Bijlage 1 - Rekenkameronderzoek Weerbaarheid lokaal bestuur gemeente Druten
Tekst van het document
23 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten | BureauBroekhuizen 24 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen 3 Participatie, transparantie en communicatie aan burgers In dit hoofdstuk gaan we in op participatie van en transparantie en communicatie naar inwoners van de gemeente Druten. Een goede communicatie en transparante besluitvorming kunnen helpen voorkomen dat burgers zich ongehoord of buitengesloten voelen. Als onvrede zich opstapelt, bestaat het risico dat sommige burgers proberen op een ongewenste of oneigenlijke manier invloed uit te oefenen op het bestuur. Door ruimte te bieden voor inspraak, dilemma’s uit te leggen en helder te communiceren over besluiten en motieven, wordt de kans op een dergelijke beïnvloeding verkleind, hetgeen de kans vergroot op een integere besluitvorming . In dit hoofdstuk staat daarom het beantwoorden van onderzoeksvraag 5 centraal: In hoeverre is er sprake van communicatie en transparantie over gemeentelijke besluiten, waarmee escalatie over gevoelige thema’s kan worden tegengegaan? We maken voor dit hoofdstuk gebruik van 1) aangeleverde documentatie 2) interviewinformatie van (met name) het interview met de communicatiemedewerker van de gemeente. Het hoofdstuk start met een korte schets van de context op dit thema. 31 3.1 Context In het onderzoek komen een aantal thema’s en situaties in de gemeente Druten als gevoelig naar voren.
Situaties waarbij een transparant (communicatie)proces naar burgers van belang is (en zo mogelijk door hen geparticipeerd kan worden). Veel geïnterviewden noemen het (blijven) bieden van huisvesting voor asielzoekers en vluchtelingen als voorbeeld van een gevoelig onderwerp. Ook komt de zon- en windvisie vaak tijdens interviews aan de orde. Een geïnterviewde benoemt dat naast deze wat grotere thema’s er ook op kleinere schaal sprake kan zijn van gevoeligheid, bijvoorbeeld aangaande een bouwplan in een bepaalde omgeving. 3.2 Participatie Participatiebeleid In februari 2023 is het ‘Participatie- en cocreatiekader gemeente Druten Plan van aanpak’ opgeleverd. In dit plan staat benoemd dat de gemeente graag meer en beter met inwoners wil samenwerken en uit de Drutense samenleving, de raad en de organisatie input wil halen om kaders op te stellen voor deze participatie en cocreatie. Dit traject liep parallel aan het ontwikkelen van een toekomstvisie voor de gemeente Druten in 2040. Omdat inwoners daar al intensief bij betrokken werden, is er voor gekozen de ontwikkeling van een Participatie- en cocreatiekader voor de gemeente Druten tijdelijk te pauzeren. Na de oplevering van de toekomstvisie is (vanwege een personele situatie) niet doorgegaan met de ontwikkeling van het participatie- en cocreatiekader.
In het interview voor dit onderzoek komt ter sprake dat het wel de bedoeling het kader op te gaan stellen en hierbij gebruik te gaan maken van de ervaringen die reeds met participatie in de praktijk zijn opgedaan. 31 Deze contextbeschrijving draagt bij aan het beantwoorden van de onderzoeksvraag: “In hoeverre is er binnen de gemeente Druten sprake van maatschappelijke polarisatie, politiek gevoelige thema’s en een publieke opinie die de besluitvorming binnen de gemeente Druten zouden kunnen beïnvloeden?” 25 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen Participatie in de praktijk Als het gaat om participatievoorbeelden uit de Drutense praktijk, dan komen de meeste geïnterviewden met het voorbeeld rondom de huisvesting van asielzoekers (zie het kader met een beschrijving van deze casus). Hierbij is op het gebied van participatie een klankbordgroep opgericht. Casusvoorbeeld AZC (snijvlak participatie, communicatie, VPT) Situatie • Door de colleges van Druten en Wijchen is op 11 april 2023 een gezamenlijk opgave voor de opvang van asielzoekers opgesteld en vastgesteld. Uiteindelijk is op 30 april 2024 een tijdelijke noodopvang geopend in Druten, voor de duur van twee jaar. Verwachtingen managen vanuit de communicatie • De gemeente maakte vanaf het begin duidelijk waar inwoners wel en niet over konden meepraten.
De komst van de noodopvang en de locatie daarvan stonden vast. Wel werd nadrukkelijk aangegeven op welke onderdelen inwoners wél konden meedenken, bijvoorbeeld over de inrichting en praktische uitvoering. Bezwaarprocedure • Inwoners werden actief gewezen op de formele momenten waarop bezwaar mogelijk was, zoals bij de aanvraag van de omgevingsvergunning. De gemeente is hierbij naar eigen zeggen transparant geweest over de voortgang: wanneer de vergunning was ingediend, beoordeeld of verleend, en wanneer de bezwaarprocedure van start ging. Klankbordgroep • Om betrokkenheid te kanaliseren, richtte de gemeente een klankbordgroep op. Deze had niet tot doel de opvang tegen te houden, maar om samen te verkennen hoe de komst zo goed mogelijk kon worden georganiseerd. Er werden hiervoor bewust inwoners uitgenodigd die prominent aanwezig waren in het debat – ook degenen die zich kritisch hadden uitgelaten. Door hen te betrekken ontstond ruimte om zorgen te delen en oplossingen te bedenken. De gemeente gaf ook daadwerkelijk gehoor aan enkele suggesties van de klankbordgroep, zoals het verlagen van de maximumsnelheid op de toegangsweg en het plaatsen van extra verlichting. Voorbereiding bijeenkomst bewoners • De casus liet zien hoe belangrijk een zorgvuldige voorbereiding is bij beladen bijeenkomsten.
Tijdens een grote informatieavond uitten omwonenden hun onvrede fel, soms met juridische argumenten in een poging de besluitvorming te beïnvloeden. De emoties liepen hoog op, wat het voor bestuurders soms ingewikkeld maakte. Door de bijeenkomsten vooraf goed te bespreken – bijvoorbeeld de keuze tussen een plenaire vraag-en-antwoordsessie of een inloopavond – kon er volgens de gemeente beter worden ingespeeld op de sfeer. Uitingen online • De weerstand kwam niet alleen tot uiting tijdens fysieke bijeenkomsten, maar ook online. Op sociale media, zoals Facebook, en via kaarten met leuzen, werd de boosheid geuit – vaak gericht op de burgemeester. Binnen de gemeente werd per geval besproken of een reactie nodig was of dat berichten konden worden genegeerd. Deze afwegingen werden gezamenlijk gemaakt door het team openbare orde en veiligheid, de communicatieafdeling en de burgemeester (en in enkele gevallen met de politie). 26 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen Ook op andere thema’s is er sprake geweest van burgerparticipatie, bijvoorbeeld is er gebruik gemaakt van een Adviesraad Sociaal domein en zijn burgers betrokken bij het opstellen van visies voor de gemeente, waaronder de hiervoor genoemde Toekomstvisie Druten2040, maar ook visies voor de dorpen Puiflijk en Deest.
