Bijlage 1: Beleids- en Uitvoeringsplan Natuur en Biodiversiteit
Tekst van het document
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT
GEMEENTE DRUTEN
INHOUDSOPGAVE VOORWOORD
3
SAMENVATTING
4
INLEIDING
6
AMBITIE EN VISIE
7
BELANG EN URGENTIE
8
ANALYSE
10
SPEERPUNTEN Speerpunt 1: Transitie naar ecologisch groenbeheer Speerpunt 2: Biodiversiteit als duurzaamheidsthema Speerpunt 3: Natuurlijke beheersing overlastgevende soorten Speerpunt 4: Versterken groenblauw netwerk Speerpunt 5: Stimuleren van initiatieven en samenwerking
16 17 21 24 26 29
COMMUNICATIE EN MONITORING
32
UITVOERINGSPLAN Speerpunt 1: Transitie naar ecologisch groenbeheer Speerpunt 2: Biodiversiteit als duurzaamheidsthema Speerpunt 3: Natuurlijke beheersing overlastgevende soorten Speerpunt 4: Versterken groenblauw netwerk Speerpunt 5: Stimuleren van initiatieven en samenwerking Communicatie Monitoring en evaluatie
33 34 35 36 37 38 39 39
BIJLAGEN Bijlage 1: Toelichting ecologisch beheer en afwegingskader inzaaien Bijlage 2: Achtergrond analyse - Landschap Bijlage 3: Achtergrond analyse - Natuur Bijlage 4: Achtergrond Natuurpunten Bijlage 5: Wet- en regelgeving voor natuur Bijlage 6: Kaartmateriaal Bijlage 7: Referenties
40 41 43 48 50 53 54 63
VOORWOORD Druten is een gemeente met een groene uitstraling. Vooral door enkele grote natuurgebieden zoals de uiterwaarden en de gebieden met kleinschalig landschap en met sterke groene dooradering. Laten wij dat vooral zo houden. Maar de natuur staat sterk onder druk. Biodiversiteit is de afgelopen decennia sterk achteruitgegaan in de wereld, maar ook in Nederland en Druten. Sommige soorten zijn zelfs uitgestorven, zoals veel bijensoorten. Dat was voor de fractie Sociaal Maas en Waal reden om het Initiatiefvoorstel Natuur en Biodiversiteit factie Sociaal Maas en Waal in te dienen. De gemeenteraad besloot in februari 2022 unaniem om de ambities over te nemen en vroeg het college om een beleids- en uitvoeringsplan op te stellen. Het plan geeft handvatten voor verbetering van de biodiversiteit. Dit plan ligt nu voor en de gemeente Druten gaat zich de komende jaren vooral inzetten op de volgende speerpunten: 1. Omschakeling naar ecologisch groenbeheer 2. Koppeling van biodiversiteit met andere duurzaamheidsthema’s 3. Natuurlijke beheersing van overlastgevende soorten 4. Versterking van verbindingen in een groenblauw netwerk 5. Stimulering van initiatieven en samenwerking Ik vindt het mooi dat een initiatiefvoorstel van één politieke partij, zo door de gemeenteraad is omarmd.
Daarom heb ik ook op diverse momenten de initiatiefnemers meegenomen in het traject richting de uitwerking van dit beleids-en uitvoeringsplan. Nu is het tijd om de plannen om te zetten in de praktijk. De inzet is om hier z.s.m. mee aan de slag te gaan. Ronald Thoonen Wethouder openbare ruimte
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
3
SAMENVATTING Gemeente Druten kent een prachtig landschap met veel natuur, groen, water en diversiteit. Dit wil de gemeente op een duurzame manier behouden en versterken voor toekomstige generaties. Daarom gaat de gemeente zich samen met bewoners, bedrijven en partners inzetten voor meer biodiversiteit en een sterke natuur. Om zo te werken aan een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving voor mens, plant en dier. Een hogere biodiversiteit haal je alleen door samen de handen uit de mouwen te steken. Daarom is dit beleids- en uitvoeringsplan natuur en biodiversiteit actiegericht en opgesteld met inbreng van verschillende partijen die actief zijn in de gemeente Druten. Het beleid geeft visie, richting en structuur en geeft aan wat de gemeente wil bereiken. Hierbij wordt ingezet op vijf speerpunten, waar in het uitvoeringsplan concrete acties aan gekoppeld zijn. ANALYSE
Het landschap in Druten wordt gekenmerkt door de Waal, de oeverwallen en de komgronden. De natuurtypen volgen deze oost-west georiënteerde structuren met uiterwaarden, kleinschalig cultuurlandschap met weiden, fruitboomgaarden en hagen, de verschillende kernen met stadsnatuur en polders met open graslanden, akkers en een netwerk aan sloten. Deze natuurtypen kennen weer hun eigen kenmerkende soorten planten en dieren. Met de beschikbare gegevens is de biodiversiteitswaarde van Druten berekend en uitgedrukt in een natuurpuntenkaart.
Bron: Shutterstock
De inbreng van belanghebbende partijen en bewoners heeft inzicht gegeven in de grootste kansen en aandachtspunten. Meer ecologisch groenbeheer, weidevogelbeheer en bloemrijke akkerranden, natuurinclusief bouwen, meer bomen en streekeigen beplanting worden gezien als grote kansen om biodiversiteit te verhogen. Daarbij zijn het vergroten van draagvlak, het betrekken van bewoners en communicatie de belangrijkste aandachtspunten.
SPEERPUNTEN
De gemeente zet de komende jaren in op vijf speerpunten. Dit zijn de belangrijkste onderwerpen om de komende jaren de biodiversiteit te kunnen verhogen.
Bron: Shutterstock
1. TRANSITIE NAAR ECOLOGISCH BEHEER:
Beschrijving: Het gemeentelijke groen en water wordt veelal intensief beheerd, zoals klepelen en gazonbeheer. Het invoeren van meer ecologisch beheer is een heel doeltreffende wijze om biodiversiteit te verhogen. Er komt meer natuurlijk groen met meer variatie en wilde bloemen. Aanpak: De gemeente voert dit natuurvriendelijke beheer van hun eigen gronden stapsgewijs in. Omdat dit beheer een ander beeld geeft, gaat de gemeente zich inzetten om het draagvlak onder de inwoners te vergroten. 2. BIODIVERSITEIT ALS DUURZAAMHEIDSTHEMA:
Beschrijving: De gemeente zet zich in om natuurinclusief ontwerpen en bouwen als de norm neer te zetten. Met inheemse, streekeigen en cultuurhistorische beplanting als uitgangspunt. Zo wordt elk stukje Druten dat gebouwd, gerenoveerd en heringericht wordt nog duurzamer gemaakt. Aanpak: De gemeente stelt richtlijnen op voor natuurinclusief bouwen en inrichten. Zij voert een biodiversiteitsscan in bij ruimtelijke uitvragen. Versterkt de koppelingen met de andere duurzaamheidsthema’s, de omgevingsvisie en -plannen. 3. NATUURLIJKE BESTRIJDING OVERLASTGEVENDE SOORTEN
Beschrijving: Gemeente Druten wil met meer natuurlijke beheersing de overlast en plaagdruk van invasieve exoten en overlastgevende soorten verminderen. Aanpak: De gemeente maakt een beheerplan voor invasieve exoten en gaat informatie verstrekken over preventieve maatregelen van invasieve en overlastgevende soorten.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
4
4. VERSTERKEN GROENBLAUW NETWERK
Beschrijving: Een stevig, aaneengesloten groenblauw netwerk is een voorwaarde voor een biodiverse én klimaatrobuuste leefomgeving. Doel is dit netwerk ecologisch te versterken, zowel in het buitengebied, in de bebouwde kom als de verbinding ertussen. Aanpak: De gemeente gaat zich inzetten om voor meer bloemrijke dijken, bermen, - akkerranden en natuurvriendelijke oevers. Zo ontstaat een fijnmazig netwerk die de gewenste noord-zuid verbindingen kan maken.
COMMUNICATIE EN MONITORING
Invoering van dit beleid en de acties in het uitvoeringsplan zullen zorgen dat er geleidelijk een ander, meer natuurlijker beeld gaat ontstaan in de gemeente Druten. Goede communicatie is noodzakelijk om begrip en draagvlak te krijgen. Daarom wordt er voor dit beleid- en uitvoeringsplan een communicatieplan opgesteld. Hierin wordt bekeken op welke manier de gemeente communicatiemiddelen het meest effectief inzet.
