CConstaterende datdruten
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 5_Transformatorstation Druten-Puiflijk_vastgesteld_Bijlagen bij de toelichting

Raad openbaar Druten 28 september 2023, gemeente drutenBij agendapunt: Vaststellen bestemmingsplan transformatorstation Druten-Puiflijk21.769 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Pagina 7 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

3 Projectscope Tussen de plaatsen Deest en Puiflijk, ten zuiden van Druten en Afferden, zijn er grondroerende werkzaamheden gepland, namelijk het leggen van een kabeltracé langs rondom de N322. Om een inzicht te krijgen in de mogelijke risico’s heeft Van Gelder Kabel-, Leiding- en Montagewerken B.V. aan Bodac opdracht verleend tot het uitvoeren van een Historisch Vooronderzoek naar de mogelijke aanwezigheid van CE. Deze rapportage is door Bodac uitgevoerd conform het huidig vigerende WSCS-OCE. Zoals gecommuniceerd met de opdrachtgever, middels de door Bodac opgestelde offerte, zal deze bureaustudie het kenmerk ‘H0013’ betiteld als ‘Kabeltracé Deest-Puiflijk’ krijgen.11

3.1

Onderzoeksgebied

Teneinde een gefundeerde uitspraak te kunnen doen omtrent de mogelijke aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied is door Bodac een buffer geformuleerd met een straal van 100 meter. Binnen deze straal worden alle voor het indicatieonderzoek relevante gebeurtenissen meegenomen in deze rapportage. Het onderzoeksgebied valt onder de huidige gemeente Druten en Beuningen in de provincie Gelderland. Het onderzoeksgebied betreft de N322 (Maas en Waalweg), weiland en graslandschap en een deel van de waterplas ’Uiver Meertje’. Middels kaartmateriaal is het onderzoeksgebied met buffer op de navolgende pagina in kaart gebracht (tekening 200525_H0013_OG_01).

11

H0013

Beschreven in de offerte 200422_C20175_OB_01, met de titel Vooronderzoek CE Kabelrtacé Deest-Puiflijk.

Pagina 8 van 58

1 6 8 .5 0 0

1 6 9 .0 0 0

1 6 9 .5 0 0

1 7 0 .0 0 0

1 7 0 .5 0 0

1 7 1 .0 0 0

1 7 1 .5 0 0

1 7 2 .0 0 0

1 7 2 .5 0 0

1 7 3 .0 0 0

1 7 3 .5 0 0

1 7 4 .0 0 0

1 7 4 .5 0 0

1 7 5 .0 0 0

1 7 5 .5 0 0

1 7 6 .0 0 0

4 3 3 .5 0 0 4 3 3 .0 0 0 4 3 2 .5 0 0 4 3 2 .0 0 0 4 3 1 .5 0 0 4 3 1 .0 0 0 4 3 0 .5 0 0 4 3 0 .0 0 0 4 2 9 .5 0 0

4 2 9 .5 0 0

4 3 0 .0 0 0

4 3 0 .5 0 0

4 3 1 .0 0 0

4 3 1 .5 0 0

4 3 2 .0 0 0

4 3 2 .5 0 0

4 3 3 .0 0 0

4 3 3 .5 0 0

4 3 4 .0 0 0

1 6 8 .0 0 0

4 3 4 .0 0 0

1 6 7 .5 0 0

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

1 6 7 .5 0 0

1 6 8 .0 0 0

1 6 8 .5 0 0

1 6 9 .0 0 0

1 6 9 .5 0 0

1 7 0 .0 0 0

1 7 0 .5 0 0

1 7 1 .0 0 0

1 7 1 .5 0 0

1 7 2 .0 0 0

1 7 2 .5 0 0

1 7 3 .0 0 0

1 7 3 .5 0 0

0

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d B u ffe r

1 7 4 .0 0 0

4 0 0m

´

1 7 4 .5 0 0

1 7 5 .0 0 0

1 7 5 .5 0 0

1 7 6 .0 0 0

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

S c h a a l:1 :1 5 .0 0 0

P ro je c t:H 0 0 1 3

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :O n d e rz o e k s g e b ie d

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :2 5 -0 5 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 5 2 5 _ H 0 0 1 3 _ O G _ 0 1

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

A c c .:D .v a nd eV le u te n

4 Indicatieonderzoek Het indicatieonderzoek zal op basis van bronnen vaststellen of het onderzoeksgebied mogelijk betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. Alvorens bronnen geraadpleegd kunnen worden, zal een inventarisatie plaats moeten vinden betreffende eerder uitgevoerde vooronderzoeken.

4.1

Eerder uitgevoerd onderzoek

Conform het WSCS-OCE dient bij aanvang van het onderzoek te worden nagegaan of er in het verleden onderzoek is uitgevoerd naar de aanwezigheid van CE, en zo ja, te worden gerapporteerd op welke wijze deze informatie is betrokken bij het onderzoek. Voor dit vooronderzoek is navraag gedaan bij de gemeenten Druten en Beuningen. De volgende rapportages hebben betrekking op (delen) van het onderzoeksgebied:

Rapportage Derden: ✓

Saricon B.V., ’Vooronderzoek Conventionele Explosieven code:72149\Beuningen\HO\01 (26 januari 2004).

Gemeente

Beuningen’

document-

In 2004 heeft Saricon een gemeentedekkend onderzoek voor de Gemeente Beuningen uitgevoerd. Deze rapportage vermeld enkele verstoringen in de grond a.g.v. oorlogshandelingen (zie oranje stippen op onderstaand figuur 1). Dit onderzoek is uitgevoerd vóór de samenstelling van het BRL-OCE en dus niet conform de huidig vigerende wet- en regelgeving (WSCS-OCE).

Figuur 1: Het oude gemeentedekkende onderzoek van Saricon.

✓

Saricon B.V., ’Probleeminventarisatie Conventionele Explosieven N322 Beneden-Leeuwen’ projectcode: 10S015 (17 maart 2010). In 2010 heeft Saricon een probleeminventarisatie gedaan in opdracht van de gemeente West Maas en Waal. Bodac beschikt niet over de rapportage of de CE-Bodembelastingkaart. Daarnaast is dit onderzoek voltooid conform het toen vigerende BRL-OCE en niet conform de huidige wet- en regelgeving, namelijk het WSCS-OCE.

H0013

Pagina 10 van 58

Figuur 2: Het onderzoeksgebied in vergelijking met het oude onderzoek van Saricon.

4.2

Stafkaart Kadaster

Ten behoeve van het bronnenonderzoek is kennis van de toenmalige topografie ten tijde van mogelijke oorlogshandelingen noodzakelijk. Met behulp van topografische kaarten van het Kadaster en ArcGIS Pro kan de oude situatie geprojecteerd worden op de huidige locatie. 12 Daarmee kunnen verdwenen toponiemen uit het huidige straatbeeld toch achterhaald worden en gebruikt worden in het bronnenonderzoek. Op het kaartmateriaal staan diverse toponiemen beschreven, zoals: ✓ Hoge Bobbert; ✓ Polder Puiflijk; ✓ Horssensche schutlaken; ✓ Schutlaken; ✓ Beneden- en Boven Broek; ✓ Ooijevaarsenest; ✓ Poolakker. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog viel het onderzoeksgebied onder de gemeentes Druten, Horssen, Bergharen en Ewijk. Derhalve dienen de archieven van deze gemeenten geraadpleegd te worden, alsmede het provinciale archief van Gelderland. Middels kaartmateriaal is de historische situatie van het onderzoeksgebied op de navolgende pagina in kaart gebracht (tekening 200525_H0013_HIS_01).

12

Kadaster, Stafkaart Druten, Holland 1:25.000, G.S.G.S. 4427 (AMS M831), First Edition 1943, sheet 5 S.E.

