CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

[2026008355] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 7 motivering - Archeologisch onderzoek

Raadsvergadering 2 juli 2026, gemeente drimmelenBij agendapunt: Vaststelling Omgevingsplan woningbouwontwikkeling Made Noordwest20.690 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

21 (39) schuren nu ten oosten van het plangebied Topografische kaart | 1947 | 4D | 1:25.000 | Akkerland, grasland en | - boomgaard, bosstrook in het zuiden Topografische kaart | 1959 | 4D | 1:25.000 | Akkerland, grasland en | Meer bijgebouwen bij boomgaard, bosstrook | Vierendeelstraat 7 in het zuiden Topografische kaart | 1969 | 4D | 1:25.000 | Akkerland, grasland en | Pecelen door boomgaard, bosstrook | ruilverkaveling in het zuiden | samengetrokken Topografische kaart | 1981 | 4D | 1:25.000 | Grasland (twee grote | - percelen) Topografische kaart | 1999 | 4D | 1:25.000 | Grasland (twee grote | - percelen) en erf Topografische kaart | 2009 | 4D | 1:25.000 | Grasland (twee grote | Meeste gebouwen percelen) en erf | Vierendeelstraat 7 afgebroken, alleen nog loods aanwezig Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal (zie tabel 2-3 en kaarten 14-17) blijkt dat het plangebied in de 16e eeuw al onderdeel was van het agrarisch gebied direct ten westen van Made. De huidige Dahliastraat en Prinsenpolderstraat ten westen en oosten van het plangebied waren destijds ook al aanwezig, vermoedelijk als gevolg van de scheiding tussen de verschillende ontginningsstroken. Sindsdien is er weinig veranderd aan het gebruik in het plangebied; het is afwisselend als grasland en akkerland in gebruik geweest.

Het plangebied was onderverdeeld in meerdere kleinere percelen, van elkaar gescheiden door houtwallen. Opvallend is dat op de kaart van Kleyn uit 1747 (kopie uit 1620) woningen in het plangebied staan weergegeven die op eerdere en latere 16e-18e- eeuwse kaarten niet staan weergegeven. Zeker voor wat betreft de bebouwing langs de Prinsenpolderstraat ten oosten van het plangebied betreffen het vermoedelijk grafisch te groot weergegeven woningen die zich buiten het plangebied bevinden. Aan het begin van de 19e eeuw is de huidige Vierendeelstraat door het plangebied voor het eerst op de kaart weergegeven. Ter plaatse van de centraal in het plangebied gelegen woning Vierendeelstraat 7 is op de kaart uit 1870 voor het eerst bebouwing zichtbaar. In de loop van de 20e eeuw zijn hier verschillende bijgebouwen (mogelijk schuren) gerealiseerd, welke eind 20e eeuw, samen met de woning, weer zijn gesloopt. Alleen een loods is sindsdien blijven staan. De zuidelijke hoger gelegen strook van het plangebied langs de Haagstraat is vanaf midden 19e eeuw tot aan de ruilverkaveling in de tweede helft van de 20e eeuw in gebruik geweest als bosstrook. Op de kaarten uit eind 19e eeuw tot in de jaren ’20 van de 20e eeuw lijkt de oostelijke rand van het plangebied onderdeel te zijn geweest van de achterkant van de tuinen en/of erven langs de Prinsenpolderstraat ten oosten van het plangebied.

In deze tuinen stonden verspreid enkele schuren. Bij de kaarten vanaf de jaren ’30 liggen deze tuinen met dezelfde gebouwen echter ten oosten van het plangebied, wat doet vermoeden dat het een karteringsfout betreft (projectie-afwijking?) en de tuinen niet binnen het plangebied hebben gelegen. Vanaf de jaren ’60 worden de oorspronkelijke kleine percelen door ruilverkavelingen samengevoegd tot twee grote (gras)percelen. 2.10 | Bouwhistorische gegevens 22 (39) Bij de gemeente Drimmelen is het archief van de Bouw- en Woningtoezicht geraadpleegd. Tabel 2-4 geeft een opsomming van de verleende bouwvergunningen voor het plangebied. Tabel 2-4 | Verleende bouwvergunningen Jaartal | Omschrijving | Bodemverstoring 1959 | Bouw open loods vij Vierendeelstraat 7 | Oppervlakte 72 m2; gefundeerd op 90 cm -mv 1961 | Uitbreiding veestalling | Oppervlakte en funderingsdiepte onbekend 1973 | Verbouwing veestal | Oppervlakte 60 m2; funderingsdiepte onbekend; deels onderkelderd met mestkelder 1986 | Bouw werktuigenloods | Oppervlakte 180 m2; gefundeerd op 80 cm -mv.

45 m2 van de loods is onderkelderd tot 2,4 meter -mv 1994 | Plaatsen mestzak | Oppervlakte 300 m2; diepte tot 1,3 meter -mv Bij het raadplegen van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van de bestaande bebouwing aan de Vierendeelstraat 7 blijkt dat de huidige bebouwing (loods) is gebouwd in 1983.38 2.11 | Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd.39 Verder werden op 80 meter ten zuidwesten van het plangebied bij een proefsleuvenonderzoek in 2010 (plangebied Prinsenpolder, onderzocht door Oranjewoud) twee mogelijke "Panzerkampfwagenstanden" aangetroffen. Op basis van de Reichert-archieven over 1944 blijkt dat in de periode september-november 1944 sprake was van wisselende linies ter hoogte van Made. De beide aangetroffen ingegraven tankplaatsen konden vanaf hun positie mogelijk de noordelijk gelegen Haagweg of de oostelijk gelegen Dahliastraat bestrijken vanuit hun positie.40 Uit deze bronnen blijkt dat in het plangebied archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog te verwachten zijn. Tijdens de oorlog hebben rondom het plangebied gevechtshandelingen plaatsgevonden. Hiervan kunnen binnen het plangebied nog resten worden verwacht.

Bij een NGE-detectieonderzoek dat REASeuro in maart 2025 heeft uitgevoerd in het plangebied zijn veel voor explosieven verdachte locaties aangetroffen (zie figuur 1). 38 Kadaster, Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). 39 Amersfoort & Kamphuis, 1990/Indicatieve kaart Militair Erfgoed/Jong, 1969 – 1994/ Klep & Schoenmaker, 1995/Ruimingskaart/VEO Bommenkaart/Zwanenburg, 1990/Luchtfoto’s RAF. 40 Koopmanschap e.a., 2010 23 (39) 24 (39) Figuur 1: Resultaten NGE-detectie onderzoek REASeuro 2.12 Heemkunde Vereniging Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Heemkundevereniging Made en Drimmelen, d.d. april 2025. Zij gaven aan dat ze geen archeologische werkgroep hebben en ze dus geen aanvullende informatie hebben. Voor meer informatie over de historische ontwikkeling van Made is bij een ander onderz oek van een nabijgelegen perceel in 2023 contact opgenomen met Heemkundekring “De Vlasselt” uit Terheijden. Volgens J. Mariman van deze heemkundekring heeft de bewoning zich eerst ontwikkeld op de overgangen van hoog naar laag, binnen een vierkant dat wordt omsloten door de huidige Boerenhoekstraat, Kalverstraat, Adelstraat/Nieuwstraat en Prinsenpolderstraat. Na de verzelfstandiging van Made in 1795 wordt de bewoning binnen