5. STIMULEREN VAN INITIATIEVEN EN SAMENWERKING
Beschrijving: Er zijn al veel succesvolle projecten in Druten, zoals weidevogelbeheer, bloemrijke akkerranden, erfbeplantingen en het vergroenen van de kernen. De gemeente gaat bestaande initiatieven in het zonnetje zetten en verder stimuleren. Aanpak: De gemeente gaat voor meer bloemrijke akkerranden, natuurvriendelijke sloten en zet zich in om de gidssoorten te stimuleren, ambassadeurs van de Drutense biodiversiteit. Jaarlijkse acties waarbij planten en nestkasten worden uitgedeeld, stimuleren bewoners hun tuinen te vergroenen. Bron: J. Houkes
Bron: Henk Hulshof
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
5
INLEIDING Gemeente Druten gaat voor meer biodiversiteit, want groen en natuur zijn essentieel voor een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Het draagt bij aan een duurzame toekomst voor alle inwoners en toekomstige generaties. Bij het verhogen van biodiversiteit komen allerlei verschillende aspecten kijken. Soms is het eenvoudig, zoals een meer natuurvriendelijk maaibeleid en het gebruik van inheemse bomen en planten. Soms is het ingewikkelder, zoals het maken van ecologische verbindingen en afwegingen van andere belangen, zoals recreatie, de energietransitie en de behoefte aan meer woningen en bedrijven. En soms is er een andere invalshoek, gedrag en/of samenwerking nodig, zoals bij natuurinclusief bouwen en de transitie naar natuurinclusieve landbouw. Een hogere biodiversiteit haal je alleen door de handen uit de mouwen te steken, of in sommige gevallen juist minder te doen. Belangrijk is dat de juiste acties en maatregelen worden getroffen. Om deze transitie in goede banen te leiden, is dit plan opgesteld. In dit plan wordt beleid gecombineerd met een concreet uitvoeringsplan. Het beleid geeft visie, richting en structuur en geeft aan wat de gemeente wil bereiken. De gemeente zet in op vijf speerpunten. Het uitvoeringsplan geeft concrete acties voor de komende zes jaar en wie en wat daarvoor nodig zijn.
Dit beleids- en uitvoeringsplan is opgesteld met inbreng van verschillende partijen waaronder Sociaal Maas en Waal, ZLTO Land van Maas en Waal, IVN Maas en Waal, Stichting Goeie Gronden.
LEESWIJZER
In hoofdstuk 4 staan de ambitie en visie van gemeente Druten op het gebied van natuur en biodiversiteit (H4). Daarna volgt een beschrijving van het belang van natuur en biodiversiteit, de urgentie om er mee aan de slag te gaan en de koppeling met andere duurzaamheidsthema’s (H5). De speerpunten en het uitvoeringsplan komen voort uit de analyse (H6), dat inzicht geeft in de natuurwaarden van gemeente Druten en de belangrijkste kansen en aandachtspunten. De vijf speerpunten (H7) vormen de kern en kapstok van dit beleid- en uitvoeringsplan natuur en biodiversiteit. Deze speerpunten zijn de belangrijkste onderwerpen voor natuur en biodiversiteit in gemeente Druten. Een grootschalige transitie op verschillende speerpunten vraagt om communicatie en het delen van informatie (H8). Daarnaast wordt in dit hoofdstuk ingegaan op monitoring en evaluatie van de speerpunten. Deels kan dit verwezenlijkt worden door de progressie van de acties en maatregelen, die gekoppeld zijn aan de speerpunten, te volgen. De acties en maatregelen zijn verwerkt in het uitvoeringsplan (H9). In de bijlagen zijn de achtergrondinformatie en verdere onderbouwingen opgenomen.
RAAKVLAKKEN GROENE AMBITIES: Dit Beleids- en Uitvoeringsplan Natuur en Biodiversiteit staat niet op zichzelf. Samen met de volgende andere plannen vormt het de sterke groene ambitie van gemeente Druten: • • •
Toekomstvisie Druten 2040 Omgevingsvisie Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
Bron Sieve Swart
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
6
AMBITIE EN VISIE Wonen in gemeente Druten betekent genieten van een prachtige omgeving met veel natuur, groen en water en diversiteit. Om dit te behouden en te verbeteren voor toekomstige generaties, zet de gemeente zich in voor een duurzame en gezonde toekomst waarin natuur en biodiversiteit centraal staan. Samen met bewoners, bedrijven en partners wil de gemeente de biodiversiteit verbeteren en de natuur versterken. Dit vraagt om een lange adem en gezamenlijke inzet in natuurgebieden, het agrarisch gebied, de bebouwde kom en de overgangen daartussen. De gemeente stimuleert, faciliteert en geeft zelf het goede voorbeeld. Een concreet voorbeeld is het overstappen naar ecologisch groenbeheer. Hierdoor ontstaat meer natuurlijk groen met meer variatie en wilde bloemen, wat essentieel is voor wilde bijen, vlinders, vogels en allerlei andere dieren. Door samen te werken, ontstaat in het buitengebied een fijnmazige dooradering met bloemrijke bermen, akkerranden en slootkanten en wordt het groenblauwe netwerk versterkt. Ook zet de gemeente in op natuurinclusief bouwen en het vergroenen van de kernen. Het nieuwe groen wordt, waar mogelijk, natuurlijk ingericht met inheemse, streekeigen en cultuurhistorische beplanting. Zo werkt de gemeente aan een gezonde en evenwichtige leefomgeving voor mens, dier en plant.
Bron: Shutterstock
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
7
BELANG EN URGENTIE In gemeente Druten is het landschap zeer gevarieerd, met een verscheidenheid aan wateren, waaronder een rivier, meren, sloten, wielen, poelen en vijvers, en een mix van uiterwaarden, dijken, akkers, weilanden, graslanden, bossen, bomenlanen, bermen en tuinen. Al deze blauwe en groene elementen, klein én groot, vormen het leefgebied voor allerlei soorten planten, insecten. Die vormen op hun beurt weer voedsel voor vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren. De blauwe
en groene elementen met hun bodem en vegetatie vormen de basis voor het voedselweb voor alle soorten planten en dieren die voorkomen in Druten. Natuur is niet beperkt tot natuurgebieden of het buitengebied. De natuur is de basis van onze voedselvoorziening in het agrarisch gebied en strekt zich ook uit tot in de haarvaten van de bebouwde kom, die steeds belangrijker worden als leefgebied voor veel planten en diersoorten.
Bron: Compendium voor de Leefomgeving
Bron: RLI, Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
NATUUR - Het begrip natuur omvat alle levende organismen, hun leefgebied, het ecosysteem waarvan zij deel uitmaken en de daarmee verbonden processen.
BIODIVERSITEIT staat voor de diversiteit aan leven. Het omvat de variatie aan ecosystemen, soorten en de genetische diversiteit van populaties.
Mensen zijn onderdeel van de natuur en biodiversiteit. Natuur en biodiversiteit zijn de basis van ons bestaan en hun ecosysteemdiensten zijn van onschatbare waarde. Zo leveren natuur en biodiversiteit ons voedsel, schoon water, vruchtbare bodem, bouwmaterialen, bescherming en verkoeling. Interactie met natuur heeft positieve effecten op onze mentale en fysieke gezondheid. Natuur en biodiversiteit zijn ook direct verbonden met andere duurzaamheidthema’s, zoals klimaatmitigatie, klimaatadaptatie en circulariteit. Natuur en biodiversiteit hebben, naast hun intrinsieke waarde en diensten, ook een economische en maatschappelijke waarde. Het zorgt voor een duurzame en aantrekkelijke leefomgeving die weerbaar is tegen klimaatverandering en plagen. Maar sterker nog, de mens is onderdeel van de natuur en biodiversiteit.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
8
Twee van de 17 duurzaamheidsdoelen van de VN, de zogenaamde SDG’s, gaan over biodiversiteit (SDG 14 en 15). SDG staat voor ‘Sustainable Development Goals’ ofwel Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen. Bron: SGDnederland.nl
Bron: SGD Nederland
Helaas staan de natuur en biodiversiteit wereldwijd onder druk. De natuurwetgeving is niet voldoende om dit te stoppen, laat staan te herstellen. Daarom is het ook zo belangrijk om maatregelen te nemen die biodiversiteit stimuleren. Zowel in natuurgebieden,
agrarische gebieden als in bebouwde kommen. Want voor het versterken van biodiversiteit geldt: denk globaal, doe lokaal. Iedereen kan een steentje bijdragen en een stukje natuur teruggeven. Van het planten van
inheemse planten in de tuin, met natuurinclusief bouwen, natuurvriendelijke landbouw, ecologisch beheer tot natuurontwikkelingsprojecten. Door lokaal te handelen, wordt biodiversiteit zichtbaar en beleefbaar en versterken we het karakter van de gemeente. Daarnaast is een groenere gemeente weerbaarder bij extremer klimaat. Groen zorgt voor verkoeling, een goede waterafvoer en juist een waterbufferend vermogen bij droogte. Op deze manier dragen de natuur en biodiversiteit bij aan een veilige en gezonde leefomgeving. Zoals aangegeven, hebben natuur en biodiversiteit veel raakvlakken en koppelkansen met andere duurzaamheidsthema’s en ander beleid van gemeente Druten. Deze koppelingen zijn weergegeven in onderstaande infographic:
Meerwaarde en koppelingen biodiversiteit met andere belangrijke thema’s, gevisualiseerd in een straatbeeld. Bron: Sweco
CIRCULARITEIT Ecologisch beheer = circulair Natuur = inspiratie voor circulariteit Circulaire economie draagt bij aan biodiversiteitsherstel
KLIMAATADAPTATIE Natuurlijke vegetatie wortelt dieper en is daardoor resistenter tegen droogte. Stimuleert bodemleven en opbouw van organisch materiaal. Hierdoor kan er meer water en CO2 worden opgenomen door de bodem.
