigenaren met een aantrekkelijke duurzaamheidslening. Hiervoor werkt de gemeente samen met het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse Gemeenten (SVn). Via de website van het Duurzaam Bouwloket kunnen inwoners gratis onafhankelijk advies krijgen over energiebesparing en andere duurzame maatregelen voor hun woning. Via Eemnes Energie zijn daarnaast gratis duurzaamheidscoaches beschikbaar.

Potentie voor isoleren Niet elke woning heeft dezelfde potentie voor isolatie: Woningen gebouwd voor 1930 en monumenten zijn over het algemeen slecht geïsoleerd. Bouwtechnisch is het moeilijk en kostbaar om deze woningen ingrijpend te isoleren. Eigenaren mogen of willen niet het aangezicht van dit type woningen aanpassen. Hiermee zijn wel een aantal labelstappen op gebouwschilniveau te behalen, maar een nieuwbouwniveau wordt niet behaald. In naoorlogse woningen is vaak al met spouwmuur gebouwd welke eenvoudig geïsoleerd kan worden. In sommige gevallen is het wenselijk om de isolatie in dit type woning flink te verbeteren. Afhankelijk van de bouwstijl is in woningen gebouwd tussen 1940 en 1975 een grote slag te slaan. Woningen die vanaf de jaren ’80 zijn gebouwd hebben tijdens de bouw al een zekere mate van isolatie meegekregen. Hierdoor kan extra-isoleren minder rendabel zijn, aangezien er een minder grote stap te behalen is. Woningen van na 2005 zijn dusdanig goed geïsoleerd dat het doorgaans niet zinvol is om extra isolatie toe te voegen.

4.1.4 Toekomstige warmtevraag Door het beter isoleren van woningen en bedrijfsgebouwen kan de totale warmtevraag in de toekomst lager worden. Het is dan ook belangrijk om een inschatting te maken van de toekomstige warmtevraag nadat alle gebouwen beter geïsoleerd zijn. Daarbij gaan we uit van isolatiemaatregelen die terugverdiend kunnen worden door een lagere energierekening. In Figuur 6 staat wat landelijk de verwachte energiebesparing is voor verschillende soorten woningen. Voor alle woningen in Eemnes betekent dit dat we denken dat de warmtevraag in de toekomst ongeveer 20% lager zal zijn dan de warmtevraag nu.

Tabel 1. Overzicht van huidige en (verwachte) toekomstige jaarlijkse warmtebehoefte in Eemnes. Woningen Bedrijven Totaal

Huidige warmtevraag (TJ) 182 57 239

Toekomstige warmtevraag (TJ) 146 40 186

Voor de andere gebouwen denken we dat de warmtevraag in de toekomst ongeveer 30% lager is. Het gebruik van warmte is in deze gebouwen wel veel meer verschillend dan bij huizen. Het gaat om kantoren, maar ook om onverwarmde loodsen. Het is daarom ook lastiger dan bij woningen om een goede inschatting te geven van de toekomstige warmtevraag.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 17

Figuur 6. Voorspelde energiebesparing en verbetering van het energielabel door economisch rendabele isolatiemaatregelen.

4.1.5 Hogere, midden of lagere temperatuur Het is ook van belang op welke temperatuurniveau de warmte beschikbaar moet zijn om voldoende comfort te bieden in de woning of het kantoorgebouw. De temperatuur moet wel passen bij het gebouw. Een oude woning met een radiator heeft bijvoorbeeld een hogere temperatuur nodig dan een goed geïsoleerde woning met vloerverwarming. Het geschikte temperatuurniveau van het gebouw noemen we het warmteprofiel. Tabel 2 geeft een beknopte toelichting bij de verschillende warmteprofielen. Warmteprofiel Hogere temperatuur

Toelichting Slecht geïsoleerde woningen (energielabel G of F) van voor 1940 hebben vaak weinig isolatiemogelijkheden. Het kan bijvoorbeeld zijn dat er geen spouwmuur aanwezig is. Of dat het pand een monument is. Met betaalbare isolatiemaatregelen verwachten we een maximaal energielabel van D of C. Voor deze gebouwen is daarom ook in de toekomst waarschijnlijk een hogere temperatuur nodig. Dit is een temperatuur vanaf ca 70°C.

Midden temperatuur

Woningen met een gemiddeld isolatieniveau (energielabel B t/m E) gebouwd tussen 1940 en 2005 kunnen na isolatie meestal goed verwarmd worden met een temperatuur van 55 tot 70°C. Dit noemen we ‘midden-temperatuur’.

Lagere temperatuur

Goed geïsoleerde woningen (energielabel A of beter) van na 2005 kunnen meestal zonder verdere isolatie verwarmd worden met lage temperatuur warmte (<55°C). Er kan wel nog een aanpassing aan de radiatoren of ventilatiesysteem nodig zijn. Een voorbeeld hiervan is een kleine ventilator om lucht langs de verwarming te blazen.

