4. Lokale-Ontwikkelingsstrategie LEADER regio de Liemers

Lokale Ontwikkelingsstrategie

LEADER Regio de Liemers

2023-2027 (versie september 2024)

Inhoudsopgave Deel I

Beschrijving van de Lokale Ontwikkelingsstrategie

4

Hoofdstuk 1

Totstandkoming en status Ontwikkelingsstrategie

5

Hoofdstuk 2

Het gebied De Liemers

7

Hoofdstuk 2.1

Gebiedsbegrenzing

7

Hoofdstuk 2.2

Gebiedsanalyse

7

Hoofdstuk 2.2.1

Parels die we kunnen verzilveren (kansen en sterktes)

9

Hoofdstuk 2.2.2

Obstakels die we willen overwinnen (bedreigingen en zwaktes)

9

Hoofdstuk 2.2.3

Eindconclusie

10

Hoofdstuk 3

Strategie voor de Liemers

12

Hoofdstuk 3.1

Strategie, algemene doelstellingen en thema’s

12

Hoofdstuk 3.2

Meetbare doelstellingen

14

Hoofdstuk 4

Activiteitenplan

16

Hoofdstuk 4.1

Uitvoering van projecten

16

Hoofdstuk 4.2

Samenwerking

16

Hoofdstuk 4.3

Aanjaagactiviteiten en deskundigheidsbevordering

16

Hoofdstuk 4.4

Bestuur en organisatie Lokale Actie Groep (LAG)

16

Hoofdstuk 4.5

Communicatie

16

Hoofdstuk 4.6

Administratie

16

Hoofdstuk 5

Organisatie

18

Hoofdstuk 5.1

Positie, taken en bevoegdheden LAG

18

Hoofdstuk 5.2

Profiel en samenstelling LAG

19

Hoofdstuk 5.3

Organisatie van de uitvoering

20

Hoofdstuk 6

Financieel

22

Hoofdstuk 6.1

Begroting

22

Hoofdstuk 6.2

Dekkingsplan

22

Deel II

Reglement

24

Hoofdstuk 7

Beheer- en toezichtregeling

25

Hoofdstuk 7.1

LAG werkwijze en verantwoording

25

Hoofdstuk 7.2

Wijze van openstellen en plafond bepalen

26

Hoofdstuk 7.3

Selectiecriteria en -procedure voor steunaanvragen bij de LAG

26

Hoofdstuk 7.4

Monitoring

27

Hoofdstuk 7.5

Effectmeting en evaluatie

27

Bijlage 1

Verdeling inwoners per gemeente / kern

29

Bijlage 2

Profielschets LAG-leden

30

Bijlage 3

Criteria eerste beoordeling van projecten

31

Bijlage 4

Selectieformulier voor beoordeling van projecten

32

Bijlage 5

Procesbeschrijving samenwerking LAG – GS

34

Beschrijving van de Lokale Ontwikkelingsstrategie

DEEL I 4

Hoofdstuk 1

Totstandkoming en status Ontwikkelingsstrategie Inwoners, overheden, onderwijs- en kennisinstellingen en het bedrijfsleven in de Liemers willen de ontwikkeling van het gebied verder ter hand nemen en grijpen daarvoor de kansen aan die het Europese LEADER programma biedt. De Lokale Ontwikkelingsstrategie (LOS) van LEADER Regio de Liemers geeft de kaders weer van het LEADER subsidieprogramma. Uitgangspunt hierbij is het Nationaal Strategisch Plan (NSP), de Nederlandse invulling van het nieuwe Europese Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) 2023-2027, alsmede kaders van de invulling van het onderhanden provinciale programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG) als onderdeel van het Nationaal Plan Landelijk Gebied (NPLG). Bottom up werkwijze teneinde vele inwoners bij Lokale Ontwikkelingsstrategie te betrekken Circa 100 inwoners hebben deelgenomen aan de vijf gehouden gebiedsbijeenkomsten in de vijf hierboven genoemde gemeenten. Met zo’n 30 stakeholders en andere betrokkenen heeft een bijeenkomst plaatsgevonden voor een integrale gebiedsverkenning met specifieke aandacht voor de positionering van de landbouw in de Liemers. Daarnaast hebben we met een groep van circa 40 agrariers gesproken over de invoering van kringlooplandbouw en de processen in de verbetering van de bodem die nodig zijn om dat te realiseren.

Deze discussie is voortgezet in een bijeenkomst met zo’n 30 betrokkenen waarbij het onderwerp ‘water en bodem sturend voor de gebiedsinrichting’ verder uitgediept is voor regio de Liemers. Ook hebben een tiental jongeren in een bijeenkomst gediscussieerd over de toekomst van de Liemers en is input opgehaald voor de LOS. Daarnaast is er een online enquête uitgezet waar circa 50 inwoners hun visie en speerpunten hebben aangegeven voor de toekomst van de Liemers. Met tien MKB-ondernemers en direct betrokkenen zijn bijeenkomsten gehouden en bezoeken afgelegd aan voorbeeld initiatieven in het land om te komen tot een Fieldlab voor Smart Industry in de Liemers.

Dit document beschrijft de totstandkoming van de strategie, de programmalijnen en doelstellingen die worden nagestreefd en de organisatie van de uitvoering van het subsidieprogramma. Een belangrijke rol wordt neergelegd voor de Lokale Actie Groep (LAG), die bestaat uit inwoners uit alle vijf deelnemende gemeenten, vertegenwoordigers van belangenorganisaties en lokale overheidsbestuurders. De LAG kan zich laten bijstaan door adviseurs. De ligging van het rurale gebied ten opzichte van de Groene Metropool Regio Arnhem-Nijmegen, de Achterhoek en Duitsland geeft de regio veel perspectief op invulling van het landschap als basiskapitaal voor economische bedrijvigheid. Dit in evenwicht met de positie van de landbouw, natuur, wonen en infrastructuur. Stichting de Liemerse Ambassade als initiatiefnemer De Liemerse Ambassade is een triple helix organisatie gericht op een duurzame coalitie van de vijf Liemerse gemeenten (Doesburg, Duiven, Montferland, Westervoort en Zevenaar), onderwijs- en kennisinstellingen en het regionale bedrijfsleven, met als doelstelling de economische vitaliteit en duurzame ontwikkeling van regio de Liemers verder te versterken. De Liemerse Ambassade bundelt alle krachten vanuit ondernemers, overheid, onderwijs en onze inwoners. Dat gebeurt door krachten te verbinden, talenten te ontwikkelen, middelen te verwerven en resultaten te delen.

Accenten liggen bij de sectoren vrijetijdseconomie, logistiek, agrarische economie en maakindustrie. Gebiedsgericht wordt samengewerkt door de gemeenten en respectievelijke actoren met de nadruk op een balans tussen wonen, werken, recreëren, mobiliteit, landbouw en natuur/landschap. Het bestuur van de stichting stimuleert en faciliteert de uitvoering van projecten die passen binnen deze visie. De Liemerse Ambassade is hét knooppunt in het regionaal economisch netwerk.

Dit geheel heeft, naast veel enthousiasme bij de deelnemers, veel input opgeleverd voor de strategie en programmalijnen / speerpunten van Regio de Liemers naar de toekomst, weergegeven in deze Lokale Ontwikkelingsstrategie. We kunnen concluderen dat er zowel veel overeenkomsten zijn met de NSP doelen op het gebied van sociaaleconomische regionale ontwikkeling, klimaatverandering, duurzame energie, efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen en bescherming van biodiversiteit, alsook de (bestaande) programmalijnen van de gemeenten van Regio de Liemers.

Bijeenkomsten Regio de Liemers Datum

Locatie

Plaats

Onderwerp

16-02-2023 Buitengoed Gelderse Waarden Pannerden Positionering landbouw 02-03-2023 Gemeentehuis Zevenaar Gebiedsbijeenkomst 08-03-2023 Gemeentehuis Westervoort Gebiedsbijeenkomst 13-03-2023 De Ogtent Duiven Gebiedsbijeenkomst 22-03-2023 Partycentrum De Deel Beek (Montferland) Gebiedsbijeenkomst 23-03-2023 Gemeentehuis Doesburg Gebiedsbijeenkomst 12-04-2023 De Ogtent Duiven Jongeren bijeenkomst <10-04-2023 Online Enquête 25-04-2023 InnoFields Giesbeek Gebruik natuurlijke hulpbronnen Deze Lokale Ontwikkelingsstrategie is behandeld binnen de colleges van Burgemeester en Wethouders van de vijf deelnemende gemeenten en het bestuur van Stichting de Liemerse Ambassade. Het college van Dijkgraaf en Heemraden van Waterschap Rijn IJssel heeft de Lokale Ontwikkelingsstrategie ter kennisname ontvangen.