Pagina 11 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

1 6 8 .5 0 0

1 6 9 .0 0 0

1 6 9 .5 0 0

1 7 0 .0 0 0

1 7 0 .5 0 0

1 7 1 .0 0 0

1 7 1 .5 0 0

1 7 2 .0 0 0

1 7 2 .5 0 0

1 7 3 .0 0 0

1 7 3 .5 0 0

1 7 4 .0 0 0

1 7 4 .5 0 0

1 7 5 .0 0 0

1 7 5 .5 0 0

1 7 6 .0 0 0

4 3 3 .5 0 0 4 3 3 .0 0 0 4 3 2 .5 0 0 4 3 2 .0 0 0 4 3 1 .5 0 0 4 3 1 .0 0 0 4 3 0 .5 0 0 4 3 0 .0 0 0 4 2 9 .5 0 0

4 2 9 .5 0 0

4 3 0 .0 0 0

4 3 0 .5 0 0

4 3 1 .0 0 0

4 3 1 .5 0 0

4 3 2 .0 0 0

4 3 2 .5 0 0

4 3 3 .0 0 0

4 3 3 .5 0 0

4 3 4 .0 0 0

1 6 8 .0 0 0

4 3 4 .0 0 0

1 6 7 .5 0 0

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

1 6 7 .5 0 0

1 6 8 .0 0 0

1 6 8 .5 0 0

1 6 9 .0 0 0

1 6 9 .5 0 0

1 7 0 .0 0 0

1 7 0 .5 0 0

1 7 1 .0 0 0

1 7 1 .5 0 0

1 7 2 .0 0 0

1 7 2 .5 0 0

1 7 3 .0 0 0

1 7 3 .5 0 0

0

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d B u ffe r

1 7 4 .0 0 0

4 0 0m

´

1 7 4 .5 0 0

1 7 5 .0 0 0

1 7 5 .5 0 0

1 7 6 .0 0 0

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

S c h a a l:1 :1 5 .0 0 0

P ro je c t:H 0 0 1 3

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :H is to ris c h es itu a tiein1 9 4 3

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :2 5 -0 5 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 5 2 5 _ H 0 0 1 3 _ H IS _ 0 1

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

A c c .:D .v a nd eV le u te n

4.3

Literatuur

Voor het onderzoeksgebied zijn de onderstaande relevante literatuurbronnen geraadpleegd, zowel standaardwerken als eventuele specifieke regionale informatiebronnen. In deze literatuur kunnen indicaties gevonden worden welke herleidbaar zijn t.a.v. het onderzoeksgebied. In het chronologisch overzicht in paragraaf 4.7 zal de relevantie en herleidbaarheid verder onderzocht worden. Auteur:

Titel:

Plaats en datum:

Amersfoort, H. en P. Kamphuis Boeijen, W.

Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied

Den Haag, 2005

Vliegen en vechten bij de maas, 1940-1934: oorlogsgeschiedenis op de grens van Noord-Brabant en Gelderland The Nachtjagd War Diaries: an operational history of the German night fighter force in the West, volumes 1 and 2 Canadezen in actie: Nederland najaar ’44 – voorjaar ‘46

Westervoort 2004

Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen Vwapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 Kontaktblad van de Historische Vereniging voor het land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen

Z.p. 2011

Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945 De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 De luchtverdediging in de meidagen 1940, 2 delen NFLA Recoverylist Geschiedenis van de Koninklijke Nederlandse Brigade ’’Prinses Irene’’ Gelderland bevrijd Bulletin Air War 1939-1945

Den Haag, 1969-1991

Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. En nooit was het stil… Kroniek van een luchtoorlog

Den Haag, 2008

Boiten, T.E.W. Bollen, H.A. en L.P.J. Vroemen Eversteijn, T.

Historische Vereniging voor het Land van Maas en Waal en het Rijk van NijmegenWest Jong, L. de Klep, C. en B. Schoenmaker Korthals-Altes, A. Molenaar, F.J. NFLA Nierstrasz, V.E. Peters, C. Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) Zwanenburg, G.J.

Walton on Thames, 2008 Warnsveld 1993

Wijchen 1964-1999

’s-Gravenhage 1995 Amsterdam 1984 Den Haag, 1970 z.p. 2003 Den Haag 1959 Schijndel 2005 Deventer, 2003-2016

Den Haag, 1990

Tabel 1: Literatuurlijst met relevante en standaardboeken.

Website: www.bac-lac.gc.ca

Datum: 11-06-2020

www.delpher.nl www.dotkadata.nl www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/ www.library.wur.nl www.nationalarchives.gov.uk www.ncap.org.uk www.royalartilleryunitsnetherlands1944-1945.com www.studiegroepluchtoorlog.nl/verliesregister www.topotijdreis.nl www.vergeltungswaffen.nl

25-05-2020 25-05-2020 25-05-2020 20-05-2020 05-06/12-06-2020 20-05-2020 11-06-2020 25-05-2020 25-05-2020 20-05-2020

Tabel 2: Overzicht met geraadpleegde websites.

Pagina 13 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

4.4

Nationale Archieven

Ten behoeve van het indicatieonderzoek zijn nationale en internationale archieven onderzocht. In de archieven is voornamelijk aandacht besteed aan documenten van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde CE en oorlogsschaderapporten. Waar aanwezig zijn deze relevante indicaties in het bronnenonderzoek meegenomen. Een overzicht van de geraadpleegde archiefstukken bevind zich in Bijlage 5. 4.4.1 Regionaal Archief Nijmegen (RAN) en Gelders Archief te Arnhem In het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) te Nijmegen zijn archieven geraadpleegd, te weten 751 Gemeente

Ewijk, 1818-1980, 754 Gemeenten Bergharen en Hernen en Leur, 1810-1983, 770 Gemeente Horssen, 18111983 en 815 Gemeenten Druten, Puiflijk, Afferden en Deest 1810-1983. In het Gelders Archief te Arnhem zijn provinciale documenten geraadpleegd. Er zijn diverse dossiers geraadpleegd uit het archief 1037 Militair Gezag in Gelderland. Het Militair Gezag (MG) was het dagelijkse bestuur van de in 1944 en 1945 bevrijde delen van Nederland namens de Nederlandse regering in Londen tot aan de overdracht van deze gebieden aan voorgenoemde regering. Het MG moest het door zuiveringen, collaboratie en oorlogshandelingen ontstane vacuüm in het burgerlijke gezagsapparaat dus opvullen. Het orgaan hield zich bezig met het herstel van het land en handhaving van de veiligheid. Onderwerpen als luchtbeschermingsdienst, herstellen van oorlogsschade en explosievenopruiming vielen hier ook onder. Deze onderwerpen kunnen relevant zijn voor het indicatieonderzoek. 4.4.2 Nationaal Archief (NA) te Den Haag In het Nationaal Archief zijn documenten van het archief 2.04.53.15 Ministerie van Buitenlandse Zaken: Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, 1937-1946 geraadpleegd. In 1936 trad de Wet tot Bescherming van de Bevolking tegen Luchtaanvallen in werking.

Dat leidde tot de oprichting van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, die tot taak had de gemeentelijke activiteiten op dit terrein te begeleiden en te controleren. In 1942 verving de Duitse bezetter de Wet tot Bescherming van de Bevolking tegen Luchtaanvallen door de Luchtbeschermingsverordening. Dit bracht de luchtbescherming sterker onder controle van de bezetter. Tot de onderwerpen die aan de orde komen behoren rapportages over luchtactiviteiten en informatie over de organisatie van de luchtbeschermingsdienst. Naast bovengenoemd archief zijn documenten van de Korps Hulpverleningsdienst onderzocht, te weten

2.04.110 Korps Hulpverleningsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, 19451974. Op 21 juli 1947 werd de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) enkel belast met ruimingen van militaire objecten, voorheen functioneerde dit orgaan ook in de civiele sector. Het Korps Hulpverleningsdienst was vanaf bovenstaande datum als aanspreekpunt en verantwoordelijke organisatie aangewezen voor het ruimen van explosieven in de civiele sector. Vanaf 1 januari 1948 werd zij eveneens verantwoordelijk voor militaire objecten.13 Rond 1971 werden taken, zoals het ruimen van geïmproviseerde explosieven, overgedragen aan de Explosieve Opruimingsdienst (EOD). Met het raadplegen van dit archief tracht Bodac inzicht te krijgen in mogelijke ruimingen tussen 1946 en 1971. Detailinformatie uit de periode waarin het Korps Hulpverleningsdienst actief was is vermoedelijk wel gedocumenteerd, maar vervolgens vernietigd of niet zodanig gearchiveerd dat deze informatie tegenwoordig nog vindbaar is. In het archief zijn derhalve alleen krantenberichten over de werkzaamheden van het Korps geraadpleegd. 4.4.3 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) In het Nederlands Instituut voor Militaire Historie te Den Haag is allereerst het zogenoemde bunkerarchief geraadpleegd, te weten 575 Bureau Inlichtingen/Duitse verdedigingswerken.