3.3 Communicatie Communicatie breed Er is een strategische adviseur communicatie voor de burgemeester en ook elke wethouder heeft een eigen communicatieadviseur. Iedere twee weken is er een portefeuillehouders overleg tussen de (strategisch) communicatieadviseur, de wethouder en de burgemeester. Hiernaast zijn werkzaamheden van afdeling communicatie in de breedte: het vullen en bijhouden van de website, social media, de wekelijkse pagina in de weekkrant, de gemeentepagina's, persgesprekken en perswoordvoering. Binnen de gemeente Druten wordt gewerkt met Factor C, een methode die tot doel heeft dat de organisatie zelf beter wordt in communiceren. Bij de start van een project is het bijvoorbeeld de bedoeling dat het projectteam zelf nadenkt hoe communicatie een rol gaat spelen. Een geïnterviewde licht dit als volgt toe: “Hoe gaan we dat communicatief doen? Wat is een goede kernboodschap, zodat het vanaf het begin in het hele projectteam duidelijk is van: zo gaan wij communicatief en dus ook steeds meer participatief met het project om.” Communicatie bij gevoelige thema’s Of een bepaalde beleidstraject of project extra begeleiding of aandacht nodig heeft op het gebied van communicatie met inwoners, wordt in samenspraak met het college, de beleidsinhoudelijke adviseur en de communicatieadviseur besproken (en ook OOV is hierbij soms betrokken).
Het gaat om thema’s waar er weerstand vanuit bewoners kan zijn, zoals de noodopvang van vluchtelingen of asielzoekers, de Zon en Windvisie en woningbouw. Dit worden binnen de gemeente Druten wel ‘strategische onderwerpen’ genoemd. Bij strategische onderwerpen is er sprake van een projectteam, waar communicatie dan bij aansluit. Bijvoorbeeld is er een programmateam op het thema vluchtelingen en asielzoekers. Binnen de gemeente Druten wordt ‘communiceren met focus’ als werkwijze gehanteerd, ook wel communicatie met impact genoemd. De communicatiemedewerkers plegen hierop tegenspraak bij elkaar, om elkaar scherp te houden. “Ik kan mijn project heel belangrijk vinden of niet zo belangrijk of denken van nou daar hoeft niet veel aandacht naartoe. Dus wij organiseren in ons team zelf ook een soort tegenspraak, dat we elkaar even scherp houden: Waarom heeft dat project prioriteit volgens jou? En dat doen wij ook met regelmaat, waarbij we dus achteraf ieder kwartaal ook een soort impact analyse maken. Heeft ons werk ook impact. Waar hebben we het goed gedaan en waar niet.” Vaak wordt bij gevoelige, complexe en/of bestuurlijke onderwerpen/vraagstukken een plan gemaakt, waarin zowel communicatie (besproken in deze paragraaf) als participatie (besproken in paragraaf 3.2) centraal staan.
27 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen 3.4 Transparantie over besluitvorming Transparantie in inhoudelijke afwegingen Uit gesprekken blijkt dat in beslisnota’s, raads- en of collegevoorstellen wordt toegelicht waarom er tot een besluit of voorstel is gekomen. De argumenten voor en tegen worden beschreven, zodat burgers kunnen zien hoe de afweging heeft plaatsgevonden. Rel evante bijlagen worden toegevoegd. Dit is een bewuste keuze: ‘het zijn van een open overheid’. Op de openbare documentatie wordt hiertoe ook een juridische toets gedaan, geven geïnterviewden aan. Er wordt gekeken of het besluit transparant genoeg is en of er voldoende begrijpelijke taal is gebruikt. Alle stukken (beslis- en informatienota’s en alle bijlagen) op de openbare agenda van het college worden gedeeld. Proactieve informatiedeling via de pers Een aantal jaar geleden werd met de pers alleen de beslisnota’s en de informatienota’s gedeeld. Andere stukken waren opvraagbaar. Inmiddels is er voor gekozen actief alle openbare stukken te delen. De documentatie die op dinsdag tijdens het collegeoverleg besproken worden, worden onder embargo naar de pers gestuurd. Zij kunnen hiermee het persgesprek op woensdag voorbereiden (dit gesprek vindt tweewekelijks plaats, net voordat de stukken openbaar gaan).
Transparantie online Voor grote projecten/thema’s heeft de gemeente op hun website (druten.nl) een projectpagina. Hierop wordt ook aangegeven hoe het besluitvormingstraject er uitziet bijvoorbeeld. Drie voorbeelden zijn: Toekomstvisie Druten2040, Samen aan de slag in Deest en Samen aan de Slag in Puiflijk. Transparantie raad Aangaande de transparantie van het besluitvormingsproces bij de raad, geven geïnterviewden aan dat dit proces volledig te volgen of terug te kijken is via de openbare stream en videoregistratie van de raadsvergadering. In interviews komt naar voren dat de debat in de vergadering bij deze vergaderingen open gevoerd wordt. Dit is een ontwikkeling vanaf een eerdere periode waar het debat eigenlijk al vooraf werd gevoerd (‘er werd veel rondgebeld’), waardoor er bij de raadsvergadering weinig gedebatteerd werd en snel besloten werd. In verslaglegging op papier wordt er geen aandacht besteed van de inhoudelijke discussie (argumenten voor en tegen bijvoorbeeld). Er staat wel wie voor en tegen heeft gestemd. 28 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen 4 Veilig werken Bestuurders die veilig kunnen werken, zijn beter in staat om met intimiderende of anderszins ongewenste beïnvloeding om te gaan.
Maatregelen zoals een noodknop tijdens een risicovol gesprek, beveiliging aan huis en een training in het omgaan met agressie e n dreiging vergroot hun handelingszekerheid en daarmee ook hun weerbaarheid. Dit draagt positief bij aan integere besluitvorming: bestuurders kunnen hun afwegingen maken op basis van inhoud en publieke belangen, waarbij dreiging geen ruimte krijgt om de inhoudelijke afwegingen te verstoren. In dit hoofdstuk staat daarom het beantwoorden van onderzoeksvraag 6 centraal: In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de veiligheid van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? We maken voor dit hoofdstuk (met name) gebruik van 1) aangeleverde documentatie 2) interviewinformatie van verschillende geïnterviewden, 3) e-mailcontact met de Arbocoördinator. Het hoofdstuk start met een schets van de context op dit thema. 4.1 Context Wanneer in gesprekken de overkoepelende vraag wordt gesteld in hoeverre de raad en het college te maken krijgen met intimidatie en agressie (verbaal, online of fysiek) , benoemen de meeste geïnterviewden dat dit in de gemeente Druten vrijwel niet voorkomt. In vrijwel elk interview komen echter voorbeelden naar voren van dergelijke intimidatie en agressie.
Hieruit concluderen wij dat hier in de gemeente Druten weldegelijk sprake van is. Vaak komt in interviews een langslepend conflict met een ondernemer in de gemeente aan de orde. Dit conflict heeft op verschillende momenten geleid tot bedreigend en agressief gedrag, dat wisselend van het moment op verschillende personen gericht is gewees t, zoals een raadslid, wethouder, (voormalig) burgemeester en medewerkers van de gemeente Druten. Het gaat vaak om agressie op papier (brieven, e-mails), maar het heeft ook enkele keren tot een offline dreiging geleid.32 Ook brengen verschillende geïnterviewden de bijeenkomst ter sprake over de noodopvang aan asielzoekers. Zoals in het kader op bladzijde 25 reeds benoemd, was er zowel sprake van agressie tijdens deze bijeenkomst, als online en via kaarten (vaak gericht op de burgemeester). Tot slot zijn er nog verschillende andere als onveilig ervaren situaties in interviews aan de orde: - Verbale agressie van een teleurgestelde burger naar een raadslid tijdens een raadsvergadering. - Een bezoek van een boze burger bij een wethouder thuis (‘1,5 jaar geleden’). Dit is als zeer onprettig ervaren door de wethouder en zijn vrouw. Extra dreigend voelde het dat deze burger ook iemand op straat had staan met een auto met een draaiende motor.