GEZONDE LEEFOMGEVING Gevarieerde beplanting geeft verbetering van de luchtkwaliteit en verkoeling in de zomer. Meer groen en biodiversiteit leiden tot minder zorgkosten en gelukkigere inwoners.
ENERGIETRANSITIE Groendak verhoogt het rendement van zonnepanelen met circa 6%. Energietransitie + biodiversiteit = natuurvriendelijk isoleren
ECONOMIE Woningen in groene straten en buurten hebben een hogere waarde Door groene waterbuffers hoeft er minder geinvesteerd te worden in riolering.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I
9
ANALYSE Hoe staat het met de biodiversiteit in Druten? Waar liggen de kansen en knelpunten? En hoe passen we dit in het Drutense landschap? Om dit inzichtelijk te maken, zijn de natuurwaarden van Druten geanalyseerd en in kaart gebracht. Dit geeft inzicht in de ontstaansgeschiedenis, de verschillende aanwezige landschaps- en natuurtypen en de soorten planten en dieren die in de gemeente voorkomen. Deze informatie is samengebracht in de natuurpuntenkaart, die op basis van beschikbare gegevens de biodiversiteit scoort. Verder is het van belang om duidelijk te krijgen wat er speelt in de gemeente. Hiervoor zijn interviews en sessies gehouden met betrokken partijen en bewoners om inzicht te krijgen in de ambities en knelpunten. In de navolgende paragrafen worden de hoofdpunten van de analyse toegelicht. De volledige analyse is bijgevoegd in bijlagen 2, 3 en 4.
Landschap Het landschap in gemeente Druten is ontstaan door natuurlijke processen. Door de rivieren, het ijs en de wind zijn verschillende landschappen ontstaan, zoals oeverwallen, komgronden, rivierduinen, restgeulen en stroomruggen. Daarnaast heeft de mens ook invloed gehad op het landschap, bijvoorbeeld door het aanleggen van dijken en het verwijderen van meanders. De bebouwing en belangrijkste verbindingswegen volgen de hogere en drogere gronden, terwijl de lagere gronden voornamelijk in agrarisch gebruik zijn. Het landschap in gemeente Druten wordt gekenmerkt door een duidelijke opbouw in oost-west richting, parallel aan de rivieren Waal en Maas. Een opvallend element in het landschap is de band aan rivierduinen die zich tussen de Waal en de Maas bevindt. Een ander kenmerkend element in het landschap zijn de wielen en doorbraakwaaiers die ontstaan zijn door dijkdoorbraken.
Landschap gemeente Druten. Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 10
Natuurgebieden In de gemeente zijn twee duidelijke stroken met natuurgebieden: Eén stook loopt parallel aan de Waal met haar uiterwaarden. De andere strook loop paralelle aan de Wetering en de Leigraaf die verbinding legt met de rivierduinen van Bergharen, Hernen en Wijchen. Deze gebieden zijn onderdeel van het Gelders natuurnetwerk, de Groene ontwikkelingszone of de Europees beschermde natuurgebieden (Natura 2000-gebieden). Er ontbreekt echter een ecologische verbinding die van noord naar zuid loopt tussen deze twee zones. Er zijn verschillende waardevolle natuurlijke gebieden in Druten, een selectie hiervan is weergegeven in onderstaande figuur. GNN en GO in gemeente Druten. Bron Sweco
1. NATUURPAREL KALIWAAL
NATUURPAREL AFFERDENSE 3. HEEMTUIN DRUTEN 12. EN DEESTSE WAARDEN 2. NATUURPAREL HET LAAKBOS 4. TICHELGATEN 5. PLAN PORTIER DRUTEN 6. DRUTENS BOSJE 7. WONINGBOUW HEMELRIJK/ PUIFLIJK 8. INTERGRALE AANPAK PUIFLIJK
NATUURPAREL 13. OUDE WAALBANDIJK 15. WONINGBOUW DEEST-ZUID
14. PLAN GROENEMORGEN
16. UIVERMEERTJES
9. NATUURPAREL VITENS 10. NATUURPAREL HUIS HORSSEN 11. NATUURPAREL HET GOOR
Belangrijke natuurlijke gebieden in gemeente Druten. Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 11
Natuurtypen De natuurtypen in Druten betreffen voornamelijk agrarische natuurtypen (grasland en akker) en urbane natuurtypen (bebouwd gebied en parkzones). Er zijn ook natuurlijke natuurtypen aanwezig, zoals rivier, uiterwaarden, moeras, plassen, glanshaverhooilanden en rivierbegeleidend bos. Opvallend is het lage aandeel aan bos, in de gemeente zijn slechts enkele kleinere bosjes aanwezig.
Bron: H. Barten
Natuurtypen in gemeente Druten. Op basis van GIS-Data en natuurbeheertypen Index NL. Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 12
•
FLORA EN FAUNA In gemeente Druten worden allerlei bijzondere en algemene soorten aangetroffen. In totaal zijn de afgelopen tien jaar meer dan 55.000 waarnemingen ingevoerd in de Nationale Databank Flora en Fauna. Deze waarnemingen bestonden uit 2375 verschillende soorten, waarvan 139 rode lijstsoorten. De meeste soorten behoren tot de soortgroep vogels en vaatplanten. In gemeente Druten komen dus allerlei verschillende soorten planten en dieren voor. De meeste zijn algemene soorten, die zeker een steun in de rug kunnen gebruiken. Maar er komen ook bijzondere en zeldzame soorten voor die meer specifiekere eisen hebben aan hun leefomgeving:
• • •
•
Het open polderlandschap is een ideale plek voor weidevogels, zoals de grutto, tureluur, velleeuwerik en kievit. In de bebouwde kom vinden huismussen, gierzwaluwen en vleermuizen een onderdak, maar ook de zeldzame klimopbij. Het kleinschalige cultuurlandschap is het thuis van soorten als kerkuil, steenuil, patrijs, huiszwaluw, das, hermelijn en de gewone grootoorvleermuis. Uiterwaarden langs de Waal zijn populaire plekken om allerlei soorten vogels te spotten. Van algemene vogels tot aan zeer zeldzame gasten, zoals de kemphaan, kwak, dwergmeeuw en scholekster. Maar hier is ook veelvuldig de bever te vinden, evenals de kamsalamander, rugstreeppad, grote modderkruiper en rivierrombout. In bossen kan je de vermiljoenkever tegenkomen, in ruigtes een teunisbloempijlstaart en in kruidenrijke bermen en graslanden vlinders, zoals oranje zandoogje en kleine parelmoervlinder en de weidebij.