Dit archief vermeld Duitse verdedigingswerken op nationaal niveau. 4.4.4 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) In het Nederlands Instituut voor Oorlog-, Holocaust- en Genocidenstudies te Amsterdam zijn meerdere archieven onderzocht, zoals 077 Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest). Toen Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart zich in mei 1940 in Nederland vestigde liet hij zich bijstaan door vier Generalkommissare met bijbehoren apparaat voor belangrijke onderdelen van het bestuur. De Generalkommissar für das Sicherheitswesen was leider van de SS-organisatie in Nederland. Het archief betreft 13

H0013

J. van Woensel, Vrij van Explosieven. De geschiedenis van het EOCKL en zijn voorgangers, 1944-2004 (Meppel 2004), 90.

Pagina 14 van 58

dus documentatie van deze organisatie. Vervolgens is het archief 216k Departement van Justitie geraadpleegd. Behalve documenten, afkomstig van de afdeling Luchtbeschermng zelf, bevinden zich hieronder namelijk ook rapporten, correspondentie van de afdelingen Politie, Marechaussee e.d. 4.4.5 Semi-Statisch Informatiebeheer (SIB) Ministerie van Defensie te Rijswijk In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog was de Mijn- en Munitie Opruimings Dienst (MMOD) verantwoordelijk voor het opruimen van mijnen en achtergelaten munitie in Nederland. Het archief van het MMOD bevindt zich bij het Semi-Statisch Informatiebeheer van het Ministerie van Defensie in Rijswijk. Het archief bestaat uit meldingen, kaarten, plattegronden en ruimingsrapporten van Nederlandse gemeenten. In sommige gevallen is deze informatie omtrent munitieruimingen in de naoorlogse jaren eveneens aanwezig in de betreffende gemeentearchieven. Voor het huidige indicatieonderzoek is gezocht op vermeldingen van de (voormalige) gemeenten Druten, Horssen, Bergharen en Ewijk.

4.4.6

Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD)

Ten behoeve van het indicatie- en contra-indicatieonderzoek is het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) te Soesterberg bestudeerd. In 1971 heeft de EODD de taak voor het ruimen van aangetroffen CE van de Hulpverleningsdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken overgenomen. Pas vanaf deze periode zijn alle meldingen van aangetroffen en geruimde CE bijgehouden. Tot 1990 werden deze ruimingen ‘Melding Opdracht Ruimrapportage Afdoening (MORA’s) genoemd. Tegenwoordig worden de ruimingen omschreven als ‘Werkopdrachten’ (WO’s) of ‘Uitvoeringsopdrachten’ (UO’s). Een nadeel van deze bron is de onvolledigheid van meldingen of ruimingen tussen 1940-1944 en 1947/1948-1971 bij de EOD of het SIB. Over de periode 2010-2020 zijn de meldingen digitaal raadpleegbaar bij de EOD. Voor deze bureaustudie is gezocht op vermeldingen van de (voormalige) gemeenten Druten, Horssen, Bergharen, Ewijk, Beuningen en plaatsen Afferden, Molenhoek, Puiflijk en Deest. Bodac heeft een overzicht van de EOD ontvangen van de UO’s/MORA’s binnen en rondom het onderzoeksgebied. Hierbij maakt Bodac gebruik van een buffer van 100 meter, welke overigens voor elke gevonden indicatie gebruikt wordt om de relevantie te bepalen.

Deze meldingen ondersteunen het indicatieonderzoek door een nauwkeuriger beeld te creëren welke oorlogshandelingen (beschietingen, grondgevechten, bombardementen) in of in de buurt van het te onderzoeken gebied hebben plaats gevonden. Zowel in de database als op de ruimrapporten zelf zijn de locatieomschrijvingen meestal vrij summier beschreven. Dit betekent dat de betreffende locaties meestal slechts indicatief kunnen worden ingetekend op de inventarisatiekaart in bijlage 1. Om het verschil in nauwkeurigheid enigszins aan te geven maakt Bodac onderscheid tussen munitieruimingen op adresniveau en op straatnaamniveau. Hierbij dient nog opgemerkt te worden dat ook een munitieruiming op adresniveau als indicatief dient te worden beschouwd, omdat de exacte locatie meestal niet is te achterhalen uit de stukken. Om de gevonden plaatsaanduidingen te lokaliseren is gebruik gemaakt van Google Maps en ArcGIS Pro. In de onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de aangetroffen/geruimde CE in het onderzoeksgebied en de buffer in de periode 1971-heden die zijn aangetroffen in het archief van de EOD. UO nr.:

Datum:

Object:

Locatie:

19962228

22-10-1996

Van Heemstraweg 2, Afferden

20121030

25-06-2012

Ca. 500 gr kruit; 1x Brisantgranaat van 25 ponder met schokbuis nr. 119 niet verschoten 1x Mechanische tijdbuis; No 208 (restant)

Laarstraat (uivemeertje)

Tabel 3: UO’s/MORA’s in (de omgeving van) het onderzoeksgebied.

Allebei de ruimingen, welke binnen de buffer van het onderzoeksgebied vielen, liggen aan de oostelijke zijde binnen het onderzoeksgebied. Het betreft een niet verschoten brisantgranaat van 25 ponder en een mechanische tijdbuis. Naast het overzicht van de UO’s heeft Bodac eveneens het mijnenveldregister onderzocht. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog maakte beide strijdende partijen gebruik van mijnenvelden. Het soort (antitankmijn of antipersoneelsmijn) en aantal mijnen was afhankelijk van de functie van het mijnenveld. Mijnen werden onder andere gelegd voor verdediging en vertraging van de opmars van troepen. In de jaren direct na 1945 zijde

Pagina 15 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Duitse en geallieerde mijnenvelden geruimd, waarbij niet altijd alle gelegde mijnen konden worden teruggevonden. Sindsdien zijn op of nabij de locaties van voormalige mijnenvelden nog sporadisch mijnen aangetroffen. In sommige gevallen werden zelfs grote aantallen mijnen aangetroffen, doordat de ‘’geruimde’’ mijnen destijds niet waren afgevoerd of vernietigd, maar ter plaatse begraven of gedumpt. De EOD beschikt over een collectie mijnenlegrapporten en mijnenruimrapporten uit de periode 1944-1947. Bodac heeft navraag gedaan of er voor het onderzoeksgebied mijnenvelden zijn gedocumenteerd. Uit de door de EOD aangeleverde gegevens blijkt dat er geen mijnenvelden in het onderzoeksgebied waren geregistreerd.

H0013

Pagina 16 van 58

4.5

Internationale archieven

Bodac beschikt over gegevens uit internationale archieven welke, conform WSCS-OCE, voor dit indicatieonderzoek zijn geraadpleegd. Het betreft documenten uit het Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA) te Freiburg im Breisgau, The Library and Archives Canada (LAC) te Ottowa en The National Archives (TNA) te Londen. 4.5.1 Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg Ten behoeve van het indicatieonderzoek heeft Bodac onderzoek gedaan in het Militärarchiv, welke ondergebracht is in het Bundesarchiv te Freiburg am Breisgau. Dit archief beschikt over documenten van het Duitse rijk ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Archiefstukken van organisaties als de Waffen-SS, Krijgsmarine en Wehrmacht zijn beperkt overgebleven. Door verschillende oorlogshandelingen zijn de documenten ernstig beschadigd.14 Derhalve blijven maar enkele archieven over welke een aanvulling bieden voor het indicatieonderzoek. Een voorbeeld is de collectie van Lageberichte, te weten RL 2-II Generalstab der Luftwaffe/Luftwaffenführungsstab. Deze dagelijkse rapporten gaven een korte beschrijving van oorlogshandelingen (voornamelijk bomafworpen) door heel Nederland voor de periode 10 mei 1940 tot 10 november 1941. 4.5.2 Library and Archives Canada te Ottawa In de Library and Archives Canada te Ottawa zijn documenten geraadpleegd voor dit historisch vooronderzoek.

Bodac beschikt over zogenoemde ’War Diaries’ van Canadese troepen ten tijde van de bevrijding van Nederland. Deze archiefstukken kunnen gebruikt worden om aanvalsdoelen, troepenverplaatsing en gevechtshandelingen en de gehanteerde of gebruikte CE te achterhalen. Het voordeel van deze archiefstukken zijn de ’appendices’ van de War Diaries. Hierin beschreven de Geallieerden plannen, zoals Switchback, Market Garden en Blackcock. Daarnaast maakten de troepen gebruik van ’Defense Overprints’, hierin werden bijvoorbeeld de voorgenoemde plannen uitgetekend. Ook aanvalsplannen en codering werd uitgelegd in dit onderdeel van de War Diaries. 4.5.3 The National Archives te Londen In The National Archives te Londen zijn verschillende collecties geraadpleegd voor deze bureaustudie. Allereerst beschikt Bodac over de zogenoemde ’Daily Logs’ van de 2nd Tactical Airforce (ook wel 2nd TAF genoemd). Zij was vanaf september 1944 tot en met mei 1945 actief boven het luchtruim van Nederland. Net als in de Library and Archives Canada beschikt TNA eveneens over War Diaries van Britse, Canadese en Schotse eenheden ten tijde van de bevrijding van Nederland. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog maakten de Geallieerden gebruik van een specifiek coördinatensysteem genaamd Nord de Guerre.

