Rapport Rekenkameronderzoek 2024

• 2021: 20 startersleningen • 2022: 18 startersleningen Constatering rekenkamer • Het woonbeleid is geen statisch gegeven. Door landelijke initiatieven, provinciaal en regionaal beleid en eigen inzichten wordt de gemeente aangezet het woonbeleid constant bij te stellen. • Het woonbeleid is niet enkel vervat in de regionale Structuurvisie wonen Midden-Limburg 2022. Het Hoofdlijnenakkoord 2022-2026 is een tweede belangrijk document. Verder is het woonbeleid van de gemeente vervat in meerdere documenten die raken aan woonbeleid. • De verantwoording over de uitvoering van het beleid wordt via meerdere documenten en op meerdere momenten in een jaar in rapportages vastgelegd. De structuur van verantwoorden is niet eenduidig.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

32

4. De prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024

4. De prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024 Het gemeentelijk woonbeleid vormt de basis voor het opstellen van de prestatieafspraken. De woningcorporaties verhuren samen 2.664 woningen van de in totaal 14.911 woningen. Dat maakt dat de corporaties een prominente rol spelen in de woningmarkt. Met hun beleid en hun handelen hebben ze grote invloed op de woonwijken waarin ze werken. In de Woningwet 2015 staat dat de plannen van woningcorporaties moeten worden ingepast in het lokale beleid. Op nationaal niveau hebben het Rijk, VNG, Woonbond en Aedes prestatieafspraken gemaakt voor de periode 2022-2030. Er zijn doelstellingen geformuleerd en afspraken gemaakt op thema’s als: beschikbaarheid, betaalbaarheid, verduurzaming en leefbaarheid. Op lokaal niveau betekent het dat er overleg moet zijn tussen de gemeente en de hier actieve woningcorporaties, op basis van de woonvisie, het document waarin staat wat de ambities van de gemeente zijn op de woningmarkt. Nester en ZOwonen, huurdersbelangenorganisaties en de gemeente maken afspraken over prestaties die zij gaan leveren, de prestatieafspraken. De huurdersbelangenorganisaties zijn de Stichting Huurdersbelangen (SHL; huurders ZOwonen) en Huurdersbelangenvereniging Beesel, Reuver, Echt, Swalmen (BRES; de huurders van Nester).

In de prestatieafspraken komt te staan wat ze in enig jaar aan resultaten willen bereiken om bij te dragen aan de realisatie van het woonbeleid. • Hoeveel nieuwe woonruimte moet er komen en voor wie? Aantal nieuwbouw, sloop, renovatie, aantal betaalbare woningen, energielabelstappen, ontruimingen, het huisvesten statushouders. • Hoe zorgt men ervoor dat bestaande woningen betaalbaar blijven? • Welke voorzieningen zijn nodig in de buurten? • In de prestatieafspraken wordt vastgelegd welke bijdrage de woningcorporaties in de gemeente leveren aan die ambities en hoe ze dit met de gemeente en maatschappelijke organisaties gaan realiseren. De prestatieafspraken komen tot stand aan de hand van terugblikken opgevoerd beleid, wettelijke vereisten, woningbehoefteonderzoek, nieuwe inzichten en overleg met belanghebbenden zoals projectontwikkelaars, corporaties, makelaars, zorginstellingen en welzijnsinstellingen. Met de opgehaalde informatie en cijfers bepaalt de gemeente haar woonzorgprogramma voor dat jaar en de jaren erna. Hierop kunnen de wooncorporaties vervolgens hun aanbod aangeven. De bestuurder van ZOwonen schetst de werkwijze als volgt: “De gemeente heeft een woonvisie en de corporaties een portefeuilleplan. Daar liggen bij benadering dezelfde onderzoeken onder. Die sluiten op elkaar aan.

Het meerjarig portefeuilleplan bepaalt de samenstelling van de voorraad: het is allemaal sociaal en er zijn prijsklassen. Er zijn grenzen tot waar huurders huurtoeslag krijgen. Daar wordt een verdeling in gemaakt. Enerzijds worden de strategische doelen bereikt met de nieuwbouwplannen. Anderzijds in het aanpassen van het huurbeleid door het aanpassen van huurprijzen.” ZOwonen bouwt te weinig vindt de gemeenteraad. Het antwoord: “We bouwen weinig omdat we geen eigen grondpositie hebben. We mogen als corporatie niet speculeren. Vroeger hadden corporaties dat wel. Maar het mag niet meer. We zijn dus afhankelijk van de planvorming van de gemeente.” En als de gemeente geen posities heeft of projectontwikkelaars ergens claims op hebben liggen, dan is het voor corporaties onmogelijk om nieuwbouw te plegen. “We hebben niet de grond, wel de financiële middelen. Meerjarenafspraken zouden goed zijn om rond nieuwbouw vooruit te plannen. Er worden door de gemeente nu scans gemaakt om te kijken waar ontwikkeld kan worden. Op basis daarvan kunnen wij dan sociale woningbouw gaan plannen.” Aldus ZOwonen. De gemeente voert de zogenaamde regie bij de prestatieafspraken. Regie is een vorm van sturen die is gericht op afstemming met betrokkenen, de gezamenlijke doelen en wat er voor nodig is om te komen tot een samenhangend geheel, met het oog op een eindresultaat.

De gemeente bouwt geen huizen en verleent ook geen zorg, maar heeft wel (wettelijke) taken ten aanzien van deze onderdelen.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

34

De demissionaire Minister van Wonen heeft in februari 2024 het wetsvoorstel Wet Regie Volkshuisvesting naar de Tweede Kamer gestuurd met als strekking dat de gemeenten een volkshuisvestelijk programma moeten maken. In dit programma wordt aangegeven wat voor soort woningen, hoeveel woningen, de betaalbaarheid en op welke locatie die gebouwd gaan worden, in meerjarig perspectief gezien. De plannen moeten in vier of vijf jaar landen. Dan worden de prestatieafspraken automatisch meerjarig. Het meerjarig plannen is al langer een wens van de corporaties en de gemeente. “Het fenomeen van prestatieafspraken is adequaat in de gemeente Echt-Susteren, omdat gedurende een jaar over allereerst de planning en vervolgens de realisatie van de afspraken geregeld overleg plaats vindt”, stelt de bestuurder van ZOwonen. De prestatieafspraken zijn volgens de bestuurder en de adviseur van Nester een meerwaarde aan het krijgen. “Het heeft wel degelijk zin om rond bepaalde onderwerpen afspraken te maken. We kunnen concreter worden als in de toekomst ook de zorginstellingen aansluiten. Iedereen moet er serieus in staan. Thema’s als de leefbaarheid en de verduurzaming zijn grote opgaven.” De huurdersbelangenorganisatie constateert dat de huurders geen zicht hebben op de prestatieafspraken en overwegen dit te veranderen met een handzaam samenvattend model, dat ze de huurders willen aanreiken.

In de prestatieafspraken heeft ook de gemeente zich te houden aan de afspraken. Dit heeft rond de begeleiding van statushouders na herhaaldelijk overleg geleid tot duidelijkere afspraken.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

35

5. De uitvoering van de prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024

5. De uitvoering van de prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024 De prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024 zijn in dit rekenkameronderzoek bestudeerd en met de gemeente, de wooncorporaties en een huurdersbelangenvereniging besproken. In de evaluatie staat het merendeel van de afspraken op groen. Dat deze prestatieafspraken zijn nagekomen betekent echter niet dat het thema is afgerond of iets niet meer aan de orde is. Groen betekent dat de concrete afspraak, bijvoorbeeld een themasessie organiseren of een project opstarten, is gerealiseerd. Constatering rekenkamer Een deel van de afspraken is kwantitatief te beoordelen: de bouw van een x-aantal nieuwe huurwoningen is al of niet gerealiseerd. Bij kwalitatieve omschrijvingen, zoals bij leefbaarheid en veiligheid, zijn de doelen minder met getallen en te bereiken effecten omschreven en ook niet op getalsbasis te toetsen. Sommige afspraken zijn zeer algemeen geformuleerd en missen concrete doelen en beoordelingscriteria. Als voorbeeld bij 5.6 prestatieafspraken 2024:

”Vanuit onze gezamenlijke ambitie om toe te werken naar inclusieve wijken, kunnen wooncorporaties bij specifieke projecten of complexen maatwerktoewijzingen toepassen. Hierbij bepalen de corporaties tijdens de ontwikkelfase van het project tijdig de kaders. De corporaties wijken louter af als dit een waardevolle bijdrage levert aan de leefbaarheid in de wijk en het persoonlijk welbevinden van de bewoner. Gemeente en huurdersorganisaties zullen in het proces worden meegenomen.”

