Bijlagen bij toelichting Bijlage 9 Vooronderzoek Conventionele Explosieven
Tekst van het document
Deze aanval vond plaats op de commandopost van het 24e R.I. Deze was niet aanwezig binnen het onderzoeksgebied.
3.5.2
Luchtaanval 3 juli 1940
Op deze datum vermelden de Duitse Lageberichte een bominslag in Puiflijk in het vrije veld. Aangezien verdere informatie over deze bominslag ontbreekt, is geen verder onderzoek naar deze inslag gedaan.
3.5.3
Munitieafworp 11 januari 1944
Op 11 januari 1944 werd een kist munitie gevonden bij de Heemstraweg te Druten. Deze kist was hoogstwaarschijnlijk uitgeworpen door een vliegtuig. De Van Heemstraweg ligt op zijn dichtstbijzijnde punt ongeveer 540 meter van het onderzoeksgebied. Deze gebeurtenis is daarom niet relevant voor het onderzoeksgebied.
Samengevat Binnen het onderzoeksgebied is voor zover bekend geen afwerpmunitie neergekomen.
Figuur 14. Een V.1 boven Lint, België, vermoedelijk onderweg naar de haven van Antwerpen. (Bron: Jan B.H.A. Vervloedt.)57
Ook in het al bevrijde deel van Nederland kwamen vele V.1’s vroegtijdig neer. Er zijn, voor zover bekend, 439 V.1’s in Gelderland neergekomen en 7 V2’s.58 In Puiflijk zijn enkele V-wapens vroegtijdig neergekomen. Op 6 januari 1945 is een V.1 neergekomen bij het NCB-gebouw te Puiflijk. Dit NCB-gebouw zou op de kruising van de Koningsweg, Scharenburgsestraat en de Slootsestraat staan, op 175 meter van het 55
57
56
58
http://www.vergeltungswaffen.nl/index.html bezocht op 19 oktober 2020. H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland - Inzet van de V.1, V.2 & V.4 vanaf Nederlands grondgebied 1944-1945, 235
Via https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Antwerp_V.1.jpg H. Koopman, Vergeltungswaffen in Nederland - Inzet van de V.1, V.2 & V.4 vanaf Nederlands grondgebied 1944-1945, 235
21 20S091-VO-01
onderzoeksgebied.59 Op 7 januari 1945 zou daarnaast opnieuw een V.1 te Puiflijk zijn neergekomen.60 Deze V-wapens zijn niet binnen het onderzoeksgebied neergekomen, aangezien op de luchtfoto van 14 januari 1945 (R4/1619 fotonummer 3074) binnen het onderzoeksgebied geen kraters zichtbaar zijn. Daarna is op 4 februari bij boerderij Edenoord een V.1 neergekomen. Deze laatste crashlocatie ligt op 1,6 kilometer van het onderzoeksgebied. Op 5 februari 1945 is ook een V.1 neergekomen in Druten. Hierbij vielen elf doden.61 De exacte locatie van deze inslag ontbreekt. Als laatste crashte een V.1 op 8 februari 1945 op een dijk. Hierbij werd een boerderij vernietigd.62 De V.1’s van 4 en 8 februari kunnen uitgesloten worden op basis van de locatie waar de V.1’s terecht gekomen zijn. Voor de V.1 van 5 februari 1945 kan geen verdere locatieaanduiding worden gegeven. Het is goed mogelijk dat in deze periode meer V-wapens in de gemeente Druten zijn neergekomen, zie figuur 15. Deze zijn echter niet vermeld in het geraadpleegde bronnenmateriaal.
Figuur 15. Bericht uit het archief van de Luchtbeschermingsdienst te Drut en. (Bron: Regio naa l Archief Nijmeg en, 815 Gemee ntea rchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffend e de Luch tbeschermingsdi enst).
Naast bovenstaande V.1’s die in het bronnenmateriaal vermeld worden, toont de luchtfoto van 14 januari 1945 een V.1 op 650 meter ten zuiden van het onderzoeksgebied. Het is mogelijk dat dit de V.1 van 7 januari was, maar dit valt niet met zekerheid te stellen.
Figuur 16. De V.1 ten zuiden van het onderzoeksgebied. (Bron: Bron: sortie R4/1619 fotonummer 3074 d. d. 14 januari 1945)
Samengevat Binnen het onderzoeksgebied zijn voor zover bekend geen V-wapens neergekomen.
59 60
W. Van den Dobbelsteen, Druten in Grootmoeders tijd deel 2 (Zaltbommel, 1993) foto 73. http://www.vergeltungswaffen.nl/ [laatst geraadpleegd op 29 oktober 2020].
61 62
Nationaal Archief 2.13.25 INV 1563 (9) Nationaal Archief 2.13.25 INV 1563 (8)
22 20S091-VO-01
3.7
Munitievondsten
Munitievondsten zijn soms de enige manier om te verifiëren of een bepaalde oorlogshandeling daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Er werden vondsten gedaan gedurende de oorlog en na de oorlog – tot vandaag de dag. De meest bruikbare database die geraadpleegd kan worden, is die van de EOD. In het meldingsregister van de EOD is voor iedere vondst een aantal gegevens bekend, zoals datum, locatie en type CE. Met name dat laatste is een gegeven dat vaak ontbreekt in archiefgegevens of krantenartikelen.
en verwerkt in een database die ten behoeve van dit vooronderzoek is geraadpleegd – zie tabel 3.3. Via Delpher, de krantenbank van de Koninklijke Bibliotheek, zijn geen relevante krantenberichten gevonden – zie tabel 3.3. In onderstaande figuur zijn de straten waarin naar de MORA’s van de EOD wordt verwezen ingetekend:
Explosieven Opruimingsdienst Defensie Saricon bekijkt doorgaans twee collecties in het archief van de EOD en haar voorgangers: ‘Collectie mijnenvelddocumentatie’ (zie paragraaf 3.3) en de ‘Collectie Ruimrapporten’. De ruimrapporten zijn documenten waarin de ruiming van CE door de EOD worden vermeld en de mijnenveldendocumentatie heeft enkel betrekking op mijnenvelden op land. Opsteller heeft een aantal registers opgevraagd van gemeenten/plaatsen die aan het onderzoeksgebied grenzen en mogelijk meer informatie kunnen geven over geruimde CE. Let wel; het is niet mogelijk een overzicht samen te stellen van CE-ruimingen in de periode 1945 tot 1971, maar alleen vanaf 1971. Sinds dat jaar zijn alle rapporten (zogeheten MORA’s of UO’s) van geruimde CE van de EOD en haar voorgangers centraal gearchiveerd. Het grootste gedeelte van dit archief wordt heden beheerd door de Semi-Statische Archiefdiensten van het ministerie van Defensie te Rijswijk. Dit archief is doorzoekbaar op (door de EOD samengestelde) registers op plaatsnaam. Opsteller heeft een aantal registers opgevraagd van gemeente Druten met relatie tot het onderzoeksgebied en heeft de resultaten van die uitvraag verwerkt in tabel 3.3.
Er is ook een database geraadpleegd die via derden in het bezit van Saricon is gekomen: een overzicht van meldingen/ruimingen door de Koninklijke Luchtmacht in de periode augustus 1955 tot augustus 2004. Het gaat in totaal om zo’n 13.400 records. Diverse records hebben overlap met meldingen van de EOD. Relevante resultaten uit deze database zijn eveneens opgenomen in tabel 3.3. Overige bronnen Figuur 17. De EOD-nummers waarbij wordt verwezen naar de bij behorende straten.
Er zijn tal van andere bronnen waarin munitievondsten zijn opgenomen. In Rijswijk wordt ook het archief van de Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) bewaard.63 Relevante delen van het archief zijn ontsloten en verwerkt in een database die ten behoeve van dit vooronderzoek is geraadpleegd – zie tabel 3.3.
Samengevat Voor zover bekend zijn er geen CE-vondsten gedaan binnen het onderzoeksgebied.