OVERZICHT DRUTEN 10 JAAR Waarnemingen
55246
Aantal soorten
2375
Aantal Rode lijst soorten
129
Aantal Habitatrichtlijn soorten (Wnb)
17
Aantal Andere soorten (Wnb)
23
Bron: J. Houkes
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 13
NATUURPUNTEN Het landschap, de natuurtypen en de flora en fauna vormen samen de natuurwaarden in Druten. Deze natuurwaarden zijn gescoord met natuurpunten. De natuurpuntenmethode is een methode om de natuurwaarden van een gebied in kaart te brengen. Deze methode kan over een paar jaar herhaald worden om te zien welke veranderingen hebben plaatsgevonden. De reken-formule is eenvoudig: Natuurpunten = Weegfactor * Kwaliteit * Oppervlakte De weegfactor wordt bepaald door het natuurtype en is een vaste waarde. Hoe unieker het natuurtype is voor de Nederlandse biodiversiteit, hoe hoger de score. In Druten hebben de volgende natuurtypen de hoogste weegfactor: Rivier- en moeraslandschap en dynamisch moeras. De kwaliteit wordt bepaald door het percentage aan aanwezige doelsoorten van dat natuurtype. Hoe
meer doelsoorten aanwezig, hoe hoger de kwaliteit van het natuurtype. Opgemerkt wordt dat de scores berekend zijn op basis van bestaande en beschikbare data. Als data van soorten niet ingevoerd of verwerkt zijn in de NDFF, worden deze dus ook niet meegenomen in de toekenning van natuurpunten. Een uitgebreidere uitleg over de natuurpuntensystematiek staat in bijlage 4. De hoogste score in de gemeente wordt behaald in het natuurgebied Afferdense en Deestse Waarden. Daarna volgen het gebied tussen de Klapstraat en Molendam, percelen in het kleinschalig cultuurlandschap aan de randen van de bebouwde kommen en enkele groene woonwijken. De zoete plassen en agrarische percelen met weidevogels krijgen ook relatief hoge scores. De lagere scores betreffen over het algemeen de intensieve akkers en graslanden, versteende bedrijventerreinen en woonwijken.
Natuurpunten per hectare biodiversiteit in gemeente Druten. Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 14
KANSEN EN AANDACHTSPUNTEN Naast de analyse van de natuurwaarden, zijn ook interviews en sessies gehouden met betrokken partijen en bewoners van gemeente Druten. Samen met de analyse heeft dit de belangrijkste kansen en knelpunten in beeld gebracht om de biodiversiteit in Druten te kunnen versterken.
De kansen en aandachtspunten zijn geland in vijf speerpunten. Deze vijf speerpunten vormen de kapstok van het beleid. Daaronder hangen concrete acties, die verwerkt zijn in het uitvoeringsplan.
BELANGRIJKSTE KANSEN
BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN
Meer ecologisch groenbeheer, gefaseerd maaien en afvoeren
Intensief groenbeheer: te veel klepelen en gazonbeheer
Uitbreiden akkerranden project en gebruik maken van 3-meter zone langs watergangen
Bagger en maaisel van sloten blijft achter op bermen
Weidevogelbeheer
Zonneparken
Natuurinclusief bouwen
Communicatie
Vergroenen kernen
Zinloze verharding in de kernen
Landschapszone als uitgangspunt voor streekeigen en inheemse beplanting
Onnodig toepassen van gebiedsvreemd en uitheemse planten
Natuurontwikkeling in zone onder Afferdense en Deestse uiterwaarden
Barrièrewerking N322
Aanplant bomen en bos
Onnodige bomenkap
Belangrijkste redenen waarom mensen natuur van belang vinden. Bron: I&O Research, 2021
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 15
SPEERPUNTEN Er zijn vijf speerpunten geselecteerd, die de kapstok vormen in dit beleid- en uitvoeringsplan natuur en biodiversiteit. Deze speerpunten1 zijn de belangrijkste onderwerpen voor natuur en biodiversiteit in gemeente Druten. Aan deze speerpunten zijn alle acties en maatregelen in het uitvoeringsplan gekoppeld. Het brengt structuur, sturing en gerichtheid om natuur en biodiversiteit in de komende jaren te versterken en stimuleren. Hier gaat de gemeente zich samen met de bewoners en partners voor inzetten. Voor gemeente Druten zijn de volgende vijf speerpunten vastgesteld:
1 Transitie naar ecologisch groenbeheer; 2 Biodiversiteit als integraal duurzaamheidsthema 3 Natuurlijke beheersing overlastgevende soorten; 4 Versterken groenblauw netwerk; 5 Stimuleren van initiatieven en samenwerking.
Dit hoofdstuk behandelt de vijf speerpunten. Ieder speerpunt is uitgewerkt met een beschrijving, doelstelling en een beknopte aanpak voor de komende jaren. In het uitvoeringsplan staat per speerpunt een schematisch overzicht van alle acties.
1 - De speerpunten zijn conform het gemeentebesluit (22 feb 2022, kenmerk Z/22/073577) op het initiatiefvoorstel natuur en biodiversiteit van fractie Sociaal Maas en Waal. Deze sluiten tevens aan op speerpunten zoals vastgelegd in het beleidsplan natuur en biodiversiteit gemeente Wijchen (https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=wdw&id=100142632). De gemeenten Druten en Wijchen hebben een gezamenlijke werkorganisatie, en harmonisatie in beleid is gewenst.
Bron: Gemeente Druten
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 16
SPEERPUNT 1:
TRANSITIE NAAR ECOLOGISCH GROENBEHEER
Het groen in en tussen de kernen is sterk bepalend voor de uitstraling van gemeente Druten. Het beeld en de ecologische waarde van groen worden in belangrijke mate bepaald door het beheer. Het groenbeheer is op dit moment voor het merendeel intensief. Intensief beheer staat veelal haaks op het stimuleren van biodiversiteit, circulariteit en klimaatadaptatie en is minder duurzaam. Er is dan ook veel winst te behalen in het gemeentelijke groen-beheer, daar heeft de gemeente ook zelf grip op. Daarnaast is het invoeren van meer ecologisch beheer een relatief eenvoudige, maar zeer doeltreffende manier om biodiversiteit te stimuleren. Het zorgt voor meer variatie en kleur in het groen en een gezondere en aantrekkelijke leefomgeving voor plant, dier én mens. De transitie naar meer ecologisch beheer is daarom het belangrijkste speerpunt voor gemeente Druten.
bijen, vlinders en andere insecten kunnen er niet overleven. Als grotere oppervlakten in zijn geheel gemaaid worden, berooft het bijen en vlinders van het ene op het andere moment van al hun voedselbronnen. Klepelen hakselt de vegetatie in kleine stukken en de plantenresten blijven meestal liggen om ter plaatse te composteren. Hierbij hopen onverteerde maaiselresten zich op, waardoor de grond voedselrijker wordt, de bodem vervilt en zaden niet meer kunnen ontkiemen. Op geklepelde bermen zie je dan ook dat grassen en ruigtekruiden als brandnetel domineren. Deze ophoping door plantenresten zorgt op termijn voor bermverhoging wat gevaarlijke situaties op kan leveren als regenwater niet snel genoeg van het wegdek af kan stromen. Het weer verlagen van bermen is kostbaar.
