6e. 201672278-Bijlagen 1 tm 22 bij toelichting BP De Ploen-Noord, Duiven
Tekst van het document
2.15
Kadaster .......................................................................................................................................... 26
2.16
Library and Archives Canada (LAC) ........................................................................................ 26
2.17
Overige bronnen ........................................................................................................................... 27
3.
BRONNENANALYSE .......................................................................................................................... 28 3.1
Algemeen ........................................................................................................................................ 28
3.2
Chronologische gebeurtenissenlijst ....................................................................................... 28
3.3
Mijnenvelden .................................................................................................................................. 36
3.4
Ruimingen ontplofbare oorlogsresten (1945-heden) ....................................................... 36
4.
LUCHTFOTOANALYSE ..................................................................................................................... 40 4.1
Algemeen ........................................................................................................................................ 40
4.2
Resultaat luchtfotoanalyse ....................................................................................................... 40
4.3
Hoogteverschillen ........................................................................................................................ 45
5.
BEOORDELING EN EVALUATIE BRONNENMATERIAAL ....................................................... 46 5.1
Algemeen ........................................................................................................................................ 46
5.2
Indicaties ......................................................................................................................................... 46
5.3
Contra-indicaties .......................................................................................................................... 46
5.4
Leemten in de kennis .................................................................................................................. 46
5.5
Mogelijk aan te treffen (sub)soorten ontplofbare oorlogsresten .................................. 47
5.6
Beoordeling indicaties en horizontale afbakening verdacht gebied ............................ 47
5.7
Verticale afbakening verdacht gebied .................................................................................... 51
5.8
Advies ................................................................................................................................................ 51
CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN .......................................................................................................... 52 BIJLAGEN ......................................................................................................................................................... 53
MANAGEMENTSAMENVATTING Ten behoeve van project De Ploen Noord in de gemeente Duiven staan diverse bodemroerende werkzaamheden gepland. Binnen de kaders van het projectgebied zal een nieuwe woonwijk verrijzen. De Arbeidsomstandighedenwet stelt dat er gezorgd moet worden voor een veilige werkplek. Uit dien hoofde dient een onderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten te worden uitgevoerd. Dit onderzoek wordt in de regelgeving een onderzoek ontplofbare oorlogsresten (hierna: OO) conflictperiode genoemd. Het onderzoek is uitgevoerd conform het vrijwillig Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (hierna: CS-VROO-02, d.d. 19 juli 2023). Voorliggend rapport heeft betrekking op het projectgebied in Duiven zoals getoond in dit onderzoek. In de voor dit onderzoek conflictperiode geraadpleegde bronnen zijn enkele feitelijke indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied aangetroffen. Geschutopstellingen, mangaten en/of andere militaire objecten Uit archiefstukken en luchtfoto’s blijkt dat de Duitse bezetter gedurende de oorlog in en rondom het projectgebied geschutopstellingen, mangaten en andere militaire objecten heeft aangelegd.
Het is aannemelijk dat ook de geallieerden tijdens de voorbereidingen op operatie Quick Anger in de eerste week van april 1945 gebruikt hebben gemaakt van dezelfde posities. Daarom kan op sommige plekken binnen het projectgebied achtergelaten geschutmunitie, klein-kalibermunitie, hand- en geweergranaten, alsmede munitie voor granaatwerpers worden aangetroffen. Op basis van EODDgegevens is het kaliber van de eventueel achtergelaten geschutmunitie 25 ponder (Brits), maar het is mogelijk dat ook Duitse kalibers (2 cm en 8,8 cm) worden aangetroffen. De maximale diepteligging van deze soorten ontplofbare oorlogsresten is bepaald op 2,50m-MV ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, ofwel 7,80m+NAP. Advies: Daar waar er bodemroering gaat plaatsvinden, zijn er beheersmaatregelen noodzakelijk. Afhankelijk van de voorgenomen werkzaamheden adviseert BeoBOM het volgende: Het laten uitvoeren van een opsporingsproces binnen de verdachte gebieden, zoals beschreven in het CS-OOO. Ten slotte adviseert BeoBOM ten zeerste om voorliggend rapport te overleggen aan de gemeente(n) waarbinnen het projectgebied is gelegen en waarop het onderzoek conflictperiode betrekking heeft. N.B.: Omwille van de volledigheid worden op het kaartmateriaal in en behorende bij deze rapportage mogelijk verdachte gebieden, indicaties en gebeurtenissen buiten het projectgebied getoond.
Deze signaleringen zijn niet noodzakelijkerwijze van invloed op de conclusies van dit rapport, maar tonen wel aan dat buiten de contouren van het projectgebied niet kan worden gewerkt zonder aanvullend onderzoek.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
5
BB23-417-OC-01
5 6
INLEIDING Projectnaam
Onderzoek OO - Conflictperiode
Project
De Ploen Noord
Opdrachtgever
Kragten B.V.
Projectadres
Westsingel, ter hoogte van perceel 14 te Duiven
Besteknr./opdrachtnr.
BB23-417-VO-01
Werkomschrijving
Uitvoering onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode en samenstellen bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten conflictperiode conform het CS-VROO
Doelstelling
Uitvoering onderzoek OO conflictperiode
Uitvoerder
BeoBOM
Autorisatie rapportage en bodembelastingkaart Naam F.G.J. Barink
Functie Adviseur, senior deskundige opsporing ontplofbare oorlogsresten, bevoegd lid management
Paraaf
Naam T.D. Duurland MA
Functie Historisch Onderzoeker
Paraaf
J. Boelen MA
Senior Historisch Onderzoeker
Auteur(s)
5
Bodembelastingkaart Naam T.D. Duurland MA
Functie Historisch Onderzoeker/ Steller
J. Van der Velden MA MSc
GIS-operator
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
Paraaf
6
6
BB23-417-OC-01
1.
ALGEMEEN
1.1
Aanleiding
Ten behoeve van project De Ploen Noord in de gemeente Duiven staan diverse bodemroerende werkzaamheden gepland. Binnen de kaders van het projectgebied zal een nieuwe woonwijk verrijzen. Voorafgaand aan de werkzaamheden zal zoals gesteld in de Arbeidsomstandighedenwet gezorgd moeten worden voor een veilige werkplek. Uit dien hoofde dient voorafgaande aan de geplande werkzaamheden een onderzoek naar de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten te worden uitgevoerd. Een dergelijk onderzoek wordt in de regelgeving een Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode (1939-1945) genoemd.
1
Voorliggend onderzoek is opgesteld conform de bij opdrachtverstrekking meest actuele versie van het vrijwillig CS-VROO (19 juli 2023). 1.2
Begrenzing onderzoeks- en projectgebied
Het projectgebied is begrensd op basis van de door opdrachtgever verstrekte gegevens en de Basisregistratie Grootschalige Topografie (BGT). Deze begrenzing wordt getoond in onderstaande figuur. Alle afbeeldingen waarop het projectgebied te zien is, zijn noord-zuid georiënteerd. Aan enkele afbeeldingen is ter verduidelijking een schaallat toegevoegd. Dit is gedaan om ook bij uitsneden de afstanden goed te kunnen inschatten. Tevens is een noordpijl toegevoegd aan de afbeeldingen waarbij dit als wenselijk wordt gezien.