Met dit systeem werd Nederland onderverdeeld in kaartvierkanten van 1000 bij 1000 meter met elk een specifieke codering en nummering van vier cijfers. Wanneer er gebruik werd gemaakt van zes cijfers dan besloeg dit een gebied van 100 bij 100 meter. Geallieerde stafkaarten, waarin dit coördinatensysteem staat aangegeven, zijn geraadpleegd om de desbetreffende relevante kaartvierkanten voor het indicatieonderzoek te achterhalen. Voor het indicatieonderzoek is de navolgende geallieerde stafkaart gebruikt: ✓ Stafkaart Druten, Holland 1:25.000, G.S.G.S. 4427 (AMS M831), First Edition, sheet 5 S.E.

14

Bundesarchiv, ‘Militärische Unterlagen’, <https://www.bundesarchiv.de/DE/Content/Artikel/Benutzen/Hinweise-zur-Benutzung/benutzen-hinweise-militaerische-unterlagen.html> [geraadpleegd op 6 mei 2020]. Het archief geeft een uitleg over de beschadigingen: ’Die Überlieferungen aus der Zeit bis 1945 haben durch Kriegseinwirkungen erhebliche Verluste erlitten. Die Unterlagen der zentralen Dienststellen der Wehrmacht und der Heeresführung, der Dienststellen und der Truppen des Heeres unterhalb der Divisionsebene sowie der Luftwaffe und der Waffen-SS sind weitgehend verlorengegangen. Dagegen haben die Masse der Kriegstagebücher der Kommandobehörden des Heeres und der Divisionsstäbe bis 1943 sowie das Archivgut der Marine den Krieg überdauert. Ebenso blieb das Archivgut der wehrtechnischen Einrichtungen und Dienststellen der Wehrmacht nahezu vollständig erhalten. Der größte Teil der Akten der Preußischen Armee wurde 1945 mit dem Brand des Heeresarchivs Potsdam vernichtet.’

Pagina 17 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

De volgende kaartvierkanten dekken het onderzoeksgebied af en zijn dus gebruikt tijdens het doornemen van de bronnen uit The National Archives: ✓ QE5165; QE5166; QE5265; QE5365; QE5465; QE5466; QE5565; QE5566; QE5665; QE5666; QE5667; QE5765; QE5766; QE5767; QE5866; QE5867.

H0013

Pagina 18 van 58

Q E 5 7 6 7

Q E 5 4 6 6

Q E 5 5 6 6

Q E 5 4 6 5

Q E 5 5 6 5

Q E 5 7 6 6

Q E 5 1 6 6

Q E 5 3 6 5 Q E 5 1 6 5

Q E 5 8 6 6

Q E 5 6 6 6

Q E 5 7 6 5

Q E 5 6 6 5

Q E 5 2 6 5

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

0

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d N o rdd eG u e rreco ö rd in a te n

4 5 0m

´

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V .F o rm a a t:A 3

P ro je c t:H 0 0 1 3

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :N o rdd eG u e rrec o ö rd in a te n

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :1 6 -0 6 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 6 1 6 _ H 0 0 1 3 _ N G _ 0 1

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

S c h a a l:1 :2 0 .0 0 0

A c c .:M .v a nO e rs

4.6

Analyse luchtfoto’s

Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerde troepen gebruik van uitgebreide luchtfotoanalyses om troepenbeweging te ontdekken, resultaten van bombardementen waar te nemen en nieuwe ’targets’ e.d. te vinden. Het doel van een luchtfoto interpretatie in het vooronderzoek dient als visuele (aanvullende) bron. Met behulp van luchtopnamen is vaak vast te stellen of het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. Sporen van kraters, beschadigde woningen, troepenverplaatsing of stellingen (militaire vergraving) kunnen aanwijzingen zijn voor een mogelijk verdacht gebied. 4.6.1 Methodiek Conform het WSCS-OCE en het Procescertificaat worden de meest geschikte luchtfoto’s geselecteerd voor de interpretatie van het onderzoeksgebied. Tijdens de selectie neemt Bodac rekening met: ✓ Beschikbaarheid van luchtfoto’s van het te onderzoeken gebied; ✓ Dekking; ✓ Opnamedatum in relatie tot oorlogshandelingen; ✓ Kwaliteit fotobeeld; ✓ Schaal. Luchtfoto’s zullen, naar aanleiding van de data van oorlogshandelingen, met data van vóór, ten tijde en ná de gevonden indicaties geraadpleegd worden. Ten behoeve van de luchtfoto interpretatie zal Bodac letten op de verschillende type luchtfoto’s, de meest bruikbare foto’s zijn de zogenoemde ’verticals’. 15 Met behulp van beeldparen kunnen verstoringen in de foto’s geanalyseerd en gedefinieerd worden.

Het programma Photoshop wordt gebruikt om de foto’s bij te snijden en grijswaarden toe te passen. Door middel van het georeferentiesysteem ArcGIS kunnen mogelijke indicaties op de juiste locatie gepositioneerd worden. 16 Niet alleen de selectie van foto’s kan invloed hebben op de luchtfoto interpretatie. Een luchtfoto blijft een snapshot van de situatie van het onderzoeksgebied ten tijde van fotograferen. Niet alleen kunnen wolken, bebouwing, schaduwwerkingen, groei van planten of water hinderlijk zijn tijdens de luchtfoto analyse. Ook herstelwerkzaamheden of camouflage kunnen een vertekend beeld geven van mogelijke oorlogshandelingen. Tijdens de luchtfoto interpretatie maakt Bodac een classificatie van objecten welke relevant kunnen zijn voor het indicatieonderzoek. Twee termen zullen de validiteit van een object of verstoring bepalen. Het begrip ’Waarschijnlijk’ zal ingezet worden wanneer er een overwegende zekerheid bestaat over de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. Als er een overwegende onzekerheid bestaat over de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto, dan zal de term ’Mogelijk’ gebruikt worden. Indien een object met de betrouwbaarheid ’mogelijk’ invloed heeft op de afbakening van een verdacht gebied, streeft Bodac ernaar om aanvullende bronnen te raadplegen.

17 4.6.2 Selectie beeldmateriaal Voor dit indicatieonderzoek heeft Bodac een inventarisatie uitgevoerd van beschikbare luchtfoto’s in nationale en internationale archieven. In Nederland bestaan momenteel twee archieven die samen een vrij complete collectie beheren van relevante luchtfoto’s die gemaakt zijn door zowel de Britse als Amerikaanse luchtmacht. Een deel van deze collecties bevindt zich in de afdeling Speciale Collecties, Bibliotheek Wageningen University (WUR) te Wageningen. Het andere deel beheert het Kadaster GEO-informatie (KAD) te Zwolle. De luchtopnamen uit beide archieven kunnen geleverd worden door de site www.dotkadata.nl. Naast de Nederlandse archieven beschikken ook internationale archieven over luchtfoto’s van Nederland. Bodac heeft ook de luchtfotocollecties van The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en het Laurier Military History Archive (LMHA) te Waterloo nagekeken. Het LMHA beschikte niet over dekkende foto’s van het onderzoeksgebied. Er is een selectie gemaakt bij NCAP echter was het, vanwege Corona-maatregelingen, voor Bodac niet mogelijk om de geselecteerde luchtfoto’s aan te schaffen. In de tabel op de navolgende pagina wordt een overzicht gegeven van de geselecteerde en geanalyseerde luchtfoto’s. Hierin 15

De kwaliteit van de luchtfoto analyse heeft onder andere te maken met de opnamehoek en opnamehoogte van de foto’s. Vanwege verschillende aspecten (kwaliteit luchtfoto, opnamehoek, brandpunt, snelheid vliegtuig en de beschikbare georeferentiepunten) treedt er tijdens de georeferentie van luchtfoto’s een afwijking van vijf tot tien meter op. In dit indicatieonderzoek wordt een tolerantie gehanteerd van tien meter. 17 Het object met betrouwbaarheid ’Mogelijk’ zal door Bodac geverifieerd worden met behulp van andere luchtfoto’s met verschillende data. Daarnaast zal getracht worden om aanvullende indicaties uit het literatuur- en archiefonderzoek te vinden. 16

H0013

Pagina 20 van 58

zullen eveneens de geselecteerde NCAP luchtopnamen staan. Bij een vervolgonderzoek zal de aanschaf van deze foto’s de volledigheid van het huidige historisch vooronderzoek goed doen. In paragraaf 4.7 worden de resultaten van de luchtfotoanalyse gepresenteerd in de indicatietabel. Tevens zijn de waargenomen indicaties met behulp van kaartmateriaal in beeld gebracht en inzichtelijk gemaakt (paragraaf 4.7.1).