Tabel 2. Toelichting bij verschillende warmteprofielen. Bedrijfsgebouwen Voor kantoorgebouwen zijn er vanaf 2023 strengere energie-eisen. Label C is vanaf dan het minimum voor grotere kantoren (>100 m2). Voor kleinere kantoren gelden deze regels nog niet. De verwachting is dat de eisen voor bedrijfspanden binnen de EU en binnen Nederland verder aangescherpt zullen worden. Onze verwachting is dat de meeste bedrijfsgebouwen in 2050 geschikt zijn voor lagere of midden temperatuur warmte. Per gebouw moet worden gekeken wat er in de toekomst nodig is.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 18

Sommige industriële bedrijven verbruiken aardgas voor het maken van producten, waarvoor warmte op een zeer hoge temperatuur nodig is. Dit verbruik is niet meegenomen in de warmteprofielen in Tabel 3. 5

Tabel 3. Voorspelde warmteprofielen bedrijfspanden (exclusief industrie).

In Figuur 7 zijn voor groepen van woningen, kantoren en overige utiliteit de warmteprofielen voor de woonkern Eemnes weergegeven. We voorzien dus dat deze-temperaturen nodig zijn om comfortabel te kunnen voorzien in de lokale warmtebehoefte.

Figuur 7. De warmteprofielen van Eemnes. Wat opvalt is dat er geen hogere temperatuurprofiel te zijn Eemnes. Er zijn weinig oudere gebouwen die erg slecht geïsoleerd zijn. 5

Merk op dat bij het verbruik van veel proceswarmte ook kansen kunnen ontstaan voor het hergebruik van restwarmte

uit die processen. Het hergebruik van deze restwarmte in een collectief warmtenet kan als duurzaam worden aangemerkt, aangezien deze warmte anders verloren zou gaan. Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 19

4.1.6 Concentratie van de warmtevraag Naast de warmteprofielen hebben we ook de warmtevraagdichtheid in kaart gebracht. Als er in een klein gebied veel behoefte is aan warmte kan namelijk een warmtenet worden overwogen. Als er juist weinig warmtevraag is in een gebied liggen individuele oplossingen (zoals een warmtepomp) of duurzaam gas juist meer voor de hand. Figuur 8 laat duidelijk zien dat er meerdere buurten in de woonkern van Eemnes zijn, die een hoge warmtevraagdichtheid kennen. De warmtevraagdichtheid voor het bedrijventerreinen, ten zuidwesten van Eemnes lijkt hoog, maar is wel minder precies.

Figuur 8. Detailweergave van de voorspelde warmtevraagdichtheid in Eemnes.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 20

4.2 Warmtebronnen In deze paragaaf verleggen we de focus naar mogelijke warmtebronnen en de daarbij behorende warmteoplossing. Zoals eerder genoemd onderscheiden we drie mogelijkheden: ● ● ●

Individuele oplossingen: Collectieve oplossingen: Duurzaam gas:

Warmtepompen Warmtenet/Buurtenergiesystemen (WKO) Groen gas, waterstof

Figuur 9 toont een kaart van de gemeente Eemnes met daarop locaties van warmtebronnen binnen (en net buiten) de gemeentegrenzen. Ook staat in de legenda de ingeschatte potentie van de verschillende type warmtebronnen. Een uitgebreidere toelichting bij de verschillende kleine & grootschalige warmtebronnen is opgenomen in de Bijlage C.

! Duiding voor potentiële warmtebron in buitengebied, niet voor exacte locatie of wenselijkheid van oplossing.

Figuur 9. Indicatieve locaties voor collectieve warmtebronnen in de gemeente Eemnes. Geconcludeerd wordt dat grootschalige warmtebronnen binnen de gemeente Eemnes nu (nog) beperkt beschikbaar zijn. Het meest interessant lijken: -

Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO) uit de Eemnesservaart. Warmte uit de ondergrond (Geothermie.)

Lokaal geproduceerde biomassa en biogas lijkt maar net voldoende om in de totale warmtebehoefte van de woningen te voorzien op basis van deze eerste inschatting6, zie Figuur 8. Deze bronnen van energie zullen we dus alleen selectief kunnen inzetten. Daarnaast moeten we ook rekening houden met de publieke perceptie rondom warmtebronnen als zonthermie, geothermie maar ook van biomassa en biogas. Windenergie staat hier niet als warmtebron aangemerkt omdat het geen opwekker van warmte is maar van elektriciteit. Restwarmte uit industrie, waterstof en zonthermie zijn voor de bronnen-analyse ook bekeken. Restwarmte is zeer beperkt inzetbaar en beide andere opties lijken beperkt haalbaar. Zonthermie is relatief duur en 6

Bron: www.warmteatlas.nl Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 21

vraagt veel ruimte (zonneweides). En voor de (lokale) productie van waterstof is veel duurzame elektriciteitsopwekking nodig (zie kaders). Meer uitleg over de verschillende warmtebronnen wordt gegeven in Bijlage C. Er zijn ook individuele of hybride oplossingen denkbaar. Warmtepompen zijn daar een voorbeeld van. Hybride warmtepompen gebruiken zowel elektriciteit als aardgas, deze systemen kunnen een interessante tussenstap zijn richting volledig aardgasvrij.