5 6 Figuur 1: De begrenzing van het projectgebied te Duiven (groene kader).
1.3
Doel
Voorliggend onderzoek betreft een Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode. Een onderzoek conflictperiode heeft als doel te beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen (indicaties) voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, en indien deze ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
7
BB23-417-OC-01
aanwijzingen bestaan, het verdachte gebied af te bakenen. Een dergelijk onderzoek bestaat zowel uit het inventariseren als het beoordelen (analyseren) van bronnenmateriaal. Het eindresultaat is voorliggende rapportage en een bijbehorende Gebeurtenissenkaart en Bodembelastingkaart OO Conflictperiode, waarop de op OO verdachte en onverdachte gebieden op basis van het onderzoek conflictperiode worden weergegeven. 1.4
Beperkingen
1
Met de opdrachtgever zijn geen beperkingen overeengekomen wat betreft de uitvoering van het onderzoek. 1.5
Terminologie
Voor het opstellen van Onderzoeken Conflictperiode en Na-Conflictperiode worden voor alle ontplofbare oorlogsresten-gerelateerde werkvlakken vijf gebieden onderscheiden. Voor de verduidelijking wordt dit onderscheid in onderstaande diagram weergegeven: Projectgebied – het gebied waarbinnen de reguliere werkzaamheden uitgevoerd gaan worden. Dit gebied wordt bepaald aan de hand van de door de opdrachtgever aangeleverde gegevens. Onderzoeksgebied – het gebied waarbinnen het onderzoek conflictperiode is uitgevoerd. Het CSVROO schrijft voor dat de rapportage tenminste de begrenzing van het onderzoeksgebied omvat. Als begrenzing van het te onderzoeken gebied heeft BeoBOM ervoor gekozen geen vaste buffer rond het projectgebied te nemen om te voorkomen dat gebeurtenissen over het hoofd worden gezien. Ten behoeve van ieder onderzoek conflictperiode wordt onderzocht op geografische relevante namen, dat wil zeggen dat de gebeurtenissen met betrekking tot de geografische locaties waarbinnen het projectgebied is gelegen worden onderzocht. Er wordt op die manier op bijvoorbeeld straat-, buurtschap-, plaats-, gemeente- en provincieniveau gezocht naar oorlogshandelingen en andere relevante gebeurtenissen.
De gevonden gebeurtenissen die in de bronnen worden gekoppeld aan een geografisch relevante locatie en mogelijk relevant zijn voor het projectgebied worden vervolgens gerapporteerd in het onderzoek conflictperiode. Ook wanneer deze gebeurtenissen na een nadere analyse geen invloed blijken te hebben op het projectgebied of de directe omgeving hiervan. Er wordt dus niet zozeer gekeken naar een vaste afstand (buffer) rondom het projectgebied, maar naar gebeurtenissen die in de bronnen worden gekoppeld aan bepaalde locaties die relevant zouden kunnen zijn voor het projectgebied. Omwille van het schetsen van een historische context (bijvoorbeeld het duiden van gebeurtenissen binnen een breder kader zoals een geallieerde operatie als Market Garden) kunnen ook gebeurtenissen op grote afstand van het projectgebied worden genoemd. Verdacht gebied conflictperiode – het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen sprake is van de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, op basis van het onderzoek conflictperiode. De totstandkoming wordt bepaald in hoofdstuk 5 (indien van toepassing). Opsporingsgebied – het gebied waar het verdachte gebied conflictperiode en het projectgebied elkaar overlappen.
Wanneer sprake is van een opsporingsgebied dienen aanvullende maatregelen te worden genomen, welke bijvoorbeeld kunnen bestaan uit een opsporingsproces als omschreven in het CSOOO, maar ook uit aanvullend bureauonderzoek (zoals een Onderzoek Na-conflictperiode) of andere beheersmaatregelen.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
8
BB23-417-OC-01
5 6
Onverdacht gebied conflictperiode – het gebied dat op de bodembelastingkaart ontplofbare oorlogsresten niet als ‘verdacht gebied’ is aangemerkt, op basis van het onderzoek conflictperiode. Dat wil zeggen: niet meer verdacht dan de overige onderzochte Nederlandse bodem waar geen sprake is van specifieke aanwijzingen voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Figuur 2: Schematische weergave van de verschillende deelgebieden.
1
1.6 Niet gesprongen explosieven (NGE) vs. conventionele explosieven (CE) en OO In de praktijk worden vaak de termen NGE (Niet Gesprongen Explosieven) of CE (conventionele explosieven) gehanteerd wanneer men doelt op de omgang met ontplofbare oorlogsresten. NGE is een overkoepelende term waarmee bijvoorbeeld ook explosieven voor terroristische doeleinden kunnen worden aangeduid. CE was de term waarmee binnen het WSCS-OCE gedoeld werd op: ‘Fabrieksmatig geproduceerde explosieven die zijn achtergebleven als gevolg van oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, waarop de richtlijnen van het WSCS-OCE van toepassing zijn.’ Binnen deze definitie vielen ook: CE die geen explosieve stoffen (meer) bevatten; restanten van CE die door leken als zodanig herkenbaar zijn; voorwerpen die door leken kunnen worden aangemerkt als CE; wapens of onderdelen daarvan. Met de ingang van 2021 is het WSCS-OCE als het ware opgesplitst in twee nieuwe certificatieschema’s, te weten het CS-OOO (Certificatieschema Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten) en het CS-VROO (Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten). Deze laatste heeft betrekking op het voorliggende onderzoek.
Onder ontplofbare oorlogsresten wordt verstaan alle achtergelaten ontplofbare munitie en nietgesprongen munitie zoals bedoeld in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel d, van het Arbeidsomstandighedenbesluit (1997). Artikel 4.10 luidt als volgt: Artikel 4.10. Ontplofbare oorlogsresten 1.
In dit artikel wordt verstaan onder: a. ontplofbare munitie: conventionele munitie die explosieve stoffen bevat als bedoeld in het protocol inzake ontplofbare oorlogsresten van 28 november 2003 (Trb. 2004, 227) met inbegrip van mijnen, valstrikken en andere mechanismen; b. achtergelaten ontplofbare munitie: ontplofbare munitie die tijdens een gewapend conflict niet is gebruikt, die is achtergelaten of gedumpt door een partij bij een gewapend conflict en al dan niet voor ontsteking zijn geprepareerd, van een ontsteking zijn voorzien, op scherp zijn gezet of anderszins voor gebruik zijn voorbereid;
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
9
BB23-417-OC-01
5 6
c.
niet-gesprongen munitie: in een gewapend conflict gebruikte ontplofbare munitie die ontstekingsgereed is, van een ontsteking is voorzien, op scherp is gezet of anderszins voor gebruik is voorbereid, en die niet tot ontploffing is gekomen; d. ontplofbare oorlogsresten: achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. 2. In alle gevallen waarin gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers kan bestaan door de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, hiernaar een oriënterend onderzoek ingesteld. 3. Indien het oriënterend onderzoek de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten die gevaar kunnen opleveren voor de veiligheid of gezondheid van werknemers niet uitsluit, wordt een nader onderzoek ingesteld. 4. Indien uit het nader onderzoek blijkt dat gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers door de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, worden die ontplofbare oorlogsresten opgespoord of andere passende maatregelen getroffen om dit gevaar te voorkomen. 5.