Alle onderstreepte begrippen zijn niet eenduidig en zijn voor meerderlei uitleg vatbaar. Constatering rekenkamer Het beoordelen of er ook daadwerkelijk aan de prestatieafspraak gewerkt wordt, is in dit geval moeilijk na te gaan. Er zijn meer onderdelen waar intenties worden uitgesproken, in plaats van concrete meetbare doelen. Het SMART formuleren kan hier helpen. (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdsgebonden). Een kwalitatief doel als leefbaarheid in de wijk op peil houden kan achteraf gemeten worden. Bijvoorbeeld door in de prestatieafspraak te stellen: het aantal overlastmeldingen blijft gelijk of vermindert met 10%. Het invoeren van de veerkrachtkaarten maakt het gemakkelijker ook op deze onderdelen eenduidiger te plannen en afspraken te maken. De gemeente geeft aan in de nabije toekomst te streven naar “de cijfers én het verhaal, de objectivering én het behalen van de achterliggende maatschappelijke doelen.” Met het nieuw op te stellen monitoringsdocument voor de prestatieafspraken 2023 en 2024 zal hier voor het eerst invulling aan worden gegeven. In de volgende paragraaf gaan we per onderdeel in op de afspraken en de mate waarin er ook uitvoering aan is gegeven. Apart staan we stil bij de rol van de huurdersbelangenorganisaties. De opbouw van de prestatieafspraken is: a. beschikbaarheid, kwaliteit en vastgoedtransitie b. betaalbaarheid c.

duurzaamheid sociale huurwoningen d. wonen met zorg en maatschappelijke doelgroepen e. leefbaarheid en veiligheid f. samenwerking en informatie-uitwisseling

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

37

5.1 Beschikbaarheid, kwaliteit en vastgoedtransitie Prestatieafspraken

2022 plan

2022 stavaza

Basisschool Nieuwstad

Opgeleverd

2023 plan

2023 stavaza

2023 plan en stavaza

Nieuwbouw ZOwonen

Oplevering in januari

Susteren renovatie 68

Louersveld 24 Nester

In mei opgeleverd

Mussenstraat Aantal 93 Heerweg Jongerenhuisvesting Aantal 20

Realisatie

PSW Aantal 10

Nieuwe insteek

Bloemenhof 44 appartenmenten

Opgeleverd Beatrixstraat 8

Oplevering in zomer

Renovatie Barbarastraat 4

ZOwonen

Onderzoek

Wolfskoul 2 bouwblokken aan Bernhardlaan, Beatrixlaan, Oranjelaan Aantal 48

Uitgevoerd

Nester

Aantal 56

Opgeleverd 35

Sloop

Nester

Beatrixstraat Sociaal plan opstellen, sloop 2023

Sloop 4

0 Bij groen gearceerd is de afspraak nagekomen, al of niet in het geplande jaar. Bij petrol blauw is het tijdpad of de prestatie aangepast.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

38

Prestatieafspraken

2022 plan

2022 stavaza

2023 plan

2023 stavaza

7-9 verkopen

8 verkocht

Circa 13

8 verkocht

2023 plan en stavaza

Verkoop Nester

11 ZOwonen

Circa 5

6 verkocht

Circa 7

7 verkocht 0

Onderzoeksprojecten ZOwonen

Louersveld

Louersveld 24

Nester

Apollo

Apollo 30 Mariaveld 36

Bij groen gearceerd is de afspraak nagekomen, al of niet in het geplande jaar.

Constatering rekenkamer De opgelegde te verrichten prestaties op de onderdelen nieuwbouw, renovatie, sloop en verkoop worden gehaald.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

39

5.2 Betaalbaarheid • Het kader voor de huurprijsaanpassing wordt jaarlijks vastgesteld door de rijksoverheid. In samenspraak met de huurdersorganisaties komen de corporaties binnen de rijkskaders tot invulling in enig jaar. - 2022: inflatievolgend 2.3% - 2024: geen huurverhoging voor woningen met E/F/G-label. De huurdersorganisatie vindt betaalbaarheid belangrijk. Nibud heeft aangegeven dat 50% van de mensen moeite heeft met rondkomen. De gemeente heeft dit, volgens de gesprekspartners van SHB, minder in het oog. Er is wel de Kredietbank. In de prestatieafspraken 2025 wordt hier extra aandacht voor gevraagd. • Nester voert het beleid ‘huurkorting’ uit als maatwerk. ZOwonen past op instigatie huurdersorganisatie inkomensafhankelijke huurverhoging toe. • De voorzieningenwijzer wordt ingezet door Nester. Een ‘sociaal boekhouder’ geeft antwoord op alle vragen van inwoners over hun inkomsten en uitgaven. Er vindt in 2024 een evaluatie plaats. • ZOwonen pakt in 2023 en 2024 alle woningen aan die nog een E/F/G-label hebben, vooruitlopend op renovatie. Dit zijn woningen die (nu nog) niet voor projectmatige aanpak van renovatie in aan merking komen. Door de individuele aanpak wordt de energiearmoede bestreden. • Naast de aanpak van het vastgoed gaat ZOwonen energiebewustwording creëren bij bewoners.

In 2024 wordt beleid opgesteld zodat in 2025 rekening kan worden gehouden met de energieprestaties van de woningen. • De gemeente streeft ernaar te komen tot 30% sociale huurwoningen van het totale woningaantal in Echt-Susteren. Hiertoe zet ze zich in tot nauwere samenwerking tussen partijen om te komen tot de bouw van 125 woningen per jaar, waarvan 30% sociale huur. Van de +/-30% aan huurwoningen is 11% van toepassing op de particuliere verhuur. De rekenkamer vraagt zich af of het streven van de gemeente te komen tot een extra 11% sociale huur op het totale woningbestand realistisch is. • De gemeente arrangeert het zogenaamd vangnetoverleg, waar de corporaties inmiddels aan deelnemen. Een overleg waar individuele casussen van huurders worden besproken door welzijnsorganisaties, de zorg, politie en de gemeente. • Nester zet als pilot het middel huurgewenning en tijdelijke huurkorting in als instrument om huishoudens die financieel in de knel komen te helpen. De pilot heeft plaatsgevonden, de evaluatie is niet teruggevonden. • Nester heeft een zorgmakelaar om mensen te begeleiden om de keuze te maken anders te gaan wonen. “De mens moet veel loslaten om naar een nieuwe omgeving toe te gaan. Het is de eigen vertrouwde omgeving, waar iemand al 40 jaar woont, nu zou hij moeten verhuizen.