Een andere instantie die meteen na de oorlog betrokken was bij het ruimen van achtergebleven munitie, is het Korps Hulpverleningsdienst.64 Relevante delen van het archief zijn ontsloten
63
De MMOD was na de Tweede Wereldoorlog in Nederland verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten munitie – in de periode 1945-1947.
64
Vanaf 1948 werd het Korps verantwoordelijk voor het daadwerkelijk ruimen van munitie en die taak bleef het uitoefenen tot 1972. Het archief van het Korps Hulpverleningsdienst is ondergebracht bij het Nationaal Archief in Den Haag en zeer vermoedelijk incompleet.
23 20S091-VO-01
Tabel 3.3. Overzicht van (mogelijk relevante) CE-vondsten Datum Locatie UO Num- Type CE mer EOD 30-10-1972
4-05-1983
4-10-1983
Aantal CE
Relevante informatie
Relevantie
Door middel van detonatie vernietigd. De schrootresten zijn meegenomen.
Ja, het onderzoeksgebied lag aan de Koningsweg.
Koningsweg tussen Puiflijk en Druten
19722587
Schokbuis nr. 119
4
Boomgaard en sloot bij het industrieterrein Westerhout te Druten
19830349
Ontstekingsdoppen nr. 1 -
32 -
19831545
Slagpijpje
25
Betreft een aanvraag voor een verkenning tot zoekactie. Deze locatie lag ten noordwesten van het onEen terrein langs de sloot en in een boomgaard van ieder derzoeksgebied. ongeveer 50 m2 is onderzocht. De resultaten van de zoekactie zijn niet vermeld. Uitvoering van bovenstaand verzoek van een verkenning.
Aanvalshandgranaat nr. 1 69 Mijnontsteker nr. 3
3
Tijdpotloden
2
TNT 250 gr.
1
Vernietigingsladingen 4 cm
3
Slagsnoer 0,5 kg
1
Mortiermijn met ontsteker 0,5 kg
1
Lichtgranaat 2 in. Mortier
2
Ontlastingsontsteker
11
Vuurhaardveerontsteke- 12 ker Afvuurpatroon MK2A4
1
24 20S091-VO-01
Valstrikontsteker
5 mei 1987
Burg. Bruinemansstraat 39 Druten
19871165
12
Lichaam van mortiermin 1 B8/90 Brisantgranaat van 7,5 1 cm, verschoten
Vernietigd door middel van detonatie
Deze locatie lag ten oosten van het onderzoeksgebied.
Brisantgranaat van 10,5 2 cm, verschoten Brisantpantsergranaat 7,5 cm, verschoten 15-06-1987
Watergang nabij Raadhuisstraat Druten
24/25-06-1987 22-12-1989
14-10-1993 14-10-1993 26-06-2003 15-4-2011 30-10-2017
In een schuur aan de Oude Koningstraat 8 te Puiflijk Rogberg 79 Puiflijk Kerkstraat 3 Puiflijk Heuvel 1, Druten Rogberg 73 Puiflijk Koningsweg 8 Puiflijk
2
19871356
19871642
n.v.t.
19893959
Rookgranaat van 2 inch 3 mortier
19931073 19931074 20030875 20110602 20171925
Scherfhandgranaat 36 Mills Scherfhandgranaat 36 Mills
1
Betreft een aanvraag voor een zoekactie, waarbij detectie Deze locatie lag ten noordoosten van het onis uitgevoerd. De resultaten van het onderzoek zijn niet derzoeksgebied. vemeld. Uitvoering van bovenstaande opdracht. Geen melding van gevonden CE. De granaat is meegenomen. Deze locatie lag ten zuidoosten van het onderzoeksgebied. Verkenning ter plaatse uitgevoerd. Geen vervolgactie vereist. Verkenning ter plaatse uitgevoerd. Geen vervolgactie vereist. Geen opsporing uitgevoerd, want niet doelmatig.
Deze locatie lag ten westen van het onderzoeksgebied. Deze locatie lag ten westen van het onderzoeksgebied. Deze locatie lag ten noorden van het onderzoeksgebied. Deze locatie lag ten westen van het onderzoeksgebied. Deze locatie lag ten westen van het onderzoeksgebied. Nee. Het bronnenmateriaal vermeldt niet waar deze granaat is neergekomen. Nee, het onderzoeksgebied ligt op ruime afstand van de rivier.
1
Nationaal Archief 19-09-1940 Druten
n.v.t.
Brisantgranaat 7,5 H
1
Ter plaatse gesprongen.
9-12-1940
n.v.t.
Riviermijn
13
De mijnen zijn bij de Wassenaarse Slag gedetoneerd.
Regionaal Archief Nijmegen 12-06-1956 Druten
n.v.t.
1
16-11-1959
n.v.t.
mortiergranaat 30/40 mm Granaten en andere projectielen
De granaat is opgeslagen in een gemeenteschuur te Druten. In het veld rondom Puiflijk zouden meerdere niet-geëxplodeerde granaten en projectielen zijn gevonden.
Druten
Puiflijk
Meerdere
Nee. Het bronnenmateriaal vermeldt niet waar deze granaat is neergekomen. Ja, deze melding is onderdeel van de grondgevechten van 1944-1945.
25 20S091-VO-01
14-06-1957
Pompstation te n.v.t. Scharenburg Puiflijk Gelders Archief – 452 DMC Nijmegen 24-04-1945 Gemeente Dru- n.v.t. ten
NIOD – 216K 11-01-1944
Heemstraweg en Turkswaard Druten
n.v.t.
Granaat
1
Nee, de Scharenburg ligt buiten het onderzoeksgebied.
In de gemeente zijn nog zeer veel granaten, mortieren Ja, deze melding is onderdeel van de gronde.d. aanwezig, die niet gebruikt is, en op akkers en wei- gevechten van 1944-1945. landen is achtergebleven. Ook liggen hier zeer veel verschoten granaten. Kist munitie
2
De kisten zijn opgehaald en bij de Ortskommandantur in Deze melding behoort bij de munitieafworp van Nijmegen ingeleverd. 11 januari 1944. Daarmee is deze niet relevant.
26 20S091-VO-01
4 Relevante gebeurtenissen Saricon heeft op basis van de gegevens in hoofdstuk 3 vastgesteld dat de volgende gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog relevant zijn voor dit vooronderzoek – waarbij gebruik is gemaakt van alle op het moment van opstellen beschikbare bronnen. In onderstaande gebeurtenissenlijst is, vooruitlopend op hoofdstuk 6 van deze rapportage, direct een eerste beoordeling van de relevantie voor het onderzoeksgebied opgenomen. Alle gebeurtenissen uit hoofdstuk 3 zijn opgenomen in tabel 4.1 waar de relevantie is beoordeeld in relatie tot het onderzoeksgebied. Op de CE-bodembelastingkaart zijn deze indicaties niet weergegeven, enkel als deze hebben geresulteerd in een verdacht gebied – wat pas wordt bepaald in hoofdstuk 6.
27 20S091-VO-01
Tabel 4.1. Gebeurtenissenlijst 20S091 Datum Omschrijving gebeurtenis 10 mei 1940 Op 10 mei trokken de Duitsers Nederland binnen. Dit heeft echter niet tot grondgevechten geleid in (de nabijheid) van het onderzoeksgebied. Nederlandse troepen in deze omgeving waren namelijk al in de nacht van 10 op 11 mei, nog voordat de Duitsers Puiflijk bereikten, teruggetrokken richting Tiel.
10-11 mei 1940
Niet relevant Er vonden deze datum geen grondgevechten plaats in Puiflijk. Het 156e Batterij Luchtdoelartillerie schoot vanaf de Puiflijksestraat tussen Leeuwen en Puiflijk meerdere Duitse vliegtuigen neer. De batterij, die beschikte over 4tl-geschut, heeft daarbij vanaf het begin van de oorlog tot 06:00 in de ochtend op 11 mei geschoten. Volgens het gemeentearchief maakte deze stelling uit van een eenheid die 1400 schoten had afgevuurd.