Het opsporen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door een bedrijf dat voor de te verrichten arbeid in het bezit is van een certificaat opsporen ontplofbare oorlogsresten dat is afgegeven door Onze Minister [van Sociale Zaken en Werkgelegenheid] of een door hem aangewezen certificerende instelling. 6. De arbeid ten behoeve van het opsporen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door een daarvoor gekwalificeerde persoon die is geregistreerd in het Register veilig werken defensiemedewerkers of het Register veilig werken met explosieve stoffen, bedoeld in artikel 1.5j, eerste lid, onderdelen b of d, dan wel door een persoon van wie de beroepskwalificaties zijn gecontroleerd en toereikend bevonden overeenkomstig de artikelen 23, 27 en 28 van de Algemene wet erkenning EU-beroepskwalificaties en die deze arbeid verricht onder voortdurend toezicht van een daarvoor gekwalificeerde persoon die is geregistreerd in het Register veilig werken met explosieve stoffen. 7. Het ruimen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door explosievenopruimingseenheden van het Ministerie van Defensie. 8. Een bewijs van registratie en herregistratie in het Register veilig werken met explosieve stoffen dan wel een afschrift van een dergelijk bewijs is op de arbeidsplaats aanwezig. 9. Artikel 1.5ha is van overeenkomstige toepassing. 10.
Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld ter uitvoering van het tweede tot en met vijfde lid. Er worden de volgende 16 hoofdsoorten van ontplofbare oorlogsresten onderscheiden: Klein-kalibermunitie (KKM); Geschutmunitie; Handgranaten; Geweergranaten; Munitie voor granaatwerpers; Raketten; Afwerpmunitie; Submunitie; Onderwatermunitie; Landmijnen; Valstrikken; ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
10
BB23-417-OC-01
1
5 6
Explosieve stoffen; Vuurwerken; Vernielingsmiddelen; Ontstekingsinrichtingen; Toebehoren van munitie. 1.7
1
Eerder uitgevoerde onderzoeken
In het kader van dit onderzoek is nagegaan of in het verleden in, of in de nabijheid van, het projectgebied reeds (voor)onderzoeken door derden zijn uitgevoerd. Hiervoor heeft BeoBOM de volgende bronnen geraadpleegd: De VEO bommenkaart; Gemeenten waarbinnen het onderzoeksgebied is gelegen; ProRail indien in het onderzoeksgebied railinfrastructuur aanwezig is; Rijkswaterstaat, waterschap en/of provincie indien in het onderzoeksgebied infrastructuur aanwezig is die in het beheer van één of meerdere van deze organisaties is; Andere explosievenopsporingsbedrijven.1 Uit deze inventarisatie zijn onderstaande (voor)onderzoeken naar voren gekomen: Geel Explosive Clearance Group BV, Zonder titel (kenmerk: 116-013 d.d. 8 mei 2013) De opsteller heeft het onderzoeksrapport niet met BeoBOM gedeeld. Dit heeft geen consequenties voor de conclusies van voorliggend onderzoek, aangezien het rapport van Explosive Clearance Group BV is opgesteld volgens verouderde richtlijnen.
5 6
Figuur 3: De ligging van de verschillende (voor)onderzoeken van derden t.o.v. het huidige projectgebied (groen).
1 Onderzoeken uitgevoerd door andere explosievenopsporingsbedrijven worden niet altijd op verzoek gedeeld.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
11
BB23-417-OC-01
2.
ONDERZOEK CONFLICTPERIODE (1939-1945)
2.1
Inleiding en methode
Het bronnenonderzoek voor het onderzoek conflictperiode vindt plaats op basis van een inventarisatie van gebeurtenissen en informatie over de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten (indicaties) of juist de afwezigheid daarvan (contra-indicaties). Voor het onderzoek dienen de relevante bronnen te worden geïdentificeerd en geraadpleegd. In elk geval dienen te worden geraadpleegd de in onderstaande tabel als ‘verplicht’ (conform de eisen van het CS-VROO) aangemerkte bronnen. De als ‘aanvullend’ aangeduide bronnen worden geraadpleegd indien daarvoor aanleiding bestaat. Onderstaande tabel is niet limitatief. In het vervolg van deze rapportage wordt gemotiveerd waarom een aanvullende bron wel of niet is geraadpleegd. De eventuele leemten in de kennis zijn gespecificeerd in paragraaf 4 van hoofdstuk 5.
Bron
Verplicht (CSVROO)
Aanvulle nd
Geraadpleegd
Paragraaf
Literatuur
√
√
2.2.
Gemeentearchief en provinciaal archief
√
√
2.3.
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)
√
√
2.4.
Nationaal Archief Den Haag (NA)
√
√
2.5.
Semi-Statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk (SSA)
√
√
2.6.
Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD)
√
√
2.7.
Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh
√
√
2.8.
Krantenberichten
√
√
2.9.
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575
√
√
2.10.
Nederlands Instituut voor Militaire Historie, collectie 409
√
The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door de Royal Air Force
√
The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen / grondgevechten
2.10. √
√
2.11.
√
√
2.12.
National Archives and Records Administration II (NARA College Park, VS)
√
√
2.13.
√
Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)
√
Héritage Canadiana, gegevens aangaande artilleriebeschietingen / grondgevechten
2.2
√
2.14. √
2.15.
√
2.16.
Literatuur
Ten behoeve van een onderzoek conflictperiode worden diverse literatuurbronnen geraadpleegd, zowel enkele standaardwerken als eventuele specifieke regionale informatiebronnen (macro- en microniveau). Conform het CS-VROO zijn de volgende (standaard)werken geraadpleegd:
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
12
5
2.11.
Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg
Getuigenverklaringen
2
BB23-417-OC-01
6
Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2 delen, Den Haag 1970). Nierstrasz e.a. (Ministerie van oorlog, hoofdkwartier van de chef van de generale staf, krijgsgeschiedkundige afdeling), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II (diverse delen, Den Haag 1952-1963). Tevens worden voor elk onderzoek conflictperiode geraadpleegd: Amersfoort, H. en Kamphuis, P., Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (‘s-Gravenhage 2012). Eversteijn, T., Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen vliegtuigverliezen in de periode 10 mei 1940 - 5 mei 1945 (z.p. 2011).