Wat betekent het financieel? Mensen schuiven de beslissing soms te lang uit.” • ZOwonen heeft inkomensafhankelijke huurverhogingen. De huurdersbelangenorganisatie SHL is ertegen. Veel huurders die al lang op een plek wonen, moeten al 5 jaar jaarlijks 5% huurverhoging ondergaan. Een aantal bewoners verdient niet veel. “Wij willen die mensen er niet uit hebben”, aldus de bestuursleden. Constatering rekenkamer De betaalbaarheid staat zowel bij de corporaties, bij de huurdersbelangenorganisaties, als bij de gemeente hoog op de agenda en krijgt serieuze aandacht: verduurzaming, inzet sociale boekhouder, huurgewenning en de zorgmakelaar.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

40

5.3 Duurzame sociale huurwoningen • De gemeente stelde in december 2022 het uitvoeringsprogramma Transitievisie warmte vast. De gemeente neemt in 2023 het initiatief om met ZOwonen te overleggen hoe de plannen van ZOwonen in het uitvoeringsprogramma passen, en stellen gemeente en ZOwonen een memo op waarin gezamenlijke kansen benoemd worden. Deze is nog niet beschikbaar. • Zowel Nester als ZOwonen streven ernaar zoveel mogelijk woningen te verduurzamen van Label E/F/G naar A/B. • Door sloop, nieuwbouw, renovatie en onderhoud streven de corporaties naar labelstappen. ZOwonen zette er in 2022 300, Nester 86. Corporatie

Huidig E-F-G labels

Afname 2024

Opgave 2025

Nester

50

35

15

ZOwonen

36

6

30

• De gemeente heeft met de wooncorporaties ZOwonen en Nester afspraken over verduurzaming. Er worden woningen verduurzaamd met reguliere schilisolatie, dakisolatie, vloerisolatie en zonnepanelen. In 2022 zijn dit 255 woningen. • Zonnepanelen. Nester: 470 woningen hebben al zonnepanelen, er komen er in 2024 35 bij. Op een bestand van 1790 woningen. ZOwonen: 155 woningen hebben al panelen, toevoeging in 2024 69 op een bezit van 1025 woningen. • Het percentage woningen met zonnepanelen is voor de twee corporaties aan het einde van 2024 ruim 25%. Het gemeentelijk beleid is gericht op het stimuleren van zonnepanelen. Streven is voor 2030 op minimaal 50% te komen. Dit wordt ingebracht in het overleg voor de prestatieafspraken 2025. Constatering rekenkamer De corporaties nemen de duurzaamheid van sociale huurwoningen serieus en werken concreet aan verlaging energielasten voor bewoners. Streefpercentages staan vermeld.

5.4 Wonen met zorg en maatschappelijke doelgroepen • Voor de samenlevingsopbouw zou het goed zijn als er in alle wijken in de gemeente sociale huur zou zijn, aldus ZOwonen. • De vraag naar wonen met zorg neemt toe. Het doel van partijen is om voldoende en passend aanbod te bieden voor groepen die enige zorg behoeven. Er worden afspraken gemaakt over de samenwerking en bijdrage van alle partijen: corporaties, bewoners, gemeente, zorg, welzijn en veiligheid. • Volgens de gemeente is het nodig dat er goed gekeken wordt naar lokale en sub-regionale behoefte van Beschermd Wonen. Niet elke gemeente heeft een totaal sluitend voorzieningenpakket binnen de eigen gemeentegrenzen, er is daarom ook bestuurlijk met Maasgouw en Roerdalen afgesproken om te komen tot een evenwichtige spreiding van locaties voor Beschermd Wonen. • Nester wil een aantal mensen met een psychiatrische achtergrond huisvesten. Dat past binnen alle bestemmingsplannen, maar de plaatsing gebeurt niet vanzelf. De gemeente zegt: “We vinden het te groot in deze omgeving. Onbekend maakt onbemind en hoe leg ik het uit aan de burgers”. “Matchingspunt vanuit de coördinatie van de WMO voor individuele plaatsing van speciale doelgroepen werkt redelijk”, aldus Nester. “Een enkeling hier en ander daar”.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

41

• ZOwonen geeft aan dat ervoor gewaakt wordt dat speciale doelgroepen de leefbaarheid van de buurt gaan beïnvloeden. Samen met gemeente en de zorginstantie wordt gekeken waar deze personen gaan wonen. Zo wordt voorkomen dat te veel zorgbehoevenden in een straat komen wonen. • ZOwonen heeft net als Nester geconcentreerd bezit. Ze kunnen niet de ggz-cliënt in bijvoorbeeld een ‘villawijk’ plaatsen, omdat zij daar geen woningen heeft. • Het woningaanbod wordt beoordeeld volgens de methodiek van het Bouw Advies Toegankelijkheid. De zogenaamde BAT-score van 0: ongeschikt voor wonen met mobiliteitsbeperking, geen bijzondere toegankelijkheid tot BAT- score 4 geschikt voor verpleegzorg thuis, een extra ruime rolstoelwoning. Nester heeft 1019 BAT-0 woningen en 247 score 4 woningen. Door nieuwbouw en renovatie worden toegankelijke woningen toegevoegd. • Ouderen verhuizen relatief weinig en hebben vaak ook geen verhuiswens. Doorstroming is belangrijk om te komen tot een evenwichtigere verdeling op de woningmarkt. Het biedt starters, waaronder gezinnen, de kans op een passende woning. En ouderen komen terecht in een meer geschikte woning, wat bijdraagt aan het langer thuiswonen. Nester heeft in 2023 een analyse gemaakt en er is een zorgmakelaar aangesteld die met bewoners in gesprek gaat om waar nodig tot een verhuizing te komen.

• Nester is met een visie ‘wonen en zorg’ bezig, de gemeente ook. Hoe legt men de zorg goed vast? De vergrijzing neemt toe en er is een verschil tussen de regionale zorginstellingen over de wijze waarop het probleem wordt aangepakt. De een zegt, Proteion: “We komen met een compleet pakket thuiszorg”. De ander, Zuyderland, heeft de doelgroep het liefst in één gebouw geconcentreerd. De vraag voor Nester is hoe hier mee om te gaan binnen één gemeente. “Voor de een moet de woning geschikt gemaakt worden, voor de ander moet er gebouwd worden”, aldus Nester. Constatering rekenkamer De gemeente en de corporaties komen voor de doelgroepen ouderen, mindervaliden en andere hulpbehoevenden met een woonzorganalyse, waarna concreet beleid geformuleerd gaat worden. De druk om antwoorden te formuleren voor de groeiende vraag naar ander woontypes neemt toe.

5.5 Leefbaarheid en integrale veiligheid • Leefbare kernen en wijken zijn van groot belang voor het welzijn, het woongenot en het veiligheidsgevoel van bewoners. Leefbaarheid gaat over de waardering door bewoners van de woonomgeving qua samenstelling, de onderlinge omgang en hoe veilig men de buurt vindt en over de kwaliteit van de publieke ruimte. • Persoonlijke problemen van huurders. De problematiek waar corporaties en gemeente mee te maken krijgen zijn personen met verward gedrag, eenzaamheid en woonoverlast. In de afspraken in 2023 is afgesproken dat gekeken wordt of er een overleg tot stand komt binnen de keten ’wonen, welzijn, zorg en politie’. Er is in de gemeente een vangnetoverleg en een sociaal wijkteam, waar individuele casussen van mensen met problemen worden besproken. Leefbaarheidsmedewerkers van de corporaties gaan hierbij aansluiten in 2024. • Nester: “We zien een verschil in kwaliteit in wijken en verschil in leven in wijken, maar nergens zakt een wijk door de hoeven.” • Nester: “Thuis in Limburg is een systeem dat Limburg-dekkend is, waar iedereen zich kan melden die wil huren. Iemand uit Kerkrade die in Echt wil wonen kan zich daarvoor inschrijven. Er bestaat vrijheid van woningkeuze in Nederland. Maar de meeste mensen willen wonen in waar ze opgegroeid zijn.”

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

42

• De raad heeft de wens uitgesproken dat minimaal 50 procent van de burgers met een woonbehoefte in de gemeente moet kunnen blijven wonen. Dat percentage wordt gemakkelijk gehaald, aldus Nester. In de monitoring van ZOwonen zien we dat in de sociale huursector in 2023 van de totaal 65 huurcontracten die zijn afgesloten ongeveer 45% afkomstig is uit Echt-Susteren en 9% vanuit Sittard, 3 % Maasgouw, 3% Roerdalen, 3% Maastricht en de rest verdeeld over overige gemeenten. Dit is 60 % bewoners uit de eigen gemeente of een buurgemeente. • Bewonerskrachten zijn de ouderwetse huismeesters, die bij ZOwonen hand- en spandiensten verrichten in wooncomplexen. Deze bewonerskrachten weten wat er voor en achter de voordeur speelt. Zij krijgen een vergoeding en de corporatie heeft er een contract mee. ZOwonen wil in Susteren bewonerskrachten inzetten. • Ontstenen. De corporaties zetten in op vergroenen van voortuinen. Dit heeft in 2023 effect gehad. Bij Nester is een aantal voortuinen aangepakt met hulp van een hovenier. En ook voor 2024 liggen er plannen. Zo gaat ZOwonen inzetten op eenvoudige projecten zoals ‘tegelwippen’. • Damoclesbeleid. Het beleid is om woningen te sluiten bij overtreding van de Opiumwet. In elk huurcontract staat dat handel, kweken of produceren van drugs verboden is. Desondanks komt het voor en worden huurders betrapt.

