6e. 201672278-Bijlagen 1 tm 22 bij toelichting BP De Ploen-Noord, Duiven

Deze gebeurtenis staat in meerdere bronnen vermeld. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

De Molen van Willemsen aan de Eltensestraat wordt door de bezetter opgeblazen ten einde de geallieerden zoveel mogelijk herkenningspunten te ontzeggen.10 In deze periode begint organisatie Todt met het aanleggen van verdedigingswerken in de regio.11

Niet relevant. De gebeurtenis vindt plaats op minstens 1,5 km van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De

9

Berg, N. van den, e.a., Jaarboek Achterhoek en Liemers 43. De bevrijding van Achterhoek en Liemers (Doetinchem 2019) 73-74. W.F.W.M. van Heugten, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995) 30. 11 W.F.W.M. van Heugten, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995) 30. 10

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

30

BB23-417-OC-01

3

5 6

Datum

Gebeurtenis

Relevantie melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

November 1944

De evacuatie van de bevolking van Duiven en Westervoort begint en gaat door tot maart 1945, als het merendeel van de inwoners is gedwongen hun huizen te verlaten.12

Niet relevant. De gebeurtenis heeft geen betrekking op ontplofbare oorlogsresten. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

1945 5 maart 1945

15 maart 1945

Twaalf Spitfires van No 74 en No 345 squadron voeren een luchtaanval uit op het spoortraject ArnhemZevenaar ter hoogte van Duiven (kaartvak qE8174). Het logboek van de 2nd Tactical Airforce meldt dat het spoor is vernield met bommen van 500 lb en 250 lb.13 De vernielingen vallen net buiten de kaders van de beschikbare luchtfoto’s die op 15 maart 1945 zijn genomen.

Niet relevant. De gebeurtenis vindt plaats op minstens 650 meter van het projectgebied.

Op een serie luchtfoto’s van 15 maart 1945 zijn geschutsopstellingen en munitieopslagplaatsen binnen en nabij het projectgebied te zien. Op een Defence Overprint van 19 maart zijn de geschutopstellingen ingetekend. Volgens deze kaart gaat het in totaal om zeven luchtdoelkanonnen (FLAK) van verschillend kaliber. Daarnaast staat een zoeklicht ingetekend.

Relevant. De observatie vormt een indicatie dat er ontplofbare oorlogsresten kunnen worden aangetroffen binnen het projectgebied.

Wat verder opvalt is dat alle Duitse verdedigingswerken in de omgeving zijn ingericht om een aanval vanuit westelijke richting te blokkeren. De geallieerde aanval zou echter uit zuidelijke en oostelijke richting komen, wat verklaart waarom er geen effectieve weerstand kon worden geboden op het Gelders Eiland.

Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Duiven telde anno 1940 ongeveer 4000 inwoners. Zie ook: W.F.W.M. van Heugten, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995) 30. 13 TNA, Air 37: inv. 718.

31

5 6

12

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

3

BB23-417-OC-01

Datum

Gebeurtenis

Relevantie

Figuur 9: Op een Defence Overprint van 19 maart 1945 zijn een zware en lichte Duitse luchtafweerbatterij (met respectievelijk 4 en 3 vuurmonden) en een zoeklicht ingetekend. De letter ‘u’ staat voor unoccupied, maar dit wil niet zeggen dat de posities permanent onbemand waren.

3

5 Figuur 10: Op dezelfde Defence Overprint zijn de omvangrijke Duitse verdedigingswerken bij Zevenaar goed te zien. Wat opvalt is dat die naar het westen zijn georiënteerd, terwijl de geallieerde aanval uit oostelijke richting zou komen. Dat verklaart waarom de Duitse troepen niet in staat waren tot een effectieve verdediging en zich op 2 april 1945 terugtrokken naar Arnhem.

19 maart 1945

Tijdens een verkenningsmissie stort een Spitfire LF Mk IX van het Canadese No 414 Squadron neer aan de westrand van de dorpskern van Duiven.14 De piloot overleeft de crasht.

Niet relevant. De gebeurtenis vindt plaats op minstens 950 meter van het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

14 Studiegroep Luchtoorlog 1940-1945, nummer: T5401.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

32

BB23-417-OC-01

6

Datum 23/24 maart 1945

Gebeurtenis Operation Plunder gaat van start, de oversteek van de Rijn door de Britse 21st Army Group en de vestiging van een bruggenhoofd ter voorbereiding van een grootschalig offensief naar het hart van naziDuitsland. Een onderdeel van het plan is Operation Turnscrew, de oversteek van de Rijn door het Britse XXXth Corps bij de Duitse plaats Rees. Vervolgens vergroten de Canadezen het bruggenhoofd en de Canadese 3rd Infantry Division breekt uit in westelijke richting naar Emmerich.