Beschrijving
Bij intensief beheer wordt regelmatig gemaaid, geklepeld en gesnoeid. Een net en strak beeld staat voorop. Dit kan belangrijk zijn voor veilige zichtlijnen in het verkeer en maakt recreatieve activiteiten, zoals picknicken en voetballen in parken en speeltuinen, mogelijk. In deze strak onderhouden groenstructuren kunnen planten echter vaak niet tot bloei komen, waardoor zaden en vruchten niet tot ontwikkeling komen. Wilde bloemen, wilde Bron: Sweco
Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 17
Terreinbeheerders Gemeente Druten 2024
Huidige situatie
Het groen en het water in gemeente Druten worden beheerd door verschillende partijen: Rijkswaterstaat (RWS), Waterschap Rivierenland, provincie Gelderland, Staatsbosbeheer, Stichting het Geldersch Landschap (GL), gemeente Druten, agrariërs en andere particulieren. De gemeente heeft op haar eigen terreinen direct invloed op een omschakeling in het beheer. Dit zijn voornamelijk gronden in en rond de kernen en de bermen langs wegen en sloten. De natuurgebieden worden beheerd door RWS, Staatsbosbeheer en SGL en de watergangen en de Waaldijk door het waterschap. Op deze pagina is een kaart van het maaibeheer van de gemeente opgenomen. Dit is onderverdeeld in de categorieën: gazonbeheer, frequent maaien, klepelen en maaien en afvoeren. In het buitengebied worden bijna alle bermen langs wegen en sloten geklepeld, ook de strook langs de dijk die juist veel potentie heeft voor een bloemrijke vegetatie. Maaisel uit en langs sloten worden vaak op de bermen achtergelaten, dat daarna veelal mee verhakseld wordt tijdens het klepelen. Ongunstig voor de biodiversiteit en zeker rondom de kernen een onaantrekkelijk beeld. De bermen en grasvelden
Legenda Gemeente grens Gemeente Druten / Wijchen Stichting Het Geldersch Landschap
Gemeente grens
De Staat
Gemeente Druten / Wijchen
Stichting Het Geldersch Landschap
Staatsbosbeheer
Waterschap Rivierenland
Waterschap Rivierenland 0
0,25
0,5
0
Plotdatum: 4-1-2024
1 Kilometers
0,25
0,5
1 Kilometers
Beheerarealen overheden en terreinbeherende organisaties. In bijlage 6 zijn de kaarten in groot formaat toegevoegd Bron: Gemeente Druten
Plotdatum: 4-1-2024
in de bebouwde kommen worden bijna allemaal beheerd als gazon. Dat wil zeggen dat deze zeer frequent (12 – 20 keer per jaar) worden gemaaid. De omgeving rondom Deest en een aantal plekken in de kern van Druten vormen een uitzondering, hier is recentelijk ecologisch beheer ingevoerd (maaien en afvoeren). Deze vorm van beheer is gunstig voor de biodiversiteit. af se
aw
eg
eg ra
g
Heuni ng straat
He
un
in
aa
t
lb
s tr
an
d ij
Welysestr aat
We lyse
Wely
k
W aa
s tra
at
l b andij k
Keiz e rst
W
aa
er
ra weg
iz
Ochten
t
Cu ne
Ke
tr aa
at
Maaibeheer gemeentelijke gronden. Bron: Sweco en gemeente Druten gs
Dodewaard
ards estra
Molenstra at
Cu
n er
we
Dod ewa
Mo lenst raat
s weg
Staatsbosbeheer
Provincie Gelderland De Staat
B on
Sta tion
Provincie Gelderland
Legenda
IJzendoorn
ra at
Wa
a lb an d
ij k
W a a l
l
l
W a a l
W a a l
D'n
a a
Ove rkan t
W a a
W
Haven
W a a l
W a a l
W a
W
W a
a a
a l
l
a l
Noord
Deest Kerkeland De Strang
Tichellande
Druten
Kleine Wiel
Westerhout De Wiel
Van
Heem s
Van Heemstraweg
V an Heems traweg
tra weg
Klepperheide
Boven-Leeuwen
Van
Zuid o rd
-Z
u id
g
Bloemenbuurt
va n H ee
m st
ra
we
Hee m
stra we
g
Va n
He em
eg
Puiflijk
str a
Winssen we g
Deest erste
w eg
rg
ms tra
ren bu
Leeuwen
Va n
Afferden
Bouwing van Hee
v a n Hee
mst raw
eg van Hee
S ch a
ra we
Noord- Z uid
m st
ra w e g
Van H ee mstra weg
ur g
H ee
Ve esteeg
va
n
Hee mst
re nb
Beneden-Leeuwen
Sc ha
No
Fruitbuurt
g
mstra w eg
van Hee mstraw
S ch are
ra
at
Leeuwse Veld
Le
eg
st
N322
n bu
rg
No o rd
N322
-Z
N322
u id
N322
N322
Vee steeg
N322
N322
te
n la
an
N322
Be
Molenhoek Noord-Zui d
Ko
rt e
nd
i jk
A73
ds e
st ra
at
B re
Grot est ra a
s te in
t
Be
te
M
nl
o le
aa
n
nw
eg
Vee stee g
N eer
d es tr a
Horssen
Mo len
we g
Hep per
Ro
ed
en
se
Bergharen s tra a t Br ee
kw ag
en
Bree kw agen
rs
te
al
ke
ew
ek
ss
M
S l ui al
ew
Lee uw
weg
M ek
ke rs
f de
te eg
k
Di j kg raa
uid
e nd
eg
Noord Z
d en
B ov
ww
ss
Le eu
d ij
f de
Sl ui
gr aa
eg
at
ra
m
st
ld a
en
ijk
Ho
Do
ed
w eg
ss t
ra a
A50
t
Beheer Biodiversiteit gemeente Druten
nd
ve
te re
Appeltern
o rd
W al
Ker kstra
at
st ra
at
de
Dr
ee
f
Opdrachtgever: Gemeente Druten Projectnummer: 51014355
de Dreef
M aa
sd
Datum: 26-9-2023 Schaal: 1:12.000 Formaat: A0
He rn
i jk
M a a s
en s
No
o rd
id
ra at
id
Hernen
n st
No
Zu
Zu
ew
pe
eg
Ka
ls
tr
aa
t
Maasbommel
rp
Re ch
i jk
va n
Bo
Di jkg
Lee uww
at
mp
Di jk
f de
tse stra
Altforst
ra at
w eg
S to
Gemeentegrens Beheer Frequent maaien (>4x per jaar) Gazonbeheer Klepelen Maaien en afvoeren Oevers Ruigte Watergang klepelen Watergang maaien en afvoeren Watergangen en vijvers (ongedefineerd) ra a
e st
Z uid
Legenda
r ds
N oor d
W oe
Mo len
se
a at
ke
ij k
B ik
W
es tr
eg
stra at
r ds
Sp ort
la a n
at
Slu isse
W oe
M a a s
Go Ma
as
d ij
rd
en
aa
rs Esri Nederland, Community Map Contributors
k
0
120
240
360
480
© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden
M
dij o l en
k
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 18
600
720 meter
´
e
Doelstelling en aanpak
De gemeente wil op termijn de gedeeltes die onder eigen beheer vallen, standaard ecologisch beheren. Hiervoor voert de gemeente een stapsgewijze transitie in van een ‘nee, tenzij’ naar een ‘ja, tenzij’ principe. Dit betekent dat het openbaar groen standaard ecologisch wordt beheerd, tenzij er een goede reden is om dat anders te doen, zoals voor: •
• • •
verkeersveiligheid: • belangrijke zichtlijnen bij overgangen en oversteekpunten, uitzichthoeken; • eerste meterstrook van wegbermen en (soms) fietspaden; speelvelden en intensieve recreatieterreinen; doorstroming van water in watergangen; cultuurhistorische redenen en specifieke beeldkwaliteit.
In bijlage 1 is een toelichting op ecologisch beheer en afwegingkader voor inzaaien opgenomen. In de periode 2024 tot en met 2030 zal de gemeente geleidelijk werken aan het uitbouwen en optimaliseren van ecologisch beheer. En wel op de volgende wijze: •
• •
het areaal waar gemeentelijk ecologisch beheer plaatsvindt, wordt flink verhoogd. In eerste instantie langs ecologische structuren ,zoals de dijken, wegbermen en slootkanten rondom de kernen, en in de bebouwde kom langs hoofdwegen en hoofdstructuren; in en rondom de bebouwde kommen worden onnodige gazons en strakke bermen omgevormd tot bloemenweiden en -stroken; in gemeentelijk bosplantsoen zal snoeihout zoveel mogelijk ter plaatse verwerkt worden;
•
bladafval blijft, waar mogelijk, in plantsoenen en groenperken liggen en wordt in principe alleen van verhardingen en gazons verwijderd; • er wordt ingezet op goede en heldere communicatie om te zorgen voor voldoende draagvlak. De acties en budget om dit mogelijk te maken, zijn terug te vinden in het uitvoeringsplan. Voor ecologisch beheer is structureel een hoger budget nodig. Minder vaak maaien is kostenbesparend, maar het afvoeren van het maaisel is een kostenpost. Eenmalige investeringen zijn nodig voor nieuwe inrichtingen. Dit zijn de belangrijkste acties: ECOLOGISCH BERMBEHEERPLAN BUITENGEBIED
Er wordt een nieuw bermbeheerplan opgesteld met biodiversiteit als uitgangspunt. In het plan zullen afwegingen gemaakt worden welke bermen zich de komende jaren het beste lenen voor de transitie naar ecologisch beheer. Dit op basis van gewenste ecologische verbindingen, potentie voor biodiversiteit en recreatie en beleving. Bijvoorbeeld langs ecologische structuren, zoals de dijken, weg- en slootkantbermen rondom de kernen, en in de bebouwde kom en de bredere bermen langs hoofdwegen en hoofd-structuren. Bermen zullen ingedeeld worden in categorieën, afhankelijk van de potentie en prioriteit. Hiermee worden de investeringen voor het omzetten naar ecologisch beheer goed ingezet. Tevens wordt rekening gehouden met de grondsoort, agrarische functies, zwerfafval en invasieve exoten. Naast de ecologische waarde, zijn ook de praktische uitvoerbaarheid en de continuïteit van het beheer belangrijk.
Bron: G. Kort
Bron: gpsmaaikaarten.nl
Bron: i.pinimg.com
Bron: zodeaandedijk.nl
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 19
De grondsoort is belangrijk, omdat een groot deel van gemeente Druten kleigrond heeft. Kleigronden zijn voedselrijker en houden langer vocht vast dan zandgronden. Op voedselrijke gronden hebben kruiden meer concurrentie van snelgroeiende grassen. Echter, op kleigronden kunnen ook mooie, bloemrijke vegetaties ontwikkeld worden. Denk bijvoorbeeld aan de bloemrijke dijken en akkerranden. Dit vraagt wel om een ander maairegime, waarbij ook in het voorjaar (april/mei) gemaaid wordt om de dominantie van grassen te doorbreken en de kruiden meer kans te geven. Tevens geldt bij inzaaien dat een ander type bloemenmengsel gebruikt moet worden, met concurrentiekrachtige bloemen. Het zal budgettair niet mogelijk zijn om alle bermen ecologisch te beheren. Ecologisch beheer is in veelal goedkoper dan gazonbeheer, maar duurder dan klepelen. Met name het afvoeren van maaisel is een kostenpost. Bij maaien en zuigen is net als klepelen slecht 1 werkgang nodig, wat de kosten beperkt. Hooiland beheer heeft dan weer twee werkgangen nodig. In het plan zullen afwegingen gemaakt worden en gekeken naar andere oplossingen. Bijvoorbeeld door het maaisel lokaal te verzamelen en te composteren. Het compost kan bijvoorbeeld gebruikt worden in tuinen en op akkers. Dit verhoogt het aandeel stabiel organisch stofgehalte in de bodem en stimuleert het bodemleven.
DRAAGVLAK EN COMMUNICATIE
Ecologisch beheer geeft een natuurlijker en gevarieerder beeld, maar kan soms ook ervaren worden als rommelig en achterstallig onderhoud. Veel mensen zijn immers gewend aan intensief beheer en een strak en net beeld. Om draagvlak te creëren, wordt geïnvesteerd in communicatie en informatieverstrekking. Hierin legt de gemeente uit waar en waarom het groenbeheer anders wordt ingevuld en wat het beoogde beeld is. Door de transitie stapsgewijs en kleinschalig in te voeren, kan men ook wennen aan het beeld dat ecologisch beheer geeft. Meer hierover staat in hoofdstuk ‘communicatie en monitoring’. SAMENWERKING MET ANDERE PARTIJEN
Door samen te werken, kan meer impact gemaakt worden en respect gehouden voor elkaars belangen. De planning en uitvoering van meer ecologisch beheer worden zowel intern bij de gemeente als extern bij andere beheerders en agrarische partijen onder de aandacht gebracht. Ook wordt de samenwerking gezocht met deze partijen en afgestemd hoe het beheer op elkaar kan worden aangesloten. In gemeente Druten zijn met name de agrarische sector en het waterschap belangrijke partners.
Bloemrijke dijk ter hoogte van Balgoij. Bron: Zodeaandedijk.nl
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 20
SPEERPUNT 2:
BIODIVERSITEIT ALS DUURZAAMHEIDSTHEMA
Biodiversiteit en natuur zijn onlosmakelijk verbonden aan duurzame gebiedsontwikkelingen. Gelukkig heeft biodiversiteit veel koppelkansen met andere duurzaamheidsthema’s, zoals klimaatadaptatie, gezonde leefomgeving, energietransitie en circulariteit. In ieder project en elke handeling zijn mogelijkheden om biodiversiteit (op termijn) te versterken. Hiervoor is het belangrijk om biodiversiteit integraal op te nemen in plannen, projecten en besluitvorming.
Natuurinclusieve stad. Bron: Sweco
Beschrijving
Biodiversiteit als duurzaamheidsthema staat voor een aanpak die natuurinclusief is. Dit houdt in dat plannen, projecten en handelingen worden ontwikkeld met het oog op het bevorderen van lokale biodiversiteit en natuurwaarden. Een dergelijke aanpak draagt bij aan een gezonde en evenwichtige leefomgeving. Overal waar gebouwd, verbouwd, heringericht of vergroend wordt, liggen kansen voor biodiversiteit. Voor het herkennen en benutten van deze kansen, is gedragsverandering nodig, het gaat vaak om het maken van andere keuzes. Biodiversiteit zal vanaf het begin van processen en projecten standaard meegenomen moeten worden.
Om een plan of project natuurinclusief te maken, dienen vragen te worden gesteld, zoals: • Hoe kunnen we met het project de biodiversiteit versterken? • Kunnen we aansluiting vinden bij nabijgelegen ecologische structuren? • Welke maatregelen zijn effectief? • Gebruiken we inheemse beplanting? • Zorgen de maatregelen bijvoorbeeld voor nestelgelegenheden, schuilplekken en voedsel voor verschillende dieren? • Wordt er voldoende rekening gehouden met de bodem en waterhuishouding? • Wat is het plan voor toekomstig beheer en onderhoud? Door deze vragen te stellen, kan elk deel van gemeente Druten uiteindelijk een duurzamere inrichting krijgen.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 21
Huidige situatie
In de meeste gevallen wordt in voldoende mate voldaan aan de wet- en regelgeving. Bovenwettelijke maatregelen en kansen voor biodiversiteit worden echter niet (standaard) meegenomen bij projecten, beheer en uitvragen. Hier is veel winst te halen voor natuur en biodiversiteit in gemeente Druten. Er zijn al goede voorbeelden in Druten, zoals Drutens bosje, beplantingsproject ‘Druten in het groen’, Vergroening van dorpskern Deest en toepassing van ecologisch beheer rondom Deest. Doelstelling en aanpak
Gemeente Druten zet stappen om biodiversiteit volledig te integreren in de organisatie als een volwaardig duurzaamheidsthema. De gemeente zal zich inspannen om natuurinclusief ontwerpen, bouwen en inrichten als norm te stellen. Dit door te stimuleren, te informeren en zelf het goede voorbeeld te geven. Natuurinclusief inrichten: Bij vergroening wordt inheems, biologisch en streekeigen beplanting het uitgangspunt. Hierbij wordt rekening gehouden met het landschapstype, de grondsoort en waterhuishouding. Hiervoor worden geschikte plantenlijsten en faunavoorzieningen nader uitgewerkt.
Natuurinclusief ontwerpen en bouwen: Bij nieuwe ontwikkelingen worden natuurinclusief ontwerpen en -bouwen een verplichting. Dit gaat over het integreren van nestkasten en faunavoorzieningen, groene daken, groene gevels en groen op het maaiveld. De gemeente gaat dit invoeren, waar mogelijk, en optimaliseren bij lopende projecten. Hierbij worden ook eisen gesteld bij verpachting van gronden bij toekomstige ontwikkelings-locaties. Voorbeelden van komende projecten die zich daar goed voor lenen zijn: • • • • •
nieuwbouwprojecten; renovatieprojecten; herinrichting straten en openbaar groen; vergroening bedrijventerreinen; zonnepanelenvelden.
INHEEMS VERSUS STREEKEIGEN Inheemse bomen en planten zijn soorten die van nature voorkomen in Nederland en omliggende regio’s. Streekeigen planten en bomen zijn soorten die specifiek in het Land van Maas en Waal veel voorkomen. Streekeigen planten zijn ook veelal inheems, maar dan specifieker. Zo zijn bijvoorbeeld ruwe berk, grove den inheems, maar komen in de het Land van Maas en Waal van nature niet voor. Onze streekeigen beplanting worden hier ook cultuurhistorische planten bedoeld. Soorten die hier al eeuwen voorkomen, zoals de vele oude rassen van fruitbomen die de streek rijk is.
Stimuleren van biodiversiteit rondom en onder zonnepanelen. Bron: Sweco
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 22
Om deze doelstelling te behalen, zijn borging in de organisatie, inspiratie, stimulatie, educatie en communicatie essentieel. Het gaat hierbij vooral om gedragsverandering en slimmere keuzes te maken. Het benodigde budget is grotendeels gedekt, voor enkele acties is aanvullend budget nodig. De acties die nodig zijn, zijn beschreven in het uitvoeringsplan. Hieronder volgen de belangrijkste acties. INVOEREN NATUURKANSENSCAN BIJ RUIMTELIJKE ONTWIKKELINGEN
Deze scan wordt verplicht bij gemeentelijke uitvragen en vraagt naar (bovenwettelijke) kansen voor biodiversiteit bij ruimtelijke ontwikkeling. Het gaat hierbij in het begin vooral om nieuwbouwprojecten en grotere verbouwingen, renovaties en herinrichtingen. Na evaluatie kan het uitgebreid worden naar gemeentelijke vergunningen en kleinere projecten. Het bevordert de integratie van biodiversiteit in het vroege proces en stimuleert creativiteit. De natuurkansenscan geeft richting aan de typen maatregelen die geschikt zijn voor het project. Het format en het verplichtende karakter zullen nog nader uitgewerkt worden.
VERGROENEN DORPSKERNEN
De gemeente gaat bewoners stimuleren tuinen te vergroenen door informatie en inheemse en streekeigen planten te verstrekken, en gaat zelf aan de slag om in de kernen voldoende groene plekken te realiseren. Groen heeft namelijk een verkoelende werking, vermindert wateroverlast en verhoogt de infiltratie-capaciteit van de bodem, dat is ook van belang bij aanhoudende droogte. De gemeente doet dit bijvoorbeeld middels het 1000 bomenproject. In de komende jaren worden 1.000 nieuwe bomen geplant, verdeeld over alle kernen. Hierbij wordt ook gekeken naar het Hitteplan om hittestress te verminderen en koele plekken te realiseren waar dit het meest nodig is. Conform het boombeheerplan (actie 1.3 in het uitvoeringsplan) en het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) is aandacht voor voldoende ruimte voor groen, ook voor de wortels onder de grond, in combinatie met alle kabels en leidingen in de kernen.
Mitigatiecatalogus gebouwbewonende soorten. Bron: Arcadis
Vergroenen. Bron: Nigel Dunnet
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 23
SPEERPUNT 3:
NATUURLIJKE BEHEERSING OVERLASTGEVENDE SOORTEN
Naast al het moois dat de natuur ons te bieden heeft, zijn in gemeente Druten ook soorten aanwezig die door mensen als ongewenst worden gezien. Bijvoorbeeld ratten en eikenprocessierups en lastige planten voor vee, zoals distels en jakobskruiskruid. Maar denk hierbij ook aan verschillende invasieve exoten, zoals Amerikaanse rivierkreeft en Japanse duizendknoop die een bedreiging vormen voor de biodiversiteit en infrastructuur. In deze paragraaf wordt ingegaan op de natuurlijke beheersing en aanpak van deze soorten. Beschrijving
Planten, dieren of andere organismen die van nature niet in Nederland voorkomen, worden exoten genoemd. Een klein deel hiervan kan zich vestigen in onze natuur. Als de soort zich snel gaat vermeerderen, dan spreken we over een invasieve exoot. Ze hebben geen of weinig natuurlijke vijanden, verdringen inheemse soorten en verstoren zo het natuurlijk evenwicht. Ze brengen dan ook schade aan de natuur, maar ook soms aan de economie, veiligheid en gezondheid. Zo zorgt de Amerikaanse rivierkreeft voor een verslechtering van de waterkwaliteit en stevigheid van de oevers, doordat het waterplanten aantast, de bodem omwoelt en oevers vergraaft. Japanse duizendknoop kan met wortelstokken funderingen en verhardingen aantasten. Andere voorbeelden van exoten in gemeente Druten zijn bijvoorbeeld reuzenberenklauw (kan brandblaren veroorzaken), alsemambrosia (akkeronkruid dat hooikoortsseizoen verlengt) en de nijlgans (schade aan gewassen en verdringen inheemse soorten). Overlastgevende soorten zijn soorten die wel van nature voorkomen in Nederland, maar door een deel van de mensen als ongewenst worden beschouwd. Dit zijn soorten, zoals de eikenprocessierups, ratten, wespen, muggen, distels, jacobskruiskruid en roeken, die klachten, ziektes en schade kunnen veroorzaken. Echter, deze soorten hebben wel een (belangrijke) rol in hun ecosysteem en sommige zijn zelfs beschermd, zoals de roek.
Door het beheersen van invasieve exoten en overlastgevende soorten dragen we bij aan het behoud van lokale biodiversiteit, beschermen we ecosystemen en waarborgen we de gezondheid en leefbaarheid van onze gemeente.
Huidige situatie
Momenteel is het mogelijk om melding te maken van overlastgevende soorten. De gemeente geeft daarnaast informatie over een eventuele aanpak of verwijst door naar experts. Doelstelling en aanpak
Gemeente Druten wil met meer natuurlijke beheersing de overlast en plaagdruk van invasieve exoten en overlastgevende soorten verminderen. Daarnaast wil de gemeente informatie verschaffen over deze soorten. Gebiedsplan invasieve exoten Gemeente Druten heeft te maken met verschillende soorten invasieve exoten. Om planmatig om te kunnen gaan met het probleem rondom invasieve exoten, wordt een gebiedsplan opgesteld waarin de aanpak voor bestrijding en beheersing van invasieve exoten binnen gemeente Druten zijn uitgewerkt. De gemeente integreert algemene principes in het (groen)beheer om (verdere) verspreiding van invasieve exoten te voorkomen. Overlastgevende soorten De gemeente gaat informatie verstrekken over overlastgevende en ongewenste soorten. Het gaat hierbij om do’s en dont’s en tips om overlast te voorkomen. Deels gaat het ook om volledige informatie te verstrekken. Onbekend maakt immers vaak onbemind. Voor beschermde soorten geldt dat gehandeld wordt volgens de Wet natuurbescherming (zie bijlage 5). De hoeveelheid ratten wordt grotendeels bepaald door beschikbaarheid van voedsel. In de bebouwde kom gaat het met name om afval en vogelvoer. Meer (natuurlijk) groen betekent niet dat er meer ratten komen. De gemeente heeft een meldingssysteem voor overlast van ratten op de website en gaat daarnaast informatie verstrekken over preventieve maatregelen.
Voorkomen is immers beter dan genezen. Voor muggen en eikenprocessierups gaat het om preventieve maatregelen en het aantrekken van natuurlijke vijanden, zoals vogels, vleermuizen, roofinsecten, amfibieën en vissen. Voor jacobskruiskruid en distels wordt informatie verstrekt met betrekking tot vee en anderzijds de ecologische waarde van deze planten. In het nieuwe ecologische bermbeheerplan wordt specifiek rekening gehouden met deze soorten.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 24
Deze figuren illustreren de biodiversiteitswaarde van inheemse bomen, zoals wilgen en eiken, ten opzichte van uitheemse bomen, zoals Amerikaanse eik, kastanje en robinia.
AANTAL INSECTEN OP BOOMSOORTEN
Bron: WUR
Bron: https://issuu.com/natuurmonumenten/docs/puur_natuur_herfst_2018
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 25
SPEERPUNT 4:
VERSTERKEN GROENBLAUW NETWERK
Een robuust en samenhangend groenblauw netwerk is essentieel voor de biodiversiteit en om gemeente Druten bestendig te maken tegen het veranderende klimaat. Voor de versterking van natuur en biodiversiteit is het van belang te investeren in het groenblauwe netwerk en de invulling ervan. Zowel in het buitengebied, in de bebouwde kom als de verbinding ertussen. Beschrijving
Een groenblauw netwerk doorkruist en verbindt zowel stedelijke als landelijke gebieden met natuurlijke elementen en water. In Druten wordt dit netwerk gevormd door diverse natuur- en cultuurgebieden, waaronder rivieren, poelen, sloten, bermen, parken en tuinen. In het buitengebied worden ecologische verbindingen vormgegeven door het provinciale Gelders natuurnetwerk (GNN) en de Groene ontwikkelingszone (GO). Delen van de Ecologische Verbindingszones (EVZ) ‘HeumenHorssen’ en ‘Bergharen – Fort Bergharen – Fort St. Andries’ bevinden zich in gemeente Druten. Binnen de kernen zijn groene structuren, zoals parken, bermen, bomenlanen, tuinen en snipper-groen van significant belang, deze fungeren als groene linten en ‘stepping stones’ voor soorten om zich te kunnen verspreiden, en als leefgebied.
Een stevig en aaneengesloten netwerk draagt bij aan een effectievere buffering en vertraagde afvoer van regenwater, evenals een aanzienlijke vermindering van hittestress. Het netwerk faciliteert de verplaatsing en verspreiding van soorten, waardoor uitwisseling tussen diverse populaties plaatsvindt. Bovendien draagt het bij aan een aantrekkelijke omgeving die uitnodigt tot beweging en waar mensen kunnen genieten van rust en ontspanning. Huidige situatie
Er ligt in gemeente Druten een goed fundament voor een robuust en functioneel groenblauw netwerk. Deze structuren lopen door in het Land van Maas en Waal. Zo zijn er twee flinke oost-west verbindingen. De Waalzone met haar uiterwaarden, plassen en het gebied tussen de Waalbanddijk en Van Heemstraweg. en de EVZ’s met kleinschalige cultuurlandschap. Daarnaast is begin 2023 de aanvraag voor een nieuw weidevogelgebied bij Puiflijk goedgekeurd door provincie Gelderland.
Nieuwe weidevogelgebieden Land van Maas en Waal. Bron: Gelderlander
Gelders Natuurnetwerk en Groene Ontwikkelzone. Bron Sweco
Om de biodiversiteit te versterken, is het cruciaal om het groenblauwe netwerk uit te breiden en ecologisch te optimaliseren. Door de groene en blauwe elementen effectief met elkaar te verbinden en op een doordachte manier in te richten, ontstaat er een aanzienlijke meerwaarde voor natuur, biodiversiteit, klimaatadaptatie, een gezonde leefomgeving en recreatie.
Het ontbreekt echter aan noord-zuid verbindingen die deze ecologische hoofdzones met elkaar verbinden. Deze noord-zuid verbindingen zouden ecologisch heel waardevol kunnen zijn. Dit wordt ook onderschreven door de Groene Metropoolregio Arnhem – Nijmegen2. Er ligt in gemeente Druten potentie om noord-zuid verbindingen te leggen. Via structuren over de oude zandruggen en/ of via een fijnmazig netwerk door het open agrarische landschap, met bloemrijke akkerranden, natuurvriendelijke sloten en landschapselementen, zoals houtwallen, hagen en poelen. In de bebouwde gebieden bieden de bestaande groene hoofdstructuren het vertrekpunt voor het versterken van het groenblauwe netwerk. 2 - Feddes/Olthof Landschapsarchitecten. Vervlochten Regio. Groenblauwe Raamwerk Metropoolregio Arnhem – Nijmegen. 2022/2023. https://www.groenemetropoolregio.nl/projecten/ groen-blauw-raamwerk/
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 26
Visie groenblauw raamwerk vanuit Groene Metropoolregio. Bron: Feddes/Olthof landschapsarchitecten
Het ecologisch beheren van deze structuren is hierbij essentieel. Gelijktijdig wordt middels vergroeningsprojecten gewerkt aan het verfijnen van de groene dooradering in bebouwde kommen. De overgangen van bebouwde kom naar buitengebied zijn vaak wat hard. Deze kunnen verzacht worden door kleinschalige inrichting van deze zones. Door kleinschalige woningbouw te combineren met landschapselementen en deze te integreren met recreatieve voorzieningen, ontstaat er een harmonieus geheel. Hierbij moet samengewerkt worden met grondeigenaren.
beheer van de dijk en aangrenzende zones, zoals gebied tussen Molendam en Klapstraat. Daarnaast door te onderzoeken of er op de dijken en in de nabijheid aanvullende maatregelen getroffen kunnen worden, zoals aanbrengen van kleinschalige landschapselementen en nestelplekken voor insecten en vogels.
Doelstelling en aanpak
Gemeente Druten heeft als doel om het groenblauwe netwerk ecologisch te versterken. Zowel in de bebouwde kom, het buitengebied als in de overgang daartussen. In het uitvoeringsplan zijn de acties opgenomen die invulling geven aan de doelstelling. Het budget is grotendeels gedekt bij andere speerpunten (speerpunt 1 en 5). De belangrijkste acties om de doelstelling te behalen zijn: BLOEMRIJKE DIJKEN
De gemeente gaat zich samen met het waterschap inzetten voor meer bloemrijke dijken, aantrekkelijk voor planten, dieren én mensen. Ten eerste door meer maatwerk toe te passen in het ecologische
Bron: Vincent Schoutsen
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 27
KLEINSCHALIG CULTUURLANDSCHAP RONDOM BEBOUWDE KOM
De gemeente gaat samen met andere partijen werken aan het herstel en terugbrengen van kleinschalige landschapselementen. Met name de zones rondom de kernen lenen zich hier goed voor. Denk aan een mozaïek van natuurvriendelijke sloten, bosjes, houtwallen, hagen, kruidenrijke graslanden, kleine akkertjes, boomgaarden en poelen. Hiermee kan ook invulling gegeven worden aan de noordzuid verbindingen in de gemeente, met name met natuurvriendelijke sloten en akkerranden. De gemeente gaat door met de stimuleringsregeling voor kleinschalige landschapselementen. Dit gaat veelal om regelingen voor de aanleg en inrichting. Daarnaast zoekt de gemeente naar mogelijkheden voor ondersteuning van het beheer en tegemoetkoming in grondwaardedaling.
ECOLOGISCHE VERBINDINGSZONES
De natuurzones zijn deels gerealiseerd, maar er blijft een restopgave om de inrichting af te ronden. Er schort vaak iets aan de inrichting en het beheer ervan. Door aanpassingen in het beheer en aanvullende inrichtingsmaatregelen kunnen de bestaande structuren relatief eenvoudig geoptimaliseerd worden als ecologische verbinding. De gronden zijn echter veelal in eigendom van particulieren. De gemeente gaat samen met provincie Gelderland, de grondeigenaren, wegbeheerders, grondeigenaren, particulieren en agrarische collectieven op zoek naar oplossingen om de EVZ af te ronden en goed te beheren. Vooralsnog zijn acties gericht op kansen die zich voordoen. Bijvoorbeeld bij functieverandering van stimuleren kleinschalige landschapselementen, subsidiemogelijkheden en functieverandering van agrarische gronden KOPPELING OMGEVINGSVISIE
In het kader van de omgevingsvisie gaat de gemeente onderzoeken hoe belangrijke groene zones open en landelijk gehouden kunnen worden in de omgevingsplannen.
BELEIDS- EN UITVOERINGSPLAN NATUUR EN BIODIVERSITEIT I 28
SPEERPUNT 5:
STIMULEREN VAN INITIATIEVEN EN SAMENWERKING
Biodiversiteit verhogen doe je samen. De gemeente samen met bewoners, agrariërs, bedrijven, andere overheden en organisaties, vrijwilligers en natuurverenigingen. Gemeente Druten gaat nieuwe initiatieven stimuleren door mensen te enthousiasmeren en inspireren om zelf aan de slag te gaan met biodiversiteit. Beschrijving
De biodiversiteit verhogen is alleen mogelijk door samen aan de slag te gaan. Er zijn acties nodig in natuurgebieden, het agrarische gebied én de bebouwde kom. Het faciliteren en stimuleren van initiatieven is essentieel om bewoners en bedrijven te betrekken en om het groeiende enthousiasme te ondersteunen. Samenwerking zorgt ervoor dat maatregelen op elkaar aansluiten en dat de lasten verlicht kunnen worden. Dit leidt tot meer efficiëntie en meer impact op het verhogen van biodiversiteit. Er liggen allerlei kansen en mogelijkheden in Druten voor initiatieven die natuur en biodiversiteit versterken. Zo kunnen bedrijven en bedrijventerreinen aan de slag om de werkomgeving van hun werknemers aantrekkelijker en gezonder te maken door te vergroenen en de biodiversiteit te verhogen. Bewoners kunnen hun eigen tuinen, straten en buurten aantrekkelijker maken voor vogels en vlinders. Agrariërs kunnen samen met andere organisaties en vrijwilligers hun percelen aantrekkelijk maken voor de natuur en mogelijkheden verkennen om een transitie te maken naar een meer natuurinclusieve bedrijfsvoering. Ook andere overheden, terreinbeherende organisaties, bedrijven en agrariërs hebben plannen om de natuur en biodiversiteit te versterken. Door de samenwerking op te zoeken kunnen maatregelen op elkaar aangesloten worden.
Rivierenland agrarisch natuurbeheer, Vereniging Streekbeheer Rijk Maas en Waal en IVN ertoe geleid dat meer weidevogels zich weer thuis voelen in Druten. Zodanig dat de provincie nieuwe weidevogelgebieden heeft aangewezen in het Land van Maas en Waal, waaronder één bij Puiflijk. Deze status geeft, naast erkenning, meer mogelijkheden tot het krijgen van vergoedingen. Bewoners leggen bewoners middels gerichte projecten meer streekeigen erfbeplantingen aan. In de kernen zijn bewoners bezig hun tuinen te vergroenen door tegels te verwijderen en groene daken aan te leggen. Steen eruit, groen erin. Er liggen nog volop kansen in de bebouwde kom. Vergroenen zorgt ervoor dat de kernen beter bestand zijn tegen heftige regenbuien, lange periodes van droogte en zorgt voor verkoeling in hete zomers. Bij de juiste keuzes verhoogd het de biodiversiteit én maakt het de straten en wijken een stuk aantrekkelijker. Daarnaast heeft bijvoorbeeld Waterschap Rivierland een biodiversiteitsbeleid waarin ingezet wordt op bloemrijke dijken en het natuurvriendelijk beheren van hun watergangen en oevers. Hier liggen goede samenwerkingskansen met gemeente Druten.