CConstaterende datdruten
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlagen bij toelichting Bijlage 9 Vooronderzoek Conventionele Explosieven

Raad openbaar Druten 30 september 2021, gemeente drutenBij agendapunt: Bestemmingsplan Hemelrijk Puiflijk17.084 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Koningsweg te Puiflijk Kenmerk 20S091-VO-01, versie 1, 6-11-2020

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Foto omslag Lancaster-bommenwerpers van No. 44 Squadron RAF op 29 september 1942. Bron: Imperial War Museum, TR 198. Project Vooronderzoek Conventionele Explosieven Koningsweg te Puiflijk Projectcode 20S091 Opdrachtgever Klokgroep BV Documentcode 20S091-VO-01 Versie 1 Aantal pagina’s 44 Datum concept Datum herzien Datum definitief Opgesteld

6-11-2020

R.J.M. Brinkman, MA Historicus

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

D. de Goeij Afdelingshoofd

Het is de opdrachtgever toegestaan voor intern gebruik kopieën te maken zonder voorafgaande toestemming van de auteur. (Artikel 16 Auteurswet 1912).

Geaccordeerd

Voor verdere informatie, vragen en/of suggesties: Saricon bv Industrieweg 24, 3361 HJ Sliedrecht Telefoon: +31 (0) 184 422538 Fax: +31 (0) 184 419821 www.saricon.nl contact@saricon.nl

1 20S091-VO-01

Inhoudsopgave 1

SAMENVATTING ........................................................................................................ 3

2

INLEIDING .................................................................................................................. 5 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

3

AANLEIDING EN OPDRACHTOMSCHRIJVING.......................................................................... 5 PROBLEEMSTELLING ....................................................................................................... 5 DOELSTELLING .............................................................................................................. 5 ONDERZOEKSGEBIED ...................................................................................................... 5 ONDERZOEKSMETHODE .................................................................................................. 7 LEESWIJZER .................................................................................................................. 8 VERANTWOORDING ....................................................................................................... 8

BIJLAGEN .................................................................................................................. 37 8.1 8.2 8.3 8.4

BIJLAGE 1: VERANTWOORDELIJKHEID .............................................................................. 37 BIJLAGE 2: DEFINITIE VAN DE TERM ‘VERDACHT GEBIED’ ..................................................... 38 BIJLAGE 3: BRONNENLIJST............................................................................................. 39 BIJLAGE 4: CERTIFICATEN .............................................................................................. 43

INVENTARISATIE VAN BRONNENMATERIAAL ............................................................ 9 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

GRONDGEVECHTEN ...................................................................................................... 10 MILITAIRE AANWEZIGHEID ............................................................................................. 14 LANDMIJNEN .............................................................................................................. 16 VLIEGTUIGWRAKKEN .................................................................................................... 17 LUCHTAANVALLEN ....................................................................................................... 18 VERGELTUNGSWAFFEN ................................................................................................. 21 MUNITIEVONDSTEN ..................................................................................................... 23

4

RELEVANTE GEBEURTENISSEN ..................................................................................27

5

BEPERKINGEN EN KEUZES .........................................................................................31

6

BEOORDELING BRONNENMATERIAAL ......................................................................32 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

7

8

INLEIDING .................................................................................................................. 32 INDICATIES VOOR DE AANWEZIGHEID VAN CE .................................................................... 32 IS ER EEN VERDACHT GEBIED? ......................................................................................... 34 HORIZONTALE AFBAKENING ........................................................................................... 34 VERTICALE AFBAKENING ................................................................................................ 35 SPECIFICATIE CE .......................................................................................................... 35

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN ..............................................................................36 7.1 7.2

CONCLUSIE ................................................................................................................. 36 ADVIES VERVOLGTRAJECT .............................................................................................. 36

2 20S091-VO-01

1 Samenvatting In opdracht van Klokgroep BV heeft Saricon een vooronderzoek Conventionele Explosieven (CE) uitgevoerd voor de nieuwbouwwijk aan de Koningsweg te Puiflijk. Aanleiding voor dit vooronderzoek vormt toekomstige bebouwing van het onderzoeksgebied. Het doel van dit vooronderzoek is het verkrijgen van een bruikbare waarschijnlijkheidsuitspraak over de aanwezigheid van CE tijdens de voorgenomen werkzaamheden waardoor er een veiligheidsrisico kan ontstaan. Hierbij ligt de onderzoeksfocus op verschillende gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). De gebeurtenissen die mogelijk ná de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgevonden zijn niet onderzocht. Een uitzondering daarop vormen naoorlogse meldingen van CE-vondsten en ruimingsrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Op basis van de beoordeling van al het geraadpleegde bronnenmateriaal is geconcludeerd dat als gevolg van diverse oorlogshandelingen en gebeurtenissen het onderzoeksgebied als verdacht dient te worden aangemerkt. Binnen het onderzoeksgebied kunnen de volgende (hoofd)soorten CE worden aangetroffen:1 • • •

Verschoten Duitse geschutmunitie tot kaliber 175 mm. Verschoten Duitse brisantgranaten tot kaliber 120 mm. Kleinkalibermunitie

De CE-bodembelastingkaart (kenmerk 20S091-BB-01) wordt separaat aangeleverd.

1

Specificaties betreffende de CE zijn opgenomen in paragraaf “Specificatie CE”

3 20S091-VO-01

Figuur 1. Het onderzoeksg ebied in de huidige topografie. (Bron : World Imagery via Esri).

4 20S091-VO-01

2 Inleiding

2.3

2.1

De doelstelling van een vooronderzoek is het verkrijgen van een bruikbare waarschijnlijkheidsuitspraak over de aanwezigheid van CE; gespecificeerd in termen van:

Aanleiding en opdrachtomschrijving

In opdracht van Klokgroep BV heeft Saricon een vooronderzoek CE uitgevoerd ter plaatse van de Koningsweg te Puiflijk. Aanleiding voor het vooronderzoek vormt de bouw van een nieuwbouwwijk.

1. 2. 3. 4.

Het vooronderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de offerte 2020-S-137-AB-01 d.d. 15 juli 2020 en opdrachtbrief 21019006 d.d. 12 oktober 2020. Het onderzoeksgebied is weergegeven in figuur 1.

2.4

2.2

Probleemstelling

Doelstelling

Hoofdsoort, subsoort, gewicht/kaliber, verschijningsvorm, nationaliteit van de CE; Indien mogelijk, aantal(len) CE en het verwachte type ontsteker(s); De horizontale afbakening van het verdacht gebied; De verticale afbakening van het verdacht gebied (indien opgenomen in de opdracht).

Onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied is gelegen in de gemeente Druten en wordt begrensd door voetbalvelden ten zuiden van het onderzoeksgebied, en de Koningsweg ten noorden van het onderzoeksgebied. Ten oosten en westen van het onderzoeksgebied bevinden zich woonhuizen.3

Gedurende de Tweede Wereldoorlog lag Puiflijk meermaals in de frontlinie. In 1940 liep de Maas-Waalstelling door Puiflijk, en vanaf eind september 1944 maakte Puiflijk deel uit van de frontlinie langs de Waal, die tot april 1945 zou blijven bestaan. Daarnaast crashten in de periode tussen 1940 en 1945 enkele vliegtuigen bij Puiflijk, en crashte incidenteel een V.1-raket met als doelwit Antwerpen in het land van Maas en Waal. Als gevolg van deze oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog kunnen er CE zijn achtergebleven in de het onderzoeksgebied. Bij het spontaan aantreffen van een CE kan een verhoogd veiligheidsrisico ontstaan doordat het CE door direct contact of trillingen kan exploderen.2 Dergelijke ongecontroleerde explosies kunnen dodelijk letsel en/of zware schade aan materieel en omgeving tot gevolg hebben. Tevens kan een spontane vondst resulteren in meerkosten door stagnatie van de uitvoeringswerkzaamheden. Aan de hand van een vooronderzoek kan de mogelijke aanwezigheid van CE ter plaatse van het onderzoeksgebied worden onderzocht zodat de opdrachtgever een beredeneerd oordeel kan vellen over de noodzaak en vorm van vervolgwerkzaamheden in het kader van explosievenopsporing en/of risicobeheersing rond werkzaamheden in de nabije of verdere toekomst.