10 mei 1940
Niet relevant De Puiflijksestraat lag op minstens 770 meter van het onderzoeksgebied. Binnen het onderzoeksgebied verwachten wij dan ook geen niet-afgevuurde munitie. Aangezien deze stelling gedurende 10 en 11 mei zeer regelmatig munitie afvuurde, kan niet worden uitgesloten dat in de omgeving van de stelling verschoten geschutmunitie is neergekomen. Dit kan echter niet op basis van de beschikbare informatie niet worden onderbouwd. Een Heinkel HE 111 (T0119) crashte in Druten.
10 mei 1940
Onbekend Op basis van de bij Saricon beschikbare gegevens kan voor deze crash geen verdacht gebied aangemaakt worden. Een Junkers Ju 52 (T0257) crashte in Druten, aan de Kerkstraat.
10 mei 1940
Niet relevant De Kerkstraat te Druten ligt op ongeveer 545 meter van het onderzoeksgebied. Daarmee is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een Junkers Ju 52 (T0266) crashte op een kilometer van de stelling van de 156 e Batterij Luchtdoelartillerie.
10 mei 1940
Niet relevant De artilleriestelling stond op een kilometer ter noordwesten van Puiflijk. Aangezien het onderzoeksgebied ten oosten van Puiflijk ligt, kan dit vliegtuig niet binnen het onderzoeksgebied zijn neergekomen. Deze crash is daarmee niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een Junkers Ju 52 (T0275AQ) crasht op de Schieweg te Druten.
10 mei 1940
Onbekend De Schieweg valt niet te herleiden naar een straat in Druten of Puiflijk. Saricon kan met de bekende bronnen voor deze gebeurtenis dan ook geen verdacht gebied aanmerken. Luchtaanval op een commandopost van 24 R.I. te Puiflijk. Hierbij werd met machinegeweren geschoten.
3 juli 1940
Niet relevant Voor zover bekend lag er geen commandopost van het 24 R.I. binnen het onderzoeksgebied. Deze luchtaanval vond dan ook niet plaats in het onderzoeksgebied. Op deze datum wordt een bominslag in het veld in Puiflijk gerapporteerd. Het zou gaan om een blindganger. Niet relevant
28 20S091-VO-01
Tabel 4.1. Gebeurtenissenlijst 20S091 Datum Omschrijving gebeurtenis De informatie rondom deze melding is te summier om een verdacht gebied aan te merken. Daarnaast zijn er geen kwalitatief goede luchtfoto’s beschikbaar in deze periode. Zonder specifieke locatievermelding is vrijwel uitgesloten dat een inslagpunt van een blindganger kan worden opgemerkt op een luchtfoto. 11 januari 1944
Bij de Heemstraweg te Druten werd een kist met munitie uitgeworpen.
16-17 juni 1944
Niet relevant De kist werd gevonden aan de Heemstraweg te Druten. Deze locatie ligt op 540 meter van het onderzoeksgebied. Daarmee is deze gebeurtenis niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een Halifax van 431 Squadron crashte tussen de Ulandsestraat te Altforst en de Veldstraat te Puiflijk.
20 september 1944
Niet relevant Deze crash vond plaats op 2,7 kilometer van het onderzoeksgebied. Daarmee is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een Short Stirling van het 295 Squadron crasht bij Puiflijk, aan de Waalbandijk tussen Druten en Boven-Leeuwen.
6 en 7 januari 1945
Niet relevant De Waalbandijk lag buiten het onderzoeksgebied te Puiflijk (1,5 kilometer). Daarmee is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een V.1 crasht bij het NCB-gebouw te Puiflijk, en een andere V.1 crasht in Puiflijk. Op een luchtfoto van 14 januari 1945 is ten zuiden van het onderzoeksgebied, op 650 meter afstand, een krater van een V-wapen zichtbaar.
4 februari 1945
Niet relevant Deze crashes zijn niet binnen het onderzoeksgebied zichtbaar op luchtfoto’s van 14 januari 1945. Daarom kan aangenomen worden dat deze V.1’s niet binnen het onderzoeksgebied neergekomen zijn. Bij Boerderij Edenoord komt een V.1 neer.
5 februari 1945
Niet relevant Boerderij Edenoord ligt op Heersweg 34 te Druten. Dit ligt op 1,65 kilometer van het onderzoeksgebied. Daarmee is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een V.1 komt neer in Druten, op een verder onbekende locatie.
8 februari 1945
Onbekend Op basis van de bij Saricon bekende gegevens kan voor deze gebeurtenis geen verdacht gebied aangemaakt worden. Een V.1 komt neer op een Dijk in Druten, waarbij een boerderij vernield wordt.
17 april 1945
Niet relevant Aangezien zich binnen het onderzoeksgebied geen dijk bevindt, is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied. Een Spitfire van 332 Squadron crasht op Nord de Guerre Grid-coördinaat qE518685. Dit coördinaat ligt ten noorden van de Waalbandijk te Druten. Niet relevant De Waalbandijk lag buiten het onderzoeksgebied te Puiflijk (1,5 kilometer). Daarmee is deze crash niet relevant voor het onderzoeksgebied.
29 20S091-VO-01
Tabel 4.1. Gebeurtenissenlijst 20S091 Datum Omschrijving gebeurtenis Oktober 1944-mei 1945 Nabij het onderzoeksgebied is een geallieerde stelling gebouwd, met maximaal vier stukken geschut (zie afbeelding 8) . Hoogstwaarschijnlijk is dit een artilleriestelling waarmee de noordoever van de Waal beschoten werd. Niet relevant Volgens het WSCS-OCE wordt een geschutopstelling verdacht gemaakt vanaf met 25 meter rondom het middelpunt van de geschutsopstelling, maar niet verder dan een eventueel aangrenzende watergang. De geschutsopstelling die het dichtste bij het onderzoeksgebied is gelegen, ligt op ongeveer 27 meter van het onderzoeksgebied. Dit betekent dat deze stelling niet tot een verdacht gebied heeft geleid.
7 oktober 1944 tot 17 april 1945
Betreffende het dumpen van munitie is deze stelling ook onverdacht. De stelling was een geallieerde stelling, en de geallieerden hadden in deze periode geen reden de stelling overhaast te verlaten vanwege optrekkende vijandelijke troepen. Gedurende deze periode is Puiflijk bevrijd, terwijl de overkant van de Waal nog in Duits handen was. Vanuit het bezette gebied werd de regio Maas en Waal bijna dagelijks met artillerie beschoten. Op het voor dit onderzoek geraadpleegde luchtfotomateriaal zijn echter geen kraters zichtbaar. Relevant De beoordeling vindt plaats in hoofdstuk 6.
30 20S091-VO-01
5 Beperkingen en keuzes
Voor de inventarisatie van bronnenmateriaal en het uitvoeren van een vooronderzoek gelden diverse beperkingen en keuzes. Zij hebben doorgaans te maken met het ontbreken van historisch bronnenmateriaal, tegenstrijdigheden in het bronnenmateriaal, beperkingen aan de mogelijkheden van luchtfoto-interpretatie, en het niet achterhalen van concrete locaties van gebeurtenissen of objecten, enzovoorts. In dit hoofdstuk zijn onderzoeksbeperkingen en onderzoekskeuzes kort samengevat voor dit vooronderzoek. Archieven •
•
•
1945, zoals de artilleriebeschietingen uit deze periode niet op luchtfotomateriaal zijn vast te stellen;
65
•
•
Een deel van de in de literatuur en archieven aangetroffen beschrijvingen van locaties van mogelijk relevante oorlogshandelingen en/of munitievondsten is niet herleid tot locaties in de huidige topografie, te weten: ‘Schieweg’; Waar meldingen van luchtaanvallen relatief vaak kunnen worden geverifieerd door interpretatie van historische luchtfoto’s, of door beschikbaarheid van meldingen vanaf de grond (bijvoorbeeld door officiële instanties of getuigen) zijn dergelijke verificatiemiddelen bij noodafworpen uiteraard in veel mindere mate voorhanden.