V-wapens
en
militaire
2
Foreman, J., The Fighter Command War Diaries volume 5: July 1944 to May 1945 (z.p. 2005). Klep, C. en Schoenmaker, B., De bevrijding van Nederland 1944-1945: oorlog op de flank (’s Gravenhage 1995). Korthals-Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940 – 1945 (Wormer 1984). Middlebrook, M. en Everitt, C., The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 19391945 (Surrey 2011). Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil… Kroniek van een luchtoorlog (2 dln., z.p., z.j.). Specifiek voor het huidige projectgebied zijn daarnaast onderstaande literatuurbronnen verzameld en geraadpleegd: Bollen, H. en Vroemen, P, Canadezen in actie (Warnsveld 1994). Copp, Terry, Cinderella Army. The Canadians in Northwest Europe 1944-1945 (Toronto, Buffalo en Londen 2006).
5
Gerritsen, Bob, Duiven, Groessen, Loo. Uit de historie van drie Liemerse dorpen (Zevenaar 2013). Heugten, W.F.W.M. van, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995). Janssen, G.B., Oorlog over het Gelders Eiland (Zevenaar 1995). 2.3
Gemeentearchief en provinciaal archief
Ten behoeve van dit onderzoek conflictperiode is conform het CS-VROO een aantal archiefstukken uit het provinciaal en de relevante gemeentelijke archieven geïnventariseerd en geanalyseerd. Gedurende de oorlog was het projectgebied gelegen in de gemeente Duiven. Derhalve zijn de stukken uit het archief van deze gemeente geraadpleegd. Verder zijn stukken uit het provinciaal archief te Arnhem (Gelders Archief) geïnventariseerd en geraadpleegd. Conform het CS-VROO wordt in deze archieven altijd geprobeerd stukken met betrekking tot luchtbescherming, stukken met betrekking tot het ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
13
BB23-417-OC-01
6
ruimen van munitie en stukken met betrekking tot oorlogsschade te raadplegen. Verdere relevante stukken zoals politierapporten, brandrapporten, verdedigingswerken of stukken met betrekking tot huisnummering en vernummering worden ook geraadpleegd indien beschikbaar. De geraadpleegde stukken zijn hieronder in een overzicht opgenomen, met vermelding van toegangsen inventarisnummers. Indien er staat aangegeven dat een dossier als ‘relevant’ is beoordeeld, betekent dit dat er in het betreffende dossier gegevens zijn aangetroffen die als indicaties of contraindicaties2 kunnen worden beschouwd voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen- of in de omgeving van het projectgebied. Indien een dossier wordt aangemerkt als zijnde ‘niet relevant’, dan betekent dit dat er in het betreffende dossier geen indicaties of contra-indicaties zijn aangetroffen voor de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om personeelslijsten, financiële gegevens of regelgeving die verder niets zeggen over de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen het projectgebied. Indien relevant is de gevonden informatie weergegeven in de tabel met chronologische gebeurtenissen in hoofdstuk 3.
2
Streekarchivariaat De Liemers en Doesburg, locatie Duiven Archief van de gemeente Duiven [1923] 1940-1969 [1982]: toegangsnummer 1024 Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
1024
4
Huisnummerlijst
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
157
Oorlogsschade
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
355
Politierapporten
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
895
Ruiming
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
956
Verwoeste boerderijen
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
977
Puinruiming
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
Provinciaal Archief Het Gelders Archief, Arnhem (GAA) 0044. Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Nijmegen, 1944-1945
Onder indicatie wordt verstaan: gebeurtenis/informatie die een aanwijzing vormt dat het onderzoeksgebied, of een gedeelte daarvan, verdacht is op de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Een contra-indicatie betreft een gebeurtenis/informatie die een aanwijzing vormt dat het verdacht gebied, of een gedeelte daarvan, als onverdacht kan worden aangemerkt. Een gebrek aan informatie over oorlogshandelingen binnen een projectgebied in een verder compleet lijkend archief kan ook als contraindicatie worden beschouwd, aangezien dit er expliciet op wijst dat er geen oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden. 2
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
14
BB23-417-OC-01
5 6
Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
0044
132
Stukken betreffende luchtbescherming en brandweerwezen, 19441945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
143
Stukken betreffende de wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoest gebied, 1944- 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
0081. Stichting Herstel Gelderland, 1945 Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
0081
8
Inlichtingenstaten ten behoeve van een rapport aan de Regeering over den toestand in het getroffen gebied in de Provincie Gelderland op medio Februari 1946
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
1037. Militair Gezag in Gelderland Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
1037
39
Brandweer en luchtbescherming. Correspondentie 1944-45
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
62
Economische aangelegenheden. Oorlogsschade 1944-5
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
69
Stukken betreffende schade aan en wederopbouw van woningen en andere gebouwen
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
93
Correspondentie met en betreffende (oud-)verzetsorganisaties, Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten, 1944-1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
94
Correspondentie met en betreffende (oud-)verzetsorganisaties, Overige, 1944-1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
175
Stukken betreffende het begraven en identificeren van gesneuvelde militairen
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
191
Stukken betreffende het opruimen van mijnen en munitie
Ja
252
Correspondentie met en betreffende (oud-)verzetsorganisaties, Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten
Nee, geen betrekking op ontplofbare oorlogsresten.
260
Rapporten Dienst Burgermijnopruiming
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
261
Dag- en weekrapporten mijnenruimen 1945
Ja
265
Situatieschetsen mijnenvelden 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
286
Militair Gezag Duiven
Ja
286
Stukken betreffende door gemeenten verstrekte opgaven van aangetroffen explosieven, L-Z, 1945
Ja
358
DMC Doetinchem: Stukken betreffende de geschiedschrijving
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
372
Districts Militaire Commissaris te Doetinchem. Stukken betreffende brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming, 1945
Ja
379
DMC Doetinchem: Stukken betreffende openbare werken en wederopbouw
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
15
BB23-417-OC-01
2
5 6
Toeg.nr
2.4
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
383
DMC Doetinchem: Stukken betreffende militaire zaken
Nee, geen betrekking op ontplofbare oorlogsresten.
387
Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS)
Ja
518
Stukken betreffende de algemene toestand in diverse gemeenten, 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
4655
Stukken betreffende de wederopbouw, 1945-1946
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)
Ten behoeve van het onderzoek conflictperiode worden conform het CS-VROO in het NIOD ten minste de collecties van het Departement van Justitie (toegangsnummer 216k) en het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077) geraadpleegd. In de collectie van het Departement van Justitie bevinden zich processen-verbaal met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorloggerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten. In de collectie van het Generalkommissariat bevindt zich een relatief compleet overzicht van bomafworpen en overige luchtoorloggerelateerde gebeurtenissen in Nederland tussen september 1940 en april 1941. Indien gemeentelijke archieven met betrekking tot luchtbescherming, bominslagen en luchtaanvallen ontbreken, wordt dit gebrek aan informatie gedeeltelijk opgevangen door dit archief.