- Intimidatie en (verbale) agressie vanuit een voorzitter van het bestuur van een dorpshuis richting een fractie. 32 Bijl in voordeur Drutense wethouder Lepoutre | Maas en Waal | De Gelderlander.nl 29 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen - Gesprekken waarbij de emoties (te) hoog oplopen als burgers met een fractie in gesprek gaan in de raadskamer (bijvoorbeeld over de ontwikkeling van een woonwijk). - Dat tijdens de stikstofcrisis boeren met een tractor naar het gemeentehuis kwamen. - Discriminatie van een raadslid op social media. 4.2 Beleid Op de vraag naar het beleid rondom agressie en geweld (zoals een agressieprotocol) voor ambtenaren, raadsleden en college, wordt door de gemeente in het begin van het onderzoek aan de onderzoekers gecommuniceerd dat er een protocol in ontwikkeling is voor ambtenaren, dat eind juli 2025 zal worden opgeleverd. Ten tijde van het onderzoek is het protocol ter instemming voorgelegd aan de OR en eind oktober 2025 staat het op de agenda bij de verantwoordelijke WOR-bestuurder. De onderzoekers hebben het concept mogen ontvangen. Het (concept)agressieprotocol omvat zes pagina’s met evenveel beslisbomen, elk met een ander startpunt: overtreding van de huisregels, agressie, frustratie-agressie, instrumentele agressie, willekeurige agressie, fysieke agressie.
In het document wordt niet toegelicht wat onder deze verschillende startpunten wordt verstaan. Ook bij de acties is het niet direct duidelijk wat de bedoeling is. 33 Het is goed om op te merken dat een regulier agressieprotocol van een gemeente verschillende onderdelen bevat, zoals: een norm, preventieve maatregelen, training, een beslisboom met toelichting op de gehanteerde terminologie, het meld- en registratieproces, reactie aan de dader, en nazorg.34 Aan een agressieprotocol welke specifiek is afgestemd op bestuurders wordt momenteel gewerkt, geeft de gemeente aan. Het streven is dit document half november 2025 op te leveren. 4.3 Praktijk Training Als het gaat om training in het omgaan met agressie en intimidatie in de gemeente Druten, komt naar voren dat naast ambtenaren ook de raad en het college gebruik mogen maken van het aanbod van weerbaarheidstrainingen en trainingen in het omgaan met (telefonische) agressie. Van het lokale bestuur blijkt echter alleen de burgemeester een keer een training in agressie en geweld te hebben gevolgd. In een interview wordt benoemd dat in het college is afgesproken dat zij hier gezamenlijk ook een training voor gaan doen. Dit is op het moment van het veldwerk voor dit onderzoek nog niet gepland.
Preventieve maatregelen Scan CCV Als het gaat om preventie, dan is er door verschillende collegeleden van de gemeente Druten gebruik gemaakt van de scan die vanuit de rijksoverheid aangeboden wordt (een scan door het CCV). Om maatregelen die uit deze scan komen door te voeren (bijvoorbeeld camera’s) is ook budgettair ruimte geregeld (los van de subsidie van het rijk). Het gaat om 33 Zo wordt bijvoorbeeld als mogelijke actie bij een beslisboom genoemd: ‘schakel professionele hulp(diensten) in’ of ‘laat de agressor het pand verlaten’. Het is hierbij niet direct duidelijk wat hiermee bedoeld wordt: welke (hulp)diensten kunnen of moeten worden ingeschakeld, hoe zijn deze te bereiken, en wordt van het slachtoffer van agressie verwacht dat hij of zij zelf de agressor laat vertrekken, of kan hier ondersteuning bij worden ingeschakeld (en hoe). 34 Een voorbeeld uit de gemeente Alkmaar: Agressieprotocol politieke ambtsdragers gemeente Alkmaar 2025 | Lokale wet- en regelgeving. 30 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen een scan van de werkplek, gewoontes (rijroutes), de woonsituatie en aanwezigheid op social media. Naar aanleiding van de scan worden adviezen gegeven 35. Het is aan de collegeleden zelf of ze aan deze scan willen meedoen.
De gemeente geeft aan dat wel sterk geadviseerd wordt (vanuit het CCV, team OOV en de opgestelde beslisnota) om alle maatregelen die in het rapport geadviseerd worden door het CCV, over te nemen. Brede preventieve maatregelen stadhuis In het stadhuis zelf zijn er ook verschillende ‘brede’ preventieve maatregelen (voor alle aanwezigen) genomen, zoals de aanwezigheid van gesprekskamers met extra voorzorgsmaatregelen (zoals een noodknop), huisregels voor burgers, permanente bewaking in de publiekshal en een pasjessysteem voor de deur en een aanvullende pas voor de bestuursvleugel. Preventieve maatregelen bij een als risicovol ingeschatte situatie Als het van te voren bekend is dat er een thema op de raadsvergadering staat met veel insprekers, bijvoorbeeld bestemmingsplanwijzigingen, dan wordt er extra beveiliging geregeld. Die staan dan bijvoorbeeld bij de opgang van de raadszaal. Het gaat om een particulier bedrijf. Het besluit tot de inzet van extra beveiliging wordt gedaan door de gemeentesecretaris, burgemeester en griffier. Een geïnterviewde benoemt dat ook Boa’s hier wel eens voor ingezet worden.
Ook komt aan de orde in een interview dat het AIT (agressie interventieteam, waarover zo direct meer) soms wordt gevraagd preventief aanwezig te zijn.36 Naast beveiliging bij specifieke raadsvergaderingen, kunnen er ook preventieve maatregelen genomen worden bij een specifieke casus waarbij er veel risico op agressie en/of geweld wordt gezien. Zo is er een casus waar maandelijks veiligheidsoverleg wordt gepleegd, waarbij onder andere de burgemeester en de ambtenaar van OOV aansluit. In het geval van een afspraak met een persoon waarbij er een risico is op agressie sluit er bij wethouders soms een collega aan. In een enkel geval is er voor gekozen in een andere kamer het gesprek te doen dan de wethouderkamer (hierbij is ook de beveiliging geïnformeerd). Soms blijft de deur expres open tijdens het gesprek. Tot slot: bij avondopenstellingen/-bijeenkomsten is het AIT of beveiliging aanwezig. Maatregelen tijdens een incident AIT De gemeente Druten heeft een Agressie Interventie Team (AIT), met medewerkers die getraind zijn in het omgaan met agressie en geweld en tweejaarlijks een herhalingstraining (moeten) doen. Het AIT wordt preventief ingezet (zoals hiervoor aan de orde gekomen) én bij een melding van agressie. Deze melding kan afkomstig zijn van een noodknop (deze activeert een alarmsignaal op de app van het AIT).
Deze noodknop is aanwezig in verschillende spreekkamers en bij balies. Ook zijn er mobiele knoppen beschikbaar. Hoewel het AIT niet alleen voor ambtenaren beschikbaar is, ook voor college en raad, is deze mogelijkheid bij hen vrijwel niet bekend. Hiernaast valt op dat één bestuurder aangeeft dat 35 Bijvoorbeeld over het risico van gereserveerde parkeerplekken met een kenteken bij het stadhuis. 36 Tijdens gesprekken over raadsvergaderingen komt meermaals de indeling van de raadzaal ter sprake. De raadsleden en collegeleden zitten aan de achterkant van de zaal en de publieke tribune bij de ingang. Hoewel er aan de achterkant van de zaal een deur zit naar de nabijgelegen vergaderzaal, komt de uitgang daarvan weer bij de ingang van de raadzaal. Kortom: indien er sprake is van escalatie kan het voor de raads- en collegeleden moeilijk zijn om zonder confrontatie met (bijvoorbeeld) de insprekers naar buiten te komen. 31 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen alle bestuurders een app hebben die als noodknop gebruikt kan worden, waarmee het AIT opgeroepen kan worden. Dit blijkt niet het geval te zijn.