Het aantal door de gemeente te sluiten woningen is beperkt, niet omdat de wet niet overtreden wordt, maar omdat de bewoners zelf de woning, na constatering van hennepteelt of drugshandel, verlaten. Met de gemeente is geregeld overleg over de uitvoering en invulling van het Damoclesbeleid. Constatering rekenkamer Binnen de mogelijkheden van de vrijheid van woningkeuze, is er oog voor toewijzing van woningen aan burgers uit de gemeente en op een zodanige wijze dat concentraties voorkomen worden en de leefbaarheid op peil blijft. Er is oog voor vergroening van het straatbeeld, dit draagt bij aan het woongenot. De corporaties zetten hier in bepaalde mate op in. Veerkrachtkaarten Er zijn diverse instrumenten beschikbaar om de leefbaarheid in de wijken en buurten te monitoren. Een is de veerkrachtkaart. Een veerkrachtkaart beschrijft de feitelijke situatie van een gebied waar een corporatie veel woningen heeft. Uit cijfers van onder meer het CBS wordt vastgelegd welke woonmutaties er plaatsvinden en waaruit die bestaan. Bijvoorbeeld het aantal statushouders, arbeidsmigranten of mensen met een zorgrugzak. Via het registreren van het aantal overlastmeldingen, processen-verbaal en andere constateringen kan worden bepaald of de wijk de veranderingen aankan, of dat juist de leefbaarheid afneemt.

In zowel het woongebied van ZOwonen als Nester is geen sprake van grote concentraties, noch van grote problemen en aantasting van de leefbaarheid. In 2024 wordt beoordeeld of een van de instrumenten wordt toegepast. ZOwonen start met het gebruik van de veerkrachtkaarten bij woningtoewijzing, bij sloop en renovatie. Het helpt om gesprekken te voeren met andere maatschappelijke organisaties. Het geeft inzicht in de ontwikkelingen en helpt bij de afweging waar men gezamenlijk op inzet. “Heerlen Noord is zich in positieve zin sterk aan het ontwikkelen. In de Westelijke Mijnstreek lijkt de trend neerwaarts. Met de veerkrachtkaarten wordt besef gecreëerd bij de gemeenten over tanende leefbaarheid. Door de handen in een te slaan kun je dit samen aanpakken. De signalen en resultaten uit de veerkrachtkaart gaan we in Echt-Susteren ook bespreken. De lijnen zijn heel kort en ik ga de bevindingen ook met de wethouder bespreken. Als er ergens ernstige overlast is, hebben we dit snel in de gaten en kunnen we met partners acteren.” Constatering rekenkamer De veerkrachtkaarten worden nog niet gebruikt in Echt-Susteren, maar leveren betrouwbare indicatoren die de leefbaarheid kunnen kwalificeren.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

43

5.6 Samenwerking en informatie-uitwisseling De wooncorporaties, de huurdersbelangenvereniging en de portefeuillehouder zijn zeer tevreden over de wijze waarop men samenwerkt. Zowel bij het traject van de totstandkoming van de prestatieafspraken, als ook bij de tussentijdse terugkoppeling. Het fenomeen van prestatieafspraken is adequaat in de gemeente Echt-Susteren, omdat gedurende een jaar over allereerst de planning en vervolgens de realisatie van de afspraken geregeld overleg plaatsvindt, stelt de bestuurder van ZOwonen. De bestuurder van Nester en zijn strategisch adviseur zien de prestatieafspraken als positief, maar men vindt dat er strakker geformuleerd kan worden, meer in de methodiek van SMART. Sommige dingen vallen tegen. Twee jaar geleden zou de jongerenhuisvesting opgepakt worden. Is nog niet gebeurd. “We hopen het dit jaar te gaan doen. Procedures en processen lopen soms langer dan gehoopt.” De bestuurder van ZOwonen geeft aan dat de lijnen kort zijn met de gemeente, wat niet wil zeggen dat er nooit iets mis gaat. Er is een casus besproken, waar uiteindelijk een mevrouw 13 maanden stress heeft gehad. Bij directere afstemming had dit veel minder lang hoeven duren. “We hebben als WMO en corporatie over en weer niet voldoende doorgevraagd. Scherp zijn als directie op de naleving van afspraken, toezien dat een casus ook tot een goed eind leidt, is een verbeterpunt.

Door corona is het vaker misgegaan dan ervoor of erna, omdat we elkaar niet lijflijk tegenkwamen, zo was er niet hetzelfde contact.” De sturende rol van de ambtenaar vanuit de gemeente vinden de wooncorporaties en de projectontwikkelaar van belang: Ze onderzoekt en analyseert uiteenlopende zaken op het gebied van wonen. De speerpunten uit de woonvisie vormen belangrijke onderdelen voor het dagelijkse werk. Als verbinder schakelt ze met verschillende betrokkenen zoals inwoners, corporaties, ontwikkelaars en zorgorganisaties. Daarin wordt nauw samengewerkt met de andere beleidsadviseurs en projectleiders gebiedsontwikkeling/wonen om de prioriteiten te bepalen en invulling te geven aan de woonvisie. Maakt nieuw beleid of actualiseert beleid waar nodig. Geeft aan de hand van visies en beleid sturing aan ‘het gewenste’ plaatje. De projectontwikkelaar Jongen Projectontwikkeling geeft aan dat de regionale woonvisie is opgesteld met zeven gemeenten. “Er is woonbeleid, maar de echte kwalificatie begint bij de plek: wat moet er op een locatie gebeuren, met wie kan ik als projectontwikkelaar dat doen? JPO heeft met Nester en de gemeente het plan Bloemenhof ontwikkeld en tot uitvoering gebracht. Met zijn drieën het belang van de mensen en de opgaven van de gemeente (willen sociale huur, middenhuur en ook koopwoningen) bijeengebracht. Dit naar tevredenheid van alle betrokkenen.

Bij de ontwikkeling is meegenomen: wat is de identiteit van de plek, wat heeft zich hier vroeger afgespeeld? Wat zit er allemaal omheen, wat is de ‘genius loci’: de geest van de plek. Welke bewoners wonen eromheen, welke bedrijven? Participatietrajecten zijn hierbij belangrijk.” “We moeten elkaar bij de landelijke woondeal van 29 februari (Uitvoeringsagenda2024) begrijpen vanuit de urgentie. Onze verantwoordelijkheid rijkt verder dan geld verdienen. We moeten echt samenwerken, alleen komen we er niet. Marktwerking ging over vraag en aanbod, een projectont-wikkelaar bouwt niet voor leegstand.” Maar de maatschappij is veranderd en daar sluit JPO op aan: “We moeten maatschappelijk rendement halen. We moeten iets achterlaten waar wij trots op zijn, omdat de bewoners trots zijn. Wij genieten van een gelukkige bewoner met een glimlach. Rendement wordt gemaakt, maar is in balans met maatschappelijk rendement. Misschien zijn we wel de vreemde eend in de bijt: met onze visie van maatschappelijk rendement en economisch rendement.” “Het woonbeleid faciliteert de lokale beleidsuitvoerders voldoende om de gewenste resultaten te behalen,” aldus de portefeuillehouder.” Het beleid is richtinggevend, de woonzorgvisie zal een mooie toevoeging zijn op het wonen met zorg. Beleid is helpend, maar te veel beleid kan er ook voor zorgen dat je als gemeente de zaken ‘dicht timmert’.