Energiedragers Onze warmtebehoefte is een behoefte aan energie. Die energie zetten we in voor ons comfort. Voorbeelden zijn ruimteverwarming en warm douchewater. Energie kunnen we in verschillende vormen vervoeren: Energiedrager Elektriciteit Aardgas, waterstofgas Warm water

Infrastructuur Elektriciteitsnet Gasnet Warmtenet

Het is makkelijk om elektriciteit in warmte om te zetten. Andersom is helaas minder makkelijk. Van warmte in een warmtenet kunnen we niet weer elektriciteit maken. Warmtenetten hebben daarom een lokaal karakter.

4.2.1 Individueel elektrische oplossingen Individuele oplossingen maken meestal gebruik van elektriciteit. De komende jaren zal een steeds groter deel van onze elektriciteit duurzaam worden opgewekt. Een voordeel van elektriciteit is dat we het makkelijk kunnen vervoeren. Als we meer elektriciteit gaan verbruiken, dan moet ons elektriciteitsnet meer kunnen vervoeren. Een uitbreiding van het elektriciteitsnet noemen we ‘verzwaren’. Als we sterk inzetten op individueel elektrische oplossingen, dan moeten we ons elektriciteitsnet dus flink verzwaren. Hiervoor zullen werkzaamheden nodig zijn. Een omschrijving bij verschillende individueel elektrische oplossingen is opgenomen in Bijlage AB, met verschillende voorbeelden van warmtepompen.

Elektriciteit voor warmtepomp Een warmtepomp verbruikt elektriciteit. Het is logisch om deze elektriciteit voor warmtepompen zoveel mogelijk lokaal en duurzaam te produceren. Het elektrisch verbruik van een warmtepomp wordt uitgedrukt met een ‘Coëfficiënt of Performance’ (COP). De warmtepomp verbruikt met een COP van 3 één deel elektriciteit verbruikt om 3 delen warmte te produceren. Om heel Eemnes met warmtepompen te verwarmen is 186 TJ nodig (zie Tabel 1). Dat vraagt dus om ongeveer 62 TJ duurzame elektriciteit. Om dat te maken is nodig:  Of ongeveer 2 tot 3 grote windmolens  Of ongeveer 50 voetbelvelden met zonneweides

4.2.2 Warmtenetten Het is ook een optie om meerdere woningen op een gedeelde warmtebron aan te sluiten. Hiervoor is een warmtenet nodig. Daarin wordt warm water via leidingen vervoerd tussen bron en aangesloten woningen. Leidingen zijn duur, een warmtenet is dus alleen een optie in dorpen en steden met voldoende eigenaren van woningen die aangesloten willen worden. Een warmtenet heeft vaak een lokaal karakter. De hele keten is meestal in handen van één warmtebedrijf. Het warmtebedrijf is dus eigenaar van zowel de warmte als de leidingen. Een eigenaar van een woning die

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 22

aangesloten is op een warmtenet kan hierdoor niet kiezen voor een ander warmtebedrijf, er is geen keuzevrijheid. De temperatuur van het warmtenet wordt meestal in de ontwerpfase gekozen. Belangrijk hierbij zijn de broneigenschappen, maar ook de temperatuur die de woningen nodig hebben. Als het warmtenet een lage temperatuur levert, dan moeten de aangesloten woningen hier ook geschikt voor zijn.

Warmtewet Prijzen en regelgeving Nederland heeft een Warmtewet waarin de spelregels voor warmtenetten staan. Een nieuwe versie van deze wet is in de maak. De verwachting is dat de nieuwe wet bewoners het recht geeft om aan te sluiten op een warmtenet, maar geen verplichting. Een bewoner houdt dus de vrijheid om zelf voor de woning een andere oplossing te kiezen, zoals een warmtepomp.

Als het warmtenet alleen lauw water vervoert spreken we van een bron-net. In de woningen moeten dan ook warmtepompen staan om de temperatuur van dat lauwe water te verhogen. Op deze manier zijn de warmtepompen niet meer afhankelijk van de buitenlucht temperatuur en daardoor zuiniger.

4.2.3 Groen gas oplossingen In het geval van een groen gas oplossing wordt ingezet op het blijven gebruiken van ons gasnet. Ons gasnet is geschikt (te maken) voor verschillende soorten gassen. Een voordeel is dat veel woningen in Eemnes op dit moment nog zijn aangesloten op aardgas. Het is de ambitie om per 2050 niet meer afhankelijk te zijn van aardgas. Het gas in ons gasnet moet dan of groen gas zijn, of het moet bijvoorbeeld waterstof worden. -

Groen gas kan worden gemaakt uit biogas. We schatten in dat we in onze gemeente net voldoende biogas zouden kunnen maken om alle huizen op groen gas aan te sluiten.

-

Waterstof kunnen we maken uit aardgas (grijze waterstof) of met duurzame elektriciteit (groene waterstof). Om groene waterstof te produceren is er alleen wel veel meer duurzame elektriciteit nodig.