25 (39) dit vierkant aangejaagd, waarbij een wegenpatroon ontstaat dat is gericht op de molen en de kerk.41 2.13 KLIC-gegevens Om vast te stellen in hoeverre de bodem in het plangebied is verstoord door kabels en leidingen is bij het Kadaster een KLIC melding gedaan. Uit deze KLIC melding blijkt dat in het plangebied een aantal kabels en leidingen in de bodem liggen. De meest kabels en leidingen liggen onder en direct naast de Vierendeelstraat. Verder lopen er vanaf de woning aan de Vierendeelstraat 7 een aantal kabels en leidingen in noordelijke richting naar de Vierendeelstraat en in westelijke richting naar de Dahliastraat. 2.14 Bodemverstoring Uit het raadplegen van de Verstoringsbronnenkaart van de RCE 42 en de Kaart Vergraven Gronden (WUR) 43 blijkt dat het lager gelegen noorden van het plangebied is ontstaan door een ontgronding uit de periode 1950-1998. Ook een deel van het oosten van het plangebied is in deze periode ontgrond (zie Kaart 14). 2.15 Gespecificeerde archeologisch verwachting Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel 2-5 Gespecificeerde archeologische verwachting Archeologische periode Gespecificeerde verwachting Te verwachten complextype/resten Relatieve diepte t.o.v.

het maaiveld (Laat) Paleolithicum Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Kampementen, vuursteen- strooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Mesolithicum Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Kampementen, vuursteen- strooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Neolithicum Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Bronstijd Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, metaalresten, houtskool, Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. 41 Pers. mededeling J. Mariman, heemkundekring De Vlasselt 42 Verstoringsbronnenkaart van de RCE. 43 WUR. 26 (39) botresten en gebruiksvoorwerpen.

IJzertijd Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Romeinse tijd Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Vroege Middeleeuwen Laag tot Middelhoog Zeer laag voor ontgronde delen Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. Late Middeleeuwen Laag (maar wel met kans op resten gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten) tot Hoog voor bewoningssporen Zeer laag voor ontgronde delen Bewoningssporen van een (boeren)erf, begravingen en economische en infrastructurele activiteiten: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Resten van Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen.

Nieuwe tijd Laag (maar wel met kans op resten gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten) tot Hoog voor bewoningssporen Zeer laag voor ontgronde delen Bewoningssporen van een (boeren)erf, begravingen en economische en infrastructurele activiteiten: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Onder maaiveld/in het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen. 2.15.1 Toelichting Made ligt op een relatief hoge terraswelving, die in de basis bestaat uit pleistocene fluviatiele afzettingen van de Formatie van Sterksel, met daarop dekzanden (Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel) uit het Laat-Glaciaal. In het eerste deel van het Holoceen vond er in de top van de dekzanden er bodemvorming plaats, waarbij in de hoge delen van het landschap vooral veldpodzolbodems worden gevormd en in de lagere delen 27 (39) beek- en gooreerdgronden. In de loop van het Holoceen vernatte het gebied en trad er veenvorming op. Vanuit de beekdalen breidt het veen zich over grote delen van het landschap uit. Het plangebied raakte grotendeels overveend in de IJzertijd. In de zuidelijke hoger gelegen rand van het plangebied werden de dekzandafzettingen volgens de Paleogeografische kaarten in de Middeleeuwen (dus kort voor de ontginningen) overveend . Het veengebied werd vanaf de 13e eeuw ontgonnen.

Made is aan het begin van de 14 e eeuw een gemeenschappelijk weidegebied van Geertruidenberg en vanaf het midden van de 14e eeuw ontstaat er een nederzetting langs een aantal wegen op de overgang van de hoge naar de lage zandgronden. Het plangebied lag in de akker- en weidegronden ten westen van de nederzetting. Het landschap is in potentie vanaf het Laat Paleolithicum tot in het Neolithicum of de Bronstijd geschikt geweest voor bewoning. Vanaf de IJzertijd begon het gebied overvee nd te raken, maar onderzoek in West-Brabant heeft uitgewezen dat deze gebieden al vroeger te nat waren voor bewoning. Er zijn ook geen vondsten uit de periode Laat Paleolithicum – Vroege Middeleeuwen aangetroffen in de omgeving van het plangebied. Uit de periode na de ontginning in de Late Middeleeuwen zijn bij de verschillende archeologische onderzoeken in de omgeving alleen sporen aangetroffen die samenhangen met de ontginning van het gebied en het landgebruik in de periode daarna. De oorspronkelijke podzolbodem is veelal sterk aangetast of verdwenen. Op grond van de landschappelijke en historische ontwikkeling heeft het plangebied de volgende archeologische verwachting (zie Kaart 18). Laat Paleolithicum - Mesolithicum Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jagers en verzamelaars hun tijdelijke kampementen vestigden.

De jagers en verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische factoren, zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de locatie. Ze leefden van de jacht, visserij en het verzamelen van onder andere noten, vruchten en wortels. Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar lage en natte gronden, de gradiëntzone, en dichtbij water, zoals vennen en beken. Op dit soort locaties was ook drinkwater bereikbaar.44 Als in de top van de dekzanden, direct onder de akkerlaag, een podzolbodem is gevormd, dan is dit een indicatie dat het landschap droog genoeg is geweest voor bewoning en dan heeft dit niveau een middelhoge archeologische verwachting voor bewoningsresten uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum. Uit deze periode worden kampementen van jager-verzamelaars verwacht. De omvang van kampementen kan variëren van zeer klein (<50 m2) tot groot (> 1.000 m2). Archeologische resten worden verwacht in de vorm van een vondstlaag met strooiing van voornamelijk vuursteen en houtskool en grondsporen in de vorm van haardkuilen. De resten kunnen in het plangebied verwacht worden, mits er nog een (grotendeels) intact podzolbodem aanwezig is.

Omdat onderzoek in de omgeving heeft aangetoond dat de oorspronkelijke podzolbodem na de ontginning veelal is verstoord, wn wwn groot deel van het plangebied van oudsher relatief laaggelegen en dus nat was, is de gespecificeerde verwachting voor archeologische resten uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum laag voor het grootste deel van het plangebied. Voor de zuidelijke rand van het plangebied geldt op basis van de gemeentelijke verwachtingskaart een (landschappelijk gezien) hoge verwachtingswaarde. Op basis van het ontbreken van vondsten uit deze perioden in de omgeving van het plangebied wordt voor het zuiden van het plangebied deze verwachting bijgesteld naar middelhoog. 44 Louwe Kooijmans et al., 2005. 28 (39) Neolithicum - Vroege Middeleeuwen Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoeren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en een goede afwatering van belang. 45 Als in de top van het dekzand een podzolbodem is gevormd, dan is dit ook een indicatie dat het landschap droog genoeg is geweest voor bewoning door landbouwers uit de periode Neolithicum - Late Middeleeuwen.