Echt-Susteren staat ervoor om te kijken binnen de mogelijkheden naar oplossingen, een goede balans van aanwezig beleid is daarin essentieel.” Constatering rekenkamer Partijen zijn positief over de samenwerking en zien de goede samenwerking als belangrijke voorwaarde om het woonbeleid goed uit te voeren en aan te passen.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

44

5.7 Rol huurdersbelangenvereniging In het onderzoek is gesproken met de huurdersbelangenvereniging Stichting Huurdersbelangen Limbricht (SHL), gelieerd aan ZOwonen. Huurdersbelangenvereniging BRES is gelieerd aan Nester. Ze geeft gevraagd en ongevraagd advies aan Nester en aan de gemeente. Ze maken onderdeel uit van de prestatieafspraken en ondertekenen die ook. Er is een professionele organisatie die HV BRES begeleidt. De Stichting en de vereniging houden zich bezig met de leefbaarheid, wonen en zorg, de doelgroep ouderen en verduurzaming. In de prestatieafspraken 2024 staat aangegeven dat de huurdersbelangenverenigingen betrokken worden bij de totstandkoming van de woonzorganalyse. Ook bij het beoordelen van de planlocaties en de Transitievisie Warmte. Ook nemen ze deel aan een meerjarige pilot voor woonruimtebemiddeling voor toewijzing van bepaalde doelgroepen. Ze buigen zich over de systematiek van de RIGO-cirkels en veerkachtkaarten. “Zolang de mensen zien dat hun huis op orde is en blijft, gaan ze zich niet organiseren tot bijvoorbeeld een bewonerscommissie. Deze is er nog niet in Susteren. Ook is er nog niemand uit Susteren lid van het bestuur van SHL. Wij proberen dit toch te organiseren.

ZOwonen wil prioriteit geven aan de bewonerscommissies en daar leggen wij ook de prioriteit als huurdersbelangenorganisatie.” De Stichting Huurdersbelangen zal in 2024 extra aandacht besteden aan huurdersparticipatie-activiteiten. Naast het opstellen van een participatieplan is zij voornemens minimaal 2 nieuwe participatievormen (bv een structureel bewonerscommissieoverleg) aan haar reguliere activiteiten toe te voegen. Constatering rekenkamer Op een aantal onderdelen binnen de prestatieafspraken staan de huurdersbelangenorganisaties aan de lat en hebben za taken op zich genomen. De organisaties worden bestuurd door vrijwilligers, die zelf hun gemaakte afspraken moeten nakomen. De vraag is of ze deze taken vanuit hun positie kunnen waarmaken.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

45

6. De rol van de gemeenteraad

6. De rol van de gemeenteraad De wetgever heeft de gemeenteraad expliciet diverse bevoegdheden gegeven. De gemeenteraad, als het hoogste en democratisch gekozen orgaan, bepaalt op hoofdlijnen wat er in de gemeente moet gebeuren. Hierbij horen de begrippen kaderstelling en controle. (De kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad Echt-Susteren, Rekenkamercommissie, oktober 2014). De fractievoorzitters van de gemeenteraad hebben voorgesteld om het onderwerp ‘Woonbeleid en prestatieafspraken’ als onderzoeksobject door de rekenkamer op te pakken. De Structuurvisie Wonen Midden-Limburg 2022-2025 is door de gemeenteraad vastgesteld. Het Hoofdlijnenakkoord 2022-2026 is door de coalitiepartijen vastgesteld. In de planning en controlecyclus (de beleid- en budgetcyclus) komt de kadernota ter vaststelling jaarlijks op de agenda van de gemeenteraad. Ook de programmabegroting is een moment dat de raad met moties en amendementen tot eventuele bijstellingen van beleid kan komen. In de jaarrekening, de raadsinformatiebrieven en de bestuursrapportages kan de rol van de controleur van het college worden gespeeld. • In de kadernota 2024 worden rond volkshuisvesting geen beleidsvoornemens gepresenteerd, er wordt alleen gesproken over een voorbereidingsbudget gebiedsontwikkeling.

• De raad heeft bij het vaststellen van de programmabegroting de gelegenheid amendementen en moties in te dienen. De fractie van D66 heeft een motie ingediend bij de behandeling van de programmabegroting: “Een straatje erbij”. Hiermee is gebruik gemaakt van bijsturing. De motie is ingetrokken na de toezegging van het college hier mee aan de gang te gaan. • In de bestuursrapportage 2023 wordt aangekondigd dat er een behoefteonderzoek wonen wordt gestart en dat er meer geld gevraagd wordt voor het verstrekken van startersleningen. • Er werden meerdere raadsinformatiebrieven aangeleverd. Het karakter van de brieven is dat het college tussentijds rapporteert over de stand van de uitvoering van vastgesteld beleid. In de gemeenteraadsvergadering kunnen er slechts procedurele vragen over gesteld worden. De raad heeft de mogelijkheid om via interpellatie in te gaan op de inhoud van raadsinformatiebrieven. • In het Meerjarenperspectief Grondexploitaties en Ontwikkellocaties (MPGO is door raad vastgesteld in december 2023) is het actieve grondbeleid toegelicht. • Toelichting in de commissie van beleidsaspecten. • In de commissie zitten geen raadsleden, maar ze kunnen er wel bij zijn. Een aantal fracties geeft aan dat de commissievergaderingen door de fracties worden voorbesproken. Hier wordt aangegeven wat er gevraagd moet worden in de commissie.

In de gesprekken kwamen vragen naar voren: Hoe wordt bepaald welke woningen er nodig zijn voor welke doelgroepen? De raadsleden gaven aan dat zij vanuit hun rol als actieve burger en volksvertegenwoordiger in de kernen ook input kunnen leveren voor het te ontwikkelen woonaanbod. Er wordt in 2024 gewerkt aan een onderzoek naar de woon- en zorgbehoefte. Voor het opstellen van de woonzorgvisie. Hier zullen op basis van professioneel onderzoek behoeftecijfers uitkomen. Dit helpt de gemeente bij het opstellen van visies voor de woningvraag van verschillende doelgroepen. De gemeente kan via de visies sturen op de behoefte: de juiste woning voor de juiste doelgroep op de juiste plek. De zorginstellingen en welzijnsinstellingen zullen op basis van de resultaten in de woonzorgvisie mede invulling geven aan de afspraken 2025 over wonen en zorg. In mei 2024 worden de cijfers van de woonzorganalyse in de commissie Maatschappij toegelicht, de raadsleden kunnen hier aansluiten.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

47

In de gevoerde gesprekken kwam het beeld naar voren dat de gemeenteraad weinig invloed heeft op het beleid. Vanuit meerdere partijen klinkt de opmerking dat bij het vaststellen van de Regionale Structuurvisie Wonen er weinig mogelijkheden waren om inbreng te leveren. Toch zijn er bij de totstandkoming van de structuurvisie meerdere regionale bijeenkomsten gepland waar men input had kunnen leveren. • “Het was een regionaal voorstel en ‘we konden tekenen bij het kruisje’ • Over de ontwikkeling van de Loop wordt gezegd: “Dat ligt er dan ineens en de raad kan alleen nog maar ja of ja zeggen. Of deze besluitvorming democratisch is, is maar de vraag. Je polariseert een samenleving door de raad in die positie te zetten.” Rechtstreeks contact met de portefeuillehouder In het groepsgesprek kwam naar voren dat men de portefeuillehouder altijd kan bellen als er vragen zijn over een project of initiatief. Niet iedereen doet dit. De portefeuillehouder geeft in zijn gesprek aan: “Men kan mij bellen over het algemene beleid of een uitvoeringskwestie, maar dat gebeurt niet door iedereen.” Raadsleden komen soms met een casus in enig dorp om dit met de portefeuillehouder te bespreken. Constatering rekenkamer De vraag is of kaderstelling, volksvertegenwoordiging en controle via telefoongesprekken of afspraken op kantoor met de portefeuillehouder dienen plaats te vinden.

Het coalitieoverleg als informatieplatform Er is een coalitieoverleg, een coalitie-app, een coalitieheidag, allemaal niet geëntameerd door de griffie, waar de portefeuillehouder meldingen doet vanuit zijn portefeuille. Bij dit overleg zijn de politieke fracties van de oppositie niet aanwezig. Op de vraag of de raad betrokken is geweest bij het vergroten van het aantal huurwoningen en bijvoorbeeld woonwagenstandplaatsen, kwam het antwoord: “Is in de coalitie besproken”. Jaarlijks moet er over de prestatieafspraken worden gerapporteerd. Is dat gebeurd? “Tijdens de heidag van de coalitie is aan de orde geweest dat het college de raad eerder moet informeren. Is een verbeterpunt, wel is eerder iets gedeeld via de coalitie-app”. Constatering rekenkamer In het kader van de actieve informatieplicht is het aan het College van B&W alle raadsleden van gelijke informatie te voorzien. Op deze wijze is niet gegarandeerd dat alle raadsleden over gelijke informatie kunnen beschikken. Betrokkenheid raad Citaten uit de gesprekken: - ‘De raad wordt niet om een mening gevraagd’ - ‘Het woonbeleid lijkt weleens een een-tweetje tussen college en corporatie’ - ‘We missen dat we als raad betrokken worden bij de planning’ - ‘Misschien ermee leren leven als raad dat de invloed op woonbeleid heel wisselend kan zijn, remmen, gassen en weer terug’ - ‘We worden te weinig erbij betrokken.