Proces bij escalatie raadsvergadering Uit de interviews komt naar voren dat er geen duidelijke procesafspraken zijn over wat er moet gebeuren als er sprake is van escalatie (emotie, agressie) bij een raadsvergadering, waar er vooraf geen preventieve veiligheidsmaatregelen zijn gekomen. Uit de antwoorden van de meeste geïnterviewden valt wel af te leiden dat de burgemeester, griffier en gemeentesecretaris hierbij aan zet zijn. Zij bepalen de voortgang en begeleiden indien nodig een persoon naar buiten. Ook komt tweemaal ter sprake dat als er veel agressie plaatsvindt het agressie interventieteam aan zet is, specifiek de gemeentesecretaris en de bode. Proces escalatie werkkamer Tijdens interviews zijn de handelingsmogelijkheden doorgenomen indien een collegelid onverwacht een agressieve bewoner in zijn of haar werkkamer treft. Hieruit blijkt dat hier geen procesafspraken over gemaakt zijn. De collegeleden zullen de situatie zelf moeten oplossen en benoemen hiertoe enkele mogelijkheden, zoals de-escalatie door rustig het gesprek aan te gaan met een kop koffie, een koffie halen en daarbij iemand alarmeren en luidruchtiger zijn in de hoop dat iemand dat hoort. Bespreken, melden en reactie naar de dader Melden De gemeente geeft aan dat het na een incident rondom agressie en geweld de bedoeling is dat een melding wordt gedaan via het Incidentregistratieformulier Agressie.
Hiernaast wordt er een anonieme Registratielijst bijgehouden. Deze formulieren zijn te gebruiken door ambtenaren, het college en de raad. De gemeente geeft aan dat dit actief bij het college en de raad onder de aandacht is gebracht. In de praktijk zijn er echter door hen geen (schriftelijke) meldingen gedaan. Dit is opvallend, aangezien we in de paragraaf 4.1 (context) al enkele voorbeelden schetsten van meldingswaardige situaties. De praktijk wijkt dus af van wat er theoretisch de bedoeling is en dat blijkt ook uit de interviews. Geinterviewden geven aan dat er geen protocol is over wat de bedoeling is qua melden en registreren van een situatie van agressie en geweld. Zij gebruiken geen meldformulier, maar bespreken een door hen als onprettig ervaren situatie37 wel. Hierbij komen veel verschillende routes naar voren. De burgemeester wordt het meest genoemd, maar ook wel de griffier, de gemeentesecretaris, een manager, een OOV-medewerker, het presidium of een arbo-medewerker. Ook bespreken slachtoffers van agressie of geweld een situatie wel met collega’s. Kortom: er is geen vaste meldroute en het Incidentregistratieformulier Agressie wordt door de geïnterviewden niet genoemd. Ook komt bij de raad aan de orde dat er geen duidelijke afspraken zijn over wat voor gedrag van burgers richting raadsleden gemeld moet worden.
Het is op dit moment aan de raadsleden zelf of ze een melding willen doen van ongewenst gedrag. Hierdoor is de gemeente niet altijd op de hoogte van wat er plaatsvindt (en wordt er vanuit de gemeente ook niet altijd een reactie aan de dader gegeven, waarover meer in de volgende subparagraaf). 37 Let op: hierbij gaat het om de eigen ervaring en interpretatie, niet een gezamenlijk gestelde norm. Zo stelt één medewerker: “Als ik mijzelf niet per se bedreigd voel, maak ik daar persoonlijk geen melding van. Ik weet niet of anderen dat wel doen.” 32 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen Tijdens verschillende gesprekken komt aan de orde dat het ook afhangt van de belev ing van het slachtoffer zelf of er een melding wordt gedaan. Kortom: er is geen duidelijk norm gesteld over welk ongewenst gedrag gemeld moet worden door de raad en het college. Reactie naar de dader Tijdens één interview brengt een geïnterviewde naar voren dat als er een verbale of non- verbale overschrijding plaatsvindt, de desbetreffende burger direct een brief krijgt waarin staat dat de gemeente niet op een dergelijke manier wil corresponderen met mensen. Uit vrijwel alle andere interviews komt een ander beeld naar voren, namelijk dat er geen vast format gehanteerd voor een reactie naar een burger die ongewenst gedrag vertoont.
Soms vindt er alleen onderling (bijvoorbeeld tussen raadsleden of wethouders) een gesprek plaats over hoe men met dit soort situaties om moet gaan. Soms wordt er voor een informele wijze van adressering gekozen, zoals een raadslid die de betrokken burger vraagt excuses aan te bieden, of het niet accepteren van een eerdere uitnodiging voor het bijwone n van een bijeenkomst. De gemeente heeft een Arbocoördinator die ook de ontvanger is van de agressiemeldingen. Deze coördinator wordt niet standaard betrokken bij situaties rondom agressie en geweld bij de raad en het college. 5 Samenvatting We vatten de bevindingen onderstaand samen om vervolgens antwoord te kunnen geven op de hoofdvraag van het onderzoek: In hoeverre zijn het gemeentebestuur van Druten (de gemeenteraad en het college van B&W) weerbaar tegen externe invloeden en in staat om in een (landelijk) gepolariseerd maatschappelijk klimaat op een integere, transparante en effectieve manier besluiten t e nemen? Norm Waardering Korte toelichting Hoe is de informatiepositie van de gemeente over wat er speelt binnen de samenleving in de gemeente Druten (spanningen, dreigingen, criminele netwerken, politieke gevoeligheden)? De gemeente onderneemt proactief verschillende initiatieven om op de hoogte te blijven van wat er speelt binnen de samenleving.
Grotendeels behaald Op verschillende manieren haalt de gemeente informatie uit de samenleving op. Zo zijn er meldpunten, een lokaal ondermijningsoverleg en het project Bondgenoten. Ook wordt er ingezet op bewustzijn over en melden van criminaliteit door burgers. Wel zijn er enkele (kleine) verbeterpunten, zoals het meldproces voor raad en wethouders bij een signaal van ondermijnende criminaliteit, het blijven herhalen van trainingen op het gebied van radicalisering en polarisatie en het beter zichtbaar maken van bestaande meldpunten voor signalen van polarisatie en radicalisering. In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de integriteit van besluitvorming van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van een integere besluitvorming, die ook in de praktijk worden toegepast. Beperkt behaald Er zijn protocollen, maar de bekendheid en toepassing hiervan is beperkt. Er is beperkt aandacht voor integriteit en niet structureel. Integriteitsituaties worden wel gemeld, maar er zijn geen duidelijke afspraken over melden, registreren en het vervolg op een melding. Binnen het college is er sprake van een aanspreekcultuur. Dit lijkt in de raad minder het geval.
Voor ambtenaren zijn er vertrouwenspersonen beschikbaar. Dat is niet het 34 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen geval voor het college en de raad. De Wet Bibob wordt actief toegepast. Alleen valt op dat er in 2025 geen toetsen zijn uitgevoerd bij op de toepassingsgebieden: subsidies en aanbestedingen. In hoeverre is er sprake van communicatie en transparantie over gemeentelijke besluiten, waarmee escalatie over gevoelige thema’s kan worden tegengegaan? Het gemeentebestuur is transparant over het besluitvormingsproces over gevoelige thema’s, betrekt bewoners hier (zover mogelijk) bij en is transparant over de rol die zij hier in hebben. Er is hiertoe beleid aanwezig, dat in de praktijk wordt uitgevoerd. Grotendeels behaald Er is geen participatiebeleid. Wel vindt participatie in de praktijk plaats. Hiernaast wordt op verschillende manieren gezorgd voor communicatie over en transparantie over gemeentelijke besluiten. Bijvoorbeeld door beslisnota’s met aandacht voor argumenten voor en tegen en een tweewekelijks persmoment.