Uit deze periode worden met name huisplaatsen of nederzettingen verwacht en resten van agrarische productie. De vraag is alleen: hoe lang is het gebied droog genoeg geweest voor bewoning? In de loop van het Holoceen vernat het gebied en treedt er veenvorming op. Het veengebied bereikt het grootste deel van het plangebied in de IJzertijd, maar de rug in het zuiden van het plangebied wordt pas afgedekt door veen in de Middeleeuwen. Onderzoek heeft echter uitgewezen dat de zandgebieden ook voorafgaand aan veenvorming al te nat waren voor bewoning. De omvang van huisplaatsen en nederzettingen kan variëren van 500 tot meer dan 8000 m2. Archeologische resten kunnen worden verwacht in de vorm van cultuur- en akkerlagen, grondsporen (paalkuilen, afvalkuilen, waterputten, greppels) en indicatoren en vondsten als houtskool, vuursteen (Neolithicum – Bronstijd), natuursteen, verbrand leem en aardewerk. Archeologische lagen kunnen in het plangebied verwacht worden, mits er nog een (grotendeels) intact podzolbodem aanwezig is. Als de podzolbodem is afgetopt worden alleen grondsporen verwacht. Omdat onderzoek in de omgeving heeft aangetoond dat de oorspronkelijke podzolbodems na de ontginning veelal zijn verstoord, is de verwachting dat in het plangebied alleen diepe grondsporen (waterputten, paalkuilen van middenstaanders) bewaard zijn gebleven.

De verwachting voor resten uit de periode Neolithicum – Vroege Middeleeuwen is, op grond van de onzekerheid ten aanzien van de landschappelijke geschiktheid voor bewoning, het gebrek aan vondsten en de verwachte mate van verstoring, dan ook laag te noemen voor een groot deel van het plangebied. Voor de zuidelijke hoge gelegen rand van het plangebied, welke mogelijk later is afgedekt met veen, geldt (afwijkend van de hoge verwachting volgens de archeologische verwachtingskaart) een middelhoge gespecificeerde verwachting voor archeologische resten uit het Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen. Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd Vanaf de Middeleeuwen zijn schriftelijke bronnen bekend die de bekende locatiekeuzes en archeologische gegevens kunnen aanvullen. Vanaf de 13 e eeuw wordt de locatie langs kruisingen en splitsingen van doorgaande en lokale wegen ook van belang voor de locatiekeuze van een nederzetting.

Deze nederzettingen kunnen zijn gegroeid tot de hedendaagse gehuchten en woonkernen.46 Uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd, en dan met name vanaf de 19e eeuw, worden resten van bewoningssporen, agrarische productie en infrastructuur verwacht, in de vorm van kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten, gebruiksvoorwerpen, akkerlagen (met strooiing van aardewerk, houtskool), esgreppels, perceelgreppels, spitsporen en karrensporen. Deze resten worden in en onder het oorspronkelijke landbouwdek verwacht, maar ook hierbij geldt dat dit niveau mogelijk is vergraven. De resten worden ook met name verwacht op de hoger gelegen zuidelijke rand van het plangebied. Voor het grootste, van oorsprong nattere, deel van het plangebied geldt een lage gespecificeerde verwachting voor archeologische resten van bewoningssporen ui t de 45 Louwe Kooijmans et al., 2005. 46 Renes, 1999. 29 (39) Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. In dit gebied kunnen wel resten worden verwacht gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten. Hierbij moet gedacht worden aan resten van de veenontginning en van later agrarisch gebruik.

Voor de zuidelijke hoger gelegen (en daardoor drogere) rand van het plangebied, langs de Haagstraat, geldt een hoge gespecificeerde verwachting voor archeologische resten samenhangend met bewoning uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd, mogelijk (deels) samenhangend met de uitbreiding van de oorspronkelijke historische kern van Made in westelijke richting. Relatieve diepte De archeologische resten worden verwacht onder een (dun) eerddek en in de top van de oorspronkelijke C-horizont. De vondstenlaag is opgenomen onder in het eerddek; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen het eerddek en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool. Aan en direct onder het maaiveld worden archeologische resten verwacht uit de Nieuwe tijd. De vondstenlaag van deze resten zal zich niet dieper bevinden dan circa 30 cm beneden het maaiveld. Archeologische sporen worden verwacht in de top van de C- horizont. Organische resten en metaal zullen door de relatief droge en zure bodemomstandigheden slecht zijn geconserveerd. Het complextype en de omvang kunnen niet nader worden gespecificeerd door de beperkte gegevens. Bodemverstoring Sommige delen in het noorden van het plangebied is bekend dat deze in het verleden ontgrond zijn. Dit is ook op het AHN terug te zien.

Voor deze delen van het plangebied geldt een zeer lage gespecificeerde verwachting voor archeologische resten uit alle perioden (zie Kaart 18). Dat delen van de rest van het plangebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting hebben, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest als akkerland en grasland en is voo r een klein deel bebouwd. Door ploegen en graafwerkzaamheden en bouwactiviteiten kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden, die vanaf het maaiveld worden verwacht, mogelijk verloren zijn gegaan. 2.16 Conclusie en advies bureauonderzoek Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor het plangebied. Uit het bureauonderzoek blijkt dat het plangebied een zeer lage tot lage gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Laat Paleolithicum - Mesolithicum, een zeer lage tot middelhoge gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Neolithicum - Vroege Middeleeuwen en een zeer lage tot hoge gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Gezien de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Gezien de omvang van het plangebied is in dit stadium de meest geschikte onderzoeksmethode een verkennend booronderzoek. Verspreid in het plangebied dienen boringen te worden gezet met als doel om inzicht te krijgen in de toestand van het bodemprofiel. Ook dient gekeken te worden naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als 30 (39) bodemverkleuringen. Door middel van het verkennend booronderzoek dient te worden vastgesteld of er binnen het plangebied archeologische resten in situ te verwachten zijn. 3 Inventariserend Veldonderzoek 3.1 Inleiding Het inventariserend veldonderzoek (IVO-O) is uitgevoerd conform SIKB BRL 4000 protocol 4003 Overig en bestaat uit: 1. Controle aanwezigheid en volledigheid informatie (LS05, LS06 PS05, VS05, VS07) 2. Opstelling Plan van Aanpak IVO-Overig (VS01, SP01, VS08) 3. Aanmelden onderzoek bij Archis 4. Uitvoeren veldwerk IVO-Overig (VS02, VS03, VS04) 5. Melden eerste bevindingen onderzoek bij Archis 6. Uitwerken vondsten en (boor)monsters (VS03, SP02) 7. Analyseren resultaten IVO-Overig (VS02, VS03, VS04) 8. Opstellen standaardrapport IVO-Overig en waardering (VS05, VS06) 9. Opstellen selectieadvies (VS07) 10.