Als we vooraf er bij betrokken worden, dan ga je ook als bestuurder met een meer gedragen visie naar de regio’ - ‘Bij het opstellen van een visie horen ook persoonlijke ervaringen; je bent ook de ogen en oren van de samenleving. Dit wordt nu überhaupt niet meegewogen! Is ook wel verschillend per raadslid’ - ‘Raad wordt niet betrokken bij evaluatie, alleen een onderdeeltje in de jaarrekening is te weinig. Het gebeurt op verzoek van, maar niet op structurele basis’ - ‘Verbetervoorstellen moeilijk te benoemen als je de afspraken niet kent’ - ‘De vergaderstructuur kan toereikend zijn als er goed gebruik van wordt gemaakt’ - Is er kennisgenomen van de prestatieafspraken? “De vraag is of ze zich aan de afspraken houden. De wethouder doet dit goed, hij probeert alle partijen eraan te houden.” - In de jaarrekening staat een weergave van het uitgevoerde beleid. Is dit voldoende? “Het kan explicieter op de agenda, maar het staat vaak genoeg in de krant”

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

48

• De prestatieafspraken 2024 van de gemeente met Nester en ZOwonen en de huurdersbelangenorganisaties zijn terug lezen op de website van de gemeente. Tevens is er op 5 december 2023 een raadsinformatiebrief gestuurd. De prestatieafspraken 2022 en 2023 staan niet op de website, ook is er geen raadsinformatiebrief hierover verschenen. • De verantwoording van de resultaten van de prestatieafspraken is terug te lezen in de jaarrekening. • De prestatieafspraken over eerdere jaren met Nester zijn te vinden op de site van deze wooncorporatie. Constatering rekenkamer De gemeenteraad heeft de basisdocumenten voor het woonbeleid vastgesteld. De perceptie heerst dat er geen actieve inbreng geleverd is. Meerdere fractiespecialisten geven aan niet tevreden te zijn over de wijze waarop de informatie hen bereikt om de rol van kaderstelling en controle te vervullen. De beschikbare instrumenten van motie, amendement, interpellatie of stellen van vragen over een RIB (raadsinformatiebrief ) worden niet of zelden aangewend.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

49

7. Beoordeling normenkader bij woonvisie en prestatieafspraken

7. Beoordeling normenkader bij woonvisie en prestatieafspraken Deelvraag

Norm

Beleid 1. Hoe is de woonvisie tot stand gekomen?

2. Hoe zijn de prestatieafspraken tot stand gekomen?

• De woonvisie is afgestemd met regionale kaders. • De woonvisie is met belanghebbenden opgesteld. • De doelstellingen van de woonvisie zijn eenduidig. • De afspraken sluiten aan bij de lokale woonvisie (en Woningwet 2015) • De prestatieafspraken zijn SMART. Specifiek, meetbaar, acceptabel, relevant en tijdgebonden

Rol van de gemeenteraad

Hoe is de raad betrokken bij de totstandkoming van de woonvisie en prestatieafspraken?

• De raad heeft duidelijke kaders gesteld op basis van voldoende informatie. • De raad is betrokken bij het opstellen van (de doelstellingen van) de woonvisie. • De raad is op de hoogte van de gemaakte prestatieafspraken.

Uitvoering

3. Worden de doelen van de woonvisie als het gaat om de prestatieafspraken gehaald?

4. Worden de prestatieafspraken gehaald?

• De procesdoelen (de wijze waarop de prestatieafspraken zijn gemaakt) op basis van de woonvisie zijn gehaald. • De doelen voor de sociale huurwoningen zijn behaald. • Andere in de prestatieafspraken gestelde doelen zijn gehaald. • De afgesproken invulling van de rol van de gemeente heeft plaatsgevonden. • De inhoudelijke doelen van de prestatieafspraken zijn gehaald.

Rol van de gemeenteraad Hoe is de raad geïnformeerd over de uitvoering van woonvisie en prestatieafspraken?

• De informatie is voldoende om de controlerende rol in te vullen. Resultaten zijn gerapporteerd. • De raad heeft de mogelijkheid tot bijsturing. • De raad maakt gebruik van de mogelijkheid tot bijsturing.

Bij de beoordeling van de normen worden de volgende categorieën gebruikt: De gemeente voldoet grotendeels aan de norm. De gemeente voldoet gedeeltelijk aan de norm. De gemeente voldoet niet/ nauwelijks aan de norm.

!

Het behalen van de norm ligt in de toekomst. Aandachtspunt voor de rol van de raad.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

51

7.1 Oordeel op de onderzoeksvragen Beleid: Hoe is de woonvisie tot stand gekomen? • De woonvisie is afgestemd met regionale kaders. De woonvisie is regionaal vastgesteld en in de bijlage is er een lokale algemene toespitsing op de gemeente Echt-Susteren gevoegd. Betrokken partijen in Echt-Susteren, de gemeente, de corporaties en de projectontwikkelaar geloven niet zozeer in de regionale visie, als wel in de onderlinge verbondenheid, op basis waarvan er invulling wordt gegeven aan de lokale wensen en behoeften. De Spreidingswet, de Omgevingswet, de Woonzorgvisie en andere beleidsterreinen en beleidsregelingen vragen om tussentijdse aanpassingen van het beleid. Dit wordt door de gemeente steeds opgepakt waarbij het opvalt dat er actief gestreefd wordt naar integraliteit. Het college heeft verschillende beleidsterreinen onderling verdeeld, maar heeft werkafspraken dat iedereen bij keuze die een ander beleidsterrein raken, er afgestemd wordt. Ook ambtelijk is er veel aandacht voor de afstemming. • De woonvisie is met belanghebbenden opgesteld. Het regionale woonbeleid is door de gemeenten opgesteld. De provincie is er bij betrokken omdat ze belangenbehartiger van de regionale woningmarkt is. Zij kent de bijzonderheden van de regionale opgaven en monitort deze. De wooncorporaties, zorginstellingen en projectontwikkelaars zijn niet betrokken bij de totstandkoming.

• De doelstellingen van de woonvisie zijn eenduidig. Uit de combinatie van de algemene beleidspunten en de in de bijlage door de gemeente toegevoegde lokale beleidspunten in de regionale Structuurvisie Wonen is een set van toetsbare beleidspunten te formuleren. In het Hoofdlijnenakkoord 2022-2026 is op onderdelen een concretisering geformuleerd. Beleid: Hoe zijn de prestatieafspraken tot stand gekomen? • De afspraken sluiten aan bij de lokale woonvisie (en Woningwet 2015). Sinds 2015 is de Woningwet 2015 van kracht. Het belangrijkste doel van deze is het nader reguleren van de activiteiten van de woningcorporaties en het toezicht daarop. Een onderdeel is de inbedding van het maatschappelijk presteren van corporaties in het lokale beleid, door een cyclus van een woonvisie, activiteitenoverzicht (het bod) en prestatieafspraken. In de prestatieafspraken komt tot uiting wat er van de huurdersorganisaties, de corporaties en de gemeenten wordt verwacht. Met name de inzet van de gemeente en aan de gemeente gelieerde welzijnsinstellingen krijgen in de toekomst een belangrijkere rol. Ook de rol van de zorginstellingen die met huurders van doen hebben zal prominent in prestatieafspraken terecht gaan komen. Met name op aspecten van leefbaarheid, veiligheid, wonen met zorg en maatschappelijke doelgroepen is wederzijdse inspanning essentieel.