5

6

Hoofdstuk 2

Het gebied De Liemers De Lokale Ontwikkelingsstrategie is opgesteld voor vijf gemeenten die tezamen de Liemers zijn. Het betreft de gemeenten Doesburg, Duiven, Montferland, Westervoort en Zevenaar. De grenzen van deze gemeenten vormen de begrenzing van het gebied LEADER Regio de Liemers. Het gebied omvat 133.110 inwoners. Voor een verdeling per gemeente zie onderstaande tabel. Een uitgebreid overzicht met kernen is opgenomen in bijlage 1. Verdeling inwoners per gemeente Gemeente Doesburg Duiven Montferland Westervoort Zevenaar

aandeel van dat water naar de Waal gaat, welk deel naar de Nederrijn/Lek en welk deel naar de IJssel. Het landschap van de Liemers zelf is ook ontstaan door de dynamiek van het water en de manier waarop de mens daar mee om ging. Het water had daarbij ook vaak een strategisch belang en speelt een belangrijke rol bij de identiteit van het gebied. Verder kenmerkt de Liemers zich door een ‘typisch Hollands landschap’: ruimte, rust en een ruime cultuurhistorie.

Aantal inwoners per 1-1-2023 11.093 24.949 36.917 15.112 45.039

Totaal

Fysiek • Aan het zuiden grenst het gebied aan Duitsland (Elten, Emmerich). • Aan de oostzijde grenst het gebied aan de Achterhoek. • Aan de noordzijde grenst het gebied aan de stedendriehoek Apeldoorn, Deventer, Zutphen. • Aan de westzijde grenst het gebied aan de stad Arnhem.

133.110

Hoofdstuk 2.1 Gebiedsbegrenzing

De Liemers is een samenhangende regio van vijf gemeenten die een vergelijkbare problematiek hebben op het gebied van plattelandsontwikkeling en hiervoor een gezamenlijke visie hebben opgesteld voor de toekomst van het gebied. Het prachtige waterrijke, groene en afwisselende landschap van ‘De Liemers‘ wordt anno 2023 in de verre omtrek geroemd. Het is een landschap met rivieren, bossen, grazige weiden en bochtige dijken. Hier stromen de Rijn en de (Oude) IJssel, tussen de stuwwallen van de Veluwe en het Montferland. Dorpen en steden als ’s-Heerenberg, Pannerden, Didam, Wehl, Zevenaar en Lobith ademen de sfeer van de lange en voorname geschiedenis van deze streek. Maar ook voor het recreëren aan het water of in de havens in Giesbeek en Tolkamer komen mensen van heinde en verre naar de Liemers.

Hoofdstuk 2.2 Gebiedsanalyse

In totaal hebben ruim twee honderd bewoners / ondernemers van de Liemers deel genomen aan gebieds- en themabijeenkomsten. Bij alle bijeenkomsten zijn inwoners, lokale belangenverenigingen, agrariers, mkb-ondernemers, vertegenwoordiging vanuit de gemeenten en jongeren aanwezig geweest. Daarmee is de lokale betrokkenheid geborgd. In de bijeenkomsten vonden levendige discussies plaats waarbij niet alleen naar probleemdefinities werd gekeken maar ook gezamenlijk naar doelen en acties. Diverse organisatie hebben zich tijdens deze bijeenkomsten al aangeboden om de geformuleerde acties uit te voeren. De sterke en zwakke punten, kansen en bedreigingen voor dit gebied zijn benoemd. Het is immers van belang om van onderaf, integraal en gebiedsgericht samen te werken. Het doel hiervan is om in lijn met het bestaande beleid op het gebied van ruimtelijke ordening, duurzaamheid, economie en vrijetijdseconomie, een zo duidelijk mogelijk beeld te hebben van waar de kansen voor de regio liggen, maar ook welke thema’s extra aandacht vragen. De bereidheid om zwakke punten en bedreigingen aan te pakken is bij alle betrokkenen nadrukkelijk aanwezig.

De Liemers is gevormd door het water. Heel vroeger door smeltend landijs en de meanderende Rijn. Ook voor de Romeinen, rond het begin van onze jaartelling, was het water van groot belang. Het menselijk ingrijpen in het watersysteem begon in die tijd en vanaf de middeleeuwen ging de mens zich in toenemende mate met het water bemoeien. Er ontstond een innige band tussen het water en de inwoners van de Liemers. In de Liemers wordt het water verdeeld over de rest van Nederland. Bij Spijk komt de Rijn Nederland binnen en in de Liemers wordt geregeld welk Leader gebied De Liemers

Een SWOT analyse is een overzicht van sterkten (Strenghts) en zwaktes (Weaknesses) en kansen (Opportunities) en bedreigingen (Threats). Omdat we deze LOS van onderop hebben geschreven, passend bij de gedachte van LEADER, past daar ook een taal bij die mensen aanspreekt. Na de resultaten uit de SWOT te hebben weergegeven spreken we dan ook verder over parels en obstakels:

Doesburg

• Parels die we kunnen verzilveren (kansen en sterktes) • Obstakels die we willen overwinnen (bedreigingen en zwaktes)

Westervoort

Kansen Een belangrijke kans is om de regio aantrekkelijker te maken voor jongeren. Dit kan door het toevoegen van verschillende voorzieningen (zoals uitgaansgelegenheden, jongerencentra etc.), meer openbaar vervoer in de dorpen, zogenaamde flexwoningen te creëren, meer educatie en kennisdeling over de regio op scholen en een betere samenwerking met de aanliggende Duitse regio’s voor bijvoorbeeld werkgelegenheid. Ook door in te zetten op toerisme is het interessanter voor voorzieningen en recreatie om zich in de regio te vestigen en kan er meer werkgelegenheid gecreëerd worden.

Duiven

Zevenaar

Montferland

7

Er wordt een stijgende jeugd criminaliteit en ondermijning waargenomen. Er is weinig te doen voor de jeugd, waardoor ze het sneller gaan zoeken in de criminaliteit. De afwezigheid van voorzieningen gericht op deze doelgroep (cultuur en sport) maakt het daarnaast bijvoorbeeld ook niet interessant voor hoger opgeleid personeel om naar de regio toe te komen.

De Liemers telt veel specialistische bedrijven die hoogwaardige producten maken. Ondernemers, studenten, technici en onderzoekers die de handen ineen slaan en samenwerken in een nieuw op te richten Fieldlab Smart Industry in de Liemers. Een Fieldlab Smart Industry kan een plek worden, waar het bedrijfsleven en kennisinstellingen samen onderzoek doen, innovaties ontwikkelen en uitdagingen aangaan op het gebied van Smart Industry. De gedachte is dat bedrijven hierin de regie voeren.

Een andere bedreiging is het toekomstperspectief van de agrariërs. Agrariërs ervaren dat het moeilijk is om te ondernemen door hoge grondprijzen, stikstofproblematiek, uitputting van de bodem en klimaatverandering. Er is veel verlies van agrarische activiteit. Als laatste worden de stedelijke ontwikkelingen in het buitengebied genoemd. Er is nog relatief veel groen gebied in de Liemers. Door de stedelijke ontwikkelingen (zoals bedrijventerreinen, zonneparken etc.) worden de groene gebieden steeds meer ingenomen. Dit maakt dat de biodiversiteit afneemt, maar het is ook een bedreiging voor het toerisme en recreatie in de regio. Daarnaast gaan de stedelijke ontwikkelingen in het buitengebied ook ten koste van landbouwgrond, waardoor er minder ruimte is voor duurzame landbouw.

Op InnoFields in Giesbeek is een concentratie van kennis en projecten op het gebied van water- en bodemsystemen. Het betreft een quadruple helix samenwerking die samen uitgebouwd gaat worden naar Soil Valley met een (inter)nationale uitstraling, werkend in de regio. Daarnaast is het belangrijk om in te zetten op duurzame energie in de regio en is de wens om meer zonnepanelen op (bedrijfs)daken te plaatsen, aangezien er nog veel daken zijn waar geen panelen op liggen. Op deze manier hoeven er geen of minder zonneparken gebouwd te worden en kan er een andere bestemming voor deze grond komen (bijv. biologische en kleinschalige landbouw). Zo kan er ook ingezet worden op groenbestemmingen in het buitengebied. Dit biedt de mogelijkheid om het groene hart te creëren en daarbij aan te sluiten bij het Groen-Blauw Raamwerk van de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen. Deze groenbestemmingen zijn dan een plek voor toerisme en recreatie, maar ook voor duurzame landbouw waar agrariërs kunnen wonen en werken. Met deze groenbestemmingen wordt aanvullend ook de biodiversiteit bevorderd.