Op basis van de vigerende wet- en regelgeving is aanvullend archiefonderzoek onder bepaalde condities verplicht. Het gaat dan om archiefonderzoek in de Amerikaanse National Archives and Records Administration (NARA), het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), het Britse National Archives en het Duitse Bundesarchiv-Militärarchiv. Alle bovenstaande archieven zijn voor dit onderzoek geraadpleegd. Zij zijn vermeld in de bronvermelding. Saricon heeft diverse zoeksleutels samengesteld op basis van archiefgegevens, zoals Duitse Kriegstagebücher. Deze zoeksleutels zijn, ongeacht de verplichtingen in de weten regelgeving, geraadpleegd; Informatie over munitieruimingen in de periode 1940-1970 is veelal niet bewaard gebleven, niet gearchiveerd dan wel niet centraal gedocumenteerd, waardoor het binnen de scope van dit vooronderzoek CE niet mogelijk is hiervan een (volledig) overzicht samen te stellen.
Praktisch • •
•
•
65
Voor de jaren 1940 en 1941 zijn er geen kwalitatief goede luchtfotoseries bij Saricon aanwezig. Dit geldt met name voor 1940; De eerste luchtfoto waarover Saricon beschikt die het onderzoeksgebied weergeeft, dateert van 16 september 1944. De gevolgen van eventuele oorlogshandelingen die voor deze datum plaatsvonden, zijn daardoor niet te verifiëren door middel van luchtfoto-interpretatie – Hierbij gaat het vooral om de grondgevechten en artilleriebeschietingen van mei 1940.; De beschikbare luchtfoto’s bevatten een groot aantal boomgaarden. In boomrijke gebieden is het vaak lastig kraters te onderscheiden, omdat deze ook tussen bomen ingeslagen kunnen zijn. De laatste relevante gebeurtenissen dateren van april 1945. De laatste foto waarover Saricon beschikt dateert van 14 januari 1945. Dit betekent dat gebeurtenissen van na januari
In de wet- en regelgeving vaak als ‘leemten in kennis’ omschreven.
31 20S091-VO-01
6 Beoordeling bronnenmateriaal 6.1
In de schademeldingen wordt Puiflijk wel genoemd, maar deze meldingen hebben meer een incidenteel karakter. Deze meldingen zijn in het hieronder weergegeven figuur ingetekend:
Inleiding
In hoofdstuk 4 zijn de relevante gebeurtenissen weergegeven die op basis van al het (op het moment van opstellen van dit rapport) beschikbare bronnenmateriaal bekend zijn. Kortom: in dat hoofdstuk is vastgesteld welke feiten er bekend zijn waaruit blijkt dat er CE zijn ingezet binnen, of in de nabijheid van het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk zal beargumenteerd worden (1) of er sprake is van een ‘verdacht gebied’ (een gebied waar bij de voorgenomen werkzaamheden CE en/of restanten daarvan kunnen worden aangetroffen) en (2) om welke soorten CE het gaat, gespecificeerd naar subsoort en verschijningsvorm.
6.2
Indicaties voor de aanwezigheid van CE
Op basis van hoofdstuk 3 en de afwegingen die zijn gemaakt in hoofdstuk 4, blijkt dat in de omgeving van het onderzoeksgebied mogelijk geschutmunitie is neergekomen als gevolg van Duitse beschietingen vanaf de overzijde van de Waal tussen oktober 1944 en april 1945. In deze paragraaf zal aan de hand van onderzoeksvragen een afgewogen oordeel worden gegeven of er aanleiding is een verdacht gebied aan te merken als gevolg van deze oorlogshandelingen. INFORMATIE OVER DE LOCATIE • Zijn de locaties van schademeldingen bekend? Er zijn locaties van schademeldingen bekend. Het gebied was landelijk, met weinig bebouwing rondom het onderzoeksgebied. De schademeldingen uit het gemeentearchief van Druten betreffen alleen schade aan gebouwen. Schade aan bomen of bouwgrond werd in deze archieven niet benoemd. Daardoor zijn er logischerwijs minder schademeldingen nabij het onderzoeksgebied. Daarnaast is bekend dat richting de rivier, o.a. aan de Waalbandijk te Druten meer schade is gerapporteerd dan landinwaarts, nabij het onderzoeksgebied. Dit betekent dat de regio nabij de Waal waarschijnlijk meer te lijden heeft gehad van beschietinging dan het landinwaarts gelegen gebied. De meldingen rondom de bebouwde kom van Puiflijk zijn daarbij meer incidenteel van aard.
Figuur 18. Meldingen van schade uit het gemeentearc hief van Druten , geordend per straat (toegang 815, inv. 3398 -3404), inventarisnummers (Bron: World Imagery via Esri).
•
Zijn er luchtfoto’s beschikbaar waarop kraters en/of schade aan de infrastructuur zichtbaar zijn? De enige bij Saricon bekende foto van het onderzoeksgebied uit deze periode dateert van 14 januari 1945 (zie figuur 9). Op deze foto zouden de inslagen van oktober tot januari 1945 zichtbaar moeten zijn. Op deze foto zijn echter geen artillerie-inslagen zichtbaar. Mogelijk wordt dit veroorzaakt doordat het landschap besneeuwd is, waardoor oudere inslagen niet zichtbaar zijn. ‘Verse’ inslagen zouden in een sneeuwlandschap echter moeten opvallen, wat het gebrek aan kraters ópmerkelijk maakt. Hierbij moet daarom de kanttekening geplaatst worden dat kraters in gebieden waar sprake is van veel begroeiing, zoals boomgaarden, op luchtfoto’s slechts zelden zichtbaar zijn. Het feit dat er geen kraters zichtbaar zijn, betekent dus niet dat deze niet aanwezig zijn. Dit maakt het lastig aan de hand van de foto’s de intensiteit van de beschietingen in en rondom het onderzoeksgebied in te schatten. 32
20S091-VO-01
Voor dit onderzoek waren geen luchtfoto’s beschikbaar voor de periode medio januari-april 1945, waarin het onderzoeksgebied vlak achter het front lag en er sprake was van Duitse beschietingen ten zuiden van de Waal. Zodoende kan niet met behulp van luchtfoto-interpretatie worden bepaald of het onderzoeksgebied in deze maanden is getroffen door het Duitse geschut en of dit eventueel waarneembaar zou zijn op luchtfoto’s. Dit vormt een belangrijke onzekerheid in onze analyse.
• Lag het onderzoeksgebied in een opmarsroute/frontgebied? Ja, het onderzoeksgebied lag achter het front, op ongeveer 1,5 kilometer. Pal aan de noordoostzijde van het onderzoeksgebied stond een grote batterij, zoals zichtbaar op de luchtfoto van 14 januari 1945. Deze batterij was een logisch doelwit voor Duitse artillerie aan de overzijde van de Waal. Het is mogelijk dat hierbij het onderzoeksgebied geraakt is. Of deze batterij na medio januari 1945 daadwerkelijk is bestookt, is vanwege het gebrek aan luchtfoto’s niet te bepalen. Wat wel is uit de bronnen bekend dat er langs het Waalfront over en weer maandenlang beschietingen plaats hebben gevonden, maar hierbij ging het vooral zogeheten storingsvuur. Bij dergelijke beschietingen werden kleine aantallen munitie over langere perioden afgevuurd, verspreid over een groter gebied. Deze beschietingen waren afkomstig uit de aan de noordoever van de Waal aanwezige Duitse stellingen, zoals zichtbaar in figuur 19.