Relevantie Niet relevant. De gebeurtenis heeft geen aantoonbare betrekking op het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

3

5 Figuur 11: In de nacht van 23 op 24 maart 1945 gaat Operation Turnscrew van start. Bij Rees steekt het Britse XXXth Corps de Rijn over, om vervolgens gedurende Operation Forrard On in westelijke en noordelijke richting door te stoten. Het groene kader geeft de locatie van het projectgebied indicatief weer.

31 maart 1945

De Canadezen bouwen een Baileybrug bij Emmerich, waar versterkingen de Rijn kunnen oversteken. 15 De Canadese 3rd Infantry Division ondervindt echter zware Duitse tegenstand bij haar verdere opmars in westelijke richting. Op de beboste heuvel van Hoch Elten woeden zware gevechten (zie kaart hierboven).

Niet relevant. De gebeurtenis heeft geen aantoonbare betrekking op het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

15

Janssen, G.B., Oorlog over het Gelders Eiland (Zevenaar 1995) 209-211; Bollen, H. en Vroemen, P., Canadezen in actie (Warnsveld 1994) 100; Klep, C. en Schoenmaker, B., De bevrijding van Nederland 1944-1945: oorlog op de flank (’s Gravenhage 1995) 286. ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

33

BB23-417-OC-01

6

Datum

Gebeurtenis

Relevantie

2 april 1945

Operatie Destroyer gaat van start. Het doel is de eliminatie van Duitse troepen in het oostelijke gedeelte van Overbetuwe, tussen de Waal en de Nederrijn door de Britse 49th Infantry Division.

Niet aantoonbaar relevant. Deze grondgevechten vonden plaats op circa 3 km van het projectgebied.

Zoals gezegd had de Canadese 3rd Infantry Division vanuit het bovengenoemde Emmerich-bruggenhoofd naar het westen moeten oprukken om het Gelders Eiland tot Westervoort te zuiveren, maar na het veroveren van Hoch Elten buigt de divisie af in noordelijke richting. De 49th Infantry Division zal de Nederrijn oversteken en de zuivering van het westelijke deel van het Gelders Eiland tot Westervoort voor haar rekening nemen.

Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

Pantserwagens van het 49th Reconnaissance Regiment steken de brug bij Emmerich over en rijden vervolgens door Duiven naar Westervoort.

Relevant. Het uitblijven van grondgevechten vormt een contra-indicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied.

3 april 1945

Ondertussen steekt het Britse 4th Battalion Lincolnshire Regiment van de Engelse 49th Infantry Division met behulp van landingsvaartuigen de Nederrijn over bij het Loo veer in de gemeente Duiven. Ook de ‘Lincolns’ rukken daarna op richting Westervoort. Het door de burgers verlaten dorp wordt zonder enige tegenstand bevrijd. Enkele uren daar voor hadden de Duitse bezetters zich al teruggetrokken richting Arnhem.16 4-12 april

Na de zuivering van het Gelders Eiland gaan de voorbereidingen voor operatie Quick Anger van start: de verovering van Arnhem. De naar Duiven teruggekeerde burgers moeten hun huizen opnieuw verlaten, ditmaal op last van de Britten en Canadezen.17 In dit kader verzamelt zich een grote troepenmacht Westervoort en Duiven. Een week lang worden geschutopstellingen aangelegd, onder meer bij Paralelweg 16. Het is mogelijk dat de geallieerden ook gebruik maken van verlaten Duitse emplacementen,

Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

5 Relevant. De observatie vormt een indicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.

16

Peters, 1940-1946 Herwen & Aerdt, p. 79; Janssen, G.B., Oorlog over het Gelders Eiland (Zevenaar 1995), p. 207-211.; levenindeliemers.nl; liemershistorie.nl; map.project44.ca.. 17 W.F.W.M. van Heugten, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995) 30. ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

34

3

BB23-417-OC-01

6

Datum

Gebeurtenis zo ook die binnen het projectgebied. Hier heeft de EODD namelijk niet-verschoten 25 ponder munitie geruimd. Dat wijst er mogelijk op dat er munitie is achtergebleven nadat de Britten deze positie hadden verlaten.