Zowel biogas als waterstof zijn bij uitstek geschikt voor gebruik in de industrie. Het is dan ook zeer de vraag of en hoeveel er op termijn beschikbaar komt om onze huizen mee te verwarmen.

Groene waterstof Waterstof is een energiedrager. We moeten het speciaal laten maken en daarvoor hebben we duurzame elektriciteit nodig. Het ketenrendement voor de productie van groene waterstof is ongeveer 54%. Er is dus meer elektriciteit nodig dan wat we uiteindelijk als waterstof in kunnen zetten. Om 186 TJ (zie Tabel 1) groene waterstof te maken is dus bijna 350 TJ duurzame elektriciteit nodig. Om deze 350 TJ te produceren is nodig:  Of ongeveer 10 windmolens  Of ongeveer 260 voetbelvelden met zonneweide

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 23

4.2.4 Hybride oplossingen Naast de hierboven genoemde oplossingen zijn er ook technieken die van verschillende mogelijkheden gebruik maken. Dit noemen we ‘hybride oplossingen’. Een voorbeeld is de hybride warmtepomp. Deze maakt het grootste deel van het jaar gebruik van elektriciteit. Alleen op koude winterdagen valt deze techniek terug op aardgas. Ook voor het warme douchewater maakt de hybride warmtepomp gebruik van aardgas. Bij de hybride warmtepomp blijven we dus gedeeltelijk afhankelijk van aardgas. Omdat de woning met deze oplossing ook blijft aangesloten op het aardgas, blijven de jaarlijkse kosten voor deze aansluiting (vastrecht) ook bestaan. Vanwege de aansluiting op aardgas zien we de hybride warmtepomp vooral als ‘tussenoplossing’. In Bijlage B wordt aan de hand van onderstaande afbeelding uitgelegd wat de kenmerken van de verschillende soorten warmtepompen zijn.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 24

5 Kansrijke warmtevoorziening per buurt In het vorige hoofdstuk hebben we de warmtevraag en de warmtebronnen in Eemnes in kaart gebracht. In dit hoofdstuk brengen we alle informatie samen en maken we een start met het koppelen van de warmtebronnen en de warmtevraag. Met de warmtevisie Eemnes ontstaat een uiteindelijk toekomstbeeld. Dit biedt houvast voor inwoners van onze gemeente. Dit hoofdstuk geeft een visie op de warmtevoorziening in 2050. Het is een eindbeeld voor de hele gemeente. Dit eindbeeld ligt nog niet vast. Het verder onderzoeken en bepalen van de uiteindelijke route is onderdeel van de wijkuitvoeringsplannen (WUP). In die wijkuitvoeringsplannen stemmen we voortdurend af met de inwoners. Hier kijken we alvast naar het eindbeeld zoals we nu voor ogen hebben. Daarmee zorgen we ervoor dat we de schaarse bronnen ook op meest slimme plekken inzetten. Elke 5 jaar willen we opnieuw kijken of we het eindbeeld moeten bijstellen.

5.1 Toets op betaalbaarheid Eén van onze belangrijkste uitgangspunten is dat we zoeken naar de optie met de laagste nationale kosten7. We hebben hierbij ook gebruik gemaakt van de ‘Startanalyse’ van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Een toelichting bij de startanalyse is opgenomen in Bijlage F. De Startanalyse geeft één voorkeursrichting per ‘CBS-buurt8’. Wij zien echter dat er variatie zit tussen de verschillende buurten in Eemnes. Een voorbeeld hiervan is de variatie van energielabels. Die diversiteit van energielabels laten we zien in Figuur 10. Ook vervolgonderzoek naar de mogelijke potentie van enkele grootschalige warmtebronnen, zoals geothermie, kan dit eerste inzicht uit de Startanalyse doen veranderen. We voorzien daarom dat we voor het eindbeeld niet één oplossing per ‘CBS-buurt’ kunnen kiezen.

Figuur 10. Overzicht van de energielabels voor de primaire woonkern van Eemnes. Bron: RVO 2019

5.2 Visie Woonwijken Onze eerste inzichten hebben we verwerkt in een eindbeeld voor Eemnes. Dit noemen we de ‘Warmtevisie’ We hebben hierin rekening gehouden met de warmtevraag, duurzame warmtebronnen, maar ook dichtheid van onze bebouwing en de benodigde temperatuur om comfortabel te kunnen verwarmen.

7

Nationale kosten zijn inclusief de kosten en baten van energiebesparing en alle kosten en investeringen voor de opwek en distributie van stroom en warmte, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. 8

Een CBS-buurt hanteert de indeling van buurten in een gemeente zoals deze door de gemeente is aangedragen. Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 25

De warmtevisie laat voor verschillende gebieden in Eemnes nog in het midden welke oplossing het zal worden. Voor deze plekken is meer onderzoek nodig. Een uiteindelijke richting en keuze willen we later maken in overleg met inwoners.