In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de veiligheid van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van de veiligheid van het gemeentebestuur en deze worden in de praktijk toegepast. Beperkt behaald Er zijn enkele maatregelen genomen ter bevordering van de veiligheid van het lokale bestuur, zoals een agressie interventieteam en beveiliging bij raadsvergadering die van te voren als risico worden gezien. Tegelijkertijd is een groter aantal punten niet geregeld. Bijvoorbeeld een duidelijke organisatienorm, meld- en registratieproces en een duidelijk proces bij een incident. Op de vier onderscheiden thema’s is de norm tweemaal grotendeels behaald en tweemaal beperkt behaald. Er is dus wel weerbaarheid tegen externe invloeden en (hierdoor) meer kans op een integere besluitvorming van de gemeente Druten, maar deze weerbaarheid kan versterkt worden.
6 Conclusies en aanbevelingen I) Context In deze paragraaf worden de volgende twee onderzoeksvragen beantwoord: ‘Hoe proberen externe actoren, zoals belangengroepen, belanghebbende (criminele) bewoners en ondernemers de besluitvorming binnen de gemeente Druten te beïnvloeden?’ en ‘In hoeverre is er binnen de gemeente Druten sprake van maatschappelijke polarisatie, politiek gevoelige thema’s en een publieke opinie die de besluitvorming binnen de gemeente Druten zouden kunnen beïnvloeden?’. Het is goed om te benoemen, dat onderstaande processen (mits er tenminste geen sprake is van intimidatie) niet per definitie als onwenselijke processen worden gezien. We bespreken deze processen wel hier, omdat ze de besluitvorming binnen de gemeente Druten zouden kunnen beïnvloeden, dus belangrijke contextinformatie betreffen voor de weerbaarheid van het lokale bestuur. Belangen en gevoelige thema’s Uit de interviews komen in gemeente Druten geen criminele families of netwerken naar voren, waarvan een mogelijk risico van beïnvloeding van het lokale bestuur wordt ervaren. 38 Er zijn wel belangengroepen die hun stem soms laten horen in de gemeente Druten, bijvoorbeeld de boeren (tijdens een boerenprotest en via ZLTO), dorpskernen en inwoners (bijvoorbeeld uit een straat of wijk) die zich (tijdelijk) organiseren aangaande een thema of rondom een besluit.
In interviews komen ontwikkelaars, ondernemers en ondernemersverenigingen als belanghebbenden in de gemeente Druten naar voren, die wel invloed op de gemeente proberen uit te oefenen. Soms wordt een stevige (en soms ook georganiseerde) lobby ervaren richting een wethouder. Een poging tot beïnvloeding van besluitvorming kan ook ontstaan bij zogenaamde gevoelige thema’s. In het onderzoek komen een aantal van dergelijke thema’s en situaties in de gemeente Druten naar voren, zoals de opvang van vluchtelingen en asielzoekers, de Zon en Windvisie en (op een iets kleinere schaal) ontwikkelingen op het gebied van ruimtelijke ordening, zoals een bouwplan in een bepaalde omgeving. Ervaren (risico op) cliëntelisme In de interviews voor dit onderzoek werd door geïnterviewden regelmatig het thema cliëntelisme naar voren gebracht. In de gemeente Druten bestaat de gemeenteraad momenteel uitsluitend uit lokale partijen. Geïnterviewden zien als voordeel hiervan dat inwoners zich sterk vertegenwoordigd voelen door de politiek. Tegelijkertijd signaleren verschillende geïnterviewden dat dit mogelijk ook nadelen heeft39: het risico bestaat volgens hen dat raadsleden soms het belang van hun eigen dorp of achterban dienen, in plaats van het collectieve belang van heel de gemeente Druten.
Dit is niet systematisch onderzocht40, maar verschillende geïnterviewden noemen voorbeelden waarin bij hen de indruk is ontstaan dat een sterke betrokkenheid van de achterban een meer overkoepelende blik heeft beperkt. Geïnterviewden geven ook aan dat de afstand tussen raad en samenleving klein is, wat in sommige situaties leidt tot druk vanuit inwoners. Bijvoorbeeld wanneer 38 Dit betekent niet dat deze er niet zijn. Het is mogelijk dat zij niet zichtbaar zijn voor de geïnterviewde betrokkenen. 39 Dit beeld wordt overigens niet herkend door de geïnterviewde raadsleden. 40 Dit onderzoek legde de focus op de weerbaarheid van de gemeente Druten, niet op het systematisch in kaart brengen van (mogelijke) beïnvloedende processen. 36 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen raadsleden besluiten nemen die niet overeenkomen met lokale wensen. Ook verkiezingsbeloften spelen volgens geïnterviewden een rol: doordat concrete lokale beloften in het collegeprogramma zijn opgenomen, wordt het volgens hen lastiger om later belangenafwegingen te maken op basis van het geheel. Het beeld dat uit interviews naar voren komt, is dat raadsleden in de kleine gemeenschap van de gemeente Druten geregeld herinnerd worden aan die beloften.
Raadsleden hebben niet alleen formeel contact met hun achterban, maar worden ook informeel aangesproken over zaken in de openbare ruimte of lopende dossiers. Wethouders ervaren dit in iets mindere mate, maar ook zij worden buiten werksituaties wel eens benaderd. Agressie en intimidatie Wanneer in gesprekken de overkoepelende vraag wordt gesteld, in hoeverre de raad en het college van de gemeente Druten te maken krijgen met intimidatie en agressie (verbaal, online of fysiek), benoemen de meeste geïnterviewden dat dit in de gemeente Druten niet zo vaak voorkomt. In vrijwel in elk interview komen echter voorbeelden naar voren van dergelijke intimidatie en agressie. Hieruit concluderen wij dat hier in de gemeente Druten weldegelijk sprake van is.41 Het gaat vaak om verbale agressie en intimidatie rondom thema’s waarbij inwoners een belang hebben. Agressie vindt bijvoorbeeld plaats op het moment dat er een besluit wordt genomen dat onwelgevallig is voor bewoners of ondernemers. Bijvoorbeeld een raadsbesluit over de inrichting van de openbare ruimte in een dorp, dat haaks staat op de wens van (sommige) bewoners. De agressie van burgers richt zich op zowel collegeleden als raadsleden.
II) Informatiepositie ondermijning en polarisatie Conclusie Bevindingen Rekenkameronderzoek Onderzoeksvraag Hoe is de informatiepositie van de gemeente over wat er speelt binnen de samenleving in de gemeente Druten (spanningen, dreigingen, criminele netwerken, politieke gevoeligheden)? Norm De gemeente onderneemt proactief verschillende initiatieven om op de hoogte te blijven van wat er speelt binnen de samenleving. Waardering/oordeel situatie Druten anno 2025 Grotendeels behaald Toelichting Op verschillende manieren haalt de gemeente informatie uit de samenleving op. Wel zijn er in de uitvoer enkele (kleine) verbeterpunten. Onderstaand nemen we de bevindingen op hoofdlijnen door. Informatiepositie ondermijnende criminaliteit - Positief voor de informatiepositie, is dat er ambtelijk en bestuurlijk aandacht wordt besteed aan het delen van kennis en het stimuleren van bewustzijn van ondermijnende criminaliteit, hetgeen de kans vergroot dat er hierover meldingen gedaan worden. Ook is er voor ambtenaren een intern meldpunt. Aandachtspunt is dat, hoewel het de bedoeling is dat de raad en wethouders een signaal of vermoeden van ondermijnende criminaliteit direct bij de afdeling OOV doen, dat bij hen vrijwel niet bekend is. Zij melden 41 Hoewel de exacte aard en omvang vanuit de resultaten van dit onderzoek niet geschetst kan worden.