Relevantie

Op 12 april 1945 om 20:40 uur is het zover. Operatie Anger gaat van start met een artilleriebarrage waarbij honderden vuurmonden in 2 uur tijd 70.000 granaten afvuren richting Arnhem en Velp. Het Duitse tegenvuur is gering. Om 22:40 uur steken de eerste troepen in stormbootjes over. De overkant van de rivier is volledig omgeploegd door de granaatinslagen. Die nacht zijn de aanvalsdoelen bereikt en kan de hoofdmacht worden overgezet. 1945> 23 maart 1946

De burgemeester van Duiven dringt bij de Commandant Opruimings- en Bergingsdienst aan tot het laten opruimen van explosieve oorlogsresten in zijn gemeente.18

Relevant. Uit de melding blijkt dat er na WO2 nog de nodige explosieve oorlogsresten lagen in de gemeente Duiven.

3

Deze gebeurtenis wordt in slechts een enkele secundaire bron genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.

30 maart 1947

Het gemeentearchief bevat een lijst met daarop drie boerderijen in Duiven die tijdens de Tweede Wereldoorlog als gevolg van oorlogsgeweld zijn afgebrand.

Relevant. Het geringe aantal beschadigde panden in Duiven vormt een contra-indicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied. Hier moet worden toegevoegd dat deze contra-indicatie niet geldt voor achtergelaten ontplofbare oorlogsresten. Deze gebeurtenis wordt in slechts een enkele secundaire bron genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.

18 Gemeentearchief Duiven, inv. 895.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

35

BB23-417-OC-01

5 6

Datum

3.3

Gebeurtenis

Relevantie

Mijnenvelden

In het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie is nagegaan of tijdens de verschillende oorlogshandelingen binnen of in de directe nabijheid van het projectgebied Duitse of geallieerde mijnenvelden zijn aangelegd. Binnen het projectgebied zijn geen mijnenvelden aangelegd. 3.4

Ruimingen ontplofbare oorlogsresten (1945-heden)

Hieronder wordt een overzicht gegeven van de verschillende ruimingen van ontplofbare oorlogsresten die zijn geregistreerd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) en haar voorgangers, de M.M.O.D. en het korps Hulpverleningsdienst. Tevens worden eventuele incidentele vondsten uit overige bronnen vermeld. Ruimingen en meldingen M.M.O.D. (1945-1947) Voor de periode 1945-1947 zijn de volgende meldingen en ruimingen van ontplofbare oorlogsresten bekend. Datum

Locatie

Bijzonderheden

25 februari 1946 14 augustus 1945

“Smalle straatje Nieuw Graaf, beide bermen”

Mijnen

T.H. Franken, Duiven Van Aalst, Duiven Th. van Huet, Rijksweg te Duiven M. v.d. Lugt, Duiven NB: en nog andere namen zonder adressering Duiven

Vele granaten en andere springstoffen op zijn erf Enkele granaten op de boomgaard op de Droo Munitie Munitie in de weide

20 augustus 1945

De mijnopruimingsdienst meldt dat het 2000 kg achtergelaten Britse geschutmunitie heeft vervoerd.

Explosieven Opruimingsdienst Defensie (1971-heden) Voor ruimingen uitgevoerd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) geldt dat er een verschil kan bestaan in de locatie van het daadwerkelijk aangetroffen OO en de door de EODD geregistreerde locatie. Zo registreert de EODD vondsten meestal op het dichtstbijzijnde adres. Het kan echter zo zijn dat het betreffende OO bijvoorbeeld op een weiland achter het perceel, op enige afstand van het adres is aangetroffen. Binnen- en in de directe nabijheid van het projectgebied zijn bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie de volgende meldingen en ruimingen van ontplofbare oorlogsresten bekend. MORA

Ligplaats

Aantal Benaming/soort

Bijzonderheden

19710116

Ploenstraat 18, Duiven

12

Handgranaten

Aangetroffen bij sloop pand

19710463

1

Raket 60 lb

Geen

19730088

Steenfabriek De Loowaard, Duiven Loostraat 62 Te Loo, Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Geen