Aanleveren standaardrapport - afmelden onderzoek in Archis 11. Aanleveren van analoge projectdocumentatie (DS01, DS02, OS17) 12. Aanleveren van vondsten en monsters (DS03, OS17) 13. Aanleveren digitale gegevens bij e-depot (DS05) 14. Verwijderen gedeselecteerde vondsten en monsters (OS13) Het inventariserend veldonderzoek bestaat uit verkennend booronderzoek. De gekozen onderzoeksmethode voor het veldwerk is gebaseerd op de resultaten van het bureauonderzoek (uitmondend in de gespecificeerde archeologische verwachting), het protocol inventariserend veldonderzoek uit de KNA versie 4.1 (protocol 4003 IVO-O).47 3.2 Doelstelling en vraagstelling Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Ook dient te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. 3.3 Werkwijze Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 19‑02‑2018) en Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 19 ‑02‑2018 protocol 4003), specificatie VS03.

Voor het inventariserend veldonderzoek is op 3 april 2025 door drs. M. Stiekema (Senior KNA Prospector) een Plan van Aanpak (PvA) opgesteld. Het veldwerk is uitgevoerd op 7 april 2025 door drs. M. Stiekema (Senior KNA Prospector) en K. Gerrist en N. Koenen (veldmedewerkers). Het gehele plangebied was vrij toegankelijk. De boringen zijn verspreid binnen het plangebied gezet. Er is waar mogelijk in raaien geboord met een afstand van 40 meter tussen de raaien en een afstand van 50 m eter tussen de boringen. De raaien zijn verspringend ten opzichte van elkaar gezet, waardoor een systeem bestaande uit gelijkbenige driehoeken ontstaat. Bij het zetten van de boringen is rekening gehouden met de aanwezige verhardingen, gebouwen en kabels en leiding en. 47 Tol et al., 2012. 31 (39) Verder is er bij het uitzetten van de boringen rekening gehouden met de resultaten van het NGE-detectieonderzoek (zie figuur 1 in paragraaf 2.11). Bij 1,15 hectare van het plangebi ed konden hierdoor geen boringen worden geplaatst. In het noordoosten van het plangebied valt dit grotendeels samen met een deel van het plangebied dat is gekarteerd als ontgrond gebied. In het centrale deel van het plangebied valt het samen met de Vierendeelstraat en het erf en de bebouwing van de Vierendeelstraat 7. Er zijn waar mogelijk wel boringen z o dicht mogelijk om deze zones geplaatst.

In totaal zijn er met behulp van een edelmanboor (diameter 7 cm) 30 boringen tot maximaal 2 meter -mv gezet (zie kaart 19). Dit komt overeen met een dichtheid van 6 boringen per hectare voor de terreindelen waarop geboord kan worden. De boringen zijn lithologisch conform de Leidraad Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB, versie 1.1) beschreven.48 De exacte locatie van de boringen (x-, y- en z-waarden) is vastgelegd met behulp van dGPS. Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld in hoeverre er sprake is van een gaaf bodemprofiel. Ook is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen. Het opgeboorde materiaal is in he t veld door middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot. 3.4 Resultaten en interpretatie De locaties van de boringen worden weergegeven in kaart 15. De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorstaten en worden in bijlage 5 weergegeven. 3.4.1 Bodemopbouw De bodemopbouw kan als volgt worden beschreven: In het plangebied zijn matig fijne tot plaatselijk matig grove, zwak siltige zandafzettingen aangetroffen.

De globale bodemopbouw in het plangebied bestaat uit een zwak humeus eerddek met daaronder een ploeglaag van wisselende dikte op dekzandafzettingen van de Formatie van Boxtel en pleistocene rivierafzettingen van de Formatie van Sterksel. Resten van het voormalige veendek zijn bij het booronderzoek niet aangetroffen. Op basis van het booronderzoek zin de boringen in het plangebied geclassificeerd in vier klassen qua bodemopbouw: B- (en BC-)horizont (deels) intact: De boringen met het meest intacte bodemprofiel kenmerken zich door een zwak humeus eerddek van 30-60 cm dik, met daaronder plaatselijke een dunne verstoorde laag van 5- 25 cm dik. Onder de verstoorde laag dan wel eerddek zijn bij deze boringen onverstoorde dekzandafzettingen van de Formatie van Boxtel, met in de top een intacte podzol B- en plaatselijk BC-horizont aangetroffen (zie foto 1). De dikte van de intacte podzol-B-ho rizont varieert van 5-25 cm, wat vermoedelijk wijst op een ook bij deze boringen aanwezige (lichte) aftopping van het oorspronkelijke bodemprofiel. Boring 7 is doorgezet tot 2 meter -mv. Vanaf 1,5 meter -mv zijn grovere, zwak grindhoudende rivierzandafzettingen van de Formatie van Sterksel aangetroffen. De boringen waar een (deels) intacte podzol-B-horizont is aangetroffen zijn de boringen 1-7 en 29 (in totaal 8 boringen). 48 Bosch, 2008.

32 (39) Foto 1: Boring 2 BC-horizont (deels) intact Deze categorie boringen hebben een vergelijkbaar profiel als de hierboven beschreven boringen, alleen is hier alleen nog een intacte (onderkant) van de BC-horizont aa ngetroffen. De oorspronkelijke bovenliggende B-horizont is geheel verstoord en/of afgetopt. Dit bodemprofiel is aangetroffen bij de boringen 8-12, 14, 15, 17, 24 en 26 (10 boringen). Bij boring 14 zijn vanaf 80 cm -mv grovere, zwak grindhoudende rivierzandafzettingen van de Formatie van Sterksel aangetroffen. Verstoord: De derde categorie boringen betreft de boringen die onder het eerddek een verstoorde laag aantreffen waarin de oorspronkelijke podzol geheel is opgenomen, en/of waar de podzol- profielen in het verleden al zijn afgetopt. Onder de verstoorde laag, welke in dikte varieert van 5-30 cm, is direct de C-horizont aanwezig bestaande uit dekzandafzettingen. Deze bodemopbouw is aangetroffen bij de boringen 13, 16, 18-23, 25 en 28 (9 boringen). Boring 19 is doorgezet tot 2 meter -mv. Vanaf 1,6 meter -mv zijn grovere, zwak grindhoudende rivierzandafzettingen van de Formatie van Sterksel aangetroffen. Diep verstoord: Twee boringen (boring 27 en 30) vertonen net als bovenstaande categorie een verstoord bodemprofiel, maar tot duidelijk grotere diepte. Bij boring 27 is onder een eerdlaag van 5 0 cm dik een verstoorde laag tot 90 cm -mv aangetroffen.