Figuur 19. De dichtstbijzijnde Duitse stelling lag op 2,4 kilometer van het onderzoeksgebied. Dit betekent dat het onderzoeksgebied binnen de reikwij dte van de stellingen lag. (Bron: LAC, Defence Ov erprint 5 S.E. Druten , 1944)
•
Konden hier in relatie tot de bodemgesteldheid blindgangers onopgemerkt achterblijven? Het gebied is naoorlogs niet bebouwd geweest, en heeft altijd een land- en tuinbouwfunctie gehad. In WO2 was nog sprake van tuinbouw. Op een recente foto van Google Street View lag er een maisveld. Dit betekent dat het in theorie mogelijk is dat hier blindgangers zijn achtergebleven. INFORMATIE M.B.T. DE INGEZETTE MIDDELEN • Is bekend welke eenheid of eenheden de beschietingen heeft/hebben uitgevoerd? Ten noorden van de Waal waren in deze omgeving eenheden van de 712e Infanteriedivisie gelegerd. Hiervan zijn geen KTB’s beschikbaar, waardoor detailinformatie over ingezette typen geschut en kalibers alsmede de hoeveelheden verschoten munitie binnen het bestek van dit onderzoek niet konden worden achterhaald. Ook de tactische symbolen op de Defence Overprint (figuur 19) zijn vanwege de helderheid van de scan lastig te herleiden. Wel blijkt uit 33 20S091-VO-01
geallieerde dagboeken dat deze eenheden regelmatig te kampen hadden met Duitse beschietingen. Deze bronnen zijn echter niet geschikt voor een nauwkeurige locatiebepaling. Hierdoor is het niet mogelijk te achterhalen exact welk typen geschut en welke hoeveelheden door Duitse troepen gebruikt werd. Op basis van de Defence Overprint is bekend dat het onderzoeksgebied binnen de dracht van eventueel aanwezige vuurmonden lag (zowel mortieren, houwitsers of vlakbaangeschut). Uit het gemeentearchief blijkt daarbij dat locaties ten zuiden van het onderzoeksgebied zijn geraakt. Zo is er een schademelding bij de Oude Koningsstraat in Puiflijk.66 INFORMATIE ALGEMEEN • Zijn er schademeldingen te relateren aan deze beschietingen? In de omgeving van het onderzoeksgebied zijn meldingen van schade, maar niet binnen het onderzoeksgebied zelf. Dit is echter niet opmerkelijk, want het onderzoeksgebied was niet bebouwd.
interpretatie echter geen uitsluitsel geven. Ten eerste was deze omgeving rijk aan boomgaarden, wat et kunnen waarnemen van inslagen lastig maakt. En ten tweede waren voor dit onderzoek geen luchtfoto’s beschikbaar van de laatste oorlogsmaanden, waardoor niet bekend of de Duitse beschietingen in deze periode ook effect hebben gehad op het onderzoeksgebied. Vanwege bovenstaande factoren ziet Saricon voldoende aanleiding om het gehele onderzoeksgebied als verdacht aan te merken.
6.4
Horizontale afbakening
De in paragraaf 6.2 opgesomde oorlogshandelingen/indicaties zijn als volgt vertaald naar een horizontaal afgebakend gebied:
• Zijn er munitievondsten te relateren aan deze beschietingen? Sinds 1971 (het jaar dat de EOD meldingen systematisch ging bijhouden) zijn er relatief weinig meldingen bekend van verschoten Duitse geschutmunitie in Puiflijk. Dit terwijl er rondom het onderzoeksgebied toch de nodige nieuwbouw is gerealiseerd. Voor zover bekend is hierbij nooit verschoten Duitse geschutmunitie gevonden. Wel is er een melding uit 1945 waarin wordt vermeld dat er in de velden in Druten een groot aantal (verschoten) granaten aanwezig was. Hierbij werden echter geen specifieke locaties genoemd, noch werd de nationaliteit van de munitie vermeld.
• Is het bekend wat de aard van de beschieting was? Het ging hierbij om incidentele beschietingen over een langere periode (oktober 1944-april 1945) over een breed front langs de Waal, waarbij sporadisch ook doelen in het achterland werden bestookt.
6.3
Is er een verdacht gebied?
Ja, uit de bronnen blijkt dat het onderzoeksgebied was gelegen in een gebied dat maandenlang frontgebied was. Uit de bronnen blijkt dat als gevolg van deze beschietingen ook schade is aangericht in de toenmalige bebouwde kom van Puiflijk.
Figuur 20. Het verdachte gebied G0191 ingetekend op het onderzoeksgebied.
In veel gevallen zijn luchtfoto’s een belangrijk hulpmiddel om de aard en intensiteit van beschietingen in beeld te krijgen. Zoals aangegeven in deze rapportage kon de luchtfoto66
Regionaal Archief Nijmegen, toegang 815, inv. 3402.
34 20S091-VO-01
6.5
Verticale afbakening
Voor de verticale afbakening dient rekening gehouden te worden met onderstaande uitgangspunten betreffende de indringingsdiepte van geschutmunitie: Soort geschutmunitie en kaliber
Veengrond
Kleigrond
Zandgrond
Kanonmunitie tot 6 cm
40 cm
30 cm
20 cm
Kanonmunitie 6 tot 9 cm
40-80 cm
30-65 cm
20-50 cm
Kanonmunitie 9 tot 13 cm
80-100 cm
65-80 cm
50-70 cm
Mortiermunitie tot 6 cm
50 cm
40 cm
30 cm
Mortiermunitie 6 tot 9 cm
50-100 cm
40-90 cm
30-80 cm
Mortiermunitie 9 tot 13 cm
100-150 cm
90-130 cm
80-100 cm
Houwitsermunitie tot 11 cm
150 cm
100 cm
75 cm
Houwitsermunitie 11 tot 16 cm
150-225 cm
100-175 cm
75-150 cm
Houwitsermunitie 16 tot 25 cm
225-275 cm
175-225 cm
150-175 cm
Houwitsermunitie 25 tot 30 cm
275-325 cm
225-275 cm
175-225 cm
Raketten tot 8 cm
80 cm
60 cm
40 cm
Raketten 8 tot 15 cm
80-100 cm
60-80 cm
40-60 cm
Raketten 15 tot 21 cm
100-125 cm
80-100 cm
60-80 cm
Raketten 21 tot 33 cm
125-150 cm
100-125 cm
80-100 cm
Vlakbaan
Krombaan
Raketten
6.6
Specificatie CE
In de verdachte gebieden moet rekening worden gehouden met de aanwezigheid van de volgende hoofd- en subsoorten CE: Op de Defence Overprints uit de regio rondom Ochten ontstaat een beeld waarbij door de Duitse troepen geschoten werd met mortieren van maximaal 120 mm en houwitsers of andere typen mobiel geschut van maximaal 175 mm. Daarnaast werd op grote schaal gebruik gemaakt van wapens die schoten met kleinkalibermunitie. Vanwege het gebrekkige bronnenmateriaal kan echter niet met zekerheid gesteld worden welke munitie binnen het onderzoeksgebied is neergekomen.
35 20S091-VO-01
7 Conclusie en aanbevelingen 7.1
Conclusie
In opdracht van Klokgroep B.V. heeft Saricon vooronderzoek CE uitgevoerd voor de nieuwbouwwijk te Puiflijk. Op basis van de beoordeling van alle op het moment van opstellen van dit rapport beschikbare bronnenmateriaal is geconcludeerd dat als gevolg van diverse oorlogshandelingen en gebeurtenissen het in zijn geheel bestempeld dient te worden als ‘primair verdacht gebied’. Binnen het onderzoeksgebied kunnen de volgende (hoofd)soorten CE worden aangetroffen: • • •
Verschoten Duitse geschutmunitie tot kaliber 175 mm. Verschoten Duitse brisantgranaten tot kaliber 120 mm. Kleinkalibermunitie
Het verdachte gebied is weergegeven op de CE-bodembelastingkaart (kenmerk 20S091-BB01) zoals separaat aangeleverd.