19740022

Nabij Veerpont Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Geen

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

36

BB23-417-OC-01

3

5 6

MORA

Ligplaats

Aantal Benaming/soort

Bijzonderheden

19760478

Steenfabriek De Loowaard

1

Raket 60 lb SAP

Geen

19760770

Waterzuiveringsinstallatie, Duiven Waterzuiveringsinstallatie, Duiven

1

Rookgranaat van 25 ponder

Leeg

1

Brisantgranaat van 25 ponder

Met schokbuis 117 verschoten

19763355

Waterzuiveringsinstallatie, Duiven

1

Fosforrubberbom van 30 lb

Zonder ontsteker, opengesprongen

19781053

Heilweg, Duiven

1

Sap 60 lb van 3 inch raket

Geen

19781065

Pont Looveer, Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Met tijdbuis

19782488

Steenfabriek Loowaard, Duiven Lijkweg 10, Duiven

1

Pantserbrandgranaat van 2 cm

Geen

7

Brisantgranaten van 15 cm

Met AZ23, niet verschoten

19811614

Steenfabriek De Loowaard, Duiven

1

Gevechtslading 60 lb SAP van 3 inch raket

Gevonden bij graven naar riolering

19812794

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Geen

19824177

Vossendel te Groessen, Duiven Parallelweg, Duiven

1

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier

Geen

19830603

Eltensestraat, Duiven

1

Lichaam van 4.2 inch mortier

Geen

19830707

Zwaanstraat 40, Duiven

1

Brisantgranaatpatroon van 3,7 cm

Niet verschoten

19832623

Engsestraat, Duiven

3 2500

Restant staart van 4.2 inch mortier Klein-kalibermunitie (diversen)19

Geen

19841159

Eltensestraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 2 inch mortier

Met schokbuis

19863114

Kosterstraat 20, Duiven

1

Brisantgranaat van 5 cm (Frans)

Zonder ontsteker

19881353

Engsestraat, Duiven

1

Stalen huls van 7,5 cm

Leeg

19882325

1

Brisantgranaat van 10,5 cm

Met schokbuis AZ23

19882337

Helstraat 15, Groessen, Duiven Het Buske 12, Duiven

1 25

Handgranaat No. 36 Mk I Klein-kalibermunitie (diversen)

Zonder beugel

19882979

Helhoek, Duiven

1

Panzerfaust (klein model)

Met schokbuis nr. 8001

19891117

Bouwland Aan De Parallelweg, Duiven

16

Hulzen van 25 ponder

Tijdens ploegen omhoog gekomen

19893242

Bij Schuur Aan Loostraat 18, Duiven

1 1 gram

Springrookgranaat van 15 cm Rookvrij buskruit

Niet verschoten

19902758

Eltensestraat 5, Duiven

1 2

Brisantgranaat van 25 ponder Hulzen van 25 ponder

Met restant ontsteker niet verschoten

19910640

Eltensestraat 7a, Duiven

1 2

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier Klein-kalibermunitie

Met schokbuis

19910692

Eltensestraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier

Met restant ontsteker Zonder ontsteker

1

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier

19762795

19793249

19910778

Eltensestraat, Duiven

1

Springrookgranaat van 4.2 inch mortier

Met schokbuis

19910989

Eltensestraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier

Met schokbuis No 152/162, Verschoten

19911417

Eltensestraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 3 inch mortier

Met restant ontsteker

19920650

Parallelweg, Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Verschoten

19921043

Vlielandlaan, Duiven

1

Handgranaat fosfor No 77

Geen

19921449

Rottumstraat 43, Duiven

1

Brisantgranaat van 25 ponder,

Met restant ontsteker, verschoten

19970790

Kosterstraat 11, Duiven

1

Rookpot van 25 ponder

Geen

19

Deze OO zijn volgens het begeleidend schrijven bij deze MORA afkomstig van een in brand geschoten munitieauto.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

37

BB23-417-OC-01

3

5 6

MORA

Ligplaats

Aantal Benaming/soort

Bijzonderheden

19971209

Loostraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Met restant ontsteker verschoten

19980738

Rijksweg 56b, Duiven

1

Restant brisantgranaat van 10,5 cm (type 324, Frans)

Met restant ontsteker

20041465

Westsingel, Shell Tankstation, Duiven

1

Brisantgranaat van 25 ponder

Met schokbuis No 119, Niet verschoten

20041602

Weiland, Ratio, Duiven

1

Pantsergranaat van 17 ponder

Niet verschoten

20050207

Ploenstraat, Duiven

1

Brisantgranaat van 7,5 cm

Verschoten

20060226

1

Scherfhandgranaat Mills 36

Compleet

20071013

Driegaardensestraat 9, Duiven Express 1, Duiven

1

Brisantgranaat van 4,5 cm

Met schokbuis ktm-1, verschoten

20111748

Loostraat 18, Duiven

1

Brisantgranaat van 15 cm

Met schokbuis AZ23, niet verschoten

20121593

Parallelweg 20, Duiven

2

Brisantgranaat van 4.2 inch mortier

Met restant schokbuis no 152/162, verschoten

20141310

Loodijk 12, Duiven

1

Scherfhandgranaat van Mk II A1

Geen

20142389

Roerdomppad 38, Duiven

1

Pantsergranaat van 90mm M82

Verschoten

20150421

Looveerweg, Duiven

1

Brisantgranaat van 3.7 inch

Met restant mechanische tijdbuis No 207/208, verschoten

20151398

Golden Delicious 107, Duiven

1 1

Handgranaat Ei 39 Handgranaat Ei 39

Met restant ontsteker Zonder ontsteker

20171751

Loostraat 18, Duiven

1

Brisantgranaat van 155 mm (Frans)