Het onderzoeksgebied heeft sinds 1818 behoord tot de gemeente Druten. Na de Tweede Wereldoorlog hebben geen voor het onderzoeksgebied relevante aanpassingen aan de gemeentegrenzen plaatsgevonden.4 Gedurende de Tweede Wereldoorlog bestond het onderzoeksgebied uit weiland of akkerland, wat tot op heden niet veranderd is.

In Nederland zijn nauwelijks voorbeelden bekend van het ‘spontaan’ ontploffen van CE (waarmee hier is bedoeld: ontploft zonder dat er een aanwijsbare oorzaak was die buiten het CE-lichaam was gelegen). Mede daardoor worden CE in Nederland in principe niet meer actief opgespoord. Opsporing vindt doorgaans alleen plaats als er werkzaamheden zijn voorzien die een CE onbedoeld tot ontploffing kunnen brengen.

3

2

In dit onderzoek is niet enkel gekeken naar gebeurtenissen die met zekerheid plaatsvonden binnen de grenzen van het onderzoeksgebied, maar zijn ook gebeurtenissen in de nabijheid in ogenschouw genomen. 4 Informatie over eventuele gemeentelijke herindelingen en/of gewijzigde gemeentegrenzen is bepalend voor de keuze van de te raadplegen archiefbewaarplaatsen en de te gebruiken zoektermen in het diverse bronnenmateriaal.

5 20S091-VO-01

Figuur 2. Het onderzoeksg ebied omstree ks 19 45 (Bro n: topotijdreis.nl).

6 20S091-VO-01

2.5

Onderzoeksmethode

Inventarisatie bronnenmateriaal Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van:

Voor het opsporen van CE bestaat in Nederland wet- en regelgeving in de vorm van het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Dit bestaat sinds 2012.5 Het WSCS-OCE behandelt grotendeels het fysieke opsporingsproces naar CE. In de versies 2012 en 2016 van het WSCS-OCE zijn echter ook enkele richtlijnen opgenomen voor het uitvoeren van een vooronderzoek CE. Naar verwachting zullen deze richtlijnen in een volgende versie van het WSCS-OCE uit het schema verdwijnen, en zal het schema dan enkel nog op het fysieke opsporingsproces gericht zijn. 6 In de periode sinds 2011 hebben diverse werkgroepen, geïnitieerd door het Centraal College van Deskundigen-OCE, doorlopend gewerkt aan verbeterde richtlijnen voor het vooronderzoek. In de periode 2010-2012 gebeurde dat in het kader van de totstandkoming van het WSCS-OCE, in de periode 2012-2014 in het kader van een wijzigingsversie van het WSCSOCE, en na 2015 in het kader van het vrijwillige certificatieschema. De verbeterde richtlijnen hebben steeds hogere eisen gesteld aan de inspanningen in bronnengebruik, de duidelijkheid van rapportages en de controleerbaarheid van het onderzoek. Saricon heeft steeds zitting gehad in de bovengenoemde werkgroepen en zodoende de lopende werkprocessen kunnen toespitsen op de toekomstige eisen.

Ook het vooronderzoek 20S091-VO-01 is uitgevoerd in de geest van zowel de richtlijnen die op dat moment al bestonden, als de richtlijnen die op dat moment nog in ontwikkeling waren. Als gevolg hiervan stellen wij dat het nu uitgevoerde onderzoek toekomstbestendig is.7 Het WSCS-OCE en de conceptteksten voor het private certificatieschema vermelden dat het vooronderzoek CE bestaat uit het inventariseren en het beoordelen van historisch bronnenmateriaal. Voor de uitvoering van beide fases bevatten het WSCS-OCE en de conceptteksten voor het private certificatieschema richtlijnen. Het eindresultaat van een vooronderzoek is een rapportage en een bijbehorende CE-bodembelastingkaart. De richtlijnen zijn onder te verdelen in drie categorieën: • • •

Richtlijnen aangaande het proces van inventarisatie van het bronnenmateriaal: de onderzoeksinspanning en het bronnengebruik; Richtlijnen aangaande het proces van beoordeling van het bronnenmateriaal: het aanmerken en afbakenen van op CE verdachte gebieden; Richtlijnen aangaande de presentatie van de conclusies van het onderzoek (verslaglegging).

5

Voor die tijd werd gewerkt volgens de Beoordelingsrichtlijn voor het Procescertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (BRL-OCE), dat in 2007 is opgesteld. 6 Omdat er bij opdrachtgevers behoefte is aan een toetsingskader voor vooronderzoek en risicoanalyse CE, zijn in de periode 2015-2017 door de branchevereniging VEO en opdrachtgevers inspanningen

• •

Gebeurtenissen die hebben geleid tot de mogelijke aanwezigheid van CE (indicaties); Gebeurtenissen die hebben geleid tot het niet aanwezig zijn van CE (contra-indicaties).

De indicaties en contra-indicaties worden verzameld aan de hand van literatuuronderzoek, archiefonderzoek, luchtfoto-onderzoek en eventueel getuigenonderzoek. Onder indicaties voor de aanwezigheid van CE kunnen bijvoorbeeld worden verstaan: vermeldingen van bombardementen of beschietingen in literatuur en archiefstukken, of aanwezigheid van bomkraters of militaire objecten in het landschap zoals zichtbaar op luchtverkenningsfoto’s uit de oorlogsperiode. Onder contra-indicaties voor de aanwezigheid van CE kan een veelheid aan gegevens worden verstaan, variërend van concrete informatie over de ruiming van specifieke CE tijdens of na de oorlog, vrijwaringstekeningen (processen-verbaal van oplevering) opgesteld door gecertificeerde explosievenopsporingbedrijven tot gegevens over naoorlogs bodemverzet waaruit kan blijken dat naoorlogs significante hoeveelheden grond zijn verwijderd. Dergelijke gegevens over naoorlogs grondverzet worden alleen verzameld en geanalyseerd, indien de gegevens over de periode 1940-1945 voldoende indicaties voor de aanwezigheid van CE bevatten en zijn opgenomen in de opdracht. Bij het vooronderzoek CE wordt gewerkt aan de hand van een geografisch informatiesysteem (GIS).

Het GIS betreft een digitale kaart met gekoppelde database, waarin zo veel mogelijk historische informatie (met een geografische component) is verzameld die van belang kan zijn voor het bepalen van de kans op aanwezigheid van CE. Zo worden in GIS de historische luchtverkenningsfoto’s en het relevante historisch kaartmateriaal uit de periode 1940-1945 gepositioneerd ten opzichte van de huidige topografie. Vervolgens worden alle op luchtfoto’s zichtbare indicaties voor de aanwezigheid van CE gedigitaliseerd (ingetekend). Ook andere indicaties en contra-indicaties worden zo veel mogelijk vertaald naar een locatie in het Rijksdriehoeksmeting-coördinatenstelsel (RD) en opgeslagen in het GIS. De gegevensset in het GIS is veelal de belangrijkste basis voor de beoordeling of sprake is van op CE verdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied, alsmede voor de afbakening van deze gebieden. Beoordeling bronnenmateriaal In deze fase van het vooronderzoek worden de indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek beoordeeld. Op basis daarvan wordt vastgesteld wat de op CE verdachte gebieden zijn. Bij dit beoordelingsproces gaat het niet zozeer om de vraag óf er indicaties of contraindicaties zijn. Immers, de onderzoeker kan altijd wel een oorlogshandeling in (de buurt van) zijn onderzoeksgebied vinden die hij mogelijk relevant acht, afhankelijk van zijn definitie van

gedaan om te komen tot een vrijwillig certificatieschema voor partijen die zich na die periode met vooronderzoek en risicoanalyse CE bezighouden. 7 Er is bijvoorbeeld geen noodzaak het onderzoek in de nabije toekomst te laten ‘toetsen’ aan het private certificatieschema zodra dat (naar verwachting in 2020) van kracht wordt.

7 20S091-VO-01

de term ‘relevant’. Eerder gaat het om de vraag hoe deze indicaties en contra-indicaties worden geduid, dus welk belang er na gedegen bronnenonderzoek aan wordt toegekend.