Het bod van de corporaties is vooral op het onderdeel ‘beschikbaarheid, kwaliteit en vastgoedtransitie en betaalbaarheid’ van belang. Binnen de gemeente wordt met alle relevante geledingen input opgehaald en verwerkt in de prestatieafspraken. De wooncorporaties hechten zeer aan de afspraken en stellen het SMART formuleren van de afspraken op prijs. Op deze wijze weten ze waar ze zelf aan gebonden zijn, maar ook waar de gemeente zich aan moet houden. De rol van de huurdersbelangenorganisaties ligt sterk bij de belangen van de huurders. Ze hebben vooral oog voor de huurprijzen en de woonlasten. Dus kritisch op de huurverhogingen en de aandacht voor verduurzaming. Daarnaast zijn voor hen de leefbaarheid en de directe overlast van huurders onderling aandachtsgebieden.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

52

• De prestatieafspraken zijn SMART. De te kwantificeren afspraken zijn SMART geformuleerd: Sloop, nieuwbouw, verkoop, renovatie, duurzaamheidsmaatregelen, betaalbaarheid en de prognose aantal te verhuren woningen. Bij aspecten als leefbaarheidsmaatregelen, veiligheid, samenwerking is het specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdsgebonden en consistent niet eenduidig te volgen. Een aantal afspraken heeft een intentioneel karakter. Hierbij zien alle partijen dat er goed en betrokken wordt samengewerkt dat er nog beter samengewerkt moet worden, ook met zorginstellingen en projectontwikkelaars. Beleid: Hoe is de raad betrokken bij de totstandkoming van de woonvisie en prestatieafspraken? • De raad heeft duidelijke kaders gesteld op basis van voldoende informatie. De raad heeft voor het opstellen van de Structuurvisie Wonen geen kaders opgesteld. De raadsleden zijn in de gelegenheid gesteld bij regionale sessies inbreng te leveren voor de totstandkoming van de structuurvisie. Tijdens de gesprekken is niet aangegeven dat hiervan gebruik is gemaakt. • De raad is betrokken bij het opstellen van (de doelstellingen van) de woonvisie. De fractiespecialisten geven aan dat ze door de regionale aanpak van de Structuurvisie Wonen geen inbreng hebben kunnen leveren en daarmee ook geen duidelijke kaders hebben gesteld bij de totstandkoming van de woonvisie (“Tekenen bij het kruisje”).

Aangegeven wordt dat het meestal bij regionaal tot stand gekomen stukken zo is dat amendementen of moties indienen niet zinvol is. Er moet dan bij een meerderheid van de gemeenteraden instemming zijn op de eigen voorstellen. Nergens is vastgesteld dat nadere kaders niet gesteld kunnen worden. Bij de totstandkoming van het Hoofdlijnenakkoord in 2022 hebben de fracties van de coalitie logischerwijze wel inbreng gehad. • De raad is op de hoogte van de gemaakte prestatieafspraken. De prestatieafspraken 2022, 2023 en 2024 zijn beschikbaar op de website van Nester. De prestatieafspraken 2024 zijn beschikbaar op de site van de gemeente en hierover is een RIB aangeboden aan de raad. Uitvoering: Worden de doelen van de woonvisie als het gaat om de prestatieafspraken gehaald? • De procesdoelen (de wijze waarop de prestatieafspraken zijn gemaakt) op basis van de woonvisie zijn gehaald. De procesdoelen gaan over de totstandkoming van de prestatieafspraken. Dit gebeurt zorgvuldig (evaluatie, koppeling aan woonvisie en andere beleidsdocumenten), transparant (met meermaals overleg met huurders en corporaties en het voornemen ook zorg en welzijn te betrekken op basis van woonzorganalyses), integraal (binnen de gemeente en tussen portefeuillehouders binnen het college).

De woonvisie is geen statische visie en evolueert met het nieuwe woonbeleid van het Rijk, de provincie en de gemeenten in de regio. De Uitvoeringsagenda Wonen, de Woondeal Limburg, de beleidsagenda Meedoen en wonen 2024, het opstellen van de Woonzorgvisie en het wetsvoorstel Versterking regie volkshuisvesting hebben invloed op de procesdoelen. De woonvisie zal hierop worden aangepast en vervolgens zal dit zichtbaar worden in de prestatieafspraken. • De doelen voor de sociale huurwoningen zijn behaald. De kwantitatieve doelen voor de sociale huurwoningen worden gehaald, met de opmerking er bij dat partijen meer zouden willen bouwen als er ruimte was.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

53

• Andere gestelde doelen zijn gehaald. De kwantitatieve doelen worden gehaald, de meer kwalitatieve doelen krijgen in de verantwoording in de jaarrekening het predicaat continu en zijn meer intentioneel en niet op haalbaarheid te beoordelen. Op verschillende onderdelen worden doelen gerealiseerd, zoals het huisvesten van statushouders. Op andere onderdelen, zoals de capaciteit ‘short stay’ internationale werknemers en het toevoegen van extra standplaatsen voor woonwagenbewoners wordt onderzoek gedaan en zijn geen resultaten benoemd. Een aantal doelstellingen krijgen in de jaarrekening het predicaat continu en zijn daarmee niet te beoordelen. Uitvoering: Worden de prestatieafspraken gehaald? • De afgesproken invulling van de rol van de gemeente heeft plaatsgevonden. De afgesproken invulling van de rol van de gemeente heeft plaatsgevonden, ambtelijk en bestuurlijk. Ambtelijk met een integrale aanpak binnen de organisatie. Bestuurlijk door de thema’s met collegabestuurders te bespreken en af te stemmen. De afstemming met partijen heeft plaats gehad, niet alleen bij het opstellen, maar ook bij het bespreken van de voortgang. • De inhoudelijke doelen van de prestatieafspraken zijn gehaald. De inhoudelijk kwantitatieve doelen worden gehaald. De inhoudelijke kwalitatieve doelen zijn op onderdelen niet ‘SMART’ geformuleerd en kunnen niet beoordeeld worden.

Een aantal doelen heeft een zekere mate van intentionele waarde. • De streefdoelen worden gerealiseerd op de onderdelen beschikbaarheid van woningen, kwaliteit en vastgoedtransitie. • Bij de betaalbaarheid worden verschillende instrumenten ingezet die een positieve invloed hebben op de betaalbaarheid van de huur. • Corporaties werken serieus aan de verduurzaming van woningen. • De gemeente en de corporaties komen met een woonzorganalyse voor de doelgroep ouderen, mindervaliden en andere hulpbehoevenden, waarna concreet beleid geformuleerd kan worden. •

Binnen de mogelijkheden van de vrijheid van woningkeuze is er oog voor toewijzing om zo concentraties van bepaalde doelgroepen in wijken te voorkomen. Zo blijft leefbaarheid op peil. Met de toekomstige inzet van de zogenaamde veerkrachtkaarten kan de leefbaarheid en (ervaren) veiligheid gemonitord worden.

• Wooncorporaties, huurdersbelangenorganisaties en de gemeente zijn positief over de samenwerking. Men vindt verdere samenwerking met zorginstellingen en welzijnsinstellingen van groot belang. •

Voor een aantal prestatieafspraken zijn de huurdersbelangenorganisaties verantwoordelijk. In tegenstelling tot de wooncorporaties en de gemeente wordt het werk door bevlogen vrijwilligers gedaan. Of de aan hen toebedeelde afspraken worden nagekomen is niet te beoordelen.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

54

Uitvoering rol: Hoe is de raad geïnformeerd over de uitvoering van woonvisie en prestatieafspraken? • De informatie is voldoende om de controlerende rol in te vullen. Resultaten zijn gerapporteerd. In de bestuursrapportage is op één onderdeel gerapporteerd. In de jaarrekening wordt op tal van aspecten van het woonbeleid ingegaan. De evaluatie van de prestatieafspraken 2022 zijn niet in de commissie of raad aan de orde gesteld. De coalitiepartijen hebben aparte overlegvormen waar men van de portefeuillehouder informatie verkrijgt. Ook bestaat de mogelijkheid om direct met suggesties en vragen naar de portefeuillehouder te gaan. Het hangt van individueel initiatief af of bepaalde informatie het raadslid bereikt. In de beleving van de vertegenwoordigers uit de raad is de informatie niet voldoende om de rol in te vullen. • De raad heeft de mogelijkheid tot bijsturing. In formele zin heeft de raad de mogelijkheid tot bijsturing in de kadernota en de programmabegroting, als daar op het onderdeel Wonen voorstellen worden gedaan. Op eigen initiatief kan er altijd iets geagendeerd of geïnitieerd met bijvoorbeeld een motie vreemd aan de orde van de dag. De raadsleden geven aan de prestatieafspraken en evaluaties niet proactief van het college te ontvangen. Ze worden via een raadsinformatiebrief door het college aan de raad geïnformeerd.

• De raad maakt gebruik van de mogelijkheid tot bijsturing. De fractie van D66 heeft een motie ingediend bij de behandeling van de programmabegroting 2024, “een straatje erbij”. Hiermee is gebruik gemaakt van bijsturing. De motie is ingetrokken na een antwoord van het college.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

55

Bijlage

Bijlage 1 Gesprekspartners Voor het onderzoek is gesproken met personen uit verschillende organisaties en met verschillende functies. • De heer Peter Pustjens, Portefeuillehouder Wonen, wethouder van de gemeente Echt-Susteren • Mevrouw Janine Godderij, bestuurder wooncorporatie ZOwonen, Sittard • De heer Harrie Oosterlee, bestuurder Nester, Reuver • Mevrouw Linda van den Brink, ontwikkelmanager strategie Nester, Reuver • De heer Bas Rijken, ontwikkelingsmanager Jongen Projectontwikkeling, Landgraaf • Mevrouw Phil Winteraeken, bestuurslid Stichting Huurdersbelangen Limbricht • De Heer Hub Nijsten, bestuurslid Stichting Huurdersbelangen Limbricht • Mevrouw Marlies Denies, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren voor de fractie PNES • De heer Jos Wackers, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren, voor de fractie Lijst Samenwerking • De heer Julien Penders, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren, voor de fractie CDA • De Heer Thijs Wetemans, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren voor de fractie Groen Links • De heer Jan Cremers, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren, voor de fractie DES • De heer Tom Denis, gemeenteraadslid gemeente Echt-Susteren, voor de fractie D66 • Mevrouw Emily Heijthuisen, strategisch adviseur Ruimtelijk domein, gemeente Echt-Susteren • De heer Frank Jenniskens, teamleider Ruimtelijk Domein, gemeente Echt-Susteren • De heer Jan de Boer, beleidsmedewerker

Maatschappelijk Domein, gemeente Echt-Susteren • Mevrouw Martijntje Hermans, raadsgriffier van de gemeente Echt-Susteren • De heer Guus van Balkom, gemeentesecretaris gemeente Echt-Susteren

Bijlage 2 Documentenlijst en literatuurlijst • De Regionale Structuurvisie Wonen Midden-Limburg 2022 tot en met 2025. “Samen gericht bouwen aan de toekomst”, in de gemeenteraad vastgesteld in december 2022 • Hoofdlijnenakkoord 2022 – 2026, Eenheid door vertrouwen, 15 april 2022, politieke partijen in Echt-Susteren PNES, CDA, DES, GroenLinks en D66 • De Regiovisie Meedoen en Wonen 2022-2026, inwoners met complexe problematiek, in de gemeenteraad Echt-Susteren vastgesteld op 6 juli 2022 • Beleidsagenda Meedoen en wonen 2024, inwoners met complexe problematiek • Beleidsnotitie Huisvesting arbeidsmigranten 2023, vastgesteld door B&W gemeente Echt-Susteren, 21 maart 2023 • Meerjarenperspectief op Grondexploitaties en Ontwikkellocaties. Bijlage 7 raadsvoorstel Slotbegrotingswijziging grondexploitaties, raadsvergadering 14 december 2023 • Omgevingswet, in werking per 1 januari 2024 • Regionaal beleidskader werklocaties Midden-Limburg, Samenwerkingsverband Midden-Limburg; opgesteld door BRO, 13 december 2018 • Woonwagenstandplaatsen, vertrouwelijk collegebesluit gemeente Echt-Susteren, 4 juli 2023 • Wonen in Limburg, bereikbaar voor iedereen! Woondeal Limburg, 9 maart 2023 • Jaarrekening gemeente Echt-Susteren 2022, vastgesteld juli 2023 • Uitvoeringsagenda Wonen, 29 februari 2024.

Aedes, Bouwend Nederland, G4, IPO, IVBN, Neprom, NVM, Vastgoed Belang, Vereniging Eigen Huis, VNG, WoningBouwersNL en de Woonbond • De prestatieafspraken 2022, ondertekend door de gemeente, Nester en ZOwonen • Evaluatie prestatieafspraken 2022, vastgesteld door ZOwonen, Nester en de gemeente • Prestatieafspraken 2023. Samen aan de slag in Echt-Susteren, ondertekend door ZOwonen, HvG huurdersvereniging Geleen en de gemeente • Prestatieafspraken 2023. Samen aan de slag in Echt-Susteren, ondertekend door Nester, Huurdersbelangenvereniging BRES en de gemeente

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

57

• Evaluatie prestatieafspraken 2023 Nester, concept • Evaluatie prestatieafspraken 2023 ZOwonen, concept • Prestatieafspraken 2024, ondertekend door Nester, ZOwonen, gemeente, Stichting Huurdersbelangen Limbricht gelieerd aan ZOwonen, HBV BRES Huurdersbelangenverenging gelieerd aan Nester. • Presentatie raadsconferentie 29 september 2022 door ZOwonen en Nester. Tevens presentatie Lokale uitvoeringsstrategie Wonen. • Meta-analyse Woonbeleid rekenkameronderzoek. SWECO in opdracht van NVRR, 29 november 2023 • NVRR-Meatadossier Woonbeleid, Corine Baarda in opdracht van NVRR, juli 2022 • Gemeente Opmeer. Doeltreffendheid prestatieafspraken wonen, Rolinvulling door de raad. Rekenkameronderzoek Rekenkamercommissie Medemblik – Opmeer, 8 mei 2020 • Uitvoeringsagenda Wonen, 12 partijen waaronder Aedes, Bouwend Nederland, G40, Interprovinciaal Overleg (IPO), NEPROM, NVM, Vereniging Eigen Huis (VEH,) Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en Woonbond, 29 februari 2024” • Wetsvoorstel Versterking regie volkshuisvesting, op 7 maart 2024 naar de Tweede Kamer gestuurd via een Kamerbrief 2024-0000124869 • De kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad Echt-Susteren, Rekenkamercommissie, oktober 2014.

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

58

Bestuurlijke reactie

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

60

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

61

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

62

Reactie rekenkamer

Nawoord Rekenkamer Echt-Susteren De Rekenkamer Echt-Susteren waardeert de dank van het college van B&W van de gemeente Echt-Susteren voor het uitgevoerde onderzoek. Naar aanleiding van de reactie op de aanbevelingen willen wij benadrukken dat de doeltreffendheid van de prestatieafspraken zichtbaar wordt door ze te matchen met de feitelijke resultaten van de inspanningen van alle betrokken partijen. Dus niet alleen in het meetbaar formuleren van de kwantitatieve en kwalitatieve doelen, maar ook in het benoemen en wegen wat feitelijk in enig jaar is bereikt. Het is geen geringe opdracht die het college zichzelf en betrokken organisaties geeft. Maar het is de kern van het begrip prestatieafspraken: beoordelen van de resultaten van wat men zei te gaan presteren. U geeft verder aan dat dit verantwoorden deels in de P&C-cyclus gebeurt. Wij adviseren u dit niet deels te doen, maar volledig. Als de verantwoording compleet geschiedt, is de gemeenteraad in staat haar controlerende taak uit te voeren en vervolgens ook haar kaderstellende taak realistisch in te vullen en recht te doen aan haar volksvertegenwoordigende rol. Wij adviseren de gemeenteraad de conclusies en aanbevelingen over te nemen. Het college geeft aan op welke wijze hij met de aanbevelingen wil omgaan.

Het is aan de gemeenteraad om te oordelen of deze wijze voldoet aan haar verwachtingen en de aanbevelingen van de Rekenkamer. Stef Strous 15 juli 2024

Rekenkameronderzoek: Woonbeleid en prestatieafspraken 2024

64

Opdrachtgever

(Onafhankelijke) rekenkamer gemeente Echt-Susteren