Met schokbuis AZ23 nb (f), niet verschoten

20180590

Gabrielstraat 17, Duiven

1

Pantserbrandgranaat van 20 mm,

Verschoten

20181038

Noordelijke Parallelweg, Duiven

1

Brisantpantsergranaat van 15 cm

Met bodembuis BDZ, niet verschoten

Hieronder worden de geografische locaties van de vondsten zo nauwkeurig mogelijk weergegeven. Indien bij een vondst ‘Straatniveau’ staat aangegeven, betekent dit dat wel bekend is langs welke weg of watergang de vondst is gedaan, echter niet de exacte locatie langs deze weg of watergang. Indien er bij een vondst ‘Indicatief’ staat aangegeven, bestaat er enige onzekerheid over de exacte locatie. Dat kan bijvoorbeeld in bos-of heidegebieden zijn waar geen meer nauwkeurige plaatsbepaling mogelijk was, of als de EODD zelf de locatie slechts globaal geregistreerd heeft.

3

5 6

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

38

BB23-417-OC-01

Figuur 12: Meldingen van de EODD in de omgeving van het projectgebied. Bron: EODD, bron satellietbeeld: World Imagery.

Samenhang ruimingen tussen ontplofbare oorlogsresten en oorlogshandelingen In de gemeente Duiven is op enkele locaties verschoten geschutmunitie geruimd, met opvallende concentratie EODD-vondsten langs de rivier. Deze OO zijn te herleiden naar begin april 1945, toen de Britten na een korte inleidende beschieting de gemeente bevrijdden, zonder daarbij tegenstand te ontmoeten. Verder zijn er 60 lb SAP-raketten geruimd bij de voormalige steenfabriek Loowaard, waar vermoedelijk een Duitse positie lag. Een andere opvallende ruimingslocatie is de Engsestraat, waar naar verluid een munitiewagen zou zijn geëxplodeerd. Bij de Eltensestraat zijn tal van 4.2 inch mortiergranaten gevonden: mogelijk heeft hier een beschieting plaatsgevonden. Grootschalige geallieerde aanwezigheid tijdens de voorbereidingen op operatie Quick Anger verklaart de overige EODD-vondsten.

3

5 6

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

39

BB23-417-OC-01

4.

LUCHTFOTOANALYSE

4.1

Algemeen

Ten behoeve van dit onderzoek conflictperiode is een aantal luchtfoto’s door BeoBOM geanalyseerd. Deze luchtfoto’s zijn zo nauwkeurig mogelijk gegeorefereerd met minimaal tien, maar zo nodig meer referentiepunten. Hierna zijn ze geïnterpreteerd op de aanwezigheid van schade aan het landschap als gevolg van oorlogshandelingen en militaire werken. In de onderstaande tabel wordt het geheel van geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Luchtfotonummer(s)

Sortie

Datum

Schaal

Kwaliteit

Dekking

Bron

3174, 4174, 4175

106G-2816

12 september 1944

Onbekend

Goed

100%

DOTKA

4414, 4415

106G-2999

19 september 1944

Onbekend

Goed

100%

DOTKA

3047, 3048

4/1965

15 maart 1945

Onbekend

Goed

100%

DOTKA

3092

106G/LIB302

3 september 1945

1/40.000

Redelijk

100%

LUFT

Bij de classificatie van objecten op luchtfoto’s bestaan drie niveaus van betrouwbaarheid, conform het CS-VROO: Bevestigd. BeoBOM is nagenoeg zeker (>99%) van classificatie van het object op de luchtfoto; Waarschijnlijk. BeoBOM is overwegend zeker (>50%) van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto; Mogelijk. BeoBOM is overwegend onzeker (<50%) van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. De betrouwbaarheid van de classificatie is per object vastgelegd. Wanneer één of meerdere objecten met de betrouwbaarheid ‘mogelijk’ invloed heeft op de afbakening van één of meer verdachte gebieden wordt dit bij het resultaat van de luchtfotoanalyse omschreven. Bij de luchtfotoanalyse/interpretatie zijn de volgende deskundigen betrokken geweest. Dit geldt zowel voor de classificatie van de objecten als van het betrouwbaarheidsniveau. Deskundige T.D. Duurland MA J. Boelen MA

4.2

Functie Historisch Onderzoeker Senior Historisch Onderzoeker

Uit de analyse van het luchtfotomateriaal zijn enkele verstoringen/objecten binnen- en in de omgeving het projectgebied gesignaleerd. Deze verstoringen worden hier per datum omschreven. 12 september 1944 Op deze luchtfoto zijn in de directe nabijheid van het projectgebied geen oorlogsgerelateerde verstoringen in het landschap waargenomen.