Pagina 21 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Datum: 12-09-1944

Sortie nr.: 106G-2816

Schaal: 1:9.600

05-01-1945 14-01-1945

4-1606 4-1619

1:11.400 1:10.800

22-02-1945 16-1745 16-04-1945 16-2071 Geraadpleegd:

1:38.000 1:28.000

Foto nr.: 3286, 3287, 3291, 3293, 3294, 3295, 3296, 3297 4084 3036, 3037, 3038, 3039, 3040, 3041, 3042, 3043, 3044, 4035, 4036, 4038, 4039, 4040, 4041, 4042, 4043, 4044 2048, 2049 1069, 10170, 2069

Kwaliteit: Goed

Motivatie: Multifunctionele interpretatie

Archief: WUR

Aantal: 8

Redelijk Redelijk

Multifunctionele interpretatie Interpretatie na bevrijding van onderzoeksgebied

WUR WUR

1 18

-

-

NCAP NCAP

2 3 27

Tabel 4: Overzicht van de gehanteerde luchtopnamen bij de luchtfoto analyse.

H0013

Pagina 22 van 58

4.7

Overzichtstabel met indicaties uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfoto analyse

In deze paragraaf wordt een overzicht in tabelvorm gegeven van de bevindingen uit het indicatieonderzoek. Van sommige indicaties is het niet mogelijk gebleken de exacte locatie vast te stellen. Deze zijn omwille van het historisch overzicht en/of relevantie wel opgenomen in overzicht. Wanneer een gebeurtenis buiten de buffer rondom het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden, of als de precieze locatie niet bekend is, dan wordt dit vermeld. In het overzicht wordt tevens vermeld of een gebeurtenis als relevant of niet relevant kan worden beschouwd het onderzoeksgebied. Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

10-05-1940

Eversteijn Druten. Getroffen werd Puifluik18

-

-

Alle drie de indicaties beschrijven geen specifieke locatieverwijzing. Derhalve kunnen de indicaties niet binnen of rondom het onderzoeksgebied geplaatst worden.

-

-

-

-

In de beschrijving van de indicatie staat geen adresvermelding, enkel een naam. Er is getracht om, met behulp van die naam, een adres te achterhalen. Dit is niet gelukt. Derhalve kan deze indicatie niet verbonden worden met het onderzoeksgebied. Beide verwijzingen bevatten geen adresof locatievermeldingen. Derhalve is deze indicatie niet te koppelen met het onderzoeksgebied.

Brongers 10 mei: Ju-52 van 15/KGzbV1 (1Z+AZ) neergeschoten Zuid van Afferden (Gld, zuidoost van Druten).19

14-06-1943

17-06-1944

Studiegroep Een Ju 52/3m stortte op 10-051940 neer om 10.33 te Afferden (Z van) met werknummer 6248 van squadron 15./KGrzbV 1.20 Eversteijn Bombardement door de Lancaster Mk III ED434 DX – van het No. 57 Squadron met brandbommen op Deest. Getroffen werd de woning van de fam. Van Donk.21 Eversteijn T 3801 Halifax Mk III MZ537 SE-L van het No. 431 RCAF Iroquois squadron te Druten bij Puiflijk.22

T. Eversteijn, Bombardementen, raketbeschietingen, neergekomen V-wapens en militaire vliegtuigverliezen in de periode 10 mei 1940-5 mei 1945 (z.p. 2008), 71. E.H. Brongers, Inventarisatie uit diverse bronnen van in de meidagen van 1940 tijdens of door de strijd in Nederland neergeschoten, vernielde of door vuur beschadigde Duitse vliegtuigen, weergegeven per provincie of gebied (z.p. 2008), 6. 20 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO), ’Verliesregister 1939-1945. Alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (Den Haag 2008), 24. 21 Eversteijn, Bombardementen, 1620. 22 Ibidem, 2138. 18 19

Pagina 23 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Datum:

Literatuur: Studiegroep

Nationale archieven:

Internationale archieven:

Relevantie en herleidbaarheid:

Datum:

Een Halifax III stortte op 17 juni 1944 neer te Puiflijk (Gemeente Druten) met werknummer MZ537 van squadron 431.23 Sortienummer:

Fotonummers:

Schaal:

12-09-1944

106G-2816

3286, 3287, 3291, 3293, 3294,

1:9.600

Beschrijving: Op deze luchtopnamen zijn geen duidelijke sporen van militaire werken, gevechtshandelingen of oorlogsschade aan het landschap waargenomen. Op 1 oktober wordt het onderzoeksgebied bevrijd. Verschillende onderdelen worden in de literatuur benoemd, zoals de 43ste (Wessex) Infanterie Divisie en de 7th Canadian Recconnaissance Regiment. Uit de geraadpleegde archiefstukken blijkt dat er posities werden ingenomen rondom Druten, Afferden en Deest.

3295, 3296, 3297 Oktober 1944

Peters

-

-

-

12th Field Regiment Royal Canadian Artillery ’16 Nov: Weather has been wet all day and visibility is poor. At 0300 hrs the general area around HQ was shelled by a 105 mm gun. About 10 shells landed – one hitting the buidling containing the Command Post but there were no casualties to personnel. The only damage to equipment was a couple of flat tires on a 60 cwt vehicle. (…) There is no hint as yet of when we will move tot he 3 Div area and some of our positions are

Vanuit Ochten werd Druten door de Duitsers beschoten (1 oktober).24

November 1944

Peters Op 7 oktober moest Dreumel weer een zware beschieting door de Duitsers ondergaan, terwijl ze op 8 oktober Druten onderhanden namen.25 -

23

SGLO, Verliesregister 1939-1945, 105. C. Peters, Gelderland bevrijd (Schijndel 2005), 58. 25 Peters, Gelderland bevrijd, 83. 24

H0013

Pagina 24 van 58

Verschillende troepen wisselen elkaar af aan de verdedigingslinie langs de Waaloever. Aan de andere zijde van de rivier werd het gebied veroverd en heroverd door de Duitsers. In de archiefstukken wordt een enkele keer beschreven dat de Geallieerden af en toe (minimaal) beschoten werden. Zij konden echter beperkt gebruik maken van munitie, aangezien zij zich aan een limiet moesten houden. Andere regimenten geven aan hier hun rust te nemen. Toch neemt elk regiment hun positie in de zogenoemde ’gun positions’.

Datum:

Literatuur:

24-12-1944

Eversteijn T 4842 Junker Ju 88 S-3 L1+CN met Werkenummer 330955 van het 5./LG 1 om 03:45 uur te Deest bij Afferden.26

Datum:

Studiegroep Een Ju 88S-3 stortte op 24-12-1944 neer om 04.35 te Afferden – Deest met werknummer 330955 van squadron 5.LG1.27 Sortienummer:

05-01-1945 14-01-1945

4-1606 4-1619

05-02-1945

-

Nationale archieven:

Internationale archieven:

-

now occupied by Medium Batteries. (HQ Afferden 555686)’ -

Fotonummers: 4084 3036, 3037, 3038, 3039, 3040, 3041, 3042, 3043, 3044, 4035, 4036, 4038, 4039, 4040, 4041, 4042, 4043, 4044

Gemeente Druten ’Naar aanleiding van het gesprokene op de vergadering te Grave zou ik het volgende willen mededeelen: Dagelijks slaan er in deze gemeente vliegende bommen in, meermalen zelf meerdere

26 27

Schaal: 1:11.400 1:10.800

-

Relevantie en herleidbaarheid: Beide verwijzingen bevatten geen adresof locatievermeldingen. Derhalve is deze indicatie niet te koppelen met het onderzoeksgebied.