7.2
Advies vervolgtraject
Voor zover bij Saricon bekend is het onderzoeksgebied na de oorlog nauwelijks veranderd en is het nog steeds in gebruik als land- en tuinbouwgrond. Daarnaast hebben in maaiveldhoogtes geen grote veranderingen plaatsgevonden. Een onderzoek naar grondverzet of andere ontwikkelingen van na de Tweede Wereldoorlog zal volgens Saricon dan ook geen relevante informatie opleveren die het verdachte gebied kan verkleinen. Saricon adviseert daarom een oppervlaktedetectie uit te voeren in het verdachte gebied, in de delen waar grondroeringen plaats zullen vinden. Een oppervlaktedetectie heeft voldoende diepgang om de te verwachten CE, vanaf het maaiveld te detecteren. De oppervlaktedetectie dient uitgevoerd te worden volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE. Saricon kan eventueel adviseren in de te nemen vervolgstappen.
36 20S091-VO-01
8 Bijlagen
denkwijze wordt het aantreffen van CE binnen verdacht gebied bij opsporingswerkzaamheden – of juist het uitblijven van vondsten – dan opgevoerd als anekdotisch bewijs voor de ‘juistheid’ of ‘onjuistheid’ van de grenzen van een verdacht gebied.
8.1
Pas in de recente jaren, ongeveer sinds 2016, komt erbij zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers onderkenning van dergelijke denkfouten en van de bovengenoemde hiaten in de weten regelgeving. Daarmee volgt in de nabije toekomst hopelijk een aanzet voor het wegnemen ervan.
Bijlage 1: Verantwoordelijkheid
De Arbeidsomstandighedenwet stelt dat de opdrachtgever een verantwoordelijkheid heeft voor een gezonde en veilige werkomgeving. Een opdrachtgever is verplicht in de ontwerpfase van een project risico’s bij de uitvoering te inventariseren. Daaronder vallen ook risico’s rond de mogelijke aanwezigheid van CE. Nederland kent echter geen wet- en regelgeving of landelijk beleid dat richting geeft aan de omgang met publieke risico’s rondom CE. Er bestaan dus geen landelijke normen over welke CE-risico’s eigenlijk aanvaardbaar zijn. Het lokaal bevoegd gezag moet aangaande de acceptatie van CE-risico’s dus eigen afwegingen maken op grond van haar algemene verantwoordelijkheid voor de openbare veiligheid. Vooronderzoeken CE waren in het verleden doorgaans gericht op specifieke projectgebieden. De afgelopen tien jaar is echter een ontwikkeling te zien geweest waarbij overheden – doorgaans gemeenten – of andere partijen een vooronderzoek laten opstellen voor hun totale beheersgebied; dus los van de vraag waar op korte of middellange termijn projectwerkzaamheden staan gepland. Hiermee hebben meer en meer gemeenten de noodzaak ingezien van het ontwikkelen van beleid over de acceptatie van risico’s rondom CE. Echter: het lokaal bevoegd gezag wordt in gevallen dat het géén opdrachtgever is van een vooronderzoek slechts zelden betrokken bij het opstellen of accorderen ervan.
Hiermee lijkt sprake van een weeffout of hiaat in de wetgeving. Daaraan ten grondslag ligt een kennelijk gebrek aan onderkenning van het feit dat het proces van aanmerken en afbakenen van verdachte gebieden in zichzelf reeds een afweging inzake de openbare veiligheid is. In de praktijk ligt deze afweging nu vaak volledig bij de marktpartij die het vooronderzoek heeft opgesteld. Daarmee ontbreekt in het vooronderzoek geregeld oog voor proportionaliteit en voor de potentiële financiële gevolgen van het aanmerken van verdachte gebieden. Beleid hierover moet immers juist van de overheid komen. Deze situatie wordt in de hand gewerkt door de verplichting de conclusies van een vooronderzoek te rapporteren in één van twee mogelijke uitkomsten: een gebied is ofwel ‘verdacht’ ofwel ‘onverdacht’; gradaties daar tussenin bestaan niet. Hierdoor zijn marktpartijen bij twijfel eerder geneigd te kiezen voor de uitkomst ‘verdacht’. Zij kunnen namelijk angst voelen om verantwoordelijk te worden gehouden bij een spontane vondst van CE in gebied dat zij als onverdacht hebben aangemerkt. Men kiest dan voor ‘het zekere voor het onzekere’ en presenteert dit als een verstandige handelwijze.
Het proces van aanmerken en afbakenen van verdachte gebieden is sinds de totstandkoming van de eerste regelgeving in 2007 vaak ten onrechte voorgesteld als een activiteit die volledig via objectieve vaststellingen en metingen is uit te voeren; als een activiteit die ‘juist’ of ‘onjuist’ kan worden uitgevoerd en die een resultaat kan opleveren dat ‘klopt’ of niet. Volgens eenzelfde
37 20S091-VO-01
8.2
Bijlage 2: Definitie van de term ‘verdacht gebied’
Wat betekenen de termen verdachte gebieden en onverdachte gebieden nu eigenlijk? In de afgelopen jaren is hierover op initiatief van Saricon een discussie op gang gekomen. Deze termen zijn vanuit wettelijke normen niet afdoende omschreven, een gevolg van de problematiek beschreven in paragraaf 2.6. De volgende vaststellingen kunnen worden gedaan. De keuze om al dan niet een op CE verdacht gebied aan te merken, en de keuze voor een afbakeningsmethode, hebben tot dusver vaak eenzijdig gelegen bij de organisaties die het vooronderzoek uitvoeren. Omdat het hier in feite gaat om een financiële afweging, een afweging ‘wat veiligheid mag kosten’, behoren die keuzes eerder thuis bij een overheid, i.c. de gemeente. Inzake het aanmerken en afbakenen van de verdachte gebieden moet de gemeente dus (mede) verantwoordelijkheid nemen. Want hoe meer en hoe groter de verdachte gebieden, hoe kleiner het risico; maar hoe minder werkbaar de gecreëerde situatie wordt.
Merk op dat de mate waarin de kans ‘verhoogd’ moet zijn om te kunnen spreken van een verdacht gebied, ook met deze definitie niet benoemd is. De term ‘verdacht gebied’ is hierboven dus wel gedefinieerd, maar niet generiek gekwantificeerd. Het kwantificeren zou immers door het bevoegd gezag moeten plaatsvinden. De term ‘verdacht gebied’ betekent in ieder geval niet (of niet per se), dat in zo’n gebied CE worden verwacht, noch dat zich hier vermoedelijk nog CE bevinden. Nog altijd is het met nadruk zo dat zich binnen de verdachte gebieden geen CE hoeven te bevinden; en dat ook buiten verdachte gebieden CE kunnen worden aangetroffen. Bij de beoordeling van een CE-bodembelastingkaart en de bijbehorende rapportage, kan daarom ook nooit sprake zijn van een ‘juiste’ of een ‘onjuiste’ afbakening van de verdachte gebieden door de opstellers. In feite is er nooit één ‘juiste’ afbakeningsmethode, en heeft veel te maken met de uitgangspunten bij het onderzoek en de vraag welke risico’s en restrisico’s acceptabel zijn voor een opdrachtgever.68
Taak van het bedrijf dat het vooronderzoek uitvoert moet vooral zijn om de goede historische gegevens aan te leveren op basis waarvan een gemeente of andere overheid zo’n risico-afweging kan maken. Het bedrijf kan hierover wel een advies aandragen dat is gebaseerd op deze historische gegevens, kennis en ervaring. De omvang van een verdacht gebied moet in een redelijke verhouding staan tot het maximaal aantal nog aan te treffen CE, voor zover uit de historische bronnen is vast te stellen. Wat een ‘redelijke verhouding’ is, is nu niet in een wettelijke norm bepaald. In het nu voorliggende vooronderzoek mag de term ‘verdacht gebied’ worden begrepen als het gebied waarvan opdrachtgever en opdrachtnemer gezamenlijk vaststellen dat er rondom bodemroerende werkzaamheden maatregelen moeten worden genomen in verband met een ‘verhoogde kans’ op nog aanwezige CE. Deze maatregelen kunnen bestaan uit onderzoek naar contra-indicaties in de vorm van naoorlogs grondverzet; het opstellen van risicoanalyses of werkprotocollen, of opsporen van CE. Een verdacht gebied is een gebied waarbinnen het verstandig67 is om, in het geval van grondroerende werkzaamheden, fysieke opsporing van CE uit te voeren en/of andere beheersmaatregelen te treffen.