Zwaktes Over het algemeen wordt ervaren dat de eigen identiteit van de Liemers ontbreekt. Deze wordt momenteel bepaald door de Groene Metropoolregio Arnhem/Nijmegen of de Achterhoek. Een omgevingsvisie voor de gehele Liemers ontbreekt en de communicatie en educatie over de regio kan verder aan kracht winnen. Men heeft daarnaast ook het idee dat er te weinig prioriteit wordt gegeven door gemeenten en andere betrokkenen om deze visie te creëren en uit te dragen.

Sterktes De Liemers wordt omschreven als een mooi gebied met veel natuur, rust en ruimte. Het biedt een divers landschap van uiterwaarden, bosgebied, agrarische grond, maar ook de historische binnenstad van Doesburg en het levendige centrum van Zevenaar horen erbij. Dit maakt dat het toerisme in een deel van de Liemers ook sterk aanwezig is, met name richting het oosten. Vooral de rijke historie en cultuur die de stad Doesburg omvat, is een toeristentrekpleister, maar ook de natuurgebieden in de rest van de Liemers bieden met de mooie wandel- en fietspaden genoeg mogelijkheden om toeristen aan te trekken.

Ook een belangrijk zwak punt in de hele Liemers is de terugloop van/ afwezigheid van voorzieningen en recreatiemogelijkheden, met name voor de jeugd. Zo zijn er bijvoorbeeld weinig uitgaansgelegenheden of andere voorzieningen waardoor de jeugd zich snel(ler) verveelt en dit buiten de regio gaat zoeken. De bereikbaarheid van de regio wordt als niet ideaal ervaren. Dit heeft met name te maken met de afwezigheid van voldoende en goed openbaar vervoer. De regio bestaat uit veel kleine dorpen en daar rijdt niet altijd/ niet vaak genoeg openbaar vervoer om je binnen de regio te kunnen verplaatsen. In aanvulling daarop wordt ervaren dat er te weinig wandel- en fietspaden in de regio zijn. Het is daarbij ook van belang dat alle fietspaden in de avond/nacht verlicht worden, wat nu niet overal het geval is. Dit alles maakt de bereikbaarheid (vooral voor burgers zonder auto) een zwaktepunt.

De regio kenmerkt zich ook door sterk ondernemerschap (inclusief landbouw). Er zijn tal van lokale initiatieven waar streekproducten worden geproduceerd. Zo vindt er bijvoorbeeld tussen Duiven en Westervoort ecologische landbouw plaats die belangrijk is voor de voedselvoorziening in de regio. Het laatste sterke punt voor de regio Liemers is de sterke gemeenschapszin: noaberschap. Deze komt in de hele regio terug. Dit houdt in dat mensen in de gemeenschap elkaar helpen en er voor elkaar zijn. Dit creëert een sterke sociale binding. Mensen ervaren elkaar ook als vriendelijk, hoewel dit vooral geldt voor de mensen die geboren en getogen zijn in de regio.

Op het gebied van burgers is er een kloof tussen de mensen die geboren en getogen zijn in de regio en de mensen die van buiten de regio komen. Dit punt is tweeledig. De ‘autochtone bewoner’ is van mening dat het een zwak punt is van de regio als mensen van buiten naar de regio verhuizen. Degene die van buiten de regio komen ervaren het juist als een zwak punt dat zij zich niet welkom voelen in de regio, omdat ze van buitenaf komen. Er heerst ook een woningtekort en dit houdt de kloof tussen deze twee groepen ook in stand. De autochtone bewoners hebben het idee dat de woningen worden ingepikt door mensen van buitenaf en daardoor de jeugd wordt weggedreven.

Er heerst een hechte verenigingscultuur, waarbij er gewerkt wordt met veel vrijwilligers. Schutterijen en carnavalsverenigingen zijn erg belangrijk in alle kernen en dorpen. Bedreigingen Zowel vergrijzing als ontgroening worden gezien als de grootste bedreigingen voor de regio. Jongeren trekken weg uit de regio wegens de bovengenoemde zwakke punten. De verwachting is ook dat het woningtekort niet snel zal dalen. Dit vormt hier ook een belangrijke bedreiging in. De bouw van nieuwe woningen gaat erg traag, wat maakt dat starters sneller ergens anders naar woningen moeten zoeken.

Als laatste wordt de terugloop van de biodiversiteit genoemd als een belangrijk zwak punt van de regio.

8

Kern SWOT-analyse gebieds- en themabijeenkomsten Bedreigingen

Sterke punten

Vergrijzing en ontgroening Woningtekort Toekomstperspectief agrariërs Zonneparken Stedelijke ontwikkelingen in buitengebied Jeugdcriminaliteit

Mooie (natuur)gebieden met divers landschap Rust & ruimte Lokaal ondernemerschap met streekproducten Sociale binding (noaberschap) Toerisme Goede mogelijkheden voor landbouw

Kansen

Zwakke punten

Korte ketens stimuleren Betrokkenheid jeugd Zonnepanelen op (bedrijfs-)daken (Groen) bestemmingen in buitengebieden Biodiversiteit in het algemeen bevorderen Recreatie stimuleren/bevorderen Toerisme Biologische bedrijfsvoering boeren en kleinschalige landbouw Soil Valley Vergroening van dorpskernen in relatie tot klimaatadaptatie en biodiversiteit. Fieldlab Smart Industry

Terugloop voorzieningen/recreatiemogelijkheden Woningtekort Openbaar vervoer/bereikbaarheid Te weinig wandel- en fietspaden Ontbreken identiteit de Liemers Communicatie en educatie over regio Biodiversiteit loopt terug Kloof tussen ‘autochtonen inwoners uit de regio’ en ‘import uit het Westen’

2.2.1. Parels die we kunnen verzilveren

2.2.2 Obstakels die we willen overwinnen

Vanuit die kernwaarden en de kracht om dromen om te zetten in daden, hebben inwoners en ondernemers de volgende parels benoemd:

Voor de Liemers zien de bewoners de volgende bedreigingen en zwaktes die we willen ombuigen.

• Bundeling van aanwezige kennis over verbetering van het bodem- en watersysteem en duurzame landbouw. • Regionale korte voedselketens door lokale ondernemers met mooie streekproducten, die tevens als educatie voor de nieuwe inwoners en stedelingen kunnen dienen. • Recreatie en toerisme versterken, in combinatie met natuur, water, cultuur en agro. • Het thema water en de beheersing daarvan koppelen aan het Liemerse verhaal over de Romeinen, de tachtigjarige oorlog, de Hollandse waterlinie en de Tweede Wereldoorlog. • Het gebruik van water in het dagelijkse leven van de inwoners koppelen aan de verhalen over de vorming van het landschap door water en specifiek het gebruik en de beheersing daarvan. • Het groene hart van de Liemers groener maken en multifunctioneel: duurzame landbouw, recreatie / toerisme en natuur. • Dorpskernen en wijken vergroenen en klimaatadaptief maken. • Het actieve verenigingsleven en noaberschap gebruiken om de leefbaarheid in de kleine kernen en kwetsbare wijken te vergroten. • Daken gebruiken voor zonnepanelen, zeker ook de logistieke panden. • Educatie als basis voor de verduurzaming en het bevorderen van biodiversiteit. • Gebruik de kennis van de inwoners en nieuwe stedelingen om de Liemers duurzamer, socialer en leefbaarder te maken. • Bundeling van krachten aanwezig op het gebied van Smart Industries.

• K ansen bieden aan agrariërs die de slag naar duurzaamheid willen maken. • V ersterken van het openbaar vervoer, zeker in de noord-zuid richting. • N ieuwe inwoners verbinden aan mensen die al in de Liemers wonen om zo wederzijds begrip te krijgen. • Voldoende woningen voor starters. •W  andel- en fietspaden uitbreiden, met plekken om vogels te spotten en van de natuur te genieten. • O ndanks de verstedelijking de kwaliteit van het groen en de (relatieve) rust behouden. •M  eer als de Liemers gezamenlijk optreden om de maatschappelijke problemen aan te pakken. •W  erkgelegenheid voor jongeren en hoog opgeleiden aantrekkelijk maken om hen te behouden in de regio. • Ruimte voor experimenten en innovaties creëren. • B iodiversiteit bevorderen in dorpen, wijken, bedrijventerreinen en landbouwgebieden. • Wet- en regelgeving ombuigen naar experimenteerruimte voor nieuwe ideeën.