Beschrijving: Op de luchtopnamen van 14 januari zijn in de noordoostelijke zijde van het onderzoeksgebied hoogst waarschijnlijk tientallen stellingen zichtbaar. De informatie uit de archiefstukken komen overeen met deze informatie. In paragraaf 4.7.1 zijn de stellingen inzichtelijk gemaakt. Aan de westelijk zijde (op dezelfde datum) zijn mogelijk kraters van geschutmunitie zichtbaar. Omdat er geen aanvullende gegevens zijn en aangezien de kraters in de buffer vallen, zullen deze indicaties niet meegenomen worden in het vervolg van het onderzoek. De melding van februari 1945 beschrijft waarschijnlijk het dorp Druten. Deze indicatie kan dus niet verbonden worden met het onderzoeksgebied.

Eversteijn, Bombardementen, 2535. SGLO, Verliesregister 1939-1945, 122.

Pagina 25 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Datum:

Literatuur:

Nationale archieven:

Internationale archieven:

per dag. Tientallen bommen ronken iederen dag voorbij, veelal per twee of drie tegelijk. Het is slechts aan het toeval te lijken, dat het grootste gedeelte der bommen in het veld terecht komt. De schade aan huizen is echter aanzienlijk. De Luchtbeschermingsdienst beschikt over geen enkel vervoermiddel.’28 26-03-1956

-

De Van Heemstraweg 1a te Deest ligt binnen het onderzoeksgebied (aan de oostelijke zijde). In de beschrijving van de melding staat niet of het explosief verschoten of niet verschoten is.

-

Gemeente Druten ‘Hiermede deel ik U mede, dat een nietgeexplodeerde granaat (25 á 30 cm) is gevonden te Deest, langs de van Heemstraweg. De eigenaar van het betreffende perceel is de heer G. Litjens, van Heemstraweg 1a te Deest. Ik zal het zeer op prijs stellen indien deze granaat spoedig wordt verwijderd.’29

16-11-1959

-

Relevantie en herleidbaarheid:

De laatste melding van explosieven betreft een veld onder het dorp Puiflijk. De indicatie geeft geen precieze locatieverwijzing en kan dus niet gekoppeld worden met het onderzoeksgebied.

-

Gemeente Druten ‘Hiermede bericht ik U dat niet-geexplodeerd oorlogsmateriaal, waaronder lichte granaten en andere projectielen, is gevonde in het veld onder het dorp Puiflijk. Omtrent de juiste plaatsaanduiding kunnen inlichtingen verkregen worden bij het Groepsbureau van de Rijkspolitie’30

Tabel 5: Overzichtstabel oorlogshandelingen/indicaties welke verwijzen naar het onderzoeksgebied.

28

Regionaal Archief Nijmegen (RAN), 815 Gemeenten Druten, Puiflijk, Afferden en Deest, 1810-1983, inv.nr. 3711 Stukken betreffende de Lucht Beschermings Dienst (LBD), 1940-1945. RAN, 815, inv.nr. 3718 Stukken betreffende de aangifte van de aanwezigheid van landmijnen en andere achtergelaten munitie, alsmede betreffende het vervoer en de opslag van ontplofbare stoffen, 1945-1959. 30 RAN, 815, inv.nr. 3718. 29

H0013

Pagina 26 van 58

4.7.1

Beeldmateriaal

Figuur 3: Stellingen en andere ondersteunende verdedigingswerken binnen het onderzoeksgebied en de buffer. Ook buiten de buffer zijn stellingen en verdedigingswerken zichtbaar.

Pagina 27 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Figuur 4: Stellingen en tientallen verdedigingswerken binnen en rondom het onderzoeksgebied en de buffer. Deze indicaties komen overeen met de gegevens uit het literatuur- en archiefonderzoek.

H0013

Pagina 28 van 58

5 Contra-indicatieonderzoek Na de Tweede Wereldoorlog kunnen binnen het onderzoeksgebied grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden welke de kans op de aanwezigheid van CE kunnen beïnvloeden. Werkzaamheden als ontgravingen, aanleg van wegen, planting van bomen of de bouw van woningen kunnen hun doorwerking vinden in de conclusie van het indicatieonderzoek. Daarnaast mag geconcludeerd worden dat wanneer er eventuele CE zijn aangetroffen, hier een melding van is gemaakt. Naast deze grondwerkzaamheden vallen ook opsporingswerkzaamheden, door de EOD of haar voorgangers en civiele opsporingsbedrijven, eveneens onder het contraindicatieve onderzoek.

5.1

Beeldvergelijking

Met behulp van recente satellietbeelden via ArcGIS Pro kan een beeldvergelijking gemaakt worden met de luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. Zo kan bepaald worden waar de bodem geroerd is. Het kaartmateriaal op de volgende pagina toont de beeldvergelijking (200616_H0013_BV_01). In het gebied van de gelokaliseerde stellingen is de grond naoorlogs geroerd. De hedendaagse N322 was ten tijde van de oorlog nog niet aangelegd. Ook het Uiver Meertje was nog niet aanwezig aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dit meer is dus eveneens na de oorlog afgegraven. Naast deze grote veranderingen in het landschap zijn er huizen gebouwd, wegen geasfalteerd en kabels en leidingen gelegd binnen het onderzoeksgebied.

Pagina 29 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

E sriN e d e rla n d ,b e e ld m a te ria a l.n l

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d B u ffe r

0

4 0 0m

´

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :B e e ld v e rg e lijk in g1 9 4 5 -h e d e n

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :1 6 -0 6 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 6 1 6 _ H 0 0 1 3 _ B V _ 0 1

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

S c h a a l:1 :1 3 .7 6 5

P ro je c t:H 0 0 1 3

A c c .:M .v a nO e rs

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d B u ffe r

E sriN e d e rla n d ,b e e ld m a te ria a l.n l

0

1 5 0m

´

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :B e e ld v e rg e lijk in g1 9 4 5 -h e d e n

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :1 6 -0 6 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 6 1 6 _ H 0 0 1 3 _ B V _ 0 2

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

S c h a a l:1 :5 .6 3 8

P ro je c t:H 0 0 1 3

A c c .:M .v a nO e rs

5.2

KLIC-Melding

Een aanvullende bron voor het contra-indicatieve onderzoek zijn de gegevens van een KLIC-Melding. Door Bodac is er aanvraag gedaan bij het Kadaster voor deze informatie. Een KLIC-Melding (Kabels en Leidingen Informatie Centrum) bevat gegevens over de ligging van kabels en leidingen in het onderzoeksgebied. Het Kadaster bundelt de tekeningen van de netbeheerder tot één pakket. Onderstaand figuur 5 maakt deze informatie inzichtelijk.

Figuur 5: KLIC-melding t.o.v. het onderzoeksgebied.

H0013

Pagina 32 van 58

6 Conclusie Op basis van het indicatie- en contra-indicatieonderzoek zal een gemotiveerde conclusie getrokken worden of het onderzoeksgebied VERDACHT of ONVERDACHT verklaard zal worden. Indien (een deel van) het onderzoeksgebied verdacht is, dan zal getracht worden om hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit, aantallen, type ontstekingsinrichtingen (van afwerpmunitie) en de verschijningsvorm van de mogelijk aanwezige CE te achterhalen. Naar aanleiding van de geraadpleegde bronnen en de contra-indicatieve gegevens is een deel van het onderzoeksgebied verdacht verklaard op een verhoogd risico tot aantreffen van Conventionele Explosieven (zie bijlage 1 voor de indicatiekaart en de CE-Bodembelastingkaart van het onderzoeksgebied).

6.1

Aan te treffen CE

Met behulp van het indicatieonderzoek kunnen de mogelijk aan te treffen CE bepaald worden. Op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal worden de verschillende (sub)soorten en verschijningsvormen van CE onderzocht. Omtrent de hoeveelheid van het mogelijk aan te treffen munitiemateriaal is op basis van de beschikbare gegevens geen uitspraak te doen. Onderstaande tabel 6 geeft een overzicht van de mogelijk aan te treffen CE binnen het oostelijk deel van het onderzoeksgebied.

Onderdeel wrak

Restant springput/explosie

Klein kaliber munitie33

Bron31:

Opgeslagen, Gedumpt, Begraven

Infanteriemunitie32

Verschijningsvorm:

Verschoten, Gegooid, Gelegd, Weggeslingerd

(Sub)soort en kaliber:

Afgeworpen

Hoofdsoort Explosief:

L, A, M, Lu, WD

Hand- en geweergranaten ✓ Munitie voor granaatwerpers en raketwerpers Geschutmunitie

Brisantgranaat (vermoedelijk 25 ponder geschutgranaten)

✓

L, A, M, Lu, WD

Mortiergranaat Tabel 6: Overzicht van de mogelijk aan te treffen CE in het onderzoeksgebied.