40

5 6

Resultaat luchtfotoanalyse

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

4

BB23-417-OC-01

Figuur 13: het projectgebied op 12 september 1944.

19 september 1944 Deze foto is genomen twee dagen na het begin van Operation Market Garden. Er zijn geen oorlogsgerelateerde verstoringen in het landschap waargenomen.

4 5 6 Figuur 14: het projectgebied op 19 september 1944.

15 maart 1945 De drie geanalyseerde luchtfoto’s van 15 maart 1945 tonen diverse oorlogsgerelateerde verstoringen. Binnen en vlak buiten het projectgebied zijn Duitse vuurstellingen voor luchtafweergeschut aangelegd. Binnen deze opstellingen zijn geen daadwerkelijke luchtdoelkanonnen zichtbaar, maar het valt niet uit te sluiten dat deze er vroeger of later hebben gestaan.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

41

BB23-417-OC-01

3

1

2

4

Figuur 15: het projectgebied op 15 maart 1945. Er zijn verschillende oorlogsgerelateerde verstoringen zichtbaar die hieronder per kader zullen worden toegelicht.

4 5 6 Figuur 16: Uitsnede 1. Er zijn hier vier vuuropstellingen voor luchtdoelgeschut (hoogst waarschijnlijk 8,8 cm FLAK) te zien. Blauwe pijlen wijzen op onderkomens/munitienissen.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

42

BB23-417-OC-01

Figuur 17: Uitsnede 2. Binnen de rode cirkel zijn vuuropstellingen voor licht luchtdoelgeschut (hoogst waarschijnlijk 2 cm FLAK) te zien. Blauwe pijlen wijzen op schuilplaatsen en de vuurleidingspositie.

4 5 Figuur 18: Uitsnede 3. De rode cirkel toon een opstellingsplaats voor een luchtafweerbatterij. Het gaat waarschijnlijk om een plek voor de vuurleiding (Funkmessgerät) of een zoeklicht (zoals de geraadpleegde Defence Overprint suggereert). Blauwe pijlen wijzen op mangaten.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

43

BB23-417-OC-01

6

Figuur 19: De verstoringen op deze uitsnede zijn buiten het projectgebied gesignaleerd, maar omwille van de volledigheid hier getoond. Mogelijk gaat het inslagen van geschutmunitie of ondiepe mangaten. De donkere vlekken zijn ook al op luchtfoto’s van 12 september 1944 zichtbaar, toen er rond het projectgebied nog geen militaire activiteiten plaatshadden.

3 september 1945 Deze luchtfoto is ongeveer viereneenhalve maand na de bevrijding van Westervoort genomen. In de tussenliggende periode zijn de voormalige geschutopstellingen dichtgemaakt met zand of aarde. Gezien de mindere kwaliteit van de foto zijn andere oorlogsgerelateerde verstoringen niet goed zichtbaar.

4 5 6

Figuur 20: het projectgebied op 3 september 1945. De vuuropstellingen voor het luchtafweergeschut en de schijnwerper zijn dichtgemaakt. Object

Datum/Luchtfotonummer

Betrouwbaarheid

Motivatie

Geschutopstellingen en aanverwante infrastructuur

15 maart 1945/3047, 3048 3 september 1945/3092

Bevestigd

Goede luchtfotokwaliteit en door twee deskundigen als zodanig beoordeeld. Gebruik gemaakt van

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

44

BB23-417-OC-01

Defence Overprint om aard vast te stellen. Mangaten

4.3

15 maart 1945/3047, 3048 3 september 1945/3092

Waarschijnlijk

Goede luchtfotokwaliteit en door twee deskundigen als zodanig beoordeeld.

Hoogteverschillen

Ter aanvulling van de luchtfotoanalyse wordt tevens middels LIDAR nagegaan in hoeverre sprake is van oorlogsgerelateerde verstoringen in het landschap. LIDAR staat voor Light Detection and Ranging of Laser Imaging Detection And Ranging, en houdt in dat hoogteverschillen in het landschap in kaart worden gebracht middels laserpulsen. Door hoogteverschillen te analyseren, kunnen verstoringen zoals bomkraters of verdedigingswerken in sommige gevallen worden opgespoord. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan hoogteverschillen in het landschap die niet zichtbaar zijn op luchtfoto’s door bebossing of andere vegetatie. Ook hoogteverschillen die niet met het menselijk oog zichtbaar zijn worden soms zichtbaar als LIDAR wordt ingezet. Naast het in kaart brengen van mogelijke verstoringen als gevolg van oorlogshandelingen wordt LIDAR hier eveneens toegepast om de naoorlogse bodemroering in kaart te brengen. Naoorlogs opgehoogde gebieden onderscheiden zich duidelijk wanneer LIDAR wordt toegepast.