Bij boring 30 is een zeer dik eerddek van 90 cm aangetroffen met daaronder een verstoorde laag tot 100 cm -mv. Onder de verstoorde laag is ook bij deze boringen de onverstoorde C-horizont bestaande uit dekzandafzettingen aangetroffen. Waarschijnlijk zijn de diepe verstoringen ter plaatse van deze boringen ontstaan door lokale graafwerkzaamheden zoals bijvoorbeeld een voormalige sloot. Interpretatie: Uit het verkennend booronderzoek komt naar voren dat de meest intacte podzolprofielen met name op de noordelijke helft van het plangebied worden aangetroffen en de meest afgetopte profielen met name in het zuid- tot zuidoostelijke deel van het plangebied. Uit de ruimtelijke spreiding van de diepte waarop de top van de intacte dekzandafzettingen zijn aangetroffen (wat overeenkomt met de verstoringsdiepte), blijkt dat deze bij een groot deel van de boringen tussen de 40 en 60 cm -mv ligt, met uitschieters naar 30 tot 100 cm - mv. De mate van aftopping van het oorspronkelijke archeologisch niveau varieert binnen het plangebied, van een lichte aftopping (de oorspronkelijke A-, E- en top van de B-horizont tot meerdere decimeters, tot in de top van de C-horizont.

33 (39) Over het gehele plangebied gezien lijken er geen zones te herkennen waar de bodemverstoring sterk afwijkt van de rest van het plangebied. De reden dat in het zuiden en zuidoosten de bodemprofielen relatief dieper zijn verstoord tot onder de oorspronkelijke podzolprofielen hangt vermoedelijk samen met de oorspronkelijk hogere ligging op een dekzandrug; in het lager gelegen noorden van het plangebied is de laagte mogelijk meer afgedekt geweest met een eerdlaag waardoor de top van de oorspronkelijke dekzandafzettingen beter is beschermd van latere graaf- en ploegactiviteiten. Er zijn bij het verkennend booronderzoek geen afwijkingen van de geologische, geomorfologische en bodemkaarten aangetroffen: het beeld van een laaggelegen vlakte in het noorden welk in zuidelijke richting iets oploopt wordt op basis van het veldonderzoek bevestigd. Qua bodemtype bevinden zich in het plangebied de verwachte laarpodzolgronden. Wat verder opvalt is dat de ontgronde zone in het noorden van het plangebied niet zo groot is als op de kaarten aangegeven (zie kaart 19). In de boringen 1-4 is nog een grotendeel s intacte podzolbodem aangetroffen. Wel was in het veld zichtbaar dat de zone direct ten noorden van deze boorraai duidelijk lager ligt, wat vermoedelijk het ontgronde gebied betreft. 3.4.2 Archeologische indicatoren In geen van de boringen zijn archeologische indicatoren waargenomen.

Het gaat hier echter om een verkennend booronderzoek, dat zich richt op de bodemopbouw en mogelijke bodemverstoringen die de archeologische trefkans kunnen beïnvloeden en niet zo zeer op het onderzoeken op de aanwezigheid van archeologische vondsten en/of sporen. 3.5 Conclusie veldonderzoek Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting (zie kaart 20). Op basis van de grotendeels afgetopte bodemopbouw tot in de C-horizont voor het zuiden van het plangebied kan de middelhoge verwachting voor resten van jagers en verzamelaars uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum worden bijgesteld naar laag. Eventuele resten uit deze perioden werden verwacht in de top van een intacte E- en B-horizont, die hier beide niet meer aanwezig zijn. De aftopping is niet dusdanig diep dat archeologische resten van landbouwers uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd hier niet meer worden verwacht.

De middelhoge verwachtingswaarde voor resten uit het Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen en de hoge verwachtingswaarde voor resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd blijft daarom staan voor het zuiden van het plangebied Op basis van de boringen in het noorden van het plangebied is het ontgronde deel met een zeer lage verwachting voor alle perioden iets verkleind. Hierbij is ook gebruik gemaakt van het AHN, waarop een soort van kleine steilrand zichtbaar is. Voor de rest van het plangebied zijn bij het veldonderzoek geen aanwijzingen aangetroffen om de lage verwachting voor archeologische resten (met uitzondering van ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd) bij te stellen. 4 Conclusie en advies Het bureauonderzoek toonde aan dat er zich mogelijk archeologische waarden in het plangebied zouden kunnen bevinden. Daarom is er aansluitend een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd. 34 (39) De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonderzoek, is op basis van de resultaten van het verkennend booronderzoek deels bijgesteld.

Op basis van het behoud van een middelhoge tot hoge trefkans voor resten vanaf het Neolithicum voor het zuiden van het plangebied (zie kaart 20) blijft de kans reëel dat archeologische resten binnen het plangebied aanwezig zijn. Gezien de in dit onderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek voor het zuidelijke deel van het plangebied. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. In overleg met het bevoegd gezag kan bij dit onderzoek dan wel Programma van Eisen ook aandacht worden gegeven aan de resten van ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd die in het centrale deel van het plangebied worden verwacht. Bij een aanvullend onderzoek moet rekening worden gehouden met de voor explosieven verdachte locaties binnen het plangebied, eventueel in de vorm van explosievenbegeleiding bij het aanleggen van proefsleuven. Bovenstaand advies is van Sweco.

Er is, op grond van de gebruikte onderzoeksmethode, geprobeerd een zo gefundeerd mogelijk advies te geven. Over de aan- of afwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig uitsluitsel worden gegeven. Aan dit advies kunnen geen rechten worden ontleend. De resultaten van dit onderzoek zullen eerst moeten worden beoordeeld door (de deskundigen namens) het bevoegd gezag, die vervolgens het advies over neemt of niet. Als het plangebied nu of in de toekomst door de gemeente Drimmelen wordt vrijgegeven voor bodemroerende werkzaamheden, dan blijft er, volgens artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016, een meldingsplicht bestaan. Eventuele archeologische resten die bij werkzaamheden worden aangetroffen moeten worden gemeld bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het is verder raadzaam om ook de gemeente Drimmelen op de hoogte te stellen. De Omgevingswet regelt dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang, niet alleen de minister van OCW, maar ook de gemeente bevoegd is om bodemverstorende werkzaamheden stil te leggen. 35 (39) Literatuurlijst Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Ball, E. A. G., e.a.. (2016). Westelijk Noord- Brabant in het Malta-tijdperk.

Synthetiserend onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van het westelijk deel van het Brabants zandgebied, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort Berendsen, H.J.A., 2008: Fysische Geografie van Nederland, deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik & A.H. Geurts, 2012: Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta. Universiteit Utrecht. Ellenkamp, G.R, e.a., 2023: Verdronken en teruggewonnen. Actualisatie van de archeologiekaarten van de gemeenten Etten-Leur, Oosterhout, Moerdijk en Drimmelen. RAAP-rapport 6065, Weesp Hattinga, D.W.C., 1744: ‘Atlas van Staats-Brabant; Derde blad van een kopie (in 8 bladen) van een kaart van het gebied, gelegen tussen Steenbergen, Geertruidenberg, Breda en Bergen op Zoom, in 1744 gemaakt door Le Fèvre en du Tour, met hulp van C. Draack, volgens opdracht van de Raad van State aan J.C. Draack. Linksboven: No.III.’ Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC). Beschikbaar op: https://noord- brabant.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=b6414403ef5e4e9aa8875a7c3 66209c6. Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Kemme, A. W. A. (2018).