6.2

Horizontale afbakening van het verdachte gebied

Bij de horizontale afbakening van het verdachte gebied van de huidige rapportage is bijlage 3 van het WSCSOCE als uitgangspunt gehanteerd. De indicaties uit paragraaf 4.7 zijn als uitgangspunt gebruikt voor de conclusie van de horizontale afbakening van het verdachte gebied.

18

L = Literatuur, A = Archiefinformatie, M = MORA, Lu = Luchtfoto, WD = War Diaries en ORB = Operations Record Books. Op de Inventarisatiekaart en de CE-Bodembelastingkaart wordt de categorie infanteriemunitie gehanteerd als verzamelnaam voor verschillende soort CE. De hieronder te scharen CE uit het WSCS-OCE worden in de legenda onder deze noemer weergegeven ten behoeve van de overzichtelijkheid van beide kaarten. Hieronder wordt verstaan: Klein Kaliber Munitie, handgranaten, geweergranaten en munitie voor granaat- en raketwerpers. 33 De aanwezigheid van Klein Kaliber Munitie (KKM) leidt niet tot significante risico’s op het gebied van Arbo-veiligheid. In de branche is daarom afgesproken dat hiernaar niet actief wordt gezocht. 32

Pagina 33 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Gedumpte CE Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen met gedumpte Conventionele Explosieven. Meerdere geallieerde troepen positioneerden zich aan de zuidelijke oever van de Waal. Dit waren niet alleen infanterie, maar ook artillerie regimenten. Op de luchtfotoanalyse zijn stellingen zichtbaar binnen het onderzoeksgebied en de buffer. Deze indicaties laten in ieder geval zien dat er militaire activiteiten plaatsvonden door de onderzochte geallieerde troepen. Enkele bronnen beschrijvingen beschietingen van de Duitse troepen aan de overkant van de Waal, echter kunnen deze indicaties niet verbonden worden met het onderzoeksgebied. Ook op de luchtopnamen van 14 januari 1945 zijn geen kraters aan de oostelijke zijde van het te onderzoeken gebied zichtbaar. Er bestaat dus nog een kans dat verschoten CE aangetroffen kan worden. Deze aanname is echter niet feitelijk te onderbouwen. Het vaststellen van de horizontale afbakening is conform bijlage 3 van het WSCS-OCE. De uitgangspunten voor de horizontale afbakening van een geschutopstelling wordt als volgt beschreven:

Een geschutopstelling is de locatie van geschut, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Een geschutopstelling wordt aangemerkt als ’Verdacht’. Hierbij zal 25 meter rondom het hart van de geschutopstelling afgebakend worden, maar niet verder dan een eventueel aangrenzende watergang. Vanwege de georeferentie komt de uiteindelijke horizontale risicobuffer uit op 35 meter voor elke geschutopstelling binnen het onderzoeksgebied.

6.3

Verticale afbakening van het verdachte gebied

De verticale afbakening van het verdachte gebied is afhankelijk van de verschijningsvorm welke in het onderzoeksgebied is geconstateerd. Bij het bepalen van de verticale afbakening dient rekening gehouden te worden met verschillende factoren, zoals de bodemgesteldheid, bodemweerstand, vorm en diameter van de CE. Daarnaast heeft de maaiveldhoogte ten tijde van de Tweede Wereldoorlog invloed op de uiteindelijke verticale afbakening. Het is echter niet altijd mogelijk met volledige zekerheid de exacte maaiveldhoogten te achterhalen, waardoor de afbakening in dit opzicht als indicatief beschouwd dient te worden.

Gedumpte CE Uit het literatuur- en archiefonderzoek en de luchtfotoanalyse blijkt dat het onderzoeksgebied te maken heeft gehad met gedumpte Conventionele Explosieven. Met behulp van de maaiveldhoogte kan een verticale afbakening berekend worden. Bij het DINO-Loket zijn geologische gegevens opgevraagd. De huidige maaiveldhoogte bedraagt tussen de 4,00m plus NAP en 6,60m plus NAP.34 Het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog was voor dit onderzoek niet achterhaalt. Over het algemeen wordt gedumpte Conventionele Explosieven aangetroffen tot 1,80 meter. Uit het contra-indicatieonderzoek blijkt dat er na de oorlog grondroerende werkzaamheden hebben plaatsgevonden binnen het verdacht verklaarde gebied. Derhalve geldt de verticale afbakening van het verdachte gebied bij een diepte vanaf de naoorlogs geroerde bodem.

6.4

Advies

Het oostelijk deel van het onderzoeksgebied kwalificeren wij op basis van het geanalyseerde feitenmateriaal als VERDACHT op de aanwezigheid van CE. Daar waar het verdachte gebied en het werkgebied elkaar overlappen (het opsporingsgebied) adviseren wij de opdrachtgever om het opsporingsproces voort te zetten. Indien alleen grond wordt aangebracht, waarbij geen beroering of afgraving van de bodem plaatsvindt, kan worden overwogen om de bodem voorafgaand aan de (grond)werkzaamheden niet nader te onderzoeken op de aanwezigheid van CE. Bij aan- en afvoer van grond zal echter vaak gebruik worden gemaakt van zware machines. De druk en trilling die door deze machines op de bovengrond wordt uitgeoefend kan mogelijk leiden tot het in werking treden van CE die (net) onder het maaiveld liggen. Het is derhalve aan te bevelen de bodem voorafgaand aan deze werkzaamheden toch te laten onderzoeken op de aanwezigheid van CE.

34

DINO-Loket, ‘Geologisch booronderzoek. Boormonsterprofiel’ <https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens> [Geraadpleegd op: 16-6-2020].

H0013

Pagina 34 van 58

Daar waar enkel graafwerkzaamheden plaatsvinden binnen de contouren van reeds naoorlogs vergraven tracés van bijvoorbeeld rioleringssleuven kan redelijkerwijs worden aangenomen dat CE reeds destijds zijn opgemerkt en weggenomen. Deze aanname is echter geen wetmatigheid. Het is derhalve raadzaam voor aanvang van de voorgenomen werkzaamheden een protocol op te stellen met betrekking tot de handelwijze bij het incidenteel aantreffen van CE uit de Tweede Wereldoorlog. Ook voor gebieden welke als ‘onverdacht’ verklaard zijn kan gebruik worden gemaakt van dit protocol. Bodac heeft reeds een Protocol Toevalstreffer voor u opgezet (te vinden in bijlage 3). Om de risico’s van de aanwezigheid van CE in relatie tot het toekomstige gebruik c.q. de toekomstige functie van het projectgebied in kaart te brengen kan opdrachtgever besluiten tot het laten uitvoeren van een risicoanalyse (RA). In de RA worden de risico’s beoordeeld dat CE ongewenst tot uitwerking komen ten gevolge van het project en wat de uitwerkingsfactoren daarvan kunnen zijn. Op basis van de risicobeoordeling kan de noodzaak tot het uitvoeren van detectiewerkzaamheden worden bepaald, hetgeen kan leiden tot een beperking van het te detecteren gebied. Bodac kan deze werkzaamheden voor u uitvoeren.

Pagina 35 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

7 Leemten in kennis Het is uiteraard altijd mogelijk dat bepaalde oorlogshandelingen niet zijn beschreven, gearchiveerd of in de tijd verloren zijn gegaan, waardoor deze in het heden niet als feitenmateriaal terug te vinden zijn. ✓ Niet alle gebeurtenissen konden tot een exacte locatie worden herleid; ✓ De beschikbare relevante luchtfoto’s dekken het onderzoeksgebied niet geheel; ✓ Het is niet bekend welk type geschut er in de geschutopstellingen stonden, welke op de luchtfoto’s zijn gesignaleerd ✓ Er is geen informatie beschikbaar m.b.t. munitieruimingen gedurende de periode 1947-1971. ✓ De ligplaatsen van gemelde en geruimde CE konden niet allemaal achterhaald worden ✓ Vanwege de Corona-maatregelingen kon Bodac geen aanspraak doen op het archief van de EOD. Daarom is gebruik gemaakt van het archief van Bodac. Voor zover bekend zijn alle relevante MORA’s voor het onderzoeksgebied geraadpleegd. ✓ Niet alle boven Nederland uitgevoerde bombardementen zijn nauwkeurig geregistreerd ✓ Luchtfoto’s van NCAP konden, vanwege de Corona-maatregelingen, niet aangeschaft worden. ✓ Luchtfoto’s geven een momentopname weer van een situatie die op een eerder of later tijdstip geheel anders zou kunnen zijn.