4 5 6

Figuur 21: LIDAR-weergave van het projectgebied (bruin). Bron: ahn.nl.

In en rondom het projectgebied zijn op deze LIDAR-beelden geen oorlogsgerelateerde verstoringen waargenomen.

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

45

BB23-417-OC-01

5.

BEOORDELING EN EVALUATIE BRONNENMATERIAAL

5.1

Algemeen

Uit het onderzoek zijn enkele indicaties voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten naar voren gekomen. Hieronder is een overzicht opgenomen van de verschillende indicaties, contraindicaties, leemten in de kennis en conclusies voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Allereerst wordt een opsomming gegeven waarin specifiek wordt ingegaan op indicaties welke mogelijk leiden tot een verdacht gebied binnen- of in de directe omgeving van het projectgebied. Vervolgens worden de overige (contra)indicaties en leemten in de kennis genoemd. Hierna wordt, indien er voldoende indicaties voor zijn aangetroffen gedurende het onderzoek, het op OO verdachte gebied afgebakend. Dit gebeurt normaliter conform de richtlijnen uit het CS-VROO-02. Indien hier van wordt afgeweken, wordt dit beschreven en gemotiveerd. 5.2

Indicaties

Op basis van het literatuur- en archiefmateriaal zijn de volgende indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in de omgeving van het projectgebied aangetroffen: Op luchtfoto's van 15 maart en 3 september 1945 is te zien dat er in en in de directe omgeving van het projectgebied geschutopstellingen, mangaten en andere defensieve lagen; Vanuit de regio Westervoort en Duiven zijn begin april 1945 grootschalige voorbereidingen getroffen voor operatie Quick Anger - de verovering van Arnhem. Dat wijst op intensieve militaire aanwezigheid in de omgeving van het projectgbied. 5.3

Contra-indicaties

De volgende contra-indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten zijn aangetroffen: Tijdens de meidagen van 1940 wordt het projectgebied niet getroffen door grondgevechten, artilleriebeschietingen of luchtaanvallen; Voor en tijdens Operation Market Garden in september 1944 wordt het projectgebied niet getroffen door grondgevechten, artilleriebeschietingen of luchtaanvallen; Er liggen geen mijnenvelden in of in de nabijheid van het projectgebied. 5.4

Leemten in de kennis

De volgende leemten in de kennis zijn gesignaleerd: Algemeen De ervaring leert dat niet alle archiefstukken de tand des tijds doorstaan, wat verschillende oorzaken kan hebben (onbewuste oorzaken zoals brand, of bewuste vernietiging van archiefstukken). Het is mogelijk dat ontplofbare oorlogsresten-gerelateerde informatie sinds 1945 verloren is gegaan. Hiermee samenhangend kan het eveneens voorkomen dat bepaalde gebeurtenissen, door verdwijning van de oorspronkelijke bron, niet meer getoetst kunnen worden en er enkel nog sprake is van een interpretatie van de oorspronkelijke bron (bijvoorbeeld in de literatuur). Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

46

BB23-417-OC-01

5 6

werden verder niet alle gebeurtenissen vastgelegd, simpelweg omdat deze onopgemerkt bleven, of omdat deze niet de moeite van het vastleggen waard geacht werden. Specifiek voor het projectgebied Niet alle in de bronnen genoemde oorlogshandelingen, kunnen aan een specifieke locatie worden gekoppeld; Niet alle naoorlogs gevonden/gemelde ontplofbare oorlogsresten, konden aan een specifieke locatie worden gekoppeld. Ook voor sommige MORA’s geldt, dat het niet altijd bekend is waar deze precies geplaatst dienen te worden. Dit geldt voornamelijk voor vondsten ‘op het politiebureau’ etc; In grote delen van Nederland heeft op verschillende momenten gedurende de oorlog luchtdoelgeschut opgesteld gestaan. Wanneer granaten van luchtdoelgeschut niet ontploffen, komen deze wijd verspreid in de omgeving van het geschut terecht. Deze spreiding is te groot om de aanwezigheid van blindgangers van luchtdoelgeschut binnen het projectgebied zowel te bevestigen als uit te sluiten. Hiervoor geldt dat het risico op het aantreffen daarvan niet groter is als in de rest van Nederland. 5.5