9

2.2.3 Eindconclusie

Krachtenveldanalyse De belangrijkste stakeholders, naast de provincie Gelderland, in de regio zijn:

Vanuit de Liemerse Ambassade worden de accenten voor de Liemers gelegd bij de sectoren vrijetijdseconomie, logistiek, agrarische economie en maakindustrie. Gebiedsgericht wordt samengewerkt door de gemeenten en respectievelijke actoren met de nadruk op een balans tussen wonen, werken, recreëren, mobiliteit, landbouw en natuur/landschap. Veel van deze aspecten komen ook weer terug uit de gesprekken en enquêtes met de bedrijven en inwoners. Deze zijn gebaseerd en geprioriteerd op de ontwikkelbehoeften weergegeven in de te verzilveren parels en te overwinnen obstakels. Vanuit deze gebiedsanalyse alsmede bestaand beleid van de gemeenten komen wij tot de in hoofdstuk 3 beschreven strategie, doelstellingen en thema’s.

Liemerse Ambassade De Liemerse Ambassade bundelt alle krachten vanuit ondernemers, overheid(bundeling van de vijf gemeenten), onderwijs en de inwoners. Zij helpen project ideeën te realiseren van trotse Liemerse inwoners en bedrijven. Dat doen ze door hun krachten te verbinden, talenten te ontwikkelen, middelen te verwerven en de resultaten aan het hele land te laten zien. De Liemerse Ambassade is het knooppunt in het regionaal economisch netwerk. Door gezamenlijk op te trekken en te organiseren wordt er efficiënt samengewerkt en is er in een vroegtijdig stadium zicht op gebiedsinitiatieven. Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen De Liemers maakt onderdeel uit van de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen. Hierbinnen werkt men samen aan vijf belangrijke en urgente maatschappelijke opgaven. Deze opgaven bevinden zich vooral op het fysieke domein: woningbouw, circulariteit, economie en mobiliteit. Maar ook samenwerking op het gebied van cultuur en toerisme is een aandachtsveld. Met als doel het realiseren van groei én het versterken van het groene karakter van onze bijzondere regio. Qua thema’s sluit dit goed aan bij de LEADER aanvraag. Sociaal kapitaal; de kracht van de inwoners De Liemers kent sterke netwerken die effectief bijdragen aan de vitaliteit en leefbaarheid van het landelijk gebied.

Dit zijn sterke netwerken in het sociale (verenigings)leven, maar ook in het bedrijfsleven, zoals een sterke ondernemersvereniging Lindus, MKB-verenigingen, Logistic Valley en Soil Valley; deze sociale en professionele netwerken overlappen elkaar. Veel wordt lokaal geregeld, zonder overheidsbemoeienis. Dit wordt ook wel sociaal kapitaal genoemd. Juist dit sociaal kapitaal is een kracht van de Liemers voor de toekomst. In informele netwerken worden onder andere ook contacten met het bedrijfsleven gelegd en het stimuleert samenwerking. Samenwerking is goed voor economie en innovatie, maar ook voor de vitaliteit van kleine kernen. Ook met het zicht op sociale verbanden en structuren. Sociale (ver)binding op lokaal niveau is van belang voor een gebied waarin vergrijzing een gegeven is. Zeker ook gelet op het in stand houden van (basis) voorzieningen om een gemeenschap, kern of buurt leefbaar te houden. De inwoners van de Liemers staan dus centraal. Dat is ook waar LEADER Regio de Liemers voor staat, lokale ontwikkeling door lokale inwoners. Een bottom-up benadering vraagt actieve inzet van de inwoners in het gebied. Tegelijkertijd zijn zij ook degenen die direct profijt hebben van deze lokale aanpak. Maatschappelijk middenveld Van een sterk sociaal kapitaal is het een kleine stap naar een sterk maatschappelijk middenveld.

Maatschappelijke organisaties zijn goed vertegenwoordigd in de Liemers en kennen dwarsverbanden met regionale en plaatselijke organisaties. Het maatschappelijk middenveld is en wordt nauw betrokken bij de gebiedsontwikkeling in de Liemers. Dat is ook terug te zien in de deelname van maatschappelijke organisaties aan de gebiedsbijeenkomsten: buurtschaps- en dorpsbelangenorganisaties, LTO, Landschapsbeheer Gelderland, Stichting Mooie Gronden, Jongerenorganisatie HOPE XXL, natuurorganisaties, recreatief-toeristisch bedrijfsleven, Kijk verder in de Liemers, kunst-, musea- en cultuurorganisaties.

10

11

Hoofdstuk 3

Strategie voor de Liemers Hoofdstuk 3.1 Strategie, algemene doelstellingen en thema’s

houdend met de voortdurend veranderende maatschappij. Biodiversiteit, natuurherstel, klimaatadaptatie, sociale inclusie en circulaire economie lopen als een satéprikker door de thema’s.

Strategie De LEADER-aanpak voor de ontwikkeling van het Liemerse platteland zal langs de onderstaande strategische lijnen verlopen. De keuze voor deze strategie is gebaseerd op het huidige beleid, de gebiedsanalyse en knelpunten, suggesties, wensen en ideeën die de inwoners hebben aangedragen. 1. O ntwikkelen van (nieuwe)vormen van rendabele en economische bedrijvigheid met als uitgangspunt behoud en ontwikkeling van een landschap met een grote biodiversiteit als het basis kapitaal van de plattelandseconomie en in samenhang met maatschappelijke doelen en opgaven. 2. Creëren van een aantrekkelijk woon- en werkklimaat op het platteland door versterking sociale cohesie en het actief betrekken van de lokale gemeenschap met het landschap als uitgangspunt. .

Thema’s Sociale en economisch vitale kernen en dorpen. Met de ontwikkeling van lokale sterke en vitale gemeenschappen, waarin we ons noaberschap koesteren en vrijwilligerswerk stimuleren, willen we kleine kernen sociaal en economisch vitaal houden. Met de vergrijzing en andere uitdagingen in het vooruitzicht, is stilstand achteruitgang en wordt de roep om het faciliteren van initiatieven van inwoners steeds groter. Gemeenschappen zijn krachtig in het bedenken van oplossingen waarbij sociale inclusie, het stimuleren van ontmoeting en het nadenken over zorg en voorzieningen dichtbij mensen, van grote betekenis zijn. Bereikbaarheid speelt daarbij een belangrijke rol. Om in te spelen op de vergrijzing en krimp in het buitengebied, moet er onder andere ingezet worden op de jeugd. Jongvolwassenen zullen verleid moeten worden om in de Liemers (terug te keren om) te wonen en te werken. Dat betekent dat er een goed woon- en werkklimaat gecreëerd moet worden op het platteland. Het binden van jongeren en jongvolwassenen aan de Liemers zorgt voor een evenwichtiger bevolkingsopbouw, waardoor er meer balans ontstaat tussen stad en platteland. Ook toerisme kan een bijdrage leveren aan vitale kernen en dorpen.

Algemene doelstellingen LEADER is een Europees programma en draagt bij aan de doelen uit het NSP: a. Doel D (SO4) Klimaatverandering en duurzame energie: Bijdragen tot matiging van en aanpassing aan klimaatverandering, onder meer door de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen en meer koolstof vast te leggen, duurzame energie te bevorderen en de ontwikkeling van weerbare teeltsystemen. b. Doel E (SO5) Efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen: Bevordering van de duurzame ontwikkeling en het efficiënte beheer van natuurlijke hulpbronnen zoals water, bodem en lucht, onder meer door de afhankelijkheid van chemische middelen te verkleinen. c. Doel F (SO6) Bescherming van de biodiversiteit: Bijdragen tot het tot staan brengen en ombuigen van biodiversiteitsverlies, tot versterking van ecosysteemdiensten en tot de instandhouding van habitats en landschappen. d. Doel H (SO8) Duurzame ontwikkeling in plattelandsgebieden: Bevorderen van de werkgelegenheid, groei, gendergelijkheid, sociale inclusie en lokale ontwikkeling in plattelandsgebieden, met inbegrip van bio-economie en duurzame bosbouw.