2
Behalve bovengenoemde toegangen worden standaard enkele collecties geraadpleegd welke mogelijk aanvullende informatie bevatten over bijvoorbeeld luchtaanvallen en/of de aanwezigheid van Duitse troepen, troepenposities of verdedigingswerken (Groep Albrecht, 190a). Waar van toepassing (vaak afhankelijk van de locatie) worden ook aanvullende toegangen geraadpleegd. 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
077
1328
Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
1332
Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen, 1940-1943
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
190a Groep Albrecht Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
190a
42
Map, bevattende fotografische reproducties van diverse door de groep Albrecht vervaardigde berichten, rapporten en schetsen, alsmede enkele microfilms, afkomstig uit de achterhoek 1945
Ja
43
Map, bevattende fotografische reproducties van diverse door de groep Albrecht vervaardigde berichten, rapporten en schetsen, alsmede enkele microfilms, 1945
Ja
115
Map, bevattende fotografische reproducties van diverse door de groep Albrecht vervaardigde berichten, rapporten en schetsen, alsmede enkele microfilms, 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
16
BB23-417-OC-01
5 6
Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
116
Map, bevattende fotografische reproducties van diverse niet nader gerubriceerde notities en berichten (merendeels in handschrift), afkomstig van de groep Albrecht, z.d.
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
117
Map, bevattende fotografische reproducties van diverse niet nader gerubriceerde notities en berichten (merendeels in handschrift), afkomstig van de groep Albrecht (vervolg), z.d.
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
122
Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht verzamelde of vervaardigde schetsen, tekeningen, plattegronden e.d. van bunkers en andere verdedigingswerken, z.d..
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
123
Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht verzamelde of vervaardigde schetsen, tekeningen, plattegronden e.d. van bunkers en andere verdedigingswerken, z.d.
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
124
Portefeuille, bevattende door de groep Albrecht verzamelde of vervaardigde schetsen, tekeningen, plattegronden e.d. van bunkers en andere verdedigingswerken, z.d.
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
140
Bevrijdingsrapporten, 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
2
216k Departement van Justitie Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
216k
178
Dagboek van de Inspectie Luchtbescherming, 10 augustus 1942 – 12 april 1945
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
180-185
Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
186
Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
637
Register van ingekomen en uitgaande telefonische berichten, 28 oktober - 8 december 1944
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
2.5
5
Nationaal Archief Den Haag (NA)
In het Nationaal Archief worden conform het CS-VROO standaard diverse collecties geraadpleegd, in het bijzonder de beide verplichte toegangen 2.04.53.15 (Binnenlandse Zaken/Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag 1940-1943) en 2.13.167 (Bunkerarchief). Daarnaast zijn verschillende overige collecties welke betrekking hebben op bombardementen, oorlogsschade, verdedigingswerken en diverse andere onderwerpen geraadpleegd. 2.04.53.15 Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.04.53.15
38
Ingekomen minuten en uitgaande brieven van en aan diverse overheidsinstellingen 1940-1941: Commissaris van de koningin in de provincie Gelderland
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
71
Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten, 1940-1941, Gelderland
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
17
BB23-417-OC-01
6
2.13.167 Inventaris van het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. ‘Bunkerarchief’) Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.13.167
272 284
-
Blokkaarten van werken 1A t/m 7U
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
285 296
-
Overzichtskaarten
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
2.13.71 Ministerie van Defensie te Londen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
2.13.71
1846
Rapporten Gelderland
betreffende
Relevant verdedigingsstelsels
in
Nederland:
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
2
2.08.88 Bureau Financiering Wederopbouw Publiekrechtelijke Lichamen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.08.88
136
Stukken betreffende de vergoeding van de kosten die uitgegeven zijn voor de ruiming van explosieven door gemeenten, 1940-1979.
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
2.13.210 Commissie van Proefneming Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.13.210
23
Staten onontplofte projectielen (1940)
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
24 t/m 26
Stukken ruimen (land)mijnen (1940-1941)
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
28
Onschadelijk maken NGE en vliegtuigbommen (1941-1942)
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
2.13.25 Militair Gezag Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
2.13.25
1540
Stukken rubricering geheim archief of GA. Sectie IV
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
1568
Rapporten censuurdienst PTT betreffende bominslagen.
Nee, geen aantoonbare betrekking op het projectgebied
2.6
Semi-Statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk (SIB)
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
18
BB23-417-OC-01
5 6
In het Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) van Defensie te Rijswijk is conform het CS-VROO in de collectie MMOD (Mijn- en Munitieopruimingsdienst) nagegaan of binnen of in de directe nabijheid van het projectgebied in de periode 1945-1947 ruimingen van ontplofbare oorlogsresten zijn uitgevoerd. 2.7
Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) 1971-heden
Sinds 1971 worden meldingen van ruimingen (MORA’s) 3 van ontplofbare oorlogsresten centraal geregistreerd door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). De MORA’s uit deze periode zijn eveneens ondergebracht in het SIB te Rijswijk en worden op aanvraag als scan aangeleverd. Meldingen van ruimingen van na 2010 worden door de EODD alléén digitaal geregistreerd en in een excelbestand verstrekt. Deze zijn conform het CS-VROO in de rapportage verwerkt. Ten behoeve van de nauwkeurigheid en volledigheid wordt bij de aanvraag van MORA’s te allen tijde rekening gehouden met eventuele wijzigingen in de gemeentelijke indelingen in de periode 1971-2010 en mogelijk niet geheel correcte/foutieve registratie van de locatie (plaats/gemeente).
2
Om na te gaan of binnen, of in de directe nabijheid van, het projectgebied tevens sprake is van de aanwezigheid van mijnenvelden, worden conform het CS-VROO standaard ook de gegevens uit de collectie mijnenveldkaarten, leg- en ruimrapporten van de EODD geraadpleegd. Deze informatie kan op zichzelf dienen als indicatie of contra-indicatie voor het plaatsvinden van oorlogshandelingen, of als aanvulling/ter verificatie van andere bronnen. 2.8
Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh
Op basis van luchtfotoanalyse kan in veel gevallen een nauwkeuriger beeld ontstaan van de oorlogshandelingen die op een bepaalde locatie hebben plaatsgevonden en de sporen die deze mogelijk hebben achtergelaten. Sporen die zichtbaar kunnen zijn op luchtfoto’s van goede kwaliteit zijn bijvoorbeeld kraters door artillerie- of bominslagen, aangelegde stellingen, versperringen of beschadigde of vernielde bebouwing. Als deze sporen (correct) worden geïnterpreteerd, kunnen bijvoorbeeld inslaglocaties nauwkeuriger worden vastgesteld dan op basis van literatuur- of archiefonderzoek mogelijk zou zijn. Interpretatie van luchtfotomateriaal is niet altijd eenvoudig: door weersomstandigheden, grote opnamehoogte en andere factoren kan de beeldkwaliteit onvoldoende zijn. Luchtfoto’s blijven bovendien momentopnamen. Een bominslag kan bijvoorbeeld na enkele dagen door herstelwerkzaamheden al niet meer zichtbaar zijn. Om deze reden wordt altijd geprobeerd diverse luchtfoto’s van verschillende data en van goede kwaliteit aan te schaffen. Hoeveel luchtfoto’s beschikbaar zijn verschilt sterk per locatie.
Ten behoeve van dit onderzoek conflictperiode is conform het CS-VROO het beschikbare luchtfotomateriaal met betrekking tot de datums waarop de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden geïnventariseerd in onderstaande luchtfotocollecties: Collecties ‘JARIC’ en ‘ACIU’ van de Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland / National Collection of Aerial Photography te Edinburgh; Wageningen UR te Wageningen;
3 MORA staat voor Melding, Opdracht, Ruimrapportage en Afdoening.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
19
BB23-417-OC-01
5 6
Kadaster te Zwolle; Laurier Military History Archive (LMH), Waterloo (Canada). Indien volstaan kan worden met luchtfoto’s uit Nederlandse archieven (Wageningen UR en het Kadaster), dan worden alleen deze archieven geraadpleegd. Mocht er aanvullend luchtfotomateriaal nodig zijn, dan wordt gebruik gemaakt van buitenlandse archieven. Voor de inventarisatie van luchtfotomateriaal in de buitenlandse luchtfotocollecties (JARIC en ACIU) wordt al dan niet gebruik gemaakt van de diensten van de Luftbilddatenbank gevestigd in Estenfeld, Duitsland. Door deze instantie wordt op aanvraag een overzicht verstrekt van beschikbaar luchtfotomateriaal waarbij tevens de kwaliteit en schaal is vastgelegd. Uit de geïnventariseerde luchtfoto’s zijn de meest geschikte foto’s geselecteerd. Bij deze selectie is rekening gehouden met dekking, opnamedatum in relatie tot de oorlogshandelingen, kwaliteit (eigen beoordeling) van het fotobeeld en de schaal. Het streven daarbij is luchtfoto’s te gebruiken van (kort) vóór een relevante gebeurtenis/oorlogshandeling, en van zo kort mogelijk ná de gebeurtenis. Een belangrijke voorwaarde is dat de foto van zodanige kwaliteit is dat een interpretatie op oorlogsschade mogelijk is. Om de betrouwbaarheid van de conclusies te vergroten is zo mogelijk luchtfotomateriaal van meerdere verschillende opnamedata gebruikt.
Over het algemeen kan worden gesteld dat hoe meer sprake is van (mogelijk) relevante oorlogshandelingen, hoe meer luchtfoto’s worden geraadpleegd. Wanneer geen sprake is van relevante oorlogshandelingen, kan worden volstaan met fotomateriaal van twee verschillende datums waarop de situatie binnen het projectgebied duidelijk zichtbaar is. Meestal wordt geprobeerd om dan een foto aan te schaffen van vóór militaire operaties in Nederland (vanaf 14 september 1944) en van ná de bevrijding van het projectgebied (verschillende data).
2
In onderstaande tabel wordt het geheel van geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Luchtfotonummer(s) Sortie
Datum
Schaal
3174, 4174, 4175
106G-2816
12 september 1944
Onbekend Goed
100%
DOTKA Om de situatie in het projectgebied voor de belangrijkste oorlogshandelingen te kunnen beoordelen.
4414, 4415
106G-2999
19 september 1944
Onbekend Goed
100%
DOTKA Om de situatie in het projectgebied voor de belangrijkste oorlogshandelingen te kunnen beoordelen.
3047, 3048
4/1965
15 maart Onbekend Goed 1945
100%
DOTKA Om de situatie in het projectgebied voor de belangrijkste oorlogshandelingen te kunnen beoordelen.
3092
106G/LIB302 3 september 1945
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
1:15.000
Kwaliteit Dekking Bron
Redelijk 100%
20
LUFT
Motivatie
De foto toont de situatie in het projectgebied enkele maanden na de Tweede Wereldoorlog.
BB23-417-OC-01
5 6
Dekking luchtfotomateriaal
2
Figuur 4: dekking 12 september 1944 ten opzichte van het projectgebied.
5 6 Figuur 5: dekking 19 september 1944 ten opzichte van het projectgebied.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
21
BB23-417-OC-01
2 Figuur 6: dekking 15 maart 1945 ten opzichte van het projectgebied.
5 6
Figuur 7: dekking 3 september 1944 ten opzichte van het projectgebied.
2.9
Krantenberichten
Voor het onderzoek naar contra-indicaties in de vorm van explosievenruimingen in de periode 19401972 is conform het CS-VROO gezocht naar krantenberichten via www.delpher.nl en via de verzameling krantenknipsels uit het archief van de Hulpverleningsdienst (NA, toegang 2.04.110, zie paragraaf 2.5.). Bovendien is via Google gezocht naar eventuele aanvullende krantenberichten uit regionale en nationale dagbladen. 2.10 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) collecties 409 en 575 Conform het CS-VROO zijn in het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) verschillende collecties geraadpleegd. Voor elk onderzoek conflictperiode wordt standaard onderzoek uitgevoerd in
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
22
BB23-417-OC-01
de collectie 575 ‘Duitse verdedigingswerken’ om na te gaan of binnen of in de nabijheid van het projectgebied sprake is van de aanwezigheid van verdedigingswerken en militaire objecten. Daarnaast wordt nagegaan of er in de meidagen van 1940 mogelijk grondgevechten of artilleriebeschietingen hebben plaatsgehad. Hiervoor wordt allereerst onderzoek uitgevoerd in de collectie 492 ‘De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II’. Indien hier aanwijzingen worden aangetroffen voor het plaatsvinden van troepenbewegingen, beschietingen en/of grondgevechten, worden in de collectie 409 ‘Gevechtsverslagen en -rapporten’ de relevante gevechtsverslagen van de (mogelijk) daarbij betrokken Nederlandse eenheden geraadpleegd. Omdat er voldoende informatie is over het achterwege blijven van gevechtshandelingen in Duiven in de meidagen van 1940, is de collectie 409 niet geraadpleegd. Collectie 422 P. Vroemen Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
422
416
War Diary van de 49th (West Riding) Infantry Division
Ja
2
Collectie 492 De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
492
6
De Krijgsverrichtingen ten Oosten van de IJssel en in de IJssellinie
Ja
Collectie 575 Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswerken (575-serie) Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
575
465
Datum: 06-12-1944; Schaal/code/blz.: E/1887/45; Omschrijving: Plattegrond verdedigingswerken bij Duiven, bijgevoegd verklaringslijst (koerier Spijker)
Ja
2.11
National Archives, Kew, Surrey
Conform het CS-VROO wordt voor elk onderzoek conflictperiode nagegaan of sprake is van luchtaanvallen uitgevoerd door één van de onderdelen van de Britse Royal Air Force, welke mogelijk invloed hebben op het projectgebied. De hierbij in beschouwing genomen periode is die van 10 mei 1940 tot en met 8 mei 1945. Er wordt onderzoek verricht in de relevante stukken van de vier belangrijkste onderdelen van de RAF, te weten:
6
Bomber Command; Coastal Command; Fighter Command/Air Defence Great Britain; Second Tactical Air Force. Het onderzoek in de stukken van de Royal Air Force is met name gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort(en), het gewicht en het type ontsteker(s) van zowel afwerpmunitie (vliegtuigbommen) als raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet, maar ook de inslaglocaties daarvan.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
23
5
BB23-417-OC-01
AIR 14 Air Ministry: Bomber Command: Registered Files. Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 14
26652680
Night Bomb Raid Sheets (May 1940 – May 1945)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
33603368
Day Bomb Raid Sheets (May 1940 – May 1945)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
31623198
Summaries of Form E Reports of bombs dropped on targets
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
2
AIR 15 Air Ministry and Admirality: Coastal Command: Registered Files Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 15
766-771
Strike Sheets (April 1940 – September 1941)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
AIR 24 Air Ministry and Ministry of Defense: Operations Record Books, Commands Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 24
217280
Bomber Command Intelligence Reports and Intelligence Narrative of Operations, May 1940 – June 1944
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
284321
Bomber Command Intelligence Reports and Intelligence Narrative of Operations, July 1944 – May 1945
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
625650
Appendices Fighter Command (September 1944 – April 1945)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
5
AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 27
2431
No 74 squadron (1943 Jan 01 - 1950 Dec 31)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
1741
No 345 squadron
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
(1944 Feb.-1945 Nov)
AIR 37 Air Ministry: Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
AIR 37
715
Second Tactical Airforce Daily Log (september – oktober 1944)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
716
Second Tactical Airforce Daily Log (November – December 1944)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
24
BB23-417-OC-01
6
Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
717
Second Tactical Airforce Daily Log (januari – februari 1945)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
718
Second Tactical Airforce Daily Log (maart – mei 1945)
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
War Diaries geallieerde troepen Behalve stukken met betrekking tot de luchtoorlog, beheren de National Archives tevens rapporten en operationele dagboeken van het Britse leger. Wanneer sprake is van het mogelijk plaatsvinden van geallieerde artilleriebeschietingen, maar bijvoorbeeld ook grondgevechten (al dan niet van geringe omvang), wordt conform het CS-VROO onderzoek verricht in de collectie War Diaries, als het plaatsvinden of uitblijven van deze artilleriebeschietingen of grondgevechten niet voldoende door andere bronnen kan worden bewezen. De relevante War Diaries konden worden geraadpleegd in het de collecties van het NIMH. 2.12
2
Bundesarchiv/Militärarchiv
Conform het CS-VROO worden de collecties van de Luftwaffenführungsstab geraadpleegd voor informatie over luchtaanvallen en bombardementen, al dan niet uitgevoerd door de Luftwaffe. Het gaat om de onderstaande collecties, waarvan de RM7 een aanvulling vormt op de RL2. Deze collecties bevatten meldingen over bomafworpen op Nederlands grondgebied vanaf de Duitse inval op 10 mei 1940 tot 10 november 1941. RL 2 Luftlageberichte Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
RL2
205 t/m 269
Luftlageberichte mei 1940 t/m november 1941
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
RM7 Luftwaffenführungsstab, Luftlageberichte Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
RM7
344 t/m 353
Luftlageberichte augustus-november 1940
Nee, geen (aantoonbare) betrekking op het projectgebied.
2.13
The National Archives and Records Administration, Washington D.C. (NARA)
Conform het CS-VROO wordt de toegang RG18 World War II Combat Operations Reports 1941-1946 geraadpleegd in de National Archives and Record Administration. Indien uit deze toegang of uit andere bronnen blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de United States Army Air Forces, worden de relevante inventarisnummers geraadpleegd, met als doel het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de desbetreffende luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan.
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
25
BB23-417-OC-01
5 6
Toeg.nr. RG18
Inv.nr. -
Omschrijving Geen relevante stukken aangetroffen
Relevant
In de collectie van NARA wordt tevens gekeken naar eventueel beschikbare geallieerde stafkaarten, waarop (Duitse) verdedigingswerken zijn ingetekend (zogeheten Defense Overprints). Deze kaarten zijn waar mogelijk gebruikt bij de analyse van het luchtfotomateriaal. Voor het projectgebied waren de volgende Defense Overprints beschikbaar: Toeg.nr
Inv.nr
Omschrijving
Relevant
RG 331
-
Defense Overprint Sheet A Rhine (15 Oct 44)
Ja
-
Defense Overprint Millingen (16 Dec 44)
Ja
-
Defense Overprint Millingen (2 Feb 45)
Ja
-
Defense Overprint Millingen (19 Mar 45)
Ja
Indien sprake is van het mogelijk plaatsvinden van artilleriebeschietingen en/of grondgevechten door Amerikaanse troepen die niet (voldoende) beschreven worden in overige bronnen, worden eveneens War Diaries van de betrokken eenheden geraadpleegd.
2
2.14 Getuigenverklaringen In overleg met de opdrachtgever wordt bepaald of getuigen worden gehoord. Dit wordt conform het CS-VROO gerapporteerd. Indien getuigen worden gehoord dient een schriftelijke getuigenverklaring te worden opgesteld en getekend door de getuige en / of door een vertegenwoordiger van de opdrachtgever die bij het horen van de getuige aanwezig is. Een getuigenverklaring wordt opgenomen als bijlage bij het rapport. Deze getuigenverklaringen staan los van getuigenverklaringen aangetroffen in bijvoorbeeld literatuur of archiefstukken. Voor het voorliggende onderzoek conflictperiode zijn er geen getuigen gehoord, daar er geen getuigen zijn aangedragen door de opdrachtgever/geen getuigen gevonden zijn. 2.15
Kadaster
In het kader van het onderzoek naar contra-indicaties wordt in elk geval naoorlogs kaartmateriaal uit het archief van het kadaster geraadpleegd met het doel om naoorlogse ruimtelijke ontwikkelingen in kaart te brengen, conform het CS-VROO. 2.16
Library and Archives Canada (LAC)
Wanneer uit het overige bronnenmateriaal blijkt dat binnen of in de nabijheid van het projectgebied sprake is van de mogelijke inzet van Canadese troepen, worden tevens Canadese War Diaries geraadpleegd. Wanneer mogelijk wordt dit gedaan via de website van Project 44 (https://map.project44.ca/), waarbij via een kaartweergave de positie van verschillende Canadese eenheden op verschillende data wordt weergegeven, inclusief de War Diary op die datum. Indien er op deze manier geen War Diaries beschikbaar zijn, wordt de collectie War Diaries – Second World War geraadpleegd op de website van Library and Archives Canada (LAC). Deze collectie bevat een veelheid aan War Diaries van Canadese eenheden die op het Europese vasteland zijn ingezet, op verschillende bevelniveaus. Daarnaast kan de collectie van Héritage Canadiana gebruikt worden voor dit doel. Voor voorliggend onderzoek conflictperiode zijn op project44.ca en/of in de collectie van het LAC en/of in de collectie van Héritage Canadiana onderstaande stukken geraadpleegd: ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
26
BB23-417-OC-01
5 6
Toeg.nr
Volume
Omschrijving
Relevant
RG 9 IIIC-3
4021
Operations - Orders - British units - 49th Division
Nee, geen betrekking projectgbied.
aantoonbare op het
R112, RG24
37831
11th Army Field Regiment, Royal Canadian Artillery
Nee, geen betrekking projectgbied.
aantoonbare op het
2.17
Overige bronnen
Ter aanvulling van de bronnen geraadpleegd conform het CS-VROO zijn tevens enkele relevante persberichten, websites, landkaarten en andere aanvullende bronnen geraadpleegd: ahn.nl; beeldbankwo2.nl; gahetna.nl; google earth; kadaster.nl; maps.google.com; pdok.nl; topotijdreis.nl; tracesofwar.com; vergeltungswaffen.nl; westervoort1940.nl; verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl.
2
5 6
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
27
BB23-417-OC-01
3.
BRONNENANALYSE
3.1
Algemeen
In dit hoofdstuk is het resultaat opgenomen van de beoordeling en evaluatie van het in het vorige hoofdstuk geïnventariseerde bronnenmateriaal. 3.2
Chronologische gebeurtenissenlijst
Hieronder is een overzicht opgenomen van de verschillende oorlogshandelingen die, blijkens de geraadpleegde bronnen, hebben plaatsgehad in (de omgeving van) het projectgebied. In de kolom ‘relevantie’ wordt besproken in hoeverre de gebeurtenis is beschouwd als zijnde van invloed op het huidige projectgebied en daardoor kan worden beschouwd als een indicatie of contra-indicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Conform het CS-VROO worden de verschillende oorlogshandelingen/indicaties vertaald naar een locatie in de huidige topografie. Waar sprake is van onduidelijkheid of onbetrouwbaarheid in de locatieverwijzing of andere elementen van een melding/oorlogshandeling wordt dit beschreven. Locatieverwijzingen in bronnen worden ongewijzigd overgenomen, tenzij die onleesbaar of onduidelijk zijn. Eventuele twijfel over de daadwerkelijke locatie en de mogelijke betrekking op het projectgebiedwordt altijd toegelicht. Datum 10 mei 1940
Gebeurtenis In de vroege ochtend valt de Duitse Wehrmacht Nederland binnen. De IJsselbruggen bij Westervoort zijn een specifiek doelwit voor de Duitsers: ze hopen deze ongeschonden in te nemen om zo via Arnhem Nederland verder binnen te trekken. Daartoe stuurt de Duitse legerleiding Batallion zur besondere Verwendung 100, vermomd als Nederlandse militairen, op pad richting Westervoort, maar zij worden rond 03:00 uur ontmaskerd en 4 gevangengenomen bij Didam. Kort daarna passeert de Duitse hoofdmacht de Nederlandse grens. De gemeentes op het Gelderse Eiland vallen ongeschonden in Duitse handen.5 Pas bij Westervoort ontmoeten de Duitsers weerstand. Rond 04:45 uur besluit kapitein Heijnen de bruggen over de IJssel te laten springen: net op tijd, want er is al een Duitse pantsertrein verschenen voor de bruggen, en bovendien proberen tien á twintig Duitse militairen de bruggen te voet over te steken. Zij gaan mee de lucht in. Tegen de middag is de Nederlandse weerstand bij rond Westervoort gebroken en kunnen de Duitsers Arnhem bezetten.6 De gemeente Duiven wacht vijf jaar Duitse bezetting.
Relevantie Relevant. Het uitblijven van grondgevechten rond Duiven vormt een contraindicatie voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten in het projectgebied. Deze gebeurtenis wordt in meerdere bronnen genoemd. De melding wordt als betrouwbaar ingeschat.
https://www.westervoort1940.nl/ NIMH, toeg.nr. 492, inv.nr. 05; Janssen, Oorlog over het Gelders Eiland, p. 19-22. 6 https://www.westervoort1940.nl/ 5
28
5 6
4
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
3
BB23-417-OC-01
Datum
Gebeurtenis
Relevantie
In 1941 vinden er, voor zover bekend, geen noemenswaardige oorlogshandelingen plaats binnen of in de omgeving van het projectgebied.
Relevant. Dit vormt een contra-indicatie voor het achterblijven van OO binnen het projectgebied.
In 1942 vinden er, voor zover bekend, geen noemenswaardige oorlogshandelingen plaats binnen of in de omgeving van het projectgebied.
Relevant. Dit vormt een contra-indicatie voor het achterblijven van OO binnen het projectgebied.
In 1943 vinden er, voor zover bekend, geen noemenswaardige oorlogshandelingen plaats binnen of in de omgeving van het projectgebied.
Relevant. Dit vormt een contra-indicatie voor het achterblijven van OO binnen het projectgebied.
Auteur Zwanenburg schrijft dat rond 16:50 uur een trein met brandbare vloeistoffen tussen Westervoort en Duiven door twee vliegtuigen wordt beschoten, waarbij de machinist, een leerling-machinist en een Duitse soldaat gewond raakten.7
Niet aantoonbaar relevant. Het is niet bekend of er mogelijk sprake is van ontplofbare oorlogsresten.
1941 1941
1942 1942
1943 1943
3
1944 7 mei 1944
Een ooggetuige meldt: “Toen die ongeveer bij Horst was (overgang aan de Horsterstraat), kwamen er ineens van achter ons jagers, Spitfires denk ik, en die doken op die trein. De trein kwam op station Duiven tot stilstand. Enorme rookwolken stegen op en ook het station brandde af.”8
Deze gebeurtenis wordt in slechts een enkele secundaire bron genoemd. De betrouwbaarheid van deze bron en van de gebeurtenis kunnen niet worden vastgesteld.
6
7
Zwanenburg, En nooit was het stil, 210. W.F.W.M. van Heugten, Th.M.J. Jonker en M.M. Rebholtz, Ik herinner me… Persoonlijke herinneringen aan de periode 1940-1945, verzameld door de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo bij de gelegenheid van de herdenkingen in mei 1995 van het einde van de Tweede Wereldoorlog (Duiven 1995) 1. 8
ONDERZOEK ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN CONFLICTPERIODE
29
5
BB23-417-OC-01
Datum
Gebeurtenis
Relevantie
Figuur 8: Bij station Duiven gaat op 7 mei 1944 een trein in vlammen op. Bron: Gerritsen, Bob, Duiven, Groessen, Loo. Uit de historie van drie Liemerse dorpen (Zevenaar 2013).
17-25 september 1944
7 oktober 1944
Operatie Market Garden, en dan met name de poging om de strategisch vitale Rijnbrug in Arnhem in handen te krijgen, loopt voor de geallieerden uit op een fiasco. Het front stagneert in Overbetuwe, tussen de Nederrijn en de Waal. In Duiven is het kanongebulder de komende maanden hoorbaar.
Niet relevant. Op luchtfoto’s van 1944 zijn geen verdedigingswerken of geschutsopstellingen nabij het projectgebied te zien.
Op luchtfoto’s van 17 en 19 september 1944 is rond het projectgebied nog geen militaire aanwezigheid waar te nemen. De daaropvolgende maanden verstevigen de Duitse bezetters de verdediging. Veel inwoners worden geëvacueerd.9