2.6

Indien sprake is van verdachte gebieden, dan wordt tevens bepaald:

In hoofdstuk 3 wordt, per hoofdthema, uiteengezet welke (oorlogs)activiteiten er in en rondom het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. In hoofdstuk 4 wordt per hoofdthema bepaald of deze (oorlogs)activiteiten relevant zijn en meegenomen dienen te worden in de hoofdstukken 6 (beoordeling van het bonnenmateriaal). Hoofdstuk 5 staat in het teken van de leemten in kennis en de onderzoekskeuzes, hoofdstuk 7 is voor de conclusie. Tot slot zijn in hoofdstuk 8 alle bijlagen opgenomen, zoals de bronnenlijst en een nadere toelichting op de term ‘verdacht gebied’ en ‘verantwoordelijkheid over risico’s rondom CE’.

• • • •

Hoofdsoort, subsoort, gewicht/kaliber, verschijningsvorm, nationaliteit van de CE; Indien mogelijk, aantal(len) CE en het verwachte type ontsteker(s); De horizontale afbakening van het verdacht gebied; De verticale afbakening (diepteligging van CE) van het verdacht gebied, mits opgenomen in de opdracht.

Bij het aanmerken van verdachte gebieden geldt dat dit in principe alleen mogelijk is indien via luchtfoto’s of kaartmateriaal met voldoende precisie een locatie van een indicatie voor de aanwezigheid van CE kan worden vastgesteld. Bij het aanmerken en afbakenen van de verdachte gebieden wordt zo veel mogelijk gebruikgemaakt van de bestaande richtlijnen uit certificatieschema’s. De in de richtlijnen opgenomen methoden voor het in horizontale zin afbakenen van verdachte gebieden zijn over het algemeen gebaseerd op afspraken tussen bedrijven in de branche. Hoewel aan deze methoden wel enig theoretisch of empirisch onderzoek ten grondslag kan liggen; is dat over het algemeen geen diepgaand en uitputtend wetenschappelijk onderzoek. De richtlijnen kunnen eerder worden gezien als handvatten dan als regels. Er zijn legio gevallen waarin zij niet of nauwelijks toepasbaar zijn. Richtlijnen die uitgaan van een kraterpatroonanalyse bij het afbakenen van een op afwerpmunitie verdacht gebied zijn bijvoorbeeld vaak ongeschikt voor toepassing op stedelijke of industriële gebieden. De bedrijven die in Nederland vooronderzoeken uitvoeren, hanteren dan ook elk allerlei eigen methoden en normen naast de richtlijnen uit de certificatieschema’s. Verslaglegging Het resultaat van de beoordeling van het bronnenmateriaal met behulp van het GIS wordt gepresenteerd op de CE-bodembelastingkaart.

Deze kaart bevat in ieder geval de horizontale grenzen van de op CE verdachte gebieden, gespecificeerd naar hoofdsoort, verschijningsvorm en nationaliteit van de aan te treffen CE. Bij de kaart wordt een rapportage geleverd waaruit blijkt hoe de conclusies op de CE-bodembelastingkaart tot stand zijn gekomen, en op basis van welke gegevens. De kaart waarop de verdachte en onverdachte gebieden zijn aangegeven, heet in het vooronderzoek CE de ‘CE-bodembelastingkaart’. Maar of de bodem daadwerkelijk is belast met CE, kan alleen worden vastgesteld via fysieke explosievenopsporingswerkzaamheden. De eventuele aanwezigheid van op CE verdachte gebieden op de CE-bodembelastingkaart betekent dus niet dat naar inschatting van de stellers op die locaties pertinent CE aanwezig zullen zijn. Omgekeerd betekent de eventuele afwezigheid van op CE verdachte gebieden op de CE-bodembelastingkaart niet dat naar inschatting van de stellers op deze locaties pertinent géén CE aanwezig zullen zijn. De verdachte gebieden en onverdachte gebieden moeten worden gezien als waarschijnlijkheidsuitspraken.

2.7

Leeswijzer

Verantwoording

De volgende personen zijn betrokken geweest bij de uitvoering van dit vooronderzoek: •

• • • •

Het vooronderzoek is uitgevoerd onder coördinatie van historicus R.J.M. Brinkman, MA. Zij heeft (het grootste deel van) het archiefonderzoek verricht en deze rapportage opgesteld. Voor het beantwoorden van eventuele inhoudelijke vragen over het onderzoek, is zij de eerst aangewezene; Het vooronderzoek is beoordeeld door senior OCE-adviseur, en tevens munitie-technicus, R.J. Beute; Het GIS en het kaartmateriaal zijn vervaardigd door GIS-deskundige G.J. van Dam, MSc. Hij heeft ook de CE-bodembelastingkaart opgesteld; Bovengenoemde personen werken onder verantwoordelijkheid van D. de Goeij, die kennis heeft genomen van de inhoud van deze rapportage; Het onderzoek is namens de opdrachtgever begeleid door S. Daniels.

De gegevens die tijdens dit onderzoek zijn verzameld en beoordeeld, alsmede de rapportage en CE-bodembelastingkaart, zijn door Saricon gearchiveerd onder het projectdossier met projectnummer 20S091. Gegevens benodigd voor een vervolgstap in het proces van opsporen van CE zijn in dit projectdossier te vinden. Zij zijn, voor zover niet in deze rapportage beschreven, op aanvraag bij Saricon beschikbaar. Projectdossiers worden minimaal tien jaar bewaard.

8 20S091-VO-01

3 Inventarisatie van bronnenmateriaal

Vooronderzoek De onderstaande rapporten zijn bestudeerd:

De inventarisatie van bronnenmateriaal is het startpunt van het vooronderzoek. Aan de hand van diverse soorten bronnen wordt informatie vergaard die mogelijk relevant is voor het onderzoeksgebied of bijdraagt aan de context van de probleemstelling. Daarbij dient ook inzage geboden te worden in het onderzoeksproces: in welke archieven zijn relevante stukken gevonden en in welke boeken stonden gegevens die bruikbaar waren? Een aantal bevindingen moet vooral worden beschouwd als indicatief, met andere woorden: zij maken de achtergronden van diverse oorlogshandelingen duidelijk, maar kunnen niet worden gezien als een volledige inventarisatie van bronnenmateriaal voor alle oorlogshandelingen die in de Tweede Wereldoorlog binnen het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Dit hoofdstuk is per hoofdthema ingedeeld om kwaliteit en herleidbaarheid te waarborgen. Het WSCS-OCE stelt dat ‘de organisatie dient beschikbare luchtfoto’s betreffende de datum waarop de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden te inventariseren. Daaruit worden de bruikbare luchtfoto’s geselecteerd. Bij de selectie van luchtfoto’s dient rekening te worden gehouden met: opnamedatum in relatie tot oorlogshandelingen, kwaliteit van het fotobeeld en de schaal.

De organisatie interpreteert de geselecteerde luchtfoto’s ten minste op schade aan het landschap als gevolg van oorlogshandelingen en de aanwezigheid van militaire werken. De interpretatie van luchtfoto’s dient te geschieden door een deskundige met ervaring in de interpretatie van luchtfoto’s uit het tijdvak 1940-1945. De organisatie dient de beschikbare luchtfoto’s te rapporteren en daarin tevens de selectie te motiveren.’

•

Saricon, probleeminventarisatie Conventionele Explosieven N322 Beneden Leeuwen (10S015-PI-01) d.d. 17 maart 2010.

Dit vooronderzoek is uitgevoerd voor het WSCS-OCE ingevoerd werd, en voldoet dan ook niet meer aan de eisen die tegenwoordig aan een vooronderzoek gesteld worden. Saricon heeft deze rapportage bestudeerd om te bezien in hoeverre zij informatie bevat die niet reeds uit andere bronnen bekend was. Mocht via deze rapportage relevante informatie zijn gebleken die niet reeds uit andere bronnen bekend was, is normaliter geprobeerd om de originele achterliggende broninformatie te raadplegen. Eerdere vooronderzoeken hadden zo vooral een signaal- en/of controlefunctie. Opsporing Voor zover bekend hebben ter plaatse van het onderzoeksgebied in het verleden geen explosievenopsporingsprojecten plaatsgevonden.

Daar waar nodig is binnen het relevante hoofdthema luchtfoto-onderzoek uitgevoerd. De luchtfoto-interpretatie is dus niet separaat behandeld binnen dit hoofdstuk.