5.2.1 Isolatie In alle gevallen is isolatie een belangrijke eerste stap. Isolatie zorgt voor comfort, verlaagt de energierekening en zorgt dat we meer woningen kunnen verwarmen met de kostbare duurzame energieen warmtebronnen. De Rijksoverheid heeft bovendien aangekondigd om de aardgasprijzen met extra belastingmaatregelen te laten stijgen. De recente ontwikkeling van de prijs van aardgas door o.a. schaarste en beperkte voorraden, maken dat duurzame warmteoplossingen op termijn ook beter concurreren met verwarmen via aardgas.

5.2.2. Aardgasvrije oplossing Voor de aardgasvrije oplossingen is het beeld verschillend. Voor grote delen van Eemnes denken we aan individuele oplossingen. In sommige delen kan een warmtenet worden overwogen. Tot slot is er wat oudere lintbebouwing langs de Wakkerendijk en de Meentweg; hier zijn nog veel opties mogelijk. Zo kunnen we denken aan hybride warmtepomp systemen of duurzaam gas, maar mocht er langs deze weg een warmtenet komen kan een aansluiting daarop ook interessant zijn. Vandaar dat deze gebieden in de warmtevisie als ‘onzeker’ zijn gemarkeerd. Het eindbeeld van de warmtevoorziening is te zien in Figuur 11. Op deze kaart zien we de volgende zones: Individuele oplossingen

Het buitengebied, buurten waar panden relatief ver uit elkaar liggen of waar het merendeel van de panden al een relatief goed energielabel heeft. In gebieden met een lagere bebouwingsdichtheid zijn oplossingen per woning het meest voordelig. Dit zijn plekken waar bijvoorbeeld veel vrijstaande huizen of twee-onder-één-kap woningen staan. Of de meer landelijke buitengebieden. Een warmtenet is op deze plekken al snel te kostbaar om aan te leggen, omdat de huizen ver uit elkaar liggen. Als woningen goed geïsoleerd zijn, dan zijn een luchtwarmtepomp of bodemwarmtepomp geschikt. Voor redelijk geïsoleerde woningen ligt het voor de hand om eerst beter te isoleren. Daarna kan een warmtepomp worden ingezet. In deze gebieden zijn ook klein-collectieve oplossingen een optie. Een voorbeeld is dan een gezamenlijke bodemwarmtepomp voor 3 tot 7 woningen. Via een mini-warmtenet of blokverwarming kunnen deze woningen dan gebruik maken van dezelfde bron.

Individueel of met warmtenet

Delen van Eemnes, voornamelijk de Noordbuurt & Centrum (Eemnes-dorp). Voor delen van Eemnes is nog onzeker wat de meest rendabele oplossing is. Het kan individueel, maar ook met een warmtenet. Dit gaat voornamelijk om de gebieden die in Figuur 7, zijn aangeduid met het midden temperatuur (MT) profiel. Hier is isoleren om comfortabel uit te kunnen met een individuele oplossing nog een uitdaging, en qua warmtevraagdichtheid zijn er genoeg woningen om naar een collectieve oplossing te kijken. In deze gebieden is meer onderzoek nodig naar de mogelijkheden en de potentiële grootschalige warmtebronnen als geothermie of aquathermie. Wanneer in een aangrenzend gebied een warmtenet gerealiseerd wordt, dan kan dit een kans zijn om een gearceerd gebied ook aan te sluiten op datzelfde warmtenet. Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 26

Warmtenet of groen gas

Bedrijventerrein Eemnes, panden waar ook in de toekomst een hogere temperatuur warmtebehoefte wordt voorzien. Op het bedrijventerrein van Eemnes lijkt voldoende warmtevraag voor een collectieve oplossing zoals een warmtenet, al moet de financiële haalbaarheid hiervan eerst worden onderzocht. Sommige bedrijven gebruiken relatief veel aardgas in het bedrijfsproces en hebben hoge temperatuur warmtevraag, daarbij zou een alternatief gas zoals groen gas ook een uitkomst kunnen bieden. Relevant om daarbij te benoemen is daar dan wel een gasnet nodig blijft. Om de afhankelijkheid van aardgas zo veel mogelijk te beperken kan worden gekeken naar hybride warmtepompen en (economisch) haalbare isolatiemaatregelen. De strategie voor bedrijventerreinen wordt nader toegelicht in paragraaf 5.3. Onzeker

Lintbebouwing langs de Wakkerendijk en de Meentweg, ook de woonwijk langs de Laarderweg en Nieuweweg. Zoals eerder vermeld ligt er wat oudere lintbebouwing langs de Wakkerendijk en de Meentweg, hier zijn nog veel opties mogelijk, deze oudere bebouwing zien we ook terugkomen in de woonwijk op de Laarderweg en Nieuweweg. In de visie staan deze gebieden als ‘onzeker’ aangemerkt, dit komt omdat er nog veel opties op tafel liggen wat betreft warmtevoorziening. Deze oudere woningen zijn vaak, financieel gezien, lastig om goed te isoleren. Wel liggen er ook enkele goed geïsoleerder woningen tussen in deze gebieden. Voor de warmteoplossing kun je denken aan een hybride warmtepomp systemen of duurzaam gas, maar mocht er langs deze weg een warmtenet komen kan een aansluiting daarop ook interessant zijn. Voor de beter geïsoleerder woningen kan een individuele oplossing met een lucht-water of een lucht-bodem warmtepomp weer een oplossing bieden.