Gemeente Drimmelen, Made, Geraniumstraat 36 Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P) (BAAC-rapport A-18.0215). BAAC. Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Koopmanschap, H, e.a., 2010: Archeologische Rapporten Oranjewoud 2010/44. Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven in het plangebied 'Prinsenpolder' te Made, gemeente Drimmelen (N.-Br.), Oranjewoud, Heerenveen Leenders, K.A.H.W., 2013: Verdwenen Venen. Actualisering 2013. Woudrichem Locher, W.P. & H. de Bakker, 1990: Bodemkunde van Nederland. Deel 1: Algemene bodemkunde. Malmberg, Den Bosch. Locher, W.P. & H. de Bakker, 1990: Bodemkunde van Nederland. Deel 2: Bodemgeografie. Malmberg, Den Bosch. Louwe Kooijmans,. L.P., P.W. van den Broeke, H. Fokkens, A. van Gijn (red.), 2005: Nederland in de prehistorie. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam. Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff & T.E. Wong, 2003 (red.): De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff. Groningen/Houten. 36 (39) Jongmans, A., e.a. (2013). Landschappen van Nederland. Wageningen Academic Publishers. Renes, J., 1999: Landschappen van Maas en Peel. Een toegepast historisch-geografisch onderzoek in het streekplangebied Noord- en Midden-Limburg. Eisma, Leeuwarden. Stouthamer, E., Cohen, K. M., & Hoek, W. Z. (2015).

De vorming van het land: Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Perspectief Uitgevers. Tebbens, L. A., 2016. Ontstaansgeschiedenis van het landschap, het gebruik en de locatiekeuze. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. In: Ball, 2016 Vos, P. & S. de Vries, 2013: 2e generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0). Utrecht (Deltares). Zwanenburg G.J., 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen. 37 (39) Bronnenlijst Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, april 2025. https://archis.cultureelerfgoed.nl Basisregistratie Ondergrond Catalogus Model grondwaterspiegeldiepte, 2022. Beschikbaar op: https://docs.geostandaarden.nl/bro/wdm/#karakteristieken-van-de- grondwaterspiegeldiepte. Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; internetsite, april 2025. http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, april 2025. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, april 2025. http://www.bodemloket.nl Brabant.nl; internetsite, april 2025. https://www.arcgis.com/apps/instant/sidebar/index.html?appid=cc65ce7c9a66445ea653a58 2f26e4b85 Brabants Historisch Informatiecentrum; internetsite, april 2025.

http://www.bhic.nl Breda en alles daaromheen; internetsite, april 2025 http://www.breda-en-alles-daaromheen.nl BRO - Grondwaterspiegeldiepte Model voor Nederland (50x50 meter grid), 2021: . NGR/Wageningen Environmental Research. Beschikbaar op: https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/757a7c50- 540d-4105-9135-73f09f700743. Cultuurhistorische Waardenkaart van de Provincie Noord-Brabant; internetsite, april 2025. http://www.brabant.nl/kaarten.aspx Data Archiving and Networked Services DANS-Easy; internetsite, april 2025. https://easy.dans.knaw.nl/ui/home Dinoloket; internetsite, april 2025. http://www.dinoloket.nl/ Gemeente Drimmelen; internetsite, april 2025. www.drimmelen.nl Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, april 2025. http://www.ikme.nl/ Kadaster, Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG); internetsite, april 2025. https://www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/1c0dcc64 -91aa-4d44-a9e3-54355556f5e7. 38 (39) Kadaster, Basisregistratie Kadaster (BRK); internetsite, april 2025. https://www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/ff9315c8- f25a-4d01-9245-5cf058314ebf. Kadaster, Basisregistratie Topografie (BRT) (2021) ‘TOP25raster’; internetsite, april 2025. https://www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/api/records/44061dee-c6cf-4a94-8513- 7370867ad32e.

Kadaster, Landelijke Voorziening Beeldmateriaal (2024); internetsite, april 2025. https://www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/c82a783a -9a58-4761-a809-b4c5d90dcd35. Kadaster Topotijdreis; internetsite, april 2025.http://www.topotijdreis.nl/ NGR/Wageningen Environmental Research (2018), ‘BRO - Bodemkaart van Nederland 1:50.000’ internetsite, april 2025. https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search;jsessionid=11F26FB095C 4D0E1D6AC7C8A4B52D94D#/metadata/ed960299-a147-4c1a-bc57-41ff83a2264f. NGR/Wageningen Environmental Research (2019) BRO - Geomorfologische Kaart van Nederland 1:50:000, internetsite, april 2025. https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/459231d0- 7379-4f26-a444-7616e1d888f0. Openbasiskaart.nl, internetsite, april 2025. https://www.openbasiskaart.nl/ Portaal voor ruimtelijke plannen; internetsite, april 2025. http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, april 2025. https://pdokviewer.pdok.nl PDOK/Rijkswaterstaat (2023) ‘Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) WCS’; internetsite, april 2025. https://service.pdok.nl/rws/ahn/wcs/v1_0?SERVICE=WCS&request=GetCapabilities Ruimingskaart; internetsite, april 2025. http://www.beobom.nl/ruimingskaart/ SIKB; internetsite, april 2025.

https://www.sikb.nl Topotijdreis: 200 jaar topografische kaarten; internetsite, april 2025. https://www.topotijdreis.nl Turfdatabank; internetsite, april 2025. http://geoloket.provincieantwerpen.be/HTML5_251_NL/?viewer=extern&LayerTheme=12&e xtent=371183.1034793,6619826.820527,643298.9241744,6793491.748791,102100 VEO Bommenkaart; internetsite, april 2025. http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/ Verstoringsbronnenkaart van de RCE; internetsite, april 2025. 39 (39) https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/bronnen-en- kaarten/overzicht/verstoringsbronnenkaart Wur; internetsite, april 2025. www.bodemdata.nl/themakaarten WUR www.bodemdata.nl/themakaarten; internetsite, april 2025. https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Verstoringsbronnenkaart Kaarten Kaart 1. Het plangebied op de topografische kaart (1:25.000)

Kaart 2. Het plangebied op de kadastrale kaart

Kaart 3. Het plangebied op een luchtfoto uit 2024

Kaart 4. Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart

Kaart 5. Het plangebied op paleogeografische kaarten

Kaart 6. Het plangebied op de Geomorfologische kaart 1:50.000 van Nederland

Kaart 7. Het plangebied op het actueel hoogtebestand (AHN4)

Kaart 8. Het plangebied op de bodemkaart

Kaart 9. Archeologische verwachtingskaart jagers- verzamelaars en prille landbouwers