‘Verstandig’ moet hier worden geïnterpreteerd als: de baten wegen op tegen de kosten; de wijze van handelen is in het algemeen belang, oftewel in het belang van zo veel mogelijk Nederlanders; dus niet geredeneerd vanuit een particulier belang; de wijze van handelen is logisch en verdedigbaar indien de doelstelling is om met de beschikbare publieke middelen zo veel mogelijk mensenlevens te beschermen 67
en positief te beïnvloeden. Daarbij hoeft niet alleen te worden gedacht aan het voorkomen van ongelukken maar kan ook worden gedacht aan het voorkomen van vertraging op belangrijke projecten. 68 NB. Een ‘actief opsporingsbeleid’ voor CE is voor deze verdachte gebieden niet aan de orde. Indien geen significante bodemroerende werkzaamheden zijn voorzien, hoeft geen opsporing plaats te vinden.
38 20S091-VO-01
8.3
Bijlage 3: Bronnenlijst
Eerst volgt een overzicht van de verplichte en aanvullende bronnen’, zoals opgenomen in de wet- en regelgeving. Daarna volgt de bronnenlijst, dus de lijst met bronnen die t.b.v. dit vooronderzoek zijn geraadpleegd. Tabel 8.1. Geraadpleegd bronnenmateriaal Verplicht Bron Geraadpleegd? Literatuur Ja Eerder uitgevoerd onderzoek
Ja
Gemeentearchief
Ja
Provinciaal archief
Ja
EOD
Ja
Luchtfotocollectie Bibliotheek Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Topografiesche Dienst (Zwolle) Aanvullend Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)
Ja
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)
Ja
Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives
Ja
Ja
Ja
Toelichting Er is literatuuronderzoek uitgevoerd. Verschillende eerdere onderzoeken zijn voor dit project geraadpleegd. Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in diverse collecties van het Regionaal Archief Nijmegen. Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in diverse collecties van het Gelders Archief. De relevante ruimrapporten en de mijnenveldkaarten van de EOD zijn geraadpleegd. De relevante foto’s zijn in GIS ingelegd. De relevante foto’s zijn in GIS ingelegd. Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in diverse collecties van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in diverse collecties van het NIOD.
Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in collecties van het The National Archives in Londen.
Tabel 8.1. Geraadpleegd bronnenmateriaal Verplicht Bron Geraadpleegd? Bundesarchiv-Militärarchiv Ja
The National Archives and Records Administration
Getuigen
Nee
Toelichting Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in collecties van het Bundesarchiv-Militärarchiv in Freiburg. Er is (archief)onderzoek uitgevoerd in collecties van The National Archives and Records Administration. Er is geen getuigenverklaring opgenomen.
Tabel 8.2. Bronnenlijst Literatuur Van Alphen, J.H., Bijzonderheden betreffende Maas en Waal tijdens de Tweede Wereldoorlog, (Tweestromenland 1994) Amersfoort, H., & P. Kamphuis, Mei 1940 - De strijd op Nederlands grondgebied Baart, J.J., & L. van Oudheusden, Target Rotterdam - De geallieerde bombardementen op Rotterdam en omgeving 1940-1945 Bowyer, M.J.F., No. 2 Group RAF - A Complete History, 1936-1945 Brongers, E.H., De gebroken vleugel van de Duitse adelaar Carter, K.C., & R. Mueller, Combat Chronology - US Army Air Forces in World War II Chorley, W.R., Royal Air Force - Bomber Command Losses of the Second World War 1943 Chorley, W.R., Royal Air Force - Bomber Command Losses Volume 8 - Heavy Conversion Units and Miscellaneous Units, 1939-1947 Didden, J. & M. Swarts, Autumn Gale - Herbststurm Van den Dobbelsteen, W., Druten in Grootmoeders tijd deel 2 (Zaltbommel, 1993) Foreman, J., Fighter Command - War Diaries July 1944 to May 1945 (part 5) Van Gelder, J.A., John Burns uit Canada, (Tweestromenland, 1994) Hamilton en Van den Boom, Herinneringen aan de Meidagen van ’40 (Tweestromenland, 1990) Hook, P., Hohenstaufen 9th SS Panzer Division Jansen, A., Sporen aan de Hemel - Kroniek van een luchtoorlog 1943-1945 (deel 1 en 2) Klep, C. & B.
Schoenmaker, De bevrijding van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank Koopman, H., Vergeltungswaffen in Nederland - Inzet van de V.1, V.2 & V.4 vanaf Nederlands grondgebied 1944-1945 Van Kouwen, C.P.J., Amerikanen en Engelsen tussen Maas en Waal (Tweestromenland 1985) 39
20S091-VO-01
Tabel 8.2. Bronnenlijst Meijers, A., They were all over the sky - Een kroniek over de Amerikaanse bombardementen gedurende Operatie Market Garden - September 1944 Meijers, A.H., Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947 (Soesterberg 2013) Middlebrook, M., & C. Everitt, The Bomber Command War Diaries - An operational reference book 1939-1945 Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (deel 1 en 2) Nierstrasz, V.E., Nierstrasz, De Groene Serie, deel 2 C en D De verdediging van het Maas -Waalkanaal en de verdediging van de Over-Betuwe Rauschert, M., Sprengkommandos-Geschichte der Blindgängerbeseitigung Rolf, R. & H. Sakkers, Duitse bunkers in Nederland - Inventarisatie van de gebouwde en nog aanwezige duurzame verdedigingswerken Shores, & C. Thomas, 2nd Tactical Air Force. Volume 2 Shores, C. & C. Thomas, 2nd Tactical Air Force. Volume 3 Sjenitzer- van Leening, T.M, Dagboekfragmenten 1940-1945 Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil... - Kroniek van een luchtoorlog (deel 1, 2 en 3) Eerder uitgevoerd onderzoek • Saricon, probleeminventarisatie Conventionele Explosieven N322 Beneden Leeuwen (10S015-PI-01) d.d.
17 maart 2010 Archieven Regionaal Archief Nijmegen 815 Archief gemeente Druten 1818-1983 3398-3404 Stukken betreffende herstel van oorlogsschade aan panden, 19431962 3407 Stukken betreffende het vorderen van tuindersglas ter vervanging van vernield vensterglas in particuliere woningen, 1945 - 1948, 1 omslag 3408 Staat houdende een opgaaf van boerderijen die door het Bureau Wederopbouw Boerderijen op de urgentielijst zijn geplaatst, 1947, 1 stuk 3711 Stukken betreffende de Lucht Beschermings Dienst (LBD), 1940 1945, 1 omslag 3715 Stukken betreffende de evacuatie van burgerbevolking, alsmede betreffende de declaratie van de hierbij gemaakte onkosten bij de Commissaris voor de Afvoer Burgerbevolking in de Provincie Gelderland, 1939 - 1944, 1 omslag
Tabel 8.2. Bronnenlijst 3718 Stukken betreffende de aangifte van de aanwezigheid van landmijnen en andere achtergelaten munitie, alsmede betreffende het vervoer en de opslag van ontplofbare stoffen, 1945 - 1959, 1 omslag 4245 Stukken betreffende de oprichting van oorlogsgedenktekens; met tekeningen, 1940 - 1972, 1 omslag 4300 Circulaires en enkele minuten van daarop verzonden stukken betreffende militaire aangelegenheden, 1944 - 1950, 1 omslag 4315 Stukken betreffende de in ontvangstname van de memoires van J. Zarkel te 's Gravenhage, die tijdens de mobilisatie van 1939 - 1940 als militair in Druten was ingekwartierd, 1980, 1 omslag Gelders Archief (Arnhem) 1037 Militair Gezag in Gelderland 1941-1948 INV 259 Correspondentie van het hoofd van de Dienst Burgermijnopruiming van het MG Gelderland en de leider van het District Arnhem van de Dienst Burgermijnopruiming, 1945. 1 omslag INV 260 Rapporten, 1945. 1 omslag INV 261 Dag- en weekrapporten betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945. 1 omslag INV 265 Situatieschetsen van mijnenvelden, 1945. 1 omslag INV 452 DMC Nijmegen Nationaal Archief (Den Haag)69 2.04.53.15, Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946 INV 69-79 Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten, 1940-1941.