Figuur 11. Warmtevisie waarbij is ingezoomd op de dorpskern Eemnes. Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 27

5.3 Visie bedrijventerreinen Op het bedrijventerrein ten zuidwesten van Eemnes, zie Figuur 11, vind je een mix van met name kantoren en wat industrie. Voor industrie of bedrijven/kantoren zijn aparte plannen nodig. Het doel is om hier zoveel mogelijk aan te sluiten op natuurlijke ontwikkelingen van het bedrijventerrein zelf.

5.3.1 Bedrijventerrein Sommige bedrijven gebruiken aardgas ook in het bedrijfsproces. Daarnaast hoeft niet elk bedrijfspand verwarmd te worden. Opslagloodsen bijvoorbeeld hebben meestal weinig verwarming nodig. Bedrijventerreinen vragen daarom om maatwerk. We voorzien dat er afzonderlijke trajecten nodig zijn om de specifieke behoeften in kaart te krijgen. Naast technische en financiële argumenten speelt het ook mee in hoeverre bedrijven een gezamenlijke aanpak prefereren. Gezamenlijkheid kan ondernemers ontzorgen. Het kan ook financiële voordelen hebben, denk bijvoorbeeld aan gezamenlijke inkoop.

5.3.2 Kantoren Kantoren hebben over het algemeen een grotere behoefte aan koeling. Bodemenergie is daarom erg interessant voor kantoren. Warmte die in de zomer aan de gebouwen wordt onttrokken, kan opnieuw worden gebruikt in de winter. Dit kan per gebouw of voor een cluster van gebouwen worden aangelegd. Ook luchtwarmtepompen en luchtkoelers behoren tot de mogelijkheden. Hierbij kan er gekozen worden voor een aanpak waarbij elk bedrijf zelf de aanpak en het tempo kiest, of voor een gezamenlijke aanpak. Bij intensief gebruik van de ondergrond is het zeker van belang om gezamenlijk op te trekken. Er zal namelijk een ordening nodig zijn van de warme en koude bronnen.

5. 3 Warmtevisie 2050 Als we de denkrichtingen, zoals hierboven besproken, combineren met de bronnenanalyse, dan kunnen we enkele combinaties opmaken. Het gebied waarvoor een warmtenet als optie is aangemerkt heeft een jaarlijkse warmtebehoefte van ongeveer 100 TJ/jaar. Dit zou grotendeels kunnen worden geleverd vanuit één van de grootschalige warmtebronnen, zoals Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO of ook wel Auqthermie genoemd) of warmte uit de aarde (geothermie). Keerzijde van een aquathermie oplossing is, dat er dan ook een grote warmte-koude opslag (WKO) nodig is. Dit is niet nodig bij de inzet van geothermie. Een haalbaarheid naar één of beide bronnen zal nodig zijn, een gecombineerde inzet van de bronnen zou ook nog een optie zijn, dit maakt de eindoplossing wel complexer. Voor meer verdieping over verschillende onderzochte warmtebronnen in Eemnes, zie bijlage C. Voor nieuwere woningen in Eemnes waar in Figuur 7, het lage temperatuur (LT) profiel is ingetekend, kan waarschijnlijk het beste een individuele all-electric oplossing worden gekozen. Waar en wanneer hiermee kan worden gestart, zal worden besproken in hoofdstuk 6. Ook in andere buurten van Eemnes zou kunnen worden gedacht om over te stappen naar een warmtepomp. Het gaat daarbij vooral om gebieden buiten de bebouwde kom, maar ook de delen waar een collectieve/individuele oplossing nog onduidelijk is.

In hoofdstuk 6 wordt vermeld wanneer er meer duidelijk wordt over de haalbaarheid en potentie van grootschalige warmtebronnen en er dus meer helderheid wordt verwacht over de warmteoplossing voor deze buurten.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 28

6 Wanneer worden de buurten aardgasvrij? Dit hoofdstuk beschrijft het tijdpad om Eemnes aardgasvrij te maken. In welke buurten starten we met het maken van een Wijkuitvoeringsplan? Welke buurten zijn pas later aan de beurt? Zo kunnen inwoners, bedrijven, woningbouwcorporaties en de netbeheerder hun investeringen afstemmen op het tijdpad. We benadrukken dat de planning in dit hoofdstuk een globale planning is. En dat het beschreven tijdspad sterk afhankelijk is van financiële middelen die de Rijksoverheid hiervoor beschikbaar gaat stellen. Er blijft ruimte om in te spelen op nieuwe kansen, bewonersinitiatieven, of initiatieven van bedrijven. In hoofdstuk 3 beschreven we wat een buurt geschikt maakt als verkenningsbuurt.