Dit vraagt om een andere onderzoeksopzet, waarin bijvoorbeeld alle raadsleden bevraagd worden. 37 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen meestal bij de burgemeester. Indien nodig legt de burgemeester vervolgens contact met de afdeling OOV en/of de politie. - Positief voor de informatiepositie is dat er een signaleringsoverleg betreffende ondermijnende criminaliteit plaatsvindt, dat er (integrale) controles worden uitgevoerd en dat de gemeente is aangesloten bij MMA (Meld Misdaad Anoniem). Extern is er aandacht besteed aan het melden van (ondermijnende) criminaliteit in het buitengebied. Ook zijn er in 2024 en 2025 verschillende brede campagnes ingezet om burgers meer bewust te maken van (mogelijke) ondermijnende criminaliteit en het melden hiervan te stimuleren. Tussen 2023 en 2025 (t/m september) is er een sterke toename in MMA- meldingen. - Aandachtspunt betreft de gegevensopslag en verwerking van signalen en casuïstiek. Er wordt nog niet gewerkt met een betrouwbaar informatiesysteem en voor Druten specifiek is er nog geen DPIA gedaan en een privacy-protocol ontwikkeld (de formats hiervoor zijn regionaal wel aangeleverd).
Informatiepositie radicalisering en polarisatie - In 2023 en 2024 hebben er trainingen en opleidingen door het ROR in de gemeente Druten plaatsgevonden voor medewerkers die tijdens hun werkzaamheden te maken kunnen krijgen met gepolariseerde of geradicaliseerde inwoners. Dit is in 2025 niet het geval.42 Er zijn verschillende meldpunten (landelijk, bij de politie en intern). De gemeente benoemt dat deze meldpunten meer zichtbaar kunnen worden gemaakt. - Door middel van het Project Bondgenoten en enkele andere activiteiten van de gemeente houdt de gemeente actief contact met lokale gemeenschappen om vroeg signalen op te kunnen vangen over polarisatie, spanningen en (politieke) gevoeligheden. Hiernaast is een quickscan uitgevoerd om zicht te krijgen op (het risico op) radicalisering en extremisme in de gemeente Druten. Aanbevelingen - Blijf intern (medewerker, college en raad) en extern (burgers en ondernemers) periodiek aandacht besteden aan ondermijnende criminaliteit, radicalisering en polarisatie, ter vergroting van de kennis en het bewustzijn hierover. Dit verbetert de informatiepositie. - Maak een duidelijk meldproces voor de raad en college: wat moeten zij doen met signalen of vermoedens van ondermijnende criminaliteit en bij signalen of vermoedens van radicalisering en polarisatie.
- Besteed aandacht aan een goede gegevensopslag en verwerking van signalen en casuïstiek rondom (ondermijnende) criminaliteit. Werk met een betrouwbaar informatiesysteem, laat voor de gemeente Druten specifiek een DPIA uitvoeren en ontwikkel een privacy-protocol. Maak hierbij gebruik van de formats die hier regionaal voor zijn aangeleverd. 42 Uitgezonderd een training voor de aandachtfunctionaris radicalisering. 38 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen III) Integriteit en integere besluitvorming Conclusie Bevindingen Rekenkameronderzoek Onderzoeksvraag In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de integriteit van besluitvorming van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? Norm De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van een integere besluitvorming, die ook in de praktijk worden toegepast. Waardering/oordeel situatie Druten anno 2025 Beperkt behaald. Toelichting Als we kijken naar de maatregelen die nu genomen zijn en protocollen die op dit moment beschikbaar zijn om integer gedrag en besluitvorming te stimuleren - en de mate waarop deze bekend zijn en in de praktijk worden toegepast, dan komen er meer aandachtspunten dan positieve punten naar voren. We lichten dit onderstaand nader toe.
- Er is een integriteitprotocol voor mogelijke integriteitsschendingen door politieke ambtsdragers gemeente Druten (2020) en een document ‘Gedragscode Integriteit (dagelijkse) bestuurders in gemeenten’ (geldend van 9-7-2020 tot heden) dat door de gemeenteraad vastgesteld is en dus voor Druten toepasbaar is (hoewel Druten niet specifiek genoemd wordt in dit document). - Het bestaan van dit protocol en de gedragscode is bij de helft van de geïnterviewden bekend. Uit de interviews blijkt dat het beleid (zoals het proces na een melding) beschreven in deze documenten niet in de praktijk wordt toegepast. Tegelijkertijd blijkt de burgemeester wel laagdrempelig benaderbaar voor een melding of gesprek over een mogelijke integriteitschending. - Voor ambtenaren zijn er vertrouwenspersonen beschikbaar (2 intern en 1 extern) en is er een integriteitcoördinator. Ditzelfde is niet het geval voor de raad en het college. - Wethouders worden voor de indiensttreding gescreend. Datzelfde is niet het geval bij raadsleden. Ten tijde van het onderzoek was er door de gemeente nog niet actief ingezet om de lokale partijen te stimuleren om een screening op kandidaten uit te voeren.43 - Er is aandacht voor integriteit bij de indiensttreding. Er wordt echter niet op structurele proactieve wijze aandacht besteed aan integriteit bij de raad en het college.
Bij het college lijkt dit thema ad hoc wel geregeld ter sprake te komen. Dat is bij de raad beduidend minder het geval. - Er zijn geen formele afspraken over contacten met belanghebbenden (lobby- en belangenpartijen). Uit interviews 43 In een interview komt wel aan de orde dat ‘binnenkort’ bijeenkomsten voor alle fractievoorzitters gehouden gaan worden, die straks aan de verkiezingen deelnemen, waarbij het screenen van mensen op de kieslijst besproken gaat worden. 39 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen komt het beeld naar voren dat wethouders hier wel proactief over communiceren in het college. - Uit verschillende voorbeelden blijkt dat leden van het college en raad worden aangesproken op integriteitschendingen, wanneer deze duidelijk een schending zijn. Een open gesprek over het grijze gebied en (een risico op) cliëntelisme wordt in de raad minder gevoerd. Bij de raad is er geen integriteitcommissie. - De Wet Bibob wordt in de gemeente in toenemende mate benut: het aantal uitgevoerde toetsen is tussen 2022-2025 sterk toegenomen. Er is een Bibobcoördinator en er is ingezet op bewustzijn bij vakafdelingen over het belang van de inzet van dit instrument. Wel valt op, dat op twee toepassingsgebieden – subsidies en aanbestedingen – er geen Bibob-toetsen zijn uitgevoerd in 2025.
Aanbeveling - Breng de inhoud van het integriteitprotocol en de gedragscode voor lokale bestuurders ‘warm’ over aan het college en de raad, bijvoorbeeld middels een interactieve sessie of training. En herhaal deze aandacht periodiek in een wisselende werkvorm. Neem hierin als burgemeester en griffier een sturende rol, ook als er bij de doelgroep wellicht beperkt interesse om met het thema aan de slag te gaan. - Ga in de praktijk werken volgens de binnen het protocol en de gedragscode beschreven werkwijze. - Op dit moment vindt er geen grondige screening van alle kandidaten voor de gemeenteraadsverkiezingen plaats. Ten tijde van het veldwerk voor dit onderzoek was er door de gemeente nog niet actief ingezet om de lokale partijen te stimuleren om een screening op alle kandidaten uit te voeren. Een geïnterviewde gaf wel aan dat dit zou gaan plaatsvinden. We bevelen (in lijn hiermee) aan dat alle partijen uitgenodigd worden om het over integriteit te hebben. Aan partijen kan daarbij een zogenaamde integriteitsenvelop overhandigd worden, met handreikingen ter bevordering van de integriteit. Ook is het denkbaar dat de gemeente de VOG’s vergoedt die partijen bij raadsleden laten afnemen. - Verken tot slot de mogelijkheid tot de instelling van een integriteitcommissie voor de raad, die advies kan verstrekken over integriteit.
Deze commissie kan gebruikt worden om vermoedens van integriteitschendingen te bespreken, maar ook situaties waarbij een raadslid twijfelt hoe te handelen. Uit een onderzoek van de Nederlandse Vereniging van Raadsleden komen verschillende inrichtingen naar voren: • Combinatie van geloofsbrievencommissie en commissie integriteit; • Een commissie bestaande uit de leden van het presidium; • Een commissie van externe deskundigen; • Een gemeentelijk bureau rondom integriteitszaken.44 - Aangaande de Wet Bibob bevelen we aan dat er extra wordt ingezet om deze wet ook actief te laten uitvoeren bij de toepassingsgebieden subsidies en aanbestedingen, aangezien er hier tot dusverre in 2025 geen Bibob-toetsen op zijn uitgevoerd. Dit is met name belangrijk als er gewerkt gaat worden met kan- bepalingen, waardoor de betrokken vakafdelingen verantwoordelijk zijn voor een eerste risicotaxatie.
44 Voor meer informatie, zie: https://www.raadsleden.nl/assets/Rapport-Adviescommissies-integriteit- v2.docx 40 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen IV) Participatie, transparantie en communicatie Conclusie Bevindingen Rekenkameronderzoek Onderzoeksvraag In hoeverre is er sprake van communicatie en transparantie over gemeentelijke besluiten, waarmee escalatie over gevoelige thema’s kan worden tegengegaan? Norm Het gemeentebestuur is transparant over het besluitvormingsproces over gevoelige thema’s, betrekt bewoners hier (zover mogelijk) bij en is transparant over de rol die zij hier in hebben. Er is hiertoe beleid aanwezig, dat in de praktijk wordt uitgevoerd. Waardering/oordeel situatie Druten anno 2025 Grotendeels behaald Toelichting Uit het onderzoek komt het beeld naar voren dat er in de gemeente Druten sprake is van communicatie en transparantie over gemeentelijke besluiten en dat burgers geregeld gevraagd worden om te participeren. Wel zijn er enkele aandachtspunten. We lichten deze conclusie onderstaand puntsgewijs nader toe. - Er is op dit moment geen participatiebeleid. In de praktijk zijn er wel verschillende voorbeelden van situaties waarin bewoners actief betrokken zijn door de gemeente, bijvoorbeeld bij de komst van een noodopvang voor asielzoekers (middels een klankbordgroep) of bij de opstelling van de Toekomstvisie Druten2040.
- Bij zogenaamde strategische onderwerpen wordt extra aandacht aan communicatie met burgers geschonken. Er is geen harde richtlijn wanneer dit wel of niet plaatsvindt, een besluit hierover wordt onderling genomen. - Binnen de gemeente wordt gewerkt met Factor C, een methode die tot doel heeft dat de organisatie zelf beter wordt in communiceren en met ‘Communiceren met focus’, met als doel maatschappelijke impact te maken. - Het bevordert de transparantie dat in beslisnota’s, raads- en/of collegevoorstellen wordt toegelicht waarom er tot een besluit of voorstel is gekomen. Deze documenten zijn ook online voor eenieder beschikbaar. Hiernaast wordt de pers proactief ingelicht over deze documentatie en relevante bijlagen. Ook transparant, is dat raadsvergaderingen gestreamd worden en later teruggekeken kunnen worden. In de verslaglegging op papier wordt er echter geen aandacht besteed aan de inhoudelijke discussie (argumenten voor en tegen bijvoorbeeld). Aanbevelingen - Het beeld dat uit het onderzoek naar voren komt, is dat burgers worden betrokken bij (de totstandkoming van) gemeentelijke beleid en dat er getracht wordt zoveel mogelijk transparant te zijn over besluitvormingsprocessen. Er is een communicatiebeleid, maar geen participatiebeleid.
De aanbeveling strekt een 41 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen dergelijke participatiebeleid wel te ontwikkelen, waarbij gebruik kan worden gemaakt van de ervaringen die hierin reeds zijn opgedaan. Het vastleggen van de reeds gehanteerde werkwijze in beleid versterkt de continuïteit hiervan. - Hoewel raadsvergaderingen live (op locatie en via een stream) en achteraf te kijken zijn, raden we aan te verkennen of het mogelijk is als aanvulling op de besluitenlijst op papier ook kort inzicht te geven in het verloop van de inhoudelijke discussie (zoals de argumenten voor en tegen, vergelijkbaar met de beslisnota’s). V Veilig werken Conclusie Bevindingen Rekenkameronderzoek Onderzoeksvraag In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de veiligheid van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? Norm De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van een integere besluitvorming, die ook in de praktijk worden toegepast. Waardering/oordeel situatie Druten anno 2025 Beperkt behaald Toelichting Er zijn enkele positieve punten te noemen als het gaat om het thema ‘veilig werken’ in relatie tot het lokale bestuur. De aandachtspunten zijn echter in grotere getalen aanwezig. We lichten dit onderstaand nader toe.
Positieve punten zijn de (mogelijkheid tot een) veiligheidsscan van het CCV voor collegeleden, de aanwezigheid van een AIT (agressie interventie team) en enkele brede preventieve maatregelen (aan het gemeentehuis en tijdens risicovolle situaties). Aandachtspunten zijn: - Op het moment van schrijven is er nog geen agressiebeleid voor college en de raad.45 - Het (concept)beleid voor ambtenaren is (nog) onvolledig. - Het merendeel van het college en de raad is niet getraind in het omgaan met agressie en geweld. - Er is geen duidelijk proces met handelingsperspectief ten tijde van een onverwacht incident omtrent agressie en geweld bij het college en de raad. - Er is geen duidelijke norm gezet en proces afgesproken over het melden en registreren van agressie en geweld. - Er vindt geen structurele uniforme en formele reactie naar daders van agressie en geweld plaats. 45 Dit is wel in ontwikkeling. 42 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen Aanbevelingen - Zorg ervoor dat ook in situaties waarin er geen risico is ingeschat op agressie en geweld, er een duidelijk proces is met handelingsperspectief voor raadsleden en wethouders. - Stel een gezamenlijke norm op aangaande acceptabel gedrag van burgers (bijvoorbeeld ‘emotie mag, agressie niet’). Het is belangrijk hierbij te benadrukken dat hoe een persoon de situatie zelf ervaart hierin niet relevant is.
De bedoeling is collectief een norm te zetten en hiernaar te handelen. Het internaliseren van deze norm vraagt aandacht en kan bijvoorbeeld gerealiseerd worden in een sessie (zowel ambtelijk als met het college en de raad). - Stimuleer deelname aan een training in het omgaan met intimidatie, agressie en geweld. Collegeleden en raadsleden hebben hier in de gemeente Druten mee te maken en het is zinvol hen te trainen, waardoor hun handelingsbekwaamheid tijdens een incident toeneemt. - Maak een helder meld- en registratieproces en communiceer dat actief met het college en de raad. Bevorder vervolgens periodiek het melden en registreren van incidenten. Dit heeft verschillende voordelen: inzicht in de mate en aard van incidenten, de mogelijkheid om nazorg aan het slachtoffer te bieden en een uniforme reactie aan de dader te geven. Maak het melden en registreren zo makkelijk mogelijk (bij voorbeeld in een app) en leg uit wat het nut van dit melden is.46 - Geef een formele en uniforme reactie naar de dader. Stel bijvoorbeeld in een ordegesprek het grensoverschrijdende gedrag van de burger centraal of stuur een brief over het niet toelaatbaar zijn van het gedrag.
VI Samenvattend: bestuurlijke weerbaarheid Conclusie Onderstaand benoemen we puntsgewijs (ter samenvatting) in hoeverre op de vier onderscheiden thema’s bij ‘beleid en uitvoering’ de gemeente Druten de geformuleerde norm heeft behaald. Gezamenlijk geeft dit een beeld over de bestuurlijke weerbaarheid van de gemeente Druten. Vraag Norm Waardering Hoe is de informatiepositie van de gemeente over wat er speelt binnen de samenleving in de gemeente Druten (spanningen, dreigingen, criminele netwerken, politieke gevoeligheden)? De gemeente onderneemt proactief verschillende initiatieven om op de hoogte te blijven van wat er speelt binnen de samenleving. Grotendeels behaald In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de integriteit van besluitvorming van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van een integere besluitvorming, die ook in de praktijk worden toegepast. Beperkt behaald 46 Het volgende onderzoekrapport kan gebruikt worden ter inspiratie voor het bevorderen van melden en registreren: Meer dan een vinkje. Een onderzoek naar het versterken van de bereidheid van ambtenaren om agressie en geweld te melden en te registreren (Broekhuizen, et al. 2023): link.
43 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen In hoeverre is er sprake van communicatie en transparantie over gemeentelijke besluiten, waarmee escalatie over gevoelige thema’s kan worden tegengegaan? Het gemeentebestuur is transparant over het besluitvormingsproces over gevoelige thema’s, betrekt bewoners hier (zover mogelijk) bij en is transparant over de rol die zij hier in hebben. Er is hiertoe beleid aanwezig, dat in de praktijk wordt uitgevoerd. Grotendeels behaald In hoeverre is de gemeente Druten in staat om de veiligheid van het gemeentebestuur te waarborgen? Zijn er hiertoe (bijvoorbeeld) maatregelen genomen en protocollen beschikbaar? En worden deze in de praktijk toegepast? De gemeente heeft protocollen, met maatregelen ter bevordering van de veiligheid van het gemeentebestuur en deze worden in de praktijk toegepast. Beperkt behaald Overkoepelende aanbevelingen Bovenstaande laat zien dat er met name op het gebied van integriteit en veilig werken bij het lokale bestuur van Druten mogelijkheden zijn om de weerbaarheid tegen externe invloeden te vergroten. Kleinere aandachtspunten zijn er waarmee de informatiepositie kan verbeteren en hoe de gemeente meer continuïteit kan brengen in de participatie van burgers.
Hoewel de thema’s in dit document als afzonderlijke thema’s zijn gepresenteerd, zal de secure lezer reeds gezien hebben dat er wel degelijk overlap is. Bijvoorbeeld bij de casus van de noodopvang van asielzoekers spelen belangen van burgers (thema integere besluitvorming), wordt er nadrukkelijk ingezet op participatie en communicatie naar inwoners (thema participatie, transparantie en communicatie) en is er wel sprake geweest van verbale agressie (thema veilig werken). Het heeft daarom meerwaarde verbeteringen ten behoeve van de weerbaarheid niet per thema, maar integraal aan te pakken. Zo kan in een training zowel aandacht besteed worden aan veilig werken als integriteit. En kan bijvoorbeeld in een lunchsessie aan de hand een bespreking van (bijvoorbeeld) de casus rondom de opvang van asielzoekers aandacht worden besteed aan verschillende weerbaarheidsfacetten. Het strekt daarom de aanbeveling iemand voor het overkoepelende thema lokale weerbaarheid verantwoordelijk te maken. Deze persoon kan stimuleren dat - ook in de waan van de dag - verschillende facetten van lokale weerbaarheid binnen de organisatie, en specifiek bij de raad en het college, aandacht krijgen. Het is denkbaar hierbij een programmatische aanpak te hanteren, met gezette tijden in het jaar waar een impuls zal worden gegeven op de weerbaarheid. Hierbij kan per momentum de vorm verschillen.
44 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen 7 Bestuurlijke reactie
45 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen
46 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen
47 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen
48 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen
49 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen
50 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen 8 Nawoord De rekenkamer van Druten dankt het college van burgemeester en wethouders voor de bestuurlijke reactie op het onderzoek “Weerbaarheid lokaal bestuur gemeente Druten”. Wij waarderen het dat het college de bevindingen en aanbevelingen zorgvuldig heeft bestudeerd en daarop inhoudelijk heeft gereageerd. Uit de reactie van het college blijkt dat het belang van lokale weerbaarheid wordt onderschreven en dat op verschillende onderdelen al maatregelen zijn genomen of in voorbereiding zijn. Daarbij verwijst het college onder meer naar bestaande beleidskaders, lopende initiatieven en voorgenomen acties op het terrein van veiligheid, integriteit en weerbaarheid van bestuurders en medewerkers. De rekenkamer neemt met belangstelling kennis van de voornemens van het college om een aantal aanbevelingen uit dit rappor t ter harte te nemen. De mate waarin deze daadwerkelijk bijdragen aan een verdere versterking van de weerbaarheid van het lokale bestuur zal in belangrijke mate afhangen van de wijze waarop zij in de praktijk worden uitgewerkt en geborgd. De rekenkamer constateert daarnaast dat een deel van de bestuurlijke reactie vooral beschrijvend van aard is en bestaande werkwijzen en beleidskaders toelicht.
De aanbevelingen in dit rapport zijn juist mede bedoeld om te stimuleren dat op enkele punten een volgende stap wordt gezet: door processen explicieter vast te leggen, verantwoordelijkheden scherper te beleggen en aandacht voor weerbaarheid structureel te borgen in het bestuurlijk en organisatorisch handelen. Weerbaarheid van het lokale bestuur is immers geen statisch gegeven. Het vraagt voortdurende aandacht voor zowel systemen als cultuur: het bespreekbaar maken van dilemma’s, het herkennen van risico’s en het gezamenlijk reflecteren op situaties waarin bestuurlijke integriteit, veiligheid of maatschappelijke druk een rol spelen. De bestuurlijke reactie maakt daarnaast duidelijk dat een aantal aanbevelingen primair is gericht aan de gemeenteraad. De rekenkamer onderstreept dat een weerbaar lokaal bestuur uiteindelijk vraagt om een gezamenlijke inspanning van raad, college en organi satie. Juist in de wisselwerking tussen kaderstelling, uitvoering en controle ontstaat de bestuurlijke veerkracht die nodig is om externe druk en complexe maatschappelijke vraagstukken het hoofd te bieden. De rekenkamer spreekt de hoop uit dat dit rapport en de aanbevelingen bijdragen aan het verdere gesprek binnen de gemeente Druten over het versterken van de weerbaarheid van het lokale bestuur.
De rekenkamer ziet uit naar de bespreking van dit rapport in de gemeenteraad en de wijze waarop raad en college gezamenlijk invulling geven aan de opvolging van de aanbevelingen. Dit rapport is daarbij bedoeld als ondersteuning voor de raad bij zijn kaderstellende en controlerende rol op dit belangrijke thema. Han Looijen, Voorzitter rekenkamer Druten, 10 juni, 2026 51 Weerbaarheid bestuur gemeente Druten BureauBroekhuizen Bijlage 1 Normenkader Vraag Norm Operationalisatie: beleid en (mogelijke) maatregelen 1. Hoe is de informatiepositie over wat er speelt binnen de samenleving (spanningen, politieke gevoeligheden, dreigingen en criminele invloeden)? - De gemeente onderneemt proactief verschillende initiatieven om op de hoogte te blijven van wat er speelt binnen de samenleving. - Er wordt actief contact gehouden met lokale gemeenschappen om (vroeg) signalen op te kunnen vangen over polarisatie, spanningen en (politieke) gevoeligheden. - Er is een intern meldpunt en een lokale overlegtafel over (signalen) van ondermijnende criminaliteit - De gemeente is aangesloten bij MMA. - De gemeente stimuleert bewustzijn en het melden van ondermijnende criminaliteit. - Ambtenaren en het college worden bewust gemaakt van de rol die zij hebben om voor een goede informatiepositie te zorgen (signaleren en melden) - Er is een duidelijke meldproces voor de raad en het college. 2.