Bij aanvang van ieder onderzoek dient na te gaan of er in het verleden onderzoek is uitgevoerd naar de aanwezigheid van CE, en zo ja, te rapporteren op welke wijze deze informatie is betrokken bij het onderzoek. Saricon heeft hiervoor gebruik gemaakt van zijn eigen database en de database van de Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO). Voorts heeft Saricon op 16 oktober 2020 schriftelijk contact opgenomen met de gemeente Druten om informatie in te winnen over eventueel door derden uitgevoerde onderzoeken.

9 20S091-VO-01

3.1

Grondgevechten

Onder grondgevechten worden oorlogshandelingen verstaan die door grondtroepen, zoals bijvoorbeeld infanterie, cavalerie of artillerie zijn uitgevoerd. Er zijn diverse mogelijkheden om de aard en omvang van deze acties te herleiden. De grondgevechten waarbij het Nederlands leger betrokken was, in mei 1940, zijn goed gedocumenteerd en raadpleegbaar.8 Duitse operationele gegevens zijn te vinden in een Kriegstagebücher9 en de geallieerde acties in 19441945 zijn herleidbaar via zogeheten War Diaries.10 Er dient aanvullend bronnenonderzoek plaats te vinden11 indien uit raadpleging van de verplichte bronnen blijkt dat er indicaties zijn dat oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden, waarbij mogelijk CE in het onderzoeksgebied terecht zijn gekomen, maar er onvoldoende informatie aanwezig is in de Nederlandse archieven en op de geraadpleegde luchtfoto’s over (1) de aard van de oorlogshandeling, (2) het aantal en de soort CE dat tijdens de oorlogshandeling is ingezet en (3) de inslaglocaties van CE. Er is voor dit vooronderzoek aanvullend onderzoek uitgevoerd en verwerkt in de volgende paragrafen.

3.1.1

Meidagen 1940

Vanaf september 1939 was het 24e Regiment Infanterie (R.I.) gelegerd in Puiflijk. Aangezien niet het gehele regiment in Puiflijk ondergebracht kon worden, werd de tweede compagnie naar Afferden en Deest gezonden. De overige troepen werden opgesteld langs de Maas-Waalstelling, tussen de Waal en Altforst (zie figuur 3). Alhoewel deze troepen hier vanaf 1939 stellingen gebouwd hadden, werden zij in de nacht van 10 op 11 mei 1940 gesommeerd zich terug te trekken, zonder daarbij te strijd te hebben geleverd tegen de Duitsers. De troepen hadden alleen de bemanningen van enkele neergestorte vliegtuigen gevangen genomen. De manschappen van 24 R.I. vertrokken vervolgens richting Tiel.12

Figuur 3. Uitsnede van een kaart met daarop de Nederlandse militaire posities op 10 en 11 mei 1940. De pijlen t onen het tijdstip waarop de troepen zich terugtrokken. (Bron: Nierstrasz, De Groene Serie, deel 2 C en D, schetskaart nr. 3).

Een kilometer ten noordwesten van Puiflijk, aan de Puiflijksestraatweg [sic. hoogstwaarschijnlijk de Puiflijksche weg, tussen Puiflijk en Beneden-Leeuwen. Tegenwoordig bestaat deze weg uit de Houtsestraat en de Noordzuidweg te Puiflijk en Beneden-Leeuwen.] was daarnaast de 156e Batterij Luchtdoelartillerie gelegerd. Deze batterij had als doel het neerschieten van vreemde vliegtuigen die Nederland binnenkwamen. Alhoewel de stelling ruim buiten het onderzoeksgebied lag, op minstens 950 meter afstand, schoot deze batterij op 10 mei 1940 een aantal vliegtuigen neer die in Puiflijk en de omgeving van Puiflijk neerkwamen. In het gevechtsverslag van de 6e compagnie Luchtdoelmitrailleurs, alsmede het 156e Batterij Luchtdoelartillerie worden van de beschietingen op 10 mei 1940 de volgende resultaten vermeld:

8

Collectie 409 (Gevechtsverslagen en Rapporten mei 1940) in het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) bevat detailinformatie over de strijd op Nederlands grondgebied in de meidagen van 1940. De collectie bestaat uit gevechtsverslagen en rapporten die officieren, onderofficieren en soldaten hebben opgesteld in de periode zomer 1940 tot enkele jaren na de bevrijding. Dit gebeurde ten behoeve van geschiedschrijving door de Krijgsgeschiedkundige Sectie van het Hoofdkwartier van de Generale Staf (beter bekend als ‘de Groene Serie’.

9

In collectie 401 (Duitse Kriegstagebücher) van het NIMH zijn Duitse stukken opgenomen. Verder kan men KTB’s verkrijgen via het Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg im Breisgau en The National Archives and Records Administration (NARA) in de Verenigde Staten. 10 Deze zijn o.a. ondergebracht in NARA en The National Archives te Londen. 11 In de genoemde buitenlandse archieven in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. 12 https://www.grebbeberg.nl/index.php?page=verslag-bataljonsbewegingen-en--verrichtingen-i-24-r-i

10 20S091-VO-01

Figuur 4. Op 10 mei 1940 v ermeldt h et 156 e bt.lu.a. acht vliegtuigen te hebben neergeschoten. Deze vliegtuige n zijn niet (all emaal ) binn en Pui flijk neergekomen. De toestellen van 7.10, 8.2 0 en 13. 08 crashten buite n Puiflijk. (Bron: NIMH toegang 409 Gevechtsverslagen en -rap port en mei 194 0, inv 5140 10 verslagen van de commandant van het 6 e compag nie luchtd oe l mitrailleu rs kapitein L.T. Hoolboom en 1 e luitenant W.A. J. Borg).

Deze vliegtuigcrashes worden verder behandeld in hoofdstuk 3.4.

3.1.2

Bevrijding 1944/1945

De bevrijding te Puiflijk was een relatief snelle aangelegenheid. Toen op 17 september 1944 operatie Market begon (de grondopmars van operatie Market Garden), trokken de Duitsers zich terug richting de noordoever van de Waal.13 Op 20 september 1944 voerde het Britse Second Household Cavalry Regiment (onderdeel van de Guards Armoured Division) verkenningen uit tussen Nijmegen en Rossum. Hierbij werden onder andere Druten en Wamel aangedaan. De kans is groot dat Puiflijk hierbij ook gezien of bezocht is.14

Figuur 5. Kaart van 16 december 194 4 waarop de troepen in Nederl and ingetekend zijn. De zwarte lijn toont de frontlini e, waarbij de Duitse troepen ten noorden van de lijn gelegerd zijn, en de geallieerde troepen ten zuiden. In de punt van het bevrijde gebi ed bevindt zich Nijmegen, met ten westen daarvan Puiflijk. (Bron: Allied Forces. A rmy Group, 12Th. Engineer Section, and 1St. Headquarters United States Army. Army Group. , HQ Twelfth Army Group situation map . [England?: Twelfth Army Group, 1944] Map. https://www.loc.gov/item/20046290 29/)

Op diezelfde datum, bij de Waalbandijk bij Druten, staken de Duitsers ter verkenning de Waal over. Bij het Veerhuis te Druten werden deze door geallieerde verkenningstroepen beschoten, waarop zij, nadat ze enkele verliezen geleden hadden, terugkeerden.15 Vanaf deze periode maakte Puiflijk deel uit van de frontlinie tussen de Duitsers in het noorden, en de geallieerden in het zuiden. Deze situatie bleef ongewijzigd tot april 1945, zoals zichtbaar in de volgende twee kaarten:

C.P.J. van Kouwen, ‘Amerikanen en Engelsen tussen Maas en Waal’, in: Tweestromenland, No. 1 1985, p. 38. 13

C.P.J. van Kouwen, ‘Amerikanen en Engelsen tussen Maas en Waal’, in: Tweestromenland, No. 1 1985, p. 43. 15 https://www.demaasenwaler.nl/nieuws/historie/29698/dagboeken-over-de-bevrijding?related 14

11 20S091-VO-01

getracht voor elke periode één eenheid te benoemen die zich in het gebied bevond. Van deze troepen is (waar mogelijk) ook het War Diary geraadpleegd16: Data 7 Oktober- 10 november 1944 10 november – 17 december 1944 1 december 1944 – 3 februari 1945 3 – 23 februari 1945 23 februari – 15 maart 1945 15 maart- 22 maart 1945 21 maart tot 5 april (?) 21 maart 1945 - 3 april 1945. 4 april 1945 – 17 april 1945.