Criteria keuze verkenningsbuurten

Zie hoofdstuk 3 De Gemeente Eemnes wil graag stappen  Eenvoud aanpak maken naar een klimaatneutrale gemeente. In  Initiatief bewoners deze warmtevisie zien we dat er nog veel  Betaalbaarheid en Schaalbaarheid mogelijkheden, en dus ook onzekerheden,  Corporatiebezit bestaan. Het is dan ook belangrijk om te  Combineren werkzaamheden en onderzoeken welke oplossing de voorkeur renovaties heeft. Het is ook belangrijk om een gedetailleerde inschatting van kosten te maken zodat de zorgen bij inwoners rondom betaalbaarheid kunnen worden weggenomen. Dit geldt zowel voor individuele oplossingen als ook voor een collectieve oplossing zoals bij Geothermie. Het verduurzamen van corporatiebezit van De Alliantie kan helpen om snellere stappen te zetten, en om schaalbare en betaalbare oplossingen te introduceren. Dit heeft geleid tot een planning, die weergegeven is in Figuur 12 & Figuur 13. Vervolgens wordt voor de verschillende buurten meer informatie gegeven. Verkenningsbuurt (2022-2030) - Buurten waar het mogelijk lijkt om op kortere termijn aardgasvrij te worden (Nieuwbouw Noord/Vissenbuurt) of waar onderzoek naar de impact van een mogelijk warmtenet belangrijk is (Noord-Oost). Voor deze buurten starten we in 2022 met het wijkuitvoeringsplan. Hierin staat de haalbaarheid (technisch en financieel) en het betrekken van bewoners, ondernemers en andere lokale partijen centraal.

We benadrukken dat we in deze buurten starten met onderzoek, maar dat nog niet besloten is wanneer en hoe de buurt van het aardgas gaat. Natuurlijk tempo (2022-2040) - Voor deze buurten liggen individuele warmteoplossingen per gebouw voor de hand. De gemeente wil bewoners en ondernemers hier zo lang mogelijk de tijd voor geven en kiest daarom voor een natuurlijk tempo: niet de hele buurt tegelijk, maar elk gebouw op een logisch moment, bijvoorbeeld bij een verbouwing of verhuizing. Alleen als zich bijzondere situaties voordoen waarbij het slim is om het gasnet vroegtijdig te vervangen zal hiervan afgeweken worden. Middellange termijn (2025-) - In deze gebieden zien we kansen of ontwikkelingen waar de gemeente, samen met belanghebbenden, tijdig op wil inspelen. Maar niet à la minute. Het kan gaan om onderhoud aan aardgasleidingen, renovaties door woningbouwcorporaties, andere buurtontwikkelingen, of kansen voor de aanleg van een warmtenet.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 29

Figuur 12. Tijdpad voor het aardgasvrij maken van de buurten in de woonkern Eemnes

6.1 Verkenningsbuurten De buurten waar de eerste onderzoeken gaan starten zijn: ● Nieuwbouw Noord / Vissenbuurt ● Noord-Oost ● Overige buurten ● Het industrieterrein In de volgende paragrafen zullen we dieper ingaan op deze verkenningen.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 30

Figuur 13. Voorlopige fasering van buurten in Eemnes

6.1.1. Verkenningsbuurt Nieuwbouw Noord/Vissenbuurt Figuur . Tijdpad voor het aardgasvrij maken van de buurten in de woonkern Eemnes.

In deze verkenningsbuurt (Zie figuur 14) zijn we er in de warmtevisie op uitgekomen dat een individuele elektrische oplossing het meest interessant lijkt. Met een verdere verkenning willen we onderzoeken: ● Wat er voor inwoners nodig is om de overstap te maken; ● Hoe de gemeente de inwoners bij deze overstap kan ondersteunen; ● Of het elektriciteitsnet lokaal moet worden verzwaard; ● Of het lokale gasnet op een gegeven moment uit bedrijf kan worden genomen. De volgende eigenschappen van de buurt Nieuwbouw Noord/Vissenbuurt zijn aanleiding om hier te starten met een verkenning: ● Er is sprake van relatief homogene bebouwing met een recent bouwjaar; ● Het zijn goed geïsoleerde woningen, er zijn daarom slechts beperkt isolatie/gebouw- maatregelen nodig bij een overstap naar individuele elektrische oplossing; ●

Zowel een warmtenet als een groen gas oplossing Figuur 14. Afbakening van de voorgestelde verkenningsbuurt lijken voor deze buurt niet haalbaar, op termijn Nieuwbouw Noord / Vissenbuurt voorzien we dat hier dus een individuele oplossing komt.

Figuur

.

Afbakening

van

de

voorgestelde

In totaal liggen er in deze verkenningsbuurtNieuwbouw 199 woningen, Noorddat is 5% van alle woningen in Eemnes. Ongeveer 10% van deze woningen is in het bezit van De Alliantie.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 31

verkenningsbuurt

6.1.2. Verkenningsbuurt Noord-Oost In deze verkenningsbuurt zijn we er in de warmtevisie op uitgekomen dat een warmtenet hier interessant kan zijn. Als duurzame warmtebron denken we daarbij aan bijvoorbeeld Geothermie (aardwarmte): Volgende eigenschappen van de buurten zijn aanleiding om hier te starten met een verkenning: Er is voldoende warmtevraag en warmtevraagdichtheid; Een uitbreiding van het warmtenet richting andere aangrenzende buurten is een optie; Er is wellicht een duurzame warmtebron, namelijk geothermie (aardwarmte); Een midden temperatuur warmtenet lijkt een optie; Woningcorporatie de Alliantie heeft hier een aanzienlijk bezit.