Lokaal voedsel van een gezonde bodem met een goed verdienmodel. Specifiek is de inzet van het LEADER-programma bedoeld voor kleinere, lokale projecten die bijdragen aan de noodzakelijke transitie van de agrarische sector in de regio rekening houdend met aspecten van stikstof, biodiversiteit etc. Doel hierbij is om een bijdrage te leveren aan een duurzaam ontwikkelingsperspectief voor een veerkrachtige landbouw waarin uitwerking wordt gegeven aan doelen, opgaven en kansen voor de agrarische sector in haar diversiteit, in samenhang met genoemde maatschappelijke doelen en opgaven en met behoud van het aantrekkelijk karakter van het Liemerse platteland. Daarnaast zullen er activiteiten ontwikkeld worden ter bevordering van de duurzame ontwikkeling en het efficiënte beheer van natuurlijke hulpbronnen zoals water, bodem en lucht, onder meer door de afhankelijkheid van chemische middelen te verkleinen. Door gezamenlijke inzet van burgers, wetenschap, overheden, boeren, water- en natuurbeheerders en het bedrijfsleven willen we innovaties versnellen (in techniek en diensten, in sociaal handelen en in systemen) op het gebied van water- en bodemsystemen en de daarmee samenhangende teelt methoden.

De inwoners in de Liemers gaven aan dat doel H belangrijk was. Daarnaast willen zij vooral inzetten op de doelen E en F, efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen en bescherming van de biodiversiteit. Daaraan wordt dan ook automatisch doelstellingen behorend bij doel D behaald op het gebied van koolstofvastlegging en weerbare teeltsystemen. Daarnaast hebben mensen zich uitgesproken over welke andere onderwerpen zij belangrijk vinden om in de komende maanden invulling te geven aan de ontwikkeling van het platteland.

Duurzame vrijetijdseconomie in de Liemers. We hebben een prachtig gebied, dat ontzettend veel te bieden heeft aan zowel onze inwoners als aan bezoekers. Naast wonen en werken is ontspannen een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven. Recreatie en toerisme bieden kansen om ons mooie gebied en de parels die we koesteren, te laten zien, maar ook om ze in stand te houden. De regio is aantrekkelijk door de ligging aan het water, de mooie natuur en de rijke cultuurhistorie. Hier liggen volop kansen voor verblijfsrecreatie. Nieuwe manieren van het buitenleven ‘beleven’ passen in de Liemers. Ook leren en educatie past binnen dit thema. De verbinding tussen stad en platteland biedt kansen om natuureducatie te versterken, maar ook om kennis uit te breiden over korte voedselketens, over de tradities van ons landschap en over de kracht van de natuur en het water. Invulling geven aan een duurzame vrijetijdseconomie in de Liemers draagt bij aan een aantrekkelijk woon- en vestigingsklimaat alsmede meer werkgelegenheid.

Het gaat daarbij om: • Vergroening van de dorpskernen. • Biodiversiteit en natuurontwikkeling. • Ontmoetingen en sociale cohesie. • Wonen, voorzieningen en werkgelegenheid jongeren. • Vrijetijdseconomie versterken. • Lokale producten en korte ketens. • Nieuwe bedrijvigheid. Bovenstaande strategische lijnen zijn verder uitgewerkt in vier thema’s met hun bijbehorende doelstellingen. Deze thema’s worden ingevuld vanuit de kracht van de samenleving. LEADER is daarbij een prachtig programma, waarbij organisaties en inwoners uit de regio hun projecten kunnen indienen. Deze thema’s zijn natuurlijk ook weer samenhangend. Binnen die thema’s gaat het over experimenteerruimte, educatie, verbinding en innovatie ten gunste van de vitaliteit en de leefbaarheid van het platteland, rekening

12

Toekomstbestendige bedrijvigheid. We willen ruimte bieden aan innovatieve ideeën en experimenten die bijdragen aan nieuwe bedrijvigheid met een goed verdienmodel. Nieuwe bedrijvigheid in het buitengebied, vernieuwende woon- of zorgconcepten, bijzondere ideeën over duurzaamheid, biodiversiteit of over klimaatadaptatie. Binnen dit thema past lef, het enkelvoud van leven. Binnen dit thema hopen we ook de verbinding te kunnen leggen met onze talentvolle jongeren verbonden aan de onderwijsinstellingen die dicht tegen onze regio aan liggen. De oprichting van een Fieldlab Smart Industry draagt bij aan deze ontwikkeling. Samenwerking LEADER Regio de Liemers zet in op (boven)regionale samenwerking. Samenwerken en verbinden staat voor LEADER Regio de Liemers centraal. Dat betekent ook dat de LAG actief de samenwerking opzoekt met aangrenzende regio’s en LEADER-gebieden. Ook zal aansluiting worden gezocht bij bestaande processen, projecten en partijen. Met als doel om gezamenlijk te werken aan (LEADER) overstijgende thema’s als stad-platteland relaties, circulaire economie, vrijetijdseconomie en duurzaam voedsel uit eigen grond. Deze thema’s zijn niet alleen uniek voor de Liemers maar ook belangrijk in de LEADER-gebieden Achterhoek en het rurale gebied van Rijk van Nijmegen Maas en Waal.

Aansluiting en samenwerking wordt gecontinueerd bij de opgaven van de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen, 8RHK Ambassadeurs en de Liemers Economische Visie.

13

Hoofdstuk 3.2 Meetbare doelstellingen Om onszelf scherp te houden stellen we onszelf een aantal meetbare resultaten ten doel, waarbij we aangeven dat maatwerk en mensenwerk altijd leidend is als belangrijkste indicator. In de midterm-review 2025 evalueren we de stand van zaken en stellen waar nodig bij. Thema

Subdoelen die daarbij passen

Meetbare indicatoren

Sociale en economische vitale kernen en dorpen.

• Sterke lokale gemeenschappen. • Stimuleren noaberschap en vrijwilligerswerk. • Versterken sociale cohesie. • Stimuleren van ontmoetingen. • Zorg en voorzieningen dichtbij de mensen. • Versterken biodiversiteit. • Vergroening kernen. • Stimuleren werkgelegenheid jongeren in de Liemers.

• 5 projecten specifiek gericht op buurtinitiatieven voor verbetering fysieke leefomgeving. • 5 projecten specifiek gericht op sociale cohesie tussen verschillende bewonersgroepen. • 1 project voor de stimulering werkgelegenheid jongeren in de Liemers. • 1 project op het gebied van de verbetering van de bereikbaarheid in de Liemers. • 1 project gericht op een vernieuwend woonconcept. • 2 excursies gericht op voorbeelden van buurtinitiatieven.

Verbinding NSP Needs: N23 Lokaal voedsel van een gezonde bodem met een goed verdienmodel.

• Nieuwe verdienmodellen voor agrariërs. • Kennis uitbreiden over korte voedselketens. • Bijdragen aan CO2 vermindering en het verkorten van voedsel-, stikstof-, en fosfaatketens. • Versterken biodiversiteit. • Versterken van natuurwaarden. • Efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen. • Bewustwording creëren. Verbinding NSP Needs: N12, N13, N15, N16, N17, N18

Duurzame vrijetijdseconomie in de Liemers.

• Verbreding en versterking van de plattelandseconomie aansluitend bij het verhaal van de Liemers. • Nieuwe manieren van “buitenleven “ beleven. • Stimuleren verbinding stad en platteland. • Bewaken van onze tradities en cultuurhistorie. • Bewustwording creëren van het belang van duurzame vrijetijdseconomie. Verbinding NSP Needs: N18, N19

Toekomstbestendige bedrijvigheid.

• Ketensamenwerking en samenwerking met verschillende branches leidt tot duurzame innovaties. • Ruimte aan innovaties die de leefbaarheid van het platteland ten goede komen. • Ontwikkelen nieuwe bedrijvigheid in het buitengebied. • Innovatieve duurzaamheidsaanpak of klimaatadaptatie. • Samenwerking met het onderwijs. Verbinding NSP Needs: N13, N15, N24

Samenwerking

• Bijdrage leveren aan (regio-overschrijdende) vraagstukken. • Bewustwording van vergelijkbare problematieken en oplossingen. • Leren van elkaars good en bad practices.