Mogelijk aan te treffen (sub)soorten ontplofbare oorlogsresten

Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn beperkte indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen en/of in de directe omgeving van het projectgebied naar voren gekomen. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke (sub)soorten en typen ontplofbare oorlogsresten kunnen worden aangetroffen. Dit overzicht is niet limitatief: Hoofdsoort

Subsoort/type/ontsteker

Nationaliteit

Verschijningsvorm

Geschutmunitie

8,8 cm

Duits

Achtergelaten

Verwachte hoeveelheid20 onbekend

Geschutmunitie

25 ponder

Brits

Achtergelaten

onbekend

Geschutmunitie

2 cm

Duits

Achtergelaten

onbekend

5.6

5

Beoordeling indicaties en horizontale afbakening verdacht gebied

Bij de beoordeling van indicaties en de horizontale afbakening van het verdachte gebied is het document ‘Nadere bepalingen beoordelen bronnenmateriaal en afbakening verdacht gebied, behorende bij het CS-VROO’ (CS-VROO-002) als richtlijn gehanteerd.21 Hierin wordt onder meer gebruik gemaakt van onderzoeksvragen, die beantwoord dienen te worden om de afbakening van het verdachte gebied te beargumenteren. Indien van deze richtlijnen (deels) is afgeweken is dit gemotiveerd en zijn de daarbij gemaakte keuzes onderbouwd. In het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn enkele indicaties aangetroffen welke wijzen op de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied.

Het vaststellen van de hoeveelheid mogelijk aanwezige OO is doorgaans alleen mogelijk in het geval van afwerpmunitie en/of raketten, wanneer nauwkeurig is vastgelegd hoeveel stuks er zijn ingezet en hoeveel er tot ontploffing zijn gekomen. 21 Stichting VOMES, CS-VROO-02, versie 2023-01, d.d. 19 juli 2023. 20

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

47

BB23-417-OC-01

6

Aanwezigheid militaire infrastructuur Uit het bronnenonderzoek is gebleken dat er binnen en in de omgeving van het projectgebied militaire infrastructuur is aangelegd. Het gaat om Duitse geschutsopstellingen voor luchtafweergeschut die in de periode tussen 20 september 1944 en 15 maart 1945 zijn aangelegd. In het CS-VROO-02 zijn de volgende onderzoeksvragen opgenomen wat betreft militaire infrastructuur: Is de locatie van de militaire infrastructuur vast te stellen? Is bekend of, en zo ja, tot welk moment de militaire infrastructuur in gebruik is geweest? Waren stellingen ingegraven of stonden deze op het maaiveld? Waren binnen de grenzen van de militaire infrastructuur significante hoeveelheden munitie opgeslagen? Is het bekend of er munitiedumpingen hebben plaatsgevonden? Was er sprake van oorlogshandelingen rondom de militaire infrastructuur? Is de militaire infrastructuur op enig moment overhaast verlaten door de aldaar gelegerde militairen? Is het aannemelijk dat er in de periode na de conflictperiode nog munitie aangetroffen kan worden binnen deze militaire infrastructuur/ Wat was de bodemgesteldheid van de militaire infrastructuur? Konden hier ontplofbare oorlogsresten onopgemerkt achterblijven? Is er informatie over het opruimen van de aanwezige munitie in of op de militaire infrastructuur? Is de locatie van de militaire infrastructuur geografisch af te bakenen? Niet

alle bovenstaande vragen kunnen (geheel) beantwoord worden. Bekend over de militaire infrastructuur is het volgende: De locatie van de geschutsopstelling is aan de hand van luchtfotomateriaal en defence overprints af te bakenen; De exacte data zijn niet bekend, maar wel staat vast dat de geschutsopstellingen tussen 20 september 1944 en 15 maart 1945 zijn aangelegd. Gezien het aantal luchtaanvallen op de spoorlijn Arnhem-Zevenaar, is het aannemelijk dat de luchtafweerbatterijen ook actief zijn geweest; De stellingen waren ingegraven, zoals te zien is op luchtfoto’s en ook op defence overprints is aangegeven; Er zijn in de omgeving van de opstellingen gaten voor de opslag van munitie zichtbaar. Het is onbekend, doch wel aannemelijk dat deze plekken ook voor dat doeleinde zijn gebruikt; Het is onbekend of er munitiedumpingen hebben plaatsgevonden; Er was geen sprake van oorlogshandelingen rondom de militaire infrastructuur; De militaire infrastructuur is op 1 april haastig verlaten door de Duitse troepen die het Gelders Eiland waren gelegerd; Het is goed mogelijk dat geallieerde troepen deze verlaten stellingen opnieuw in gebruik hebben genomen. Nabij de stellingen heeft de EODD namelijk een niet-verschoten 25 ponder

ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE

48

BB23-417-OC-01

5 6