Figuur 15. Afbakening van de voorgestelde verkenningsbuurt Noord-Oost. In totaal liggen er in deze verkenningsbuurt 631 woningen, dat is 16% van alle woningen in Eemnes. Ongeveer 25-30% van deze woningen is in het bezit van de Alliantie.

Disclaimer Zowel het uitvoeren van wijkverkenningen als het opstellen van uitvoeringsplannen zal een aanzienlijke inzet vragen van de gemeentelijke organisatie. Om hierin te kunnen voorzien zijn we als gemeente grotendeels afhankelijk van de financiële middelen van de Rijksoverheid. Zonder, of met beperkte middelen van het Rijk zal het tempo dat geschetst wordt in deze Transitievisie Warmte mogelijk moeten worden bijgesteld. We zullen dan in minder gebieden starten met de verkenning en het opstellen van de uitvoeringsplannen.

Transitievisie Warmte Eemnes – September 2021 32

6.1.3 Overige buurten Een cv-ketel gaat ongeveer 15 jaar mee. In recent gebouwde woningen naderen de ketels de komende jaren dus dit vervangingsmoment. Bovendien zijn deze woningen vaak al goed genoeg geïsoleerd om op een warmtepomp over te kunnen stappen. Oudere woningen hebben meer werk nodig om te verduurzamen. Dan is isoleren een logische eerste stap. De gemeente zal in samenwerking met de energie coöperatie en burgerinitiatieven gaan kijken op welke manier inwoners natuurlijke momenten het best kunnen benutten. ● ● ● ●

Gerichte voorlichting aan bewoners, zo’n 10-15 jaar na oplevering. Gezamenlijke inkoopacties of op een andere manier bewoners samen op laten trekken. In gesprek gaan met de installatiebranche om kennis uit te wisselen en te zorgen dat het natuurlijke moment van de vervanging van de cv-ketel niet ongemerkt voorbij gaat. Gebruik maken van natuurlijke momenten van verhuizing en verbouwing

Waarom een natuurlijk tempo? Bij individuele oplossingen is het mogelijk dat niet alle bewoners op hetzelfde moment van het aardgas af gaan. Dat heeft een aantal voordelen: energiemaatregelen meenemen als er toch verbouwd wordt, scheelt gedoe en kosten. Het huis stap voor stap verduurzamen zorgt ervoor dat investeringen verdeeld worden over meerdere jaren. Wanneer? In deze buurten kiezen we voor een geleidelijk tempo: niet de hele buurt tegelijk, maar elk gebouw op een logisch moment, bijvoorbeeld bij een verbouwing of verhuizing. We roepen bewoners daarom op om verhuizingen, verbouwingen en opknapwerkzaamheden (ook binnenshuis) daadwerkelijk te benutten om de woning (stapsgewijs) aardgasvrij te maken. Daarover geven we voorlichting aan bewoners via het regionaal bouwloket , via de energie coöperatie EemnesEnergie en via bestaande burgerinitiatieven, zoals De Vuurmeesters.

Tip: stel na isolatiemaatregelen de CV ketel in op 55 graden in (zie handleiding van uw ketel). Als bewoner spaart dat energie uit en op deze manier kunt zelf ervaren of uw woning geschikt is voor een warmtepomp. Indien u uw woning niet voldoende warm krijgt in de winter, dan kunt u de ketel altijd weer op een hogere temperatuur instellen.

6.1.4. Bedrijventerrein / Industrie Het bovenstaande tijdpad geldt ook voor bedrijven, winkels en kantoren die verspreid in de buurten gevestigd zijn. Zij gaan mee in de transitie met de buurt waarin ze liggen. Verspreid over de gemeente liggen ook een aantal bedrijventerreinen. Voor bedrijventerreinen wil de gemeente zoveel mogelijk aansluiten op ambities van ondernemers en herontwikkeling van bedrijventerreinen. Indien er zich in naastgelegen wijken ontwikkelingen voordoen zal de gemeente overwegen om ook het nabijgelegen bedrijventerrein te betrekken. Anderzijds nodigt de gemeente vertegenwoordigers van bedrijventerreinen en ondernemersverenigingen uit om zich te melden zodra er plannen of ambities zijn om het terrein te moderniseren of te verduurzamen. Immers, ook bedrijven zullen zich moeten voorbereiden op een toekomst zonder aardgas. Waar nodig zal per bedrijventerrein een specifiek traject met de bedrijven opgezet worden. In het verkenningsproject zal een haalbaarheidsstudie worden gedaan naar het gebruik van aardgas op dit terrein (proceswarmte