14

• 3 projecten op het gebied van (proces van) vinden/samenstellen van nieuwe agrarische verdienmodellen. • 3 projecten die zich richten op kringlopen die stad en platteland op een duurzame manier met elkaar verbinden. • 1 PPS project ter verbetering van het bodem- en watersysteem met test en demonstratie mogelijkheden. • 4 educatieprojecten. • 2 kennisbijeenkomsten op het gebied van korte voedselketens. • 3 projecten voor het ontwerpen van een model om (groepen van) ondernemers in het gebied te laten verdienen aan de kwaliteiten van cultuurhistorie, het thema water en het landschap. • 4 gerealiseerde stad-plattelandsverbindingen/ arrangementen met onder andere aandacht voor natuurbeleving, biodiversiteit, water, klimaatadaptatie en kringlooplandbouw. • 4 educatieprojecten. • 2 kennisbijeenkomsten/excursies op het gebied van biodiversiteit. • 1 PPS project rond Smart Industries waar ideeën en experimenten leiden tot nieuwe duurzame (inclusief circulaire) bedrijvigheid. • 4 projecten gericht op innovaties die de leefbaarheid van het platteland ten goede komen. • Jaarlijks een challenge voor onderwijs over een thema binnen de LEADER aanpak in de Liemers. • 3 demonstratieprojecten over duurzaamheidsaanpak of klimaatadaptatie. • 2 kennisbijeenkomsten/excursies op het gebied van duurzaamheidsaanpak of klimaatadaptatie. • 3 samenwerkingsprojecten binnen Nederland.

15

Hoofdstuk 4

Activiteitenplan De ambitie en doelen worden met name gehaald door de uitvoering van projecten. Maar ook de rol van de LAG als aanjager en verbinder draagt bij aan de ambities doordat kennis wordt gedeeld, netwerken worden gevormd en er binnen de verschillende thema’s gewerkt wordt aan bewustwording. Een goede mix van de activiteiten is van belang om succesvol te worden.

Hoofdstuk 4.4 Bestuur en organisatie Lokale Actie Groep (LAG)

Basisactiviteiten*: Uitvoering projecten Besturen en organiseren Samenwerking Communicatie Aanjagen en deskundigheidsbevordering Administratie

Activiteit Omschrijving 10 Periodiek vergaderen voor beoordeling van ingediende projecten en vaststellen adviezen aan GS. 11 Zorgen voor duidelijke vastlegging van de (openbare) bijeenkomsten en publicatie van de verslagen ten behoeve van transparante besluitvorming. 12 Zorgen voor een blijvend goede personele invulling van de LAG (vervanging van leden die gedurende de looptijd om uiteenlopende redenen kunnen uitvallen). 13 Opstellen en vaststellen van jaarverslagen. De jaarverslagen geven een beeld van de behaalde inhoudelijke resultaten, de budgetbesteding en de realisatie van de meetbare doelen. Jaarlijkse werkplannen geven een vooruitblik.

(*) Deze basisactiviteiten komen ook terug in de begroting (hoofdstuk 6)

Hoofdstuk 4.1 Uitvoering van projecten Het onderdeel uitvoering van projecten vormt samen met het onderdeel aanjaagactiviteiten en deskundigheidsbevordering de kern van het activiteitenplan. Bij uitvoering van projecten gaat het om initiatieven van bewoners, bedrijven en lokale organisaties, die rechtstreeks bijdragen aan de doelen zoals beschreven in hoofdstuk 3. Voorbeelden van die projecten zijn daarbij (niet uitputtend) benoemd. Activiteit Omschrijving 1 Begeleiden en ondersteunen van initiatiefnemers bij het organiseren van projecten en het indienen van subsidieverzoeken. 2 Beoordelen van ingediende projectplannen en adviseren aan GS. 3 Begeleiden van initiatiefnemers bij uitvoering en administratieve afhandeling van hun projecten.

Hoofdstuk 4.5 Communicatie Activiteit Omschrijving 14 Zorgen voor goede communicatielijnen met de secretaris van de LAG (coördinator), als spin in het web. Deze moet gemakkelijk bereikbaar en aanspreekbaar zijn op een werkplek en website. 15 Uitwerken van een communicatieplan. De communicatie zal zich vooral richten op het aanjagen van plaatselijke initiatieven en op deskundigheidsbevordering. De primaire doelgroep zijn (potentiële) initiatiefnemers in de verschillende sectoren. Daarnaast zijn de gemeenten een belangrijke doelgroep omdat die op allerlei manieren faciliteiten en medewerking kunnen bieden aan lokale initiatieven. 16 Ontwikkelen van communicatiemiddelen. In het communicatieplan zal dit verder worden uitgewerkt. In ieder geval is een informatieve brochure nodig met een beschrijving van het LEADER-project en spelregels voor het indienen van projectvoorstellen. Daarnaast is een website nodig en een plan voor gerichte inzet van de social media.

Hoofdstuk 4.2 Samenwerking Activiteit Omschrijving 4 Netwerken met andere (LEADER-)gebieden. Contacten leggen en onderhouden met plaatselijke organisaties en personen in Nederland. 5 Organiseren en/of faciliteren van nationale bijeenkomsten van lokale actoren, gericht op samenwerking en afstemming van activiteiten.

Hoofdstuk 4.3 Aanjaagactiviteiten en deskundigheidsbevordering

Hoofdstuk 4.6 Administratie

Bij deze activiteit gaat het om projecten en activiteiten die zich primair richten op het bevorderen van lokale initiatieven. Het kan bijvoorbeeld gaan over bijeenkomsten voor kennisuitwisseling, opbouwen van netwerken voor het bij elkaar brengen van vraag en aanbod of het organiseren van trainingen of workshops.

Activiteit Omschrijving 17 Opzetten en bijhouden van een financiële administratie voor de kosten van de activiteiten van de LAG. 18 Opzetten en bijhouden van archief. 19 Administratief afhandelen subsidietraject voor de kosten van de LAG (tussentijdse rapportages, declaraties en eindafrekening kosten).

Activiteit Omschrijving 6 Bijeenbrengen en verbinden van mensen, initiatieven, ideeën en mogelijkheden; de inspanning is gericht op het vervullen van de “makelaarsrol”. 7 Professioneel ondersteunen van initiatiefnemers bij organisatie en uitwerking van hun projecten. 8 Organiseren van trainingen en workshops. 9 Deelnemen aan het Landelijk Leader Netwerk en opbouwen en onderhouden van een regionaal netwerk voor plattelandsontwikkeling.

16

17

Hoofdstuk 5

Organisatie Hoofdstuk 5.1 Positie, taken en bevoegdheden LAG

Monitoren en evalueren Dit betreft het toezien op de uitvoering van de Lokale Ontwikkelingsstrategie voor zowel de tijdige realisatie van doelen en output, als verantwoorde besteding van de publieke middelen. Ten behoeve van de voortgangscontrole, evaluatie en verantwoording stelt de LAG jaarlijks een activiteitenplan en jaarverslag vast. De methode van monitoring is verder beschreven in het reglement deel II (hoofdstuk 7).

Met het vaststellen van de LOS heeft Gedeputeerde Staten (GS) ook het LEADER-gebied vastgesteld. Binnen dat gebied zijn de regels van GLB-NSP Interventie I.77.3 (LEADER) van toepassing, in zoverre heeft het gebied dus een formele juridische structuur gekregen en de LAG zeggenschap over de toegezegde budgetten en kan deze uitgeven op de wijze waarop dit in deze LOS is vastgelegd. In bijlage 5. is de procesbeschrijving samenwerking LAG - GS opgenomen.

Naast de LAG wordt onder leiding van de LEADER-coördinator een ‘expert-team’ van adviseurs ingesteld die ondersteuning bieden bij de ontwikkeling van projectideeën en de oriënterende aanvraag. Ook bij het opstellen van de voortgangsrapportages en de eindrapportage kan dit team worden ingezet.

De Lokale Actie Groep (LAG) is verantwoordelijk voor de uitvoering van de Lokale Ontwikkelingsstrategie (LOS) van LEADER Regio de Liemers. Dit in samenwerking met de LEADER-coördinator en adviseurs van de deelnemende gemeenten Doesburg, Duiven, Montferland, Westervoort en Zevenaar, het waterschap Rijn IJssel, de Liemerse Ambassade en de provincie Gelderland.

Deelnemers ‘expert-team’ kunnen zijn: • uit elke deelnemende gemeente een ambtenaar. • medewerker van het waterschap. • ambtenaar van de provincie Gelderland. • medewerkers van professionele organisaties die ervaring hebben met EU-projectaanvragen.

De belangrijkste taken van de LAG zijn het stimuleren van projectontwikkeling en de beoordeling van ingediende projecten. De te leveren bijdrage van de projecten aan het bereiken van de doelen uit de LOS is hierbij cruciaal. Het geven van voorlichting, kennisoverdracht en communicatie / publiciteit zijn van groot belang voor de verkrijging van nieuwe projecten en om doelstellingen te realiseren.

Rol Stimulus / RVO en Provincie Gelderland In de uitvoering van de Lokale Ontwikkelingsstrategie werkt de LAG nauw samen met de provincie Gelderland als opdrachtgever en Stimulus en RVO als beoordelings- respectievelijk betaalorgaan. Via het provincieloket worden aanvragen officieel ingediend in het uitvoeringsplatform van Stimulus. De definitieve besluitvorming over de projecten, inclusief het verlenen van de beschikking aan de projectaanvragers, is door de provincie Gelderland ondergebracht bij Stimulus welke onder andere toetst op EU-conformiteit. Stimulus / RVO: • V erzorgt de betaling van de subsidie aan projectaanvragers. Dat geldt niet alleen voor de EU-bijdrage, maar ook voor de bijdragen van de provincie Gelderland. Jaarlijks factureert de Liemerse Ambassade de bijdragen uit hoofde van cofinanciering aan de lokale overheden en het waterschap. • L evert voortgang- en managementrapportages voor Gedeputeerde Staten en de LAG op grond van het uitvoeringsplatform. • V oert de voorgeschreven controles uit, waarmee zij als subsidieloket kan garanderen dat de subsidie rechtmatig wordt toegekend.

Taken De kerntaken van de LAG bestaan uit: • Verbinden en netwerken. • Begeleiden en ondersteunen. • Beoordelen en selecteren. • Monitoren en evalueren. Verbinden en netwerken Vooral in de beginfase zal de LAG zich sterk richten op het verder betrekken van bewoners en bedrijven bij het LEADER-programma van Regio de Liemers. Een belangrijke rol van de LAG is immers het verbinden van alle partijen die kunnen bijdragen aan de realisatie van de gekozen strategie en programmalijnen van het LEADER-programma. Hiertoe zal de LAG gericht activiteiten ontplooien ter stimulering van bewoners en gebiedspartijen (ondernemers, kennisinstituten, maatschappelijke organisaties, financiers en subsidienten, bestuurders en politiek) tot de aanzet van nieuwe initiatieven en projecten. In de vorm van gerichte contacten en het actief opbouwen en onderhouden van een breed netwerk acteren de leden van de LAG als ambassadeurs voor de realisatie van de Lokale Ontwikkelingsstrategie. Speciale aandacht zal gevestigd zijn op de samenwerking met de (LEADER) regio’s de Achterhoek, Rijk van Nijmegen Maas en Waal, de Groene Metropool Regio Arnhem-Nijmegen en het Duitse achterland.

Relatie met andere stakeholders in het gebied en rechtsvorm Stichting de Liemerse Ambassade is de juridische rechtspersoon die de verantwoordelijkheid draagt voor het beheer en de uitvoering van het LEADER-programma in Regio de Liemers. Daarnaast heeft de Liemerse Ambassade een programmateam dat zich bezighoudt met de uitvoering van de Liemerse Economische Visie (LEV) met de focus sectoren Vrijetijdseconomie, Logistiek, Agrarisch en Maakindustrie (VLAM). Daarbij wordt in de regio nauw samengewerkt met alle stakeholders uit deze sectoren, teneinde de sociaaleconomische ontwikkeling van het gebied te bevorderen. Vanzelfsprekend vormen de thema’s duurzame energie, biodiversiteit hier onderdeel van, alsmede het beheer van de natuurlijke hulpbronnen bodem, water en lucht.

Begeleiden en ondersteunen Initiatiefnemers van projecten kunnen rekenen op begeleiding en ondersteuning bij de concrete uitwerking, het indienen en de uitvoering van hun projecten. Het gaat daarbij om inhoudelijke, organisatorische en administratieve zaken. Maar ook voor het zoeken naar aanvullende financiering of doorverwijzing naar andere organisaties voor ondersteuning op specifieke terreinen. Beoordelen en selecteren Beoordelen en selecteren van door initiatiefnemers voor subsidiëring ingediende projecten en het vervolgens uitbrengen voor een formeel advies aan Gedeputeerde Staten, is de belangrijkste taak van de LAG. De beoordeling richt zich primair op de vraag of het project bijdraagt aan de realisatie van de gekozen strategie. De LAG stuurt daarbij op een eerlijke en zoveel als mogelijke geografische spreiding van de projecten. De criteria en de procedure voor de selectie van projecten staan beschreven in deel II (hoofdstuk 7) van dit document.

18

Hoofdstuk 5.2 Profiel en samenstelling LAG De samenstelling en het profiel van de LAG zijn toegespitst op de centrale doelstelling weergegeven in hoofdstuk 3 en de optimale vervulling van de in de voorafgaande paragraaf beschreven kerntaken, met het actief leggen van verbindingen als primaire taak. De LAG als geheel beschikt daarom over een uitgebreid netwerk van contacten (maatschappelijke organisaties, politiek en bestuur, bedrijfsleven, internationaal, jongeren), veel lokale geschiedenis en daarnaast specifieke kennis en ervaring op relevante vakgebieden (financieel, inhoudelijk, bestuurlijk, arbeidsmarkt, ondernemerschap). Op basis van deze uitgangspunten is een generieke profielschets voor LAG-leden opgesteld welke is opgenomen in bijlage 2. De expertise, ervaring en kennis van de afzonderlijke LAG leden moeten complementair zijn. Alle leden van de LAG treden in die rol nadrukkelijk niet op als vertegenwoordiger van een organisatie, bedrijf of belangengroep. Hun gezamenlijke drijfveer is het realiseren van het gebiedsperspectief zoals beschreven in deze Lokale Ontwikkelingsstrategie. De LAG bestaat uit leden, voorzitter, LEADER-coördinator en adviseurs van gemeenten, provincie, waterschap en Liemerse Ambassade. De LAG wordt ondersteund door de Liemerse Ambassade op het gebied van de financiële administratie.

De communicatieadviseur van de Liemerse Ambassade en communicatieadviseurs van de gemeenten bieden ondersteuning op het gebied van communicatie. Het secretariaat van de Liemerse Ambassade ondersteunt bij de organisatie van (netwerk) bijeenkomsten. De samenstelling van de LAG is volop in voorbereiding. De procedure daarvoor staat beschreven in bijlage 2. De werving en selectie van de LAG-leden gebeurt door de directeur van de Liemerse Ambassade. Die is onafhankelijk en beschikt over ruime bestuurlijke ervaring en een relevant bestuurlijk en maatschappelijk netwerk in de Liemers en directe omgeving. Leidend voor de selectie zijn de generieke profielschets, de complementariteit, een evenwichtige verdeling man-vrouw en de verdeling tussen publieke en private sector. Maximaal 49% van het aantal stemgerechtigden in de Lokale Actie Groep zal een publieke organisatie vertegenwoordigen en de LAG als geheel zal een goede afspiegeling zijn van de Liemerse lokale gemeenschap en doelgroepen / sectoren. Een achttal zetels in de LAG is gereserveerd voor onafhankelijke burgers uit het gebied. Eén uit de gemeenten Doesburg en Westervoort en twee uit de gemeenten Duiven, Montferland en Zevenaar. Daarnaast zullen vanuit de private sector vertegenwoordigers van belangenorganisaties uit de landbouw en het lokale bedrijfsleven in de LAG worden opgenomen.

De publieke invulling vindt plaats door een wethouder per deelnemende gemeente, alsmede een heemraad van het waterschap. Alles bij elkaar leidt deze benadering ertoe dat de LAG in grote meerderheid bestaat uit leden die afkomstig zijn uit de bevolking en de private sector en onafhankelijk kunnen opereren. Om slagvaardig en doelmatig te kunnen werken moet de LAG enerzijds niet te groot zijn en anderzijds wel een goede afspiegeling van alle doelgroepen zijn. De inzet is om te beginnen met een omvang van maximaal 15 leden (oneven aantal) inclusief de voorzitter. De onderlinge samenwerking en het vergaderstramien kan de LAG gaandeweg naar eigen wens invullen. Zo is het niet ondenkbaar dat voor het initiëren en begeleiden van specifieke projecten subgroepen uit de LAG worden gevormd. Nevenstaand overzicht geeft een voorlopig beeld van de samenstelling van de LAG, met een verdeling van de zetels over de verschillende sectoren, werkvelden en organisaties. De actuele samenstelling van de LAG staat beschreven op onze website www.leaderdeliemers.nl

19

Hoofdstuk 5.3 Organisatie van de uitvoering

‘werkgever’ van de coördinator (Stichting de Liemerse Ambassade) naar een passende oplossing.

Werkorganisatie De werkorganisatie wordt ondergebracht bij de initiatiefnemer Stichting de Liemerse Ambassade die ook zal optreden als formele trekker van het project. Dat betekent dat de Liemerse Ambassade de aanvraag indient en verantwoordelijk is voor de administratie en het financieel beheer van het werkbudget voor de LAG. Dit betreft uitsluitend een administratieve constructie. Voor de uitvoering, besluiten en adviezen is de LAG bevoegd.

De activiteiten van de LEADER-coördinator betreffen: • Advies en begeleiding van projectaanvragers. • Voorbereiding, ondersteuning en coördinatie van de LAG-bijeenkomsten. • Intermediair tussen LAG en de projectaanvragers. • Verslaglegging over de voortgang van de Lokale Ontwikkelingsstrategie en de projecten. • Aansturen van communicatie en marketing. • Coördineren van kennisuitwisseling met relevante LEADER-netwerken. • Begeleiding en bewaking van lopende projecten (monitoring). • Evaluaties programma en projecten (tussentijds en eind). • B udgetbewaking en betalingsverkeer (in samenwerking met Stimulus / RVO). • Verzorging van algemene- en financiële voortgangsrapportages. • Externe verslaglegging (jaarverslag, verantwoording accountant). • Toetsing / monitoring voortgang en evaluatie Lokale Ontwikkelingsstrategie.

Om ongewenste verweving van belangen te voorkomen zal bij de beoordeling van elk project of activiteit transparant gemaakt worden of één van de vertegenwoordigende partijen er belang bij heeft en waaruit dat belang dan bestaat. Dat blijft niet steken in goede voornemens, maar wordt ook formeel geregeld in het Reglement van orde en werkwijze LAG (zie hoofdstuk 7). Daar staat in dat LAG-leden altijd hun eventuele betrokkenheid bij een project moeten melden. In dat geval moeten ze zich onthouden van stemming over het projectplan en mogen ze ook niet deelnemen aan de beraadslaging. Voor ondersteuning bij haar taken en de voorbereiding van adviezen en besluiten kan de LAG Regio de Liemers terugvallen op een betaalde kracht, verder aangeduid als LEADER-coördinator. Deze wordt door de Liemerse Ambassade rechtstreeks aangesteld, dan wel ingehuurd. Door de werkorganisatie op deze manier in te richten kan optimaal gebruik worden gemaakt van de bestaande expertise, kennis, faciliteiten en netwerken. Daarnaast levert het betere garanties op voor de continuïteit van het proces. Bij tijdelijke, langdurige of blijvende uitval van de ‘vaste’ coördinator is snelle vervanging gegarandeerd. Ook tussentijds kan, waar nodig, een beroep worden gedaan op binnen de bestaande organisatie beschikbare menskracht en expertise.

De coördinator wordt aangesteld door de LAG op basis van een gericht functieprofiel en door middel van een openbare sollicitatieprocedure. Het programma LEADER Regio de Liemers is een geheel zelfstandig programma in de organisatie en uitvoering. De Liemerse Ambassade faciliteert de financiële, secretariële en communicatieve activiteiten voor LEADER om zo efficiëntie en doelmatigheid in de organisatie te behalen.

De leden van de LAG richten zich primair op hun kerntaken benoemd in hoofdstuk 5.1. De LAG komt periodiek bij elkaar volgens een jaarlijks vast te stellen vergaderrooster. Tussentijds brengen de leden, waar nodig, hun specifieke kennis en vaardigheden in.

Beheerskosten De beheerskosten voor de activiteiten van de LAG zijn tot 100% subsidiabel. Het gaat daarbij om kosten voor het beheer en de uitvoering van de Lokale Ontwikkelingsstrategie. Daartoe horen in ieder geval de personele kosten voor de inzet van de coördinator en de kosten van vergaderingen en bijeenkomsten inclusief eventuele onkostenvergoeding en vacatiegelden.

De LEADER-coördinator De coördinator geeft uitvoering aan de activiteiten die voortvloeien uit het taakstellende kader van de Lokale Ontwikkelingsstrategie, informeert betrokken partijen en coördineert werkzaamheden namens de Lokale Actie Groep. De coördinator adviseert de LAG, legt verantwoording af aan de leden maar is onafhankelijk (zie ook deel II reglement).

De benodigde tijdsbesteding (en daarmee samenhangende kosten) van de coördinator is op voorhand niet precies in te schatten. Dat is onder meer afhankelijk van het aantal lokale initiatieven dat uiteindelijk begeleid en beoordeeld moet worden, de inspanningen die in de beginfase nodig zijn, en de inzet van de LAG-leden zelf. Een voorlopige inschatting is dat de invulling van de functie van coördinator twee dagen per week zal vergen (0,4 FTE).

De coördinator is de spil van het geheel en fungeert voor alle betrokkenen in de regio als eerste aanspreekpunt en ‘gezicht’ van LEADER Regio de Liemers. De coördinator geeft uitvoering aan de praktische taken van de LAG (voorlichting, communicatie, begeleiding en ondersteuning van initiatiefnemers) en bereidt beoordelingen en adviezen van projecten voor. Hij/zij stelt jaarlijks een verslag op en rapporteert ook tussentijds aan de LAG over de voortgang van het proces en de projecten.

Het budget voor beheerskosten mag niet meer dan 25% bedragen van de totale publieke uitgaven voor de ontwikkelingsstrategie.

De coördinator werkt in de praktijk nauw samen met de provinciale coördinator van het LEADER- programma, de ambtelijke vertegenwoordiging van de deelnemende gemeenten en het waterschap en medewerkers van het subsidieloket Stimulus / RVO. In feite vormt hij/zij daarmee een team voor de gezamenlijke begeleiding van project initiatieven, vanaf de eerste beoordeling van het idee tot en met de subsidietoekenning, de uitvoering en verantwoording. De coördinator legt over alle werkzaamheden voor het LEADER-project rechtstreeks functioneel verantwoording af aan de voorzitter van de Lokale Actie Groep. Bij eventuele conflicten of onvoldoende functioneren van de coördinator zoekt de voorzitter in overleg met de

20

21

Hoofdstuk 6

Financieel Hoofdstuk 6.1 Begroting Het college van Gedeputeerde Staten heeft in de vergadering van 12 december 2023 een programmabudget beschikbaar gesteld ter hoogte van € 1.931.651. Hieronder volgt een toelichting op de verdeling van het programmabudget. Deze is gebaseerd op het in hoofdstuk 4 beschreven activiteitenplan. Programmabudget 2023 - 2027 Subsidie proeftuinprojecten (paragraaf 4.1) Subsidie uitvoeringsprojecten (paragraaf 4.1, 4.2) Beheerskosten (paragraaf 4.3 t/m 4.6) Totaal beschikbaar voor LEADER periode*

150.000 1.389.872 391.779 1.931.651

Toelichting op het programmabudget: • Subsidie proeftuinprojecten: er is een totaal van € 150.000 beschikbaar voor subsidie aan proeftuinprojecten. Een proeftuinproject is het ontwikkelen en uitproberen van een concept wat aansluit bij minimaal één van de vier doelen uit de LOS. Bijvoorbeeld: er is vooronderzoek nodig om te komen tot een businesscase voor een innovatief project. Of men wil een nieuw woonconcept ontwikkelen (zoals een Knarrenhof voor ouderen) en er moeten er allerlei onderzoeken gedaan worden voordat een vergunning wordt afgegeven. Deze subsidie is mogelijk voor projecten van minimaal € 10.000 tot maximaal € 50.000 aan subsidiabele kosten. De LEADER subsidie bedraagt 50% tot een maximum van € 25.000. • Subsidie uitvoeringsprojecten: het betreft hier de uitvoering van een project wat aansluit bij minimaal één van de vier thema’s uit de LOS. Dit zijn grotere projecten met een minimum van € 20.000 aan subsidiabele kosten. De LEADER subsidie bedraagt 50% tot een maximum van € 80.000. - Subsidie voor samenwerkingsprojecten (paragraaf 4.2) bedraagt 100% met een minimum van € 5.000 tot een maximum van € 20.000 aan subsidiabele kosten - de inzet van vrijwilligers mag in beiden typen projecten gekapitaliseerd worden voor € 22,-- per uur met inachtneming van de bepaling in artikel 67, 1e lid van de Europese Verordening 2021/1060.