2.04.110, Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974 4 Agenda van ingekomen en uitgegane stukken, 1957-1958 5 Correspondentie van de Hulpverleningsdienst, 1959-1974 10 Stukken betreffende dankbetuigingen voor verrichte werkzaamheden, 1945-1970 15 Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959 20 Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1957 21 Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959 22 Stukken betreffende diverse verzoeken om inlichtingen, 1959-1971 26 Stukken betreffende diverse verzoeken om inlichtingen, 1959-1971 27 Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst, 19471970 28 Registers met krantenknipsels inzake explosieven, 1945-1959
69
Het raadplegen van archiefgegevens afkomstig uit het Nationaal Archief in Den Haag is volgens de weten regelgeving geen ‘verplichte’ of ‘aanvullende’ bron – mits hier het provinciaal archief van de provincie Zuid-Holland wordt bestudeerd. Desalniettemin heeft Saricon één of enkele collecties bestudeerd.
40 20S091-VO-01
Tabel 8.2. Bronnenlijst 2.13.25 Inventaris van het archief van het Militair Gezag, (1939) 1943-1946 (1956) INV 1563 Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg 1944-1945 2.13.167 Archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken "Bunkerarchief" van het Ministerie van Defensie, 1946-1987 Geen relevante stukken aangetroffen. 2.13.210 Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de artillerie-inrichtingen en artillerie onderdelen, 1867-1942 23 Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn, 1940 Nederlands Instituut voor Militaire Historie 409 Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940 INV 514010 Verslagen van de commandant van het 6e compagnie luchtdoelmitrailleurs kapitein L.T. Hoolboom en 1 e luitenant W.A.J. Borg 575 Duitse verdedigingswerken Inventaris doorgenomen, geen relevante stukken.
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Amsterdam) 077, Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West INV 518 Verslagen van de Befehlshaber der Ordnungspolizei betreffende de luchtaanvallen op Nederlands grondgebied van 21 tot en met 27 augustus 1940 INV 1328 Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941 INV 1332 Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen, 1940-1943 INV 1759 Berichtgevingen betreffende neergekomen vliegtuigen, 1943 216k Departement van Justitie 180 Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944. 181 t/m 185 Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten 329 Stukken betreffende het melden van schade door bombardementen en beschietingen uit vliegtuigen, 24 februari 1944 - 31 maart 1945
Tabel 8.2. Bronnenlijst 331 Stukken betreffende het opstellen van processen-verbaal inzake bombardementen en beschietingen in verschillende gemeenten, 28 september 1944 - 31 maart 1945 493 Stukken betreffende het instellen van een onderzoek naar de gevolgen van luchtaanvallen, 8 oktober 1944 - 6 februari 1945 EOD (Soesterberg/Rijswijk) MORA-register 19722587, 19830349, 19831545, 19871165, 19871356, 19871642, 1893959, 19931073, 19931074, 20030875, 20110602, 20171925 Luchtfotocollectie Bibliotheek Wageningen Universiteit sortie R4/1619 fotonummer 3074 d.d. 14 januari 1945 Luchtfotocollectie Topografische Dienst (Zwolle) Sortie 106G/2931 fotonummer 3033 d.d. 16 september 1944 The National Archives (Londen) AIR 14, Bomber Command: Registered Files 2665-2680 Night Sheets 3141-3194 Form E 3360-3368 Day Sheets AIR 16, Fighter Command: Registered Files INV 966 Registered Files. Operations ‘Big Ben’ April 1945 AIR 24, Operations Record Books, Commands INV 637 Operations Record Books, Commands. H.Q. Fighter Command (HQFC). Appendices R – BB. December 1944 INV 643 Operations Record Books, Commands. H.Q. Fighter Command (HQFC). Appendices. R - BB. 01 February 1945 - 28 February 1945 INV 640 Operations Record Books, Commands. H.Q. Fighter Command (HQFC). Appendices. T - BB. 01 January 1945 - 31 February 1945 INV 650 Operations Record Books, Commands. H.Q. Fighter Command (HQFC).
Appendices. R - BB. 01 April 1945 - 30 April 1945 AIR 27, Operations Record Books, Squadrons Inv 1729 332 Squadron, ORB 01 January 1944 - 30 April 1945. Inv 1858 431 Squadron, ORB. AIR 37, Allied Expeditionary Air Force, later Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (Air), and 2nd Tactical Air Force: Registered Files and Reports INV 11 France and Low Countries: second phase photographic interpretation reports. 01 January 1944 - 31 December 1945 INV 12 France and Low Countries: photographic interpretation reports on railway centres. 01 January 1944 - 31 December 1944
41 20S091-VO-01
Tabel 8.2. Bronnenlijst INV 45 Registered Files and Reports. NO 2 GROUP: Photographs of targets. 01 January 1944 - 31 December 1944 INV 638 Rail interdictions. 01 January 1944 - 31 December 1944 INV 671 Tactical reports on special targets, 1944-1945 INV 711 Daily log: June - Dec. 1943 INV 712 Daily log: Jan.- Apr. 1944 INV 713 Daily log: May - June. 1944 INV 714 Daily log: July - August. 1944 INV 715 Daily log: Sept.- Oct. 1944 INV 716 Daily log: Nov.- Dec. 1944 INV 717 Daily log: Jan.- Feb. 1945 INV 718 Daily log: Mar.- May. 1945 Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg) RL 7 Truppenführungsstäbe Gesamtluftwaffe / Luftflottenkommandos INV 127 Luftlage besetzte Westgebiete. (Einflugmeldungen Luftflottenkommando 3, Führ. Abt. Ic. Hierin: „Lage LS im Bereich Luftflottenkommando und Heimatkriegsgebiet“, (der Befehlshaber der Ordnungspolizei im Bereich des Militärbefehlshabers in Frankreich.) RL 2-II Luftwaffenführungsstab 211a Lageberichte alle Fronten mit Anlagen. Lageberichte 299-304 Anlagen zu Lageberichte 299-302, 304 Library and Archives Canada (LAC) RG24M 1997-02033-5, Microfiche: NMC186663, Box: 2000850693, 5 S.E.
Druten, Holland Databases Verlieslijst SGLO (via www.sglo.nl); Vergeltungswaffen (via www.vergeltungswaffen.nl); Saricon North Sea Database; Saricon Fighter Command & 2ND TAF; Heritage.Canadiana.ca, gedigitaliseerde lijst van Canadese War Diaries, gesorteerd op Troll (https://heritage.canadiana.ca/view/oocihm.lac_mikan_133700 )
Tabel 8.2. Bronnenlijst • http://ww2talk.com/index.php?threads/49th-recce-puiflijk-druten-april-1-21945.54454/#post-636440 • https://www.grebbeberg.nl/index.php?page=dagboek-van-reserve-kapitein-j-j-vanheyst • https://www.tremele.nl/Oorlog/wo2/03crashes/dreumel17061944/John%20Burns/John %20Burns.htm
Webpagina‘s • https://www.grebbeberg.nl/index.php?page=verslag-bataljonsbewegingen-en-verrichtingen-i-24-r-i • https://www.demaasenwaler.nl/nieuws/historie/29698/dagboeken-over-debevrijding?related • http://ww2talk.com/index.php?threads/43rd-recce-regiment-war-diary-and-part-1orders-1944-1945.32734/#post-561660 • http://8thriflebrigade.co.uk/d-day-to-ve-day/
42 20S091-VO-01
8.4
Bijlage 4: Certificaten
43 20S091-VO-01
44 20S091-VO-01