H0013

Pagina 36 van 58

Bijlage 1. Inventarisatiekaart en CE-bodembelastingkaart In de rapportage is verwezen naar deze bijlage. Vanwege de omvang van de Inventarisatiekaart en de CEBodembelastingkaart heeft Bodac ervoor gekozen dit kaartmateriaal als losse bladen mee te sturen bij de oplevering. De Inventarisatiekaart is te vinden onder de documentcode 200703_H0013_IVK_02 en de CEBodembelastingkaart is te vinden onder documentcode 200703_H0013_BBK_02.

Pagina 37 van 58

Kabeltracé Deest-Puiflijk

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

0

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d

´

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

S c h a a l:1 :1 5 .0 0 0

P ro je c t:H 0 0 1 3

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

B u ffe r

T e k e n in g :In v e n ta ris a tie k a a rt

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

V e rm o e d e lijk ek ra te r

D a tu m :0 3 -0 7 -2 0 2 0

S te llin g E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

3 7 5m

B e s ta n d s n a a m :2 0 0 7 0 3 _ H 0 0 1 3 _ IV K _ 0 2

A c c .:M .v a nO e rs

E sriN e d e rla n d ,C o m m u n ityM a pC o n trib u to rs

0

L e g e n d a O n d e rzo e k sg e b ie d O n v e rd a ch t V e rd a ch to pg e d u m p teC E

3 7 5m

´

D e z ek a a rtm a a k to n d e rd e e lu itv a nd era p p o rta g ee nm a gn ie tlo sd a a rv a nw o rd e ng e ïn te rp re te e rd . O p d ra c h tg e v e r:V a nG e ld e rK a b e ls ,L e id in g -e nM o n ta g e w e rk e nB .V . F o rm a a t:A 2

P ro je c t:H 0 0 1 3

C o ö rd in a te n s te ls e l:R D

T e k e n in g :C E -B o d e m b e la s tin g k a a rt

T e k .:A .E .F .B a c k e la n d t

D a tu m :0 3 -0 7 -2 0 2 0 B e s ta n d s n a a m :2 0 0 7 0 3 _ H 0 0 1 3 _ B B K _ 0 2

E sriN e d e rla n d , C o m m u n ityM a p s C o n trib u to rs

S c h a a l:1 :1 3 .0 0 0

A c c .:M .v a nO e rs

Bijlage 2. Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven

H0013

Pagina 38 van 58

Bijlage 3. Protocol Toevalstreffer CE Een toevalsvondst houdt in dat er een CE wordt aangetroffen op een locatie en/of tijdstip dat niet in de risicobeoordeling is voorzien. Een toevalsvondst kan plaatsvinden in gebieden die als ''onverdacht'' zijn aangemerkt, maar ook binnen gebieden die als ''verdacht'' zijn aangemerkt maar waar op dat moment geen geplande grondroerende en/of opsporingswerkzaamheden plaatsvinden.

Stappenplan bij aantreffen ''vermoedelijk'' CE ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

✓

Het mogelijke CE nooit beroeren, weggooien, schoonkloppen of schoonvegen; Voorkomen dat het mogelijke CE wordt beroerd of verplaatst; Zet de vindplaats/locatie af en markeer deze. Informeer de omgeving/derden; Ter plaatse evt. werkzaamheden staken en projectleiding informeren; Informeer de politie (evt. via projectleiding) via (0)900 8844; De politie stuurt waarschijnlijk een explosievenverkenner om de situatie en het mogelijke CE te beoordelen De politie geeft de melding door aan de EOD en zal de urgentie voor eventuele ruiming van het CE bepalen De ruimploeg van de EOD komt vervolgens om het CE onschadelijk te maken/te vernietigen; Indien dit noodzakelijk wordt geacht zal het gebied afgebakend worden als zijnde ''verdacht'' gebied. Indien het geen CE is kunnen de reguliere werkzaamheden hervat worden.

Als een CE onschadelijk moet worden gemaakt waarbij risico kan ontstaan voor de openbare orde en veiligheid, informeert de politie de burgemeester en de Ambtenaar openbare Orde en Veiligheid (AOV). Indien voor de ruiming van een CE een (woon)gebied moet worden ontruimd, dan zal de burgemeester in combinatie met de veiligheidsregio en de EOD de benodigde maatregelen treffen. Enkele voorbeelden van CE die veelvuldig in de Nederlandse bodem worden aangetroffen zijn hieronder weergegeven.

Klein kaliber munitie (KKM) (7,92x57 mm Duits)

Artilleriegranaat (10,5 cm Duits)

Geweergranaat(Gewehrsprenggranate 30 Duits) Anti-tankmijnen (Tellermine 42 Duits)

Pagina 39 van 58

Handgranaat Mills (no. 36 Brits)

Vliegtuigbom (500 lbs)

Kabeltracé Deest-Puiflijk

Bijlage 4. Toelichting verplichte en aanvullende bronnen In het WSCS-OCE staat beschreven welke bronnen geraadpleegd moeten worden voor de voltooiing van een correct vooronderzoek. De organisatie dient ten minste de in de onderstaande tabel weergegeven verplichte bronnen te raadplegen. Aanvullende bronnen worden in ieder geval geraadpleegd indien sprake is van de onder de toelichting op de aanvullende bronnen beschreven situatie. Naar aanleiding van het Procescertificaat heeft Bodac eveneens een tabel toegevoegd met verplichte en aanvullende bronnen. In de rapportage wordt gemotiveerd waarom een aanvullende bron wel of niet geraadpleegd is. Bronnen conform WSCS-OCE Literatuur Gemeentelijke en provinciaal archief

Raadplegen Geraadpleegd Verplicht Aanvullend ✓ ✓ ✓

✓

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH)

✓

✓

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)

✓

✓

Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)

✓

✓

Luchtfotocollectie Bibliotheek Wageningen Universiteit

✓

✓

Luchtfotocollectie Topografische Dienst te Zwolle

✓

✓

Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives

✓

✓

The National Archives te Londen

✓

✓

Bundesarchiv-Militararchiv te Freiburg

✓

✓

National Archives te College Park (VS)

✓

Getuigen

✓

Nationaal Archief te Den Haag

N.v.t.

✓

Semistatische archiefdiensten Ministerie Defensie te Rijswijk

N.v.t.

✓

Bronnen conform Procescertificaat Literatuur

Raadplegen Geraadpleegd Verplicht Aanvullend ✓ ✓

Gemeentelijke en provinciaal archief

✓

✓

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD)

✓

✓

Nationaal Archief te Den Haag

✓

✓

Semistatische archiefdiensten Ministerie Defensie te Rijswijk

✓

✓

Explosieven Opruimings Dienst Defensie (EODD)

✓

✓

Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh

✓

Krantenberichten

✓

✓

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force

✓

✓

Bundesarchiv-Militararchiv te Freiburg

✓

✓

✓ ✓

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409

✓

H0013

Pagina 40 van 58

✓

The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen The National Archives and Record Administration (NARA II) te College Park (VS)

✓ ✓

Getuigen Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal)

✓

✓ ✓

✓

Toelichting verplichte bronnen WSCS-OCE Het inventariseren van bronnenmateriaal dient op een eenduidige wijze te worden gedocumenteerd, zodanig dat gebruikte bronnen te herleiden zijn door een derde partij. Met betrekking tot het vooronderzoek zijn een aantal verplichte bronnen beschreven in de WSCS-OCE.

Literatuur Aan de start van het bronnenonderzoek wordt op basis van literatuuronderzoek een lijst opgesteld met oorlogshandelingen die relevant zijn voor de mogelijke aanwezigheid van CE in het onderzoeksgebied (indicaties). Deze lijst bevat tevens een verwijzing naar de datums waarop de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden.

Gemeentelijk en provinciaal archief Bij het raadplegen van het gemeentelijke en provinciaal archief dienen ten minste de stukken van de luchtbeschermingsdienst, de stukken over aangetroffen/geruimde CE en de oorlogsschaderapporten te worden geraadpleegd. Indien deze stukken niet aanwezig zijn, dient dit te worden vermeld in de rapportage. Indien er indicaties zijn voor de aanwezigheid van CE dient in het gemeentelijke en provinciaal archief voorts te worden gezocht naar gegevens over relevante naoorlogse ontwikkelingen (contra-indicaties), tenzij andere bronnen hierover reeds voldoende informatie hebben opgeleverd. Indien deze gegevens niet aanwezig zijn, dient dit te worden vermeld in de rapportage.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=750d3a13-635c-406e-9e78-7691b10bec28