Figuur 6. Kaart waarop d e frontlini e op 6 a pril 9 45 is ingetekend. Puiflijk ligt hierbij nog aan de frontlini e. (Bro n: Allied Forces. Army Group, 12 t h. Engineer Section, and 1S t. Head qua rters Un ited States Army. Army Group. April 6, HQ Twelfth Army Group situation map. [England ?: Twelfth Army Group, 194 5] Map. https://www.loc.gov/item/200463 192 7/ .)

Vanaf eind september 1944 tot april 1945 was daarom een groot aantal verschillende geallieerde troepen in of nabij Puiflijk gelegerd. Deze troepen hielden War Diaries bij, waarin werd vermeld wat in het door hen verdedigde gebied gebeurde. Hieronder is een (onvolledige) lijst van troepen die zich na oktober 1944 in het Land van Maas en Waal bevonden. Hierbij is

16

Gedurende 1944 was ten noorden van de Waal de Duitse 712e Infanterie Division gelegerd. Van deze Duitse troepen zijn na 29 oktober 1944 geen Kriegstagebucher, Duitse oorlogsdagboeken, aanwezig. Deze zijn voor dit onderzoek dan ook niet geraadpleegd. 17 http://ww2talk.com/index.php?threads/43rd-recce-regiment-war-diary-and-part-1-orders-19441945.32734/#post-561660 Online transcriptie van de War Diaries van het Britse 43rd Reconnaisance Regiment 18 https://heritage.canadiana.ca/view/oocihm.lac_reel_t12689/1132?r=0&s=2, Online kopie van de War Diaries van het 8th Canadian Reconnaissance Regiment. 19 https://heritage.canadiana.ca/view/oocihm.lac_reel_t12661/693?r=1&s=2, Online kopie van de War Diaries van het 7th Canadian Reconnaissance Regiment

Eenheid Britse 43rd Reconnaissance Regiment.17 8th Canadian Reconnaissance Regiment (14th Canadian Hussars)18 7th Canadian Reconnaissance Regiment19 Canadian 12th Manitoba Dragoons20 8th Battalion The London Rifle Brigade21 Canadian 12th Manitoba Dragoons 49th Recce regiment RAC22 12th (2nd Battalion The Queen’s Westminsters) Battalion23 Brigade Piron.24 Vanaf deze datum zijn ook Ochten en Opheusden, aan de andere kant van de Waal in Geallieerde handen. Daarmee verkleint de kans dat vanuit deze locatie nog artilleriebeschietingen uitgevoerd worden.

De War Diaries uit deze periode vermelden dat de gehele zuidelijke oever van de Waal, bij Druten, Puiflijk, Boven-Leeuwen etc. zeer regelmatig beschoten werd door Duitse troepen aan de noordoever van de Waal. Hierbij werd vooral met artillerie geschoten. Op basis van deze berichten is niet exact te achterhalen waar de beschietingen exact plaats vonden. De beschietingen op Puiflijk stopten rond 10 april 1945. Op deze datum werd een verkenning richting Echteld gestuurd. Daarbij bleek dat de Duitse stellingen recent verlaten waren.25

Figuur 7. In een bericht zonder datum wordt vermeld dat Druten wordt beschoten. Dit soort berichten verschijnt met enige regelmaat in de War Diaries van het 8 e Reconnaissance Regiment. (Bron: https://heritage.canadiana.ca/view/oocihm.lac_reel_t12689/1132?r=0&s=2 ) 20

https://heritage.canadiana.ca/view/oocihm.lac_reel_t12715/949?r=1&s=2, Online kopie van de War Diaries van de Canadian 12th Manitoba Dragoons 21 Voor deze eenheid beschikte Saricon niet over een War Diary. 22 http://ww2talk.com/index.php?threads/49th-recce-puiflijk-druten-april-1-2-1945.54454/#post-636440, gedeeltelijke kopie van de War Diaries van het 49th Recce regiment RAC. 23 Van deze eenheid beschikt Saricon niet over het War Diary. 24 http://www.brigade-piron.be/hollande45_en.html, Website met informatie over de Belgische Brigade Piron. 25 http://www.brigade-piron.be/hollande45_en.html

12 20S091-VO-01

Naast de beschietingen werden daarnaast ook raids uitgevoerd, waarbij Duitse en geallieerde troepen de Waal oversteken om informatie in te winnen of doelwitten te vernietigen aan de andere kant van de rivier. In de nacht van 1 op 2 april werd bijvoorbeeld een aanval uitgevoerd op de boerderij Edenoord (Heersweg 34, op 1,6 km van het onderzoeksgebied) te Druten door het 34e SS-Freiwilligen-Grenadier-Division “Landstorm Nederland”.26 Op basis van de gegevens die bekend zijn over deze raids, zijn er geen aanwijzingen dat in het onderzoeksgebied Duitse raids zijn uitgevoerd, aangezien dit op langere afstand van de Waaloever lag. Daarnaast moet hierbij ook nog vermeld worden dat Druten, Deest en mogelijk ook Puiflijk in november 1944 beschoten werden door Britse granaten. Hierbij bleek dat men vanuit Lent of Oosterhout probeerde Ochten te beschieten, en hierbij waarschijnlijk enigszins verkeerd gericht had.27 Deze beschietingen waren echter een eenmalige vergissing, en geen langdurige beschieting zoals de beschietingen uitgevoerd door Duitse troepen. Op basis van het bronnenmateriaal valt daarmee aan te nemen dat de (wijde) omgeving van het onderzoeksgebied mogelijk beschoten is door Duitse (en in november mogelijk Britse) artillerie. Pal ten noorden van het onderzoeksgebied lag een geallieerde artilleriebatterij (zie 3.2).

Een dergelijke batterij was een potentieel doelwit voor de Duitse artillerie aan de overzijde van de Waal. In hoeverre de omgeving van het onderzoeksgebied is bestookt door Duitse geschutmunitie zal worden beoordeeld in hoofdstuk 4.

Figuur 8. Het onderzoeksgebied op een luchtfoto van 16 september 1944 (Bron: Sortie 106G/2931 fotonummer 3033 d.d. 16 september 1944) .

26

http://ww2talk.com/index.php?threads/49th-recce-puiflijk-druten-april-1-2-1945.54454/#post-636440 J.H. van Alphen, ‘Bijzonderheden betreffende Maas en Waal tijdens de Tweede Wereldoorlog’, in: Tweestromenland, No. 81 1994, p. 24 27

13 20S091-VO-01

Militaire aanwezigheid kan op verschillende manieren achterhaald worden, zo zijn er diverse collecties in Nederlandse archieven te raadplegen met betrekking tot dit onderwerp 28 en in buitenlandse archieven zijn onder andere zogeheten Defence Overprints te vinden – geallieerde kaarten waarop Duitse stellingen zijn ingetekend.29 Deze kaarten zijn zeer waardevol en werden vervaardigd door 21st Army Group A.P.I.S. De bevindingen die op de kaart zijn weergegeven, zijn gebaseerd op de resultaten van de geallieerde luchtfoto-interpretatiediensten die nauwlettend de locaties van Duits luchtafweer, geschut, loopgraven, mitrailleurnesten, munitieopslagplaatsen en dergelijke monitorden en documenteerden. Om met zekerheid militaire aanwezigheid te bepalen en duiden, wordt idealiter gebruik gemaakt van een combinatie van deze middelen. Om het een en ander te kunnen verifiëren wordt gebruik gemaakt van luchtfoto’s. Zoals in hoofdstuk 3.1.1. vermeld maakte de omgeving van Puiflijk deel uit van de Maas-Waalstelling. Voor deze verdedigingslinie waren in Puiflijk enkele stellingen aangelegd.

Het gemeentearchief van Nijmegen bevat over deze stellingen de volgende melding: ‘Betreffende de Nederlandse stellingen van de Maas-Waalstelling, kan gesteld worden dat deze stellingen in opdracht van de Duitsers grotendeels geruimd zijn in 1941.’ Daarbij zijn drie of vier schuilplaatsen niet geruimd, die in 1945 gebruikt werden als Britse opslagplaatsen voor achtergebleven munitie. Deze opslagplaatsen lagen in een onbekende particuliere boomgaard.30 Aangezien het onderzoeksgebied geen boomgaard bevatte, kan gesteld worden dat binnen het onderzoeksgebied geen stellingen uit mei 1940 aanwezig waren.

Figuur 9. Luchtfoto van het onde rzoeksgebi ed op 1 4 januari 1945. Hi erop zijn ogenschijnlijk geen krate rs zichtbaar. (Bron: sortie R4/1619 fotonummer 3074 d.d. 14 januari 1945 ).

Duitse stellingen zijn weergegeven op Defence Overprints 5 S.E. Druten, zoals weergegeven in figuur 10.31 Op basis daarvan, alsmede op basis van NIMH 575 Bureau Inlichtingen/Duitse verdedigingswerken kan gesteld worden dat er in de bezettingsperiode geen Duitse stellingen aanwezig waren binnen het onderzoeksgebied.

Samengevat Rondom het onderzoeksgebied hebben artilleriebeschietingen plaatsgevonden in 1944 en 1945.

3.2

Militaire aanwezigheid

28

In het Nationaal Archief gaat het om collectie 2.13.167 (Inventaris van het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken "Bunkerarchief" van het Ministerie van Defensie, 1946-1987) en in het Nederlands Instituut voor Militaire Historie gaat het om de collectie 575 (Collectie Duitse Verdedigingswerken). Ook in provinciale en lokale archieven kan informatie gevonden worden over militaire aanwezigheid. 29 Een klein deel van deze kaarten is via het Kadaster te raadplegen, maar het merendeel van de kaarten is te vinden in The National Archives te Londen en het Library and Archives Canada (LAC).

30

Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inv. 3718 Stukken betreffende de aangifte van de aanwezigheid van landmijnen en andere achtergelaten munitie, alsmede betreffende het vervoer en de opslag van ontplofbare stoffen, 1945 – 1959 en inv. 4300 Circulaires en enkele minuten van daarop verzonden stukken betreffende militaire aangelegenheden, 1944 – 1950. 31 Library and Archives of Canada, Defence Overprint 5 S.E. Druten (1944).

14 20S091-VO-01

Figuur 10. Defence Overpri nt 5 S.E. Druten uit 1944 toont stellingen bij het centrum van Puiflijk, alsmede ten no orde n van de W aal. Deze stellingen zijn echter ni et binnen het ond erzoeksgebi ed g eleg en.

Figuur 11. Op bovenstaande luchtfoto is ten noorden van het onderzoeksgebied een batterij met bijbehorende sporen i n het veld zichtbaar. (Bron: sortie R4/ 1619 fotonummer 3074 d.d. 14 januari 1945 ).

Een geraadpleegde luchtfoto van 14 januari 1945 toont ten noorden van het onderzoeksgebied wel een stelling, zoals zichtbaar in figuur 11. Deze stelling is nog niet zichtbaar op luchtfoto’s van 16 september 1944. Aangezien Druten officieel op 1 oktober 1944 bevrijd is, kan aangenomen worden dat deze stelling door de geallieerden is aangelegd.

Samengevat Binnen het onderzoeksgebied waren voor zover bekend geen stellingen of andere vormen van militaire aanwezigheid gesitueerd. Nabij het onderzoeksgebied is wel een onbekende Geallieerde stelling gebouwd. Deze wordt verder besproken in hoofdstuk 4.

15 20S091-VO-01

3.3

Landmijnen

Kort na de Tweede Wereldoorlog, in juni 1946, is een inventarisatie gemaakt van alle bekende en vermoedelijke mijnenvelden in Nederland. De Commandant van de Mijnopruimingsdienst (MOD) verklaarde toen dat er op Nederlands grondgebied zo’n 5.400 mijnenvelden waren gekarteerd en dat nog ongeveer 900 mijnenvelden gekarteerd moesten worden. In de jaren direct na de oorlog zijn de, zowel door Duitse als geallieerde eenheden gelegde, mijnenvelden opgeruimd. Het totale aantal in Nederland geruimde landmijnen wordt geschat op 1,8 miljoen. Alleen al door Duitse krijgsgevangenen zijn een kleine 1,4 miljoen landmijnen geruimd. Verder werden er onder meer landmijnen geruimd door geallieerde eenheden (operationeel ruimen – d.w.z. alleen het mijnenvrij maken van gebieden waarvan het direct voordeel opleverde voor de oorlogsinspanning), door burgermijnopruimingsorganisaties en door het Korps Hulpverleningsdienst. In het najaar van 1947 staakten de organisaties die nog met het systematisch opruimen van landmijnen waren belast hun werkzaamheden. Sindsdien zijn op of nabij de locaties van voormalige mijnenvelden nog sporadisch landmijnen aangetroffen. Zelfs eind 20e en begin 21e eeuw zijn in Nederland nog meerdere vondsten gedaan van in grote hoeveelheden gedumpte landmijnen.

Het betrof hier mijnenvelden die in de periode 1944-1947 wel waren ‘opgeruimd’, maar waarbij de landmijnen niet zijn afgevoerd of vernietigd, maar ter plaatse bleken te zijn begraven. Ook het ter plaatse achterlaten van losse ontstekingsmechanismen, al dan niet bewust, kwam voor.32 De bij de mijnenruimingen in de periode 1944-1947 gebruikte mijnenlegrapporten, en de destijds opgestelde mijnenruimrapporten, zijn nu in beheer bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Uit de ruimrapporten blijkt dat niet in alle gevallen alle gelegde landmijnen zijn aangetroffen. Saricon beschikt over de voor het onderzoeksgebied relevante ruimrapporten (en indien beschikbaar de legrapporten) en heeft deze in GIS ingetekend. Het dichtstbijzijnde mijnenveld bij Puiflijk lag op 1,5 kilometer van het onderzoeksgebied, bij Waalbandijk aan de Waal. Samengevat Binnen het onderzoeksgebied waren voor zover bekend geen landmijnen aanwezig tijdens de oorlog.

Informatie ontleend aan Meijers, A.H., Achtung Minen – Danger Mines. Het ruimen van landmijnen in Nederland 1940-1947 (Soesterberg 2013). 32

16 20S091-VO-01

3.4

basis van de huidige gegevens dan ook niet mogelijk een locatie aan te duiden voor deze crash.

Vliegtuigwrakken

Gedurende de Tweede Wereldoorlog zijn er veel militaire toestellen neergestort boven Nederland. Bij een groot deel van deze toestellen was nog CE aan boord. Deze vliegtuigcrashes werden niet centraal geregistreerd. Naast gemeentelijke luchtbeschermingsdiensten hielden ook provincies en de rijksoverheid vliegtuigcrashes bij. Daarnaast werden vliegtuigcrashes geregistreerd door de Duitse bezetters. Deze registraties verschillen in detailniveau; Over sommige vliegtuigcrashes bestaan meerdere gedetailleerde rapporten met ooggetuigenverslagen, terwijl andere crashes alleen vermeld zijn met een datum en een globale locatievermelding. In 2008 is het verliesregister van de Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) samengesteld. Dit register, dat van tijd tot tijd wordt bijgewerkt aan de hand van nieuw beschikbaar komende historische informatie, betreft een in verregaande mate correct en volledig overzicht van de verliezen van militaire vliegtuigen die in de Tweede Wereldoorlog op Nederlands grondgebied hebben plaatsgevonden.33 Deze database vermeldt zeven vliegtuigcrashes die plaatsgevonden hebben in of nabij Puiflijk. Deze vliegtuigcrashes zijn in de tabel hieronder verder uitgewerkt. Tabel 3.1.

Overzicht (mogelijk relevante) vliegtuigcrashes ID34 Datum Type Eenheid T0119 10-05-1940 Heinkel HE 111 Onbekend T0257 10-05-1940 Junkers Ju 52 13./KGzbV 1 T0266 10-05-1940 Junkers Ju 52 IV/KGzbV 1 T0275AQ 10-05-1940 Junkers Ju 52 16./KGzbV 1 T3801 16/17-06-1944 Halifax 431 Squadron T4212 20-09-1944 Stirling IV 295 Squadron T5615 17-04-1945 Spitfire 332 Squadron

T0257

Op 10 mei 1940, rond half vijf in de ochtend, crashte een Junkers Ju 52 met het serienummer 6493 bij Druten, nadat het toestel was geraakt door luchtafweer van het 10e Bataljon Luchtafweer te Rhenen, alhoewel de 156e Batterij Luchtdoelartillerie de crasht ook claimt. Een vleugel brak van het toestel af. Van de bemanning overleed een boordschutter, terwijl de overige vier bemanningsleden de crash overleefden.35 Reservekapitein Van Heyst van I-24 R.I., de bij Puiflijk gelegerde eenheid, vermeldt het volgende: ‘Om 4.30 uur valt de eerste Duitsche vliegmachine brandend naar beneden. Draagbaar van de munitie en gereedschapskar wordt gebruikt voor het vervoer van een gewond Duitsch onderofficier.’36 Helaas wordt in deze melding geen exacte crashlocatie vermeld. In de literatuur wordt echter wel vermeld dat op 10 mei een vliegtuig met een door een beschieting afgebroken vleugel bij de Kerkstraat crashte.37

3.4.3 Locatie Druten Nabij Druten Druten Schieweg Druten Puiflijk bij Druten Waalbandijk Druten Grid qE518685

In de volgende paragrafen worden de vliegtuigcrashes toegelicht per crash-ID:

3.4.1

3.4.2

T0266

Op 10 mei 1940 crashte een Duits toestel te Druten. Deze Duitse Junkers Ju 52, een transportvliegtuig, behoorde mogelijk tot een van de door de 156 e Batterij Luchtdoelartillerie neergehaalde toestellen die in hoofdstuk 3.1.1 genoemd wordt. In Tweestromenland, jaargang 1990 wordt vermeld dat de 156e Batterij om 9.55 een Junkers 52 heeft neergeschoten, waarbij het toestel zich met een dreun de bodem in boorde, op een kilometer van de stelling aan de Puiflijksestraat. Later bleken drie bemanningsleden per parachute uit het toestel te zijn gesprongen. De mannen werden krijgsgevangen genomen, en via de Puiflijksestraat afgevoerd.38 De exacte crashlocatie van dit toestel is niet bekend, maar gezien het feit dat de stelling aan de Puiflijksestraat op een kilometer ten westen van Puiflijk lag, en het onderzoeksgebied ten oosten van Puiflijk, is het onwaarschijnlijk dat deze crash binnen het onderzoeksgebied plaats vond.

T0119

De SGLO crash database vermeldt op deze datum een Heinkel HE 111 die in Druten crashte nadat het toestel was neergeschoten door de 156 e Batterij Luchtdoelartillerie (zie 3.1.1.). De exacte crashlocatie, alsmede verdere informatie over het Duitse toestel ontbreekt. Het is op 33

Dit register werd in samenwerking met het Nederlands Instituut voor Militaire Historie in Den Haag opgesteld en is via de website, in de vorm van een digitale database, te raadplegen via de website/database https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/ 34 In de database van de SGLO heeft ieder toestel een unieke ID – een T- of R-code. Deze codering is overgenomen om eenduidig en herleidbaar te kunnen werken.

35

https://verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl/rs.php?aircraft=&sglo=T0257&date=&location=&pn=&unit=&name=&cemetry=&airforce=&target=&area=&airfield= 36 https://www.grebbeberg.nl/index.php?page=dagboek-van-reserve-kapitein-j-j-van-heyst 37 E.H. Brongers, De gebroken vleugel van de Duitse adelaar, p. 23 38 Hamilton en Van den Boom, ‘Herinneringen aan de Meidagen van ’40’ in: Tweestromenland, No. 66 1990, p. 15.

17 20S091-VO-01

Canadese piloot met zijn parachute was gevonden in Puiflijk. Hij was onder bewaking afgevoerd.40 Van enkele bemanningsleden is daarnaast bekend dat zij in Altforst en Wamel ondergedoken hebben gezeten, waarna ze door de ondergrondse naar Antwerpen geloodst werden. In Antwerpen zijn zij toch opgepakt en krijgsgevangen gemaakt. Deze melding is relevant, aangezien de ondergedoken bemanningsleden aangaven dat het toestel gecrasht was tussen de Ulandsestraat te Altforst en de Veldstraat te Puiflijk.41

3.4.6

T4212

Op 20 september 1944 stortte een Britse Short Stirling van het 295 Squadron neer bij Puiflijk, nadat het toestel boven Oosterbeek schade had opgelopen. De piloot kwam om het leven, terwijl de rest van de bemanning het vliegtuig via parachute wist te verlaten. Zij kwamen neer op de Drutense Uiterwaarden en de Ochtense Uiterwaarden.42 Het vliegtuig crashte nabij de Waalbandijk, tussen Druten en Boven-Leeuwen.

3.4.7

Figuur 12. (Matige) foto van de crash van 9.55, wa arbij het toestel zich de grond in boorde. (Bron: Twe estromen land, Hamilto n en Van den B oom, Heri nneringen aan de Meidag en van ’40 (No. 6 6 1 990) p. 17).

3.4.4

T0275AQ

Op 10 mei 1940 maakte een Junkers Ju 52 een noodlanding bij de Schieweg te Druten. Het toestel zou een noodlanding hebben moeten maken, nadat het ten zuidoosten van Rotterdam door AA (Anti-Aircraft) geraakt was. Tijdens de landing stond het toestel in brand, maar de vijf bemanningsleden overleefden de noodlanding en werden krijgsgevangen genomen.

Samengevat Binnen het onderzoeksgebied zijn voor zover bekend geen vliegtuigen neergekomen – dus geen crash of noodlanding.

3.5 3.4.5

T5615

Op 17 april 1945 crashte een Britse Supermarine Spitfire van 332 Squadron tijdens een gewapende verkenning in Druten. De Noorse piloot crashte volgens het Squadron Operations Records Book (ORB) in Nord-de-Guerre coördinaat qE518685, maar raakte hierbij zelf niet gewond.43 Het coördinaat waar hierbij naar verwezen wordt ligt ten noorden van de Waalbandijk te Druten..

Luchtaanvallen

T3801

In de nacht van 16 op 17 juni 1944 crashte een Britse Halifax van 431 Squadron bij Puiflijk. Het toestel, terwijl het onderweg was naar zijn doelwit Sterkrade, was neergeschoten door een Duits vliegtuig.39 Het gemeentearchief van Druten vermeldt over deze gebeurtenis dat een

J.A. van Gelder, ‘John Burns uit Canada’ in: Tweestromenland No. 82, 1994, p. 29 en The National Archives, AIR 27 inv. 1858 40 Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst. 41 De historische vereniging van Dreumel, Stichting Tremele, https://www.tremele.nl/Oorlog/wo2/03crashes/dreumel17061944/John%20Burns/John%20Burns.htm geraadpleegd op 23-10-2020. 39

Gedurende de oorlog werd een groot aantal luchtaanvallen uitgevoerd in het Nederlands luchtruim – niet in de laatste plaats omdat Nederland op de aanvliegroute naar Duitsland lag van geallieerde luchtmachten. Om een indruk te geven: in 1943 noteerden de Duitse bezetter in Nederland 40.000 overvliegende toestellen waarvan een deel zijn bommenlading afwierp: er J.H. van Alphen, ‘Bijzonderheden betreffende Maas en Waal tijdens de Tweede Wereldoorlog’ in: Tweestromenland No. 81 1994, p. 21 en Zwanenburg, En nooit was het stil... - Kroniek van een luchtoorlog (deel 2) p. 39 43 The National Archives, AIR 27 Air Ministry and successors: Operations Record Books, Squadrons inv. 1729 No 332 Squadron: Operations Record Book. 01 January 1944 - 30 April 1945. 42

18 20S091-VO-01

werden 12.000 brisantbommen en 37.000 brandbommen boven Nederland afgeworpen blijkens opgaaf van de bezetter. Als gevolg daarvan kwamen 1.300 Nederlandse burgers om het leven.44 Bronmateriaal betreffende luchtaanvallen is in meerdere archieven verzameld en is te verdelen in twee categorieën. Dit zijn bronnen van de grond, en bronmateriaal dat het perspectief vanuit de lucht vertegenwoordigt. Bronnen vanaf de grond zijn bijvoorbeeld documenten uit het gemeentearchief, het provinciaal archief en het Nationaal Archief. In deze archieven werd op verschillende niveaus bijgehouden waar schade ontstaan was vanwege oorlogshandelingen. Allereerst bevatten deze archieven stukken van de lokale luchtbeschermingsdiensten 45 en schaderapporten waarin behandeld wordt waar oorlogsschade geleden is. 46 Deze archieven bevatten daarnaast stukken van het Militair Gezag (MG), de organisatie die gedurende de periode waarin delen van Nederland bevrijd waren, maar de nationale overheid nog niet teruggekeerd was, de orde bewaarde in de bevrijde Nederlandse gebieden.47 De meldingen vanaf de grond kunnen in veel gevallen worden aangevuld door gegevens uit Duitse KTB’s van eenheden die getroffen werden door een luchtaanval.48

is samengesteld uit Duitse KTB’s en Nederlandse bronnen, zodat eenvoudig een verband gelegd kan worden tussen de verschillende bronnen – het kan immers dat de RAF-melding heeft gemaakt van een luchtaanval op een specifieke locatie, maar dat die luchtaanval in werkelijkheid ergens anders plaatsvond. De RAF vloog in de eerste oorlogsjaren hoofdzakelijk in de nacht en had, als gevolg van diverse factoren, grote moeite met het treffen van het juiste doelwit. De meldingen van Puiflijk en Druten zijn opgenomen in tabel 3.2. De mogelijk relevante aanvallen worden daarna verder toegelicht.

In The National Archives te Londen ligt belangrijk archiefmateriaal vanuit het luchtperspectief: de verslagen van uitgevoerde acties door de Royal Air Force (RAF). Ondergebracht in het archief van het Air Ministry. De structuur van dit archief volgt op hoofdlijnen de structuur van de organisatie van de RAF – Commands, Groups, Wings, Squadrons en Stations. Elke luchtaanval kan daardoor, met verschillend detailniveau, in wel tien of twintig verschillende dossiers zijn beschreven.49 De operationele gegevens van de RAF kunnen zeer waardevol en betrouwbaar zijn met betrekking tot een aantal facetten van een luchtaanval (vaak is de bommenlading omschreven, evenals de afwerphoogte en is er een summiere omschrijving van de waargenomen resultaten. De RAF was opgebouwd uit diverse luchtmachtonderdelen, en die waren vrijwel allemaal actief boven Nederlands grondgebied – het gaat dan voornamelijk om Bomber Command, Coastal Command, Fighter Command en de Second Tactical Air Force (2nd TAF). Een groot deel van de acties die door de bovengenoemde luchtmachtonderdelen werden uitgevoerd, zijn in databases ingevoerd door Saricon. Op die manier zijn op datum, plaatsnaam of coördinaat luchtaanvallen te herleiden. Daarnaast beschikt Saricon over een database die 44

Deze getallen zijn door Saricon achterhaald door middel van onderzoek in Duitse archiefstukken. De uitkomst van het onderzoek is herleidbaar voor derden beschikbaar als daar behoefte aan is. 45 De luchtbeschermingsdienst was tijdens de Tweede Wereldoorlog verantwoordelijk voor het geven van luchtalarm bij bombardementen en het opnemen van schade na uitgevoerde bombardementen. 46 Oorlogsschaderapporten kunnen bijvoorbeeld opgaven van schade aan de schade-enquêtecommissie betreffen. Oorlogsschaderapporten zijn in vergelijking met processen-verbaal of andere gedetailleerde verslagen van luchtaanvallen minder geschikt voor gebruik in de fase ‘beoordeling bronnenmateriaal’ van het vooronderzoek CE. De aard en concrete locaties van de oorlogshandelingen zijn in veel gevallen moeilijk uit de documenten te herleiden.

47

Het MG werkte in deze periode samen met de geallieerde bevrijdingslegers en had als taak het (mede) coördineren van het ruimen van landmijnen en andere CE. Dit betekende dat het MG ook informatie toegestuurd kreeg over in het verleden uitgevoerde aanvallen. 48 Er zijn ook Nederlandse instanties die op landelijk niveau communiceerden over luchtaanvallen en waarvan het archief te raadplegen is. Zo is het in het Nationaal Archief te Den Haag het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking Luchtaanvallen (collectie 2.04.53.15) geraadpleegd. Duitse meldingen zijn o.a. in archieftoegangen van het NIMH en het NIOD te vinden, zoals Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077 van het NIOD) en de Collectie Departement van Justitie (toegangsnummer 216k van het NIOD). 49 Op voorhand zijn geen eenduidige uitspraken te doen over in welk van deze dossiers de meest relevante informatie (vanuit het oogpunt van OCE) kan worden aangetroffen.

19 20S091-VO-01

Tabel 3.2. Overzicht van (mogelijk relevante) luchtaanvallen Datum Eenheid Locatie Type CE 1940 10-05-1940 Puiflijk 03-07-1940 1943 02-01-1943 18-08-1943 1944 11-01-1944

15-08-1944

50

Druten (15 km w. Nij- megen)

Aantal CE

1

Waalbandijk Druten Heersweg Druten Weiland langs de Van Heemstraweg Druten Tabaksland van Van Kol, Meerstraat 13, Puiflijk

1 kist machinegeweerkogels

Bundesarchiv-Militärarchiv, RL 2-II Luftwaffenführungsstab inv. 211a Lageberichte alle Fronten mit Anlagen. Lageberichte 299-304, Anlagen zu Lageberichte 299-302, 304. 51 Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst. 52 Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst

Relevante informatie

Relevantie

Boordwapenbeschieting door Duitse toestel op de commandopost van 24 R.I.

Ja

Inslag in het ‘vrije veld’, geen schade. 1 blindganger.50

Ja

Een ballon met een blikken bus gevonden. Dit bleek een lichtfakkel te zijn.51 Op deze datum zijn uit vliegtuigen afkomstige pamfletten gevonden.52

Nee Nee

Vliegtuigen wierpen een kist munitie af bij de Van Heemstraweg te Druten. De kist werd in bewaring genomen.53

Ja

Op het tabaksland was een benzinetank gevonden. Deze is meegenomen naar Kattenburg 10, vanwaar hij naar Nijmegen gebracht gaat worden.54

Nee

53

Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst. 54 Regionaal Archief Nijmegen, 815 Gemeentearchief Druten, inventarisnummer 3711 Stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst.

20 20S091-VO-01

3.5.1

Luchtaanval 10 mei 1940

Op 10 mei wordt de commandopost van het 24e R.I. onder vuur genomen met machinegeweren, afkomstig van overvliegende vliegtuigen. Een sergeant van 24 R.I. beschrijft dit als volgt:

Figuur 13. Melding van e en luchtaanval met machinegeweren op 10 mei 1940. (B ron: Regio naa l Archief Nijmeg en, 815.4 Archief geme ente Druten 1818 -1983 inv. 4315 Stukken betreffend e de in o ntvangstname van de memoi res van J. Zarkel te 's Gravenhage, di e tijdens de mo bilisa tie van 1939 - 194 0 als militair in Druten was ingekwartierd, 198 0)

3.6

Vergeltungswaffen

In de laatste fase van de oorlog maakten de Duitsers gebruik van hun Vergeltungswaffen. De V.1 (Vergeltungswaffe 1) was een onbemand vliegtuig met pulserende straalmotor dat door de Duitse Luftwaffe werd ingezet als vliegende bom. De opvolger van de V.1 was de V.2 (Vergeltungswaffe 2), de eerste onbemande ballistische raket.55 Beide wapens werden vanuit Nederland gelanceerd naar Antwerpen en Londen. Van de lanceringen zijn niet altijd operationele gegevens beschikbaar, maar door het Nederlandse verzet zijn veel lanceringen gedocumenteerd. Het is algemeen bekend dat een aanzienlijk aantal V-wapens vroegtijdig neerkwamen, volgens schattingen gaat het om zo’n 3.000 exemplaren.56

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=540383ec-e1e2-4822-8c2d-04d821c80f78