Kaart 10. Archeologische verwachtingskaart landbouwers

Kaart 11. Archeologische verwachtingskaart staatssamenlevingen

Kaart 12. Archeologische verwachtingskaart alle perioden

Kaart 13. Archeologische waarden en onderzoeken rondom het plangebied

Kaart 14. Het plangebied op de historische kaart uit 1560 Bron: Pieter Sluyter, 1560

Kaart 15. Het plangebied op de historische kaart uit 1747 Bron: Kleyn, 1747 (kopie va kaart uit 1620)

Kaart 16. Het plangebied op de historische kaart uit 1748 Bron: Hattinga, 1748

Kaart 17. Het plangebied op historische kaarten uit de 19 e en 20e eeuw

Kaart 18. Verwachtingskaart op basis van het bureauonderzoek

Kaart 19. Resultaten van het booronderzoek

Kaart 20. Verwachtingskaart op basis van het booronderzoek

Bijlagen Bijlage 1. Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Cal. jaren | 14C jaren | Chronostratigrafie | Pollen | Vegetatie | Archeologische v/n Chr. | zones | perioden 1950 | 0 | Nieuwe tijd 1500 | Vb2 | Loofbos eik en hazelaar Subatlanticum | overheersen | Middeleeuwen 450 | koeler | Vb1 | haagbeuk | Romeinse tijd 0 | vochtiger | veel cultuurplanten 12 Va | rogge, boekweit, | IJzertijd korenbloem 800 815 | 2650 | Loofbos | Bronstijd IVb | eik en hazelaar 2000 | Subboreaal | overheersen koeler | beuk>1% invloed droger | IVa | landbouw (granen) 3755 | 5000 | Neolithicum 4900 | Loofbos Atlanticum | eik, els en hazelaar warm | III | overheersen 5300 | vochtig | in zuiden speelt linde een grote rol 7020 | 8000 | den overheerst | Mesolithicum Boreaal | II | hazelaar, eik, iep, warmer | linde, es 8240 | 9000 | eerst berk en later Preboreaal | I | den overheersend 8800 | warmer 11.755 | 10.150 Late Dryas | LW III | parklandschap 12.745 | 10.800 | dennen- en Laat- | Allerød | LW II | berkenbossen 13.675 | 11.800 | Weichselien | open (Laat- | Vroege Dryas | parklandschap | Laat-Paleolithicum 14.025 | 12.000 | Glaciaal) | LW I open vegetatie met Bølling | kruiden en 15.700 | 13.000 | berkenbomen Midden- | perioden met een 35.000 | Weichselien | poolwoestijn en (Pleniglaciaal) | perioden met een toendra 75.000 Vroeg- | perioden met bos Weichselien | en perioden met (Vroeg- | een subarctisch Glaciaal) | open landschap 115.000 |

Midden-Paleolithicum Eemien | loofbos 130.000 | (warme periode) Saalien (ijstijd) 300.000 Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005). Bijlage 2. | Onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondsten/sporen Booronderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 2193475100 | Oranjewoud BV | 02-04-2008 20 meter ten zuiden van het plangebied Made Prinsenpolder te Made, gemeente Drimmelen X:113.319 / Y:410.115 Op basis van de resultaten van het veldonderzoek is vastgesteld dat het plangebied onderdeel uitmaakt van een dekzandvlakte waarbij lage dekzandruggen niet kunnen worden uitgesloten. Van enig natuurlijk reliëf is aan het oppervlakte niets meer waar te nemen, onder andere dankzij vergravingen en het storten van (bouw)puin in het verleden. Delen van het plangebied kennen enkel nog een AC-profiel.

Een kleiner deel van het plangebied bestond uit een bodemprofiel waarin een restant BE-horizont zichtbaar was (voornamelijk centrale deel van het plangebied). In de noordoost en noordwest hoek van het plangebied zijn vier fragmenten roodbakkend aardewerk aangetroffen in de humeuze bovenlaag (Ap-horizont). De scherven zijn mogelijk met de bemesting van de akkers als nederzettingsafval in het plangebied terechtgekomen. Geadviseerd is een aanvullend proefsleuvenonderzoek te laten uitvoeren. Vondsten | Begin datering | Eind datering 4 fragmenten keramisch roodbakkend geglazuurd | Nieuwe tijd Vroeg | Nieuwe tijd Midden aardewerk Complexen | Begin datering | Eind datering 1 Bewoning (inclusief verdediging) onbepaald | Nieuwe tijd Vroeg | Nieuwe tijd Midden Proefsleuvenonderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 2277497100 | Oranjewoud BV | 19-02-2010 30 meter ten zuidwesten van het plangebied Dahliastraat Made IVO te Made, gemeente Drimmelen X:113.266 / Y:410.132 Het proefsleuvenonderzoek heeft de verwachting uit het eerdere booronderzoek bevestigd. Aan de westzijde van de centraal door het plangebied lopende Dahliastraat bleek een dekzandkop aanwezig. De oostzijde van het plangebied bleek te bestaan uit een beekdalzone. In geen van de twee gebiedsdelen werden archeologische bewoningsresten in de vorm van huisplaatsen aangetroffen.

Wel werden er meerdere sporen aangetroffen die wijze op ontginningsactiviteiten uit de Late Middeleeuwen en/of Nieuwe tijd. Bij gebrek aan goed dateerbaar vondstmateriaal kan het begin van deze ontginning archeologisch niet scherper in tijd worden begrenst. Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn twee archeologische vindplaatsen aangetroffen. De eerste betreft de dekzandkop aan de westzijde van het terrein. De tweede vindplaats betreft twee tankstandplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog die werden aangetroffen in werkput 6 aan de noordzijde van het plangebied. Beide vindplaatsen zijn als niet behoudenswaardig aangemerkt. Op basis van het uitgevoerde onderzoek is derhalve als selectieadvies geen vervolgonderzoek aanbevolen. Geen vondsten aangetroffen of gemeld in ARCHIS Geen grondsporen aangetroffen of gemeld in ARCHIS Geen complexen aangetroffen of gemeld in ARCHIS Booronderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 5537974100 | Synthegra BV | 14-03-2024 40 meter ten oosten van het plangebied Made, gemeente Drimmelen X:113.457 / Y:410.457 De aangetoonde verstoring reikt tot 80 – 100 centimeter onder het maaiveld en heeft tot diep in de C-horizont het bodemprofiel verstoord. De afwezigheid van dekzand in het plangebied is opvallend te noemen, aangezien hier 75 meter ten zuidoosten wel sprake van was. De top van dit dekzand bevond zicht tussen 1,5 en 1,1 meter +NAP.

De top van de vlechtende rivierafzettingen bevond zich tussen 0,4 en 0,0 meter +NAP, wat overeen komt met dit onderzoek (top gemiddeld op 0,3 meter +NAP). Dit betekend dat er waarschijnlijk een pakket dekzand op de vlechtende rivierafzettingen heeft gelegen, maar dat deze is vergraven en opgenomen in het verstoorde pakket wat hier op het pakket vlechtende rivierafzettingen ligt. De conclusie is dan ook dat archeologische resten, met uitzondering van extreem diepe sporen, zijn verstoord met het vergraven van het dekzand. Het enige wat qua sporen nog aan te treffen is zijn de onderkant van diepe sporen als greppels en waterputten. Resten uit de Nieuwe tijd worden niet verwacht binnen het plangebied, omdat het puin wat aangetroffen tot de einddiepte van de verstoring recent is (modern bouwpuin) en het archeologisch relevante gebouw van voor 1744 (Hattinga kaart) had moeten zijn. Geen vondsten aangetroffen of gemeld in ARCHIS Bureauonderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 4660646100 | ADC ArcheoProjecten | 13-01-2019 60 meter ten noordoosten van het plangebied Made, gemeente Drimmelen X:113.495 / Y:410.562 De archeologische verwachting voor onderhavig plangebied kan vooral worden gekoppeld aan oude bebouwing (volgens historische kaarten) en de hiermee samenhangende ontwikkeling van een nederzetting in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Op basis van de ligging langs oude wegen met bebouwing (17e eeuw of ouder) en de ligging aan de rand van de historische kern van Made geldt een middelhoge verwachting voor resten uit de Nieuwe tijd. Door grondbewerking, vervening, en vergravingen in met name de Nieuwe tijd kunnen de bodem en eventuele bewoningssporen zijn verstoord. Ter plaatse van de wegen wordt een omgewerkte en mogelijk deels opgehoogde laag verwacht over een breedte van circa 8 meter en met een dikte van circa 1,5 tot 3 meter onder maaiveld. Ook direct langs de bestaande wegen kunnen bodemverstoringen worden verwacht in verband met leidingen en kabels. Om de gespecificeerde verwachting te toetsen en waar nodig aan te vullen, wordt geadviseerd om een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uit te voeren. Booronderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 2257019100 | Becker en Van de Graaf | 01-09-2009 120 meter ten oosten van het plangebied Achter de Dreef te Made, gemeente Drimmelen X:113.652 / Y:410.344 Het maaiveld ligt in het centrale en westelijke deel op circa +1,8 m NAP, in het door ontgravingen in het midden van de 20e eeuw verlaagde oostelijke deel op circa +1,4 à +1,5 m NAP en in het opgehoogde zuidelijke deel bij de bebouwing aan de Dreef op circa +2,4 m NAP.

In het oostelijke deel (perceel S4151) zullen door ontgravingen de eventuele archeologische waarden van het hoogste niveau zijn verstoord, maar kunnen de eventueel aanwezige dieper reikende delen van sporen van uit dit hoogste niveau nog bewaard zijn gebleven. De voorgenomen graafwerkzaamheden kunnen archeologische waarden in het plangebied bedreigen als die dieper reiken dan circa 130 cm in het hoog gelegen zuidelijke deel bij de bebouwing aan de Dreef en circa 50 cm -mv in de re st van het plangebied. Op basis van de resultaten van het Inventariserend Veldonderzoek wordt geadviseerd om een archeologisch vervolgonderzoek uit te laten voeren in de delen die verstoord zullen gaan worden door de geplande ingrepen. Geen vondsten aangetroffen of gemeld in ARCHIS Proefsleuvenonderzoek | Zaaknummer: | Uitvoerder: | Datum: 2367374100 | Oranjewoud BV | 03-05-2012 120 meter ten oosten van het plangebied De Dreef te Made, gemeente Drimmelen X:113.651 / Y:410.346 Het is opmerkelijk om te zien dat bij de archeologisch (gravende) onderzoeken in de omgeving van Made uit de afgelopen vijf jaar altijd resten zijn aangetroffen van ontginning en landgebruik. De rode draad bij deze sporen is altijd het in gebruik nemen van landbouwgrond of het verbeteren van de bestaande grond ten behoeve van het agrarisch bedrijf.

Bewoningssporen in de vorm van gebouwplattegronden ontbreken vooralsnog maar zeker voor het gebied rondom de kern van Made blijft de trefkans voor dergelijke sporen bij onderzoek binnen de historische kern van Made onverminderd groot. De ontginningssporen lijken te wijzen op een zich vanaf de Late Middeleeuwen steeds groter groeiend akkerareaal waarbij de historische mens steeds meer moeite moest doen om gronden geschikt te krijgen voor het boerenbedrijf. Onderhavig onderzoek aan de Dreef heeft aangetoond dat het akkerareaal vroeg in de Nieuwe tijd in ieder geval al tot hier gevorderd was. Vondsten Begin datering Eind datering 5 fragmenten keramisch roodbakkend geglazuurd aardewerk Nieuwe tijd Vroeg Nieuwe tijd Midden 6 fragmenten keramisch baksteen Nieuwe tijd Midden Nieuwe tijd Midden Sporen Begin datering Eind datering 4 paalgaten/paalkuilen Nieuwe tijd Vroeg Nieuwe tijd Laat 3 kuilen Nieuwe tijd Vroeg Nieuwe tijd Laat 6 greppels/sloten Nieuwe tijd Laat Nieuwe tijd Laat Complexen Begin datering Eind datering 1 akker / tuin Nieuwe tijd Vroeg Nieuwe tijd Midden 2 akker / tuin Nieuwe tijd Vroeg Nieuwe tijd Laat 1 akker / tuin Nieuwe tijd Midden Nieuwe tijd Midden 1 akker / tuin Nieuwe tijd Laat Nieuwe tijd Laat Bureauonderzoek en booronderzoek Zaaknummer: 2329611100 en 2329628100 Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 17-05-2011 130 meter ten westen van het plangebied Haagstraat

(ong.) te Made, gemeente Drimmelen X:113.074 / Y:410.213 Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting is de verwachting voor resten uit het Laat- Paleolithicum en Mesolithicum is middelhoog. De gespecificeerde archeologische verwachting voor resten uit het Neolithicum tot en met de Late Middeleeuwen is laag. De gespecificeerde archeologische verwachting voor resten uit de Nieuwe tijd is middelhoog. Op basis van de waargenomen bodemverstoringen kan worden geconcludeerd dat archeologische waarden niet meer in situ worden verwacht. De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonderzoek, is door het booronderzoek bijgesteld naar laag voor alle perioden. Op grond van de resultaten van het bureau- en veldonderzoek adviseert Econsultancy om het plangebied vrij te geven. Geen vondsten aangetroffen of gemeld in ARCHIS Booronderzoek Zaaknummer: 4607842100 Uitvoerder: BAAC BV Datum: 15-05-2018 150 meter ten zuidwesten van het plangebied Made, gemeente Drimmelen X:113.093 / Y:410.054 De bodemopbouw van het plangebied wordt gekenmerkt door een antropogeen plaggendek van 45 à 70 cm dik. In vrijwel alle boringen gaat deze naar beneden toe abrupt over in de natuurlijke afzettingen, bestaande uit zwak siltig, matig fijn dekzand. In de top van de natuurlijke afzettingen was (het restant van) een BC- of C-horizont aanwezig.

Dit betekent dat de top van de oorspronkelijke natuurlijke bodem niet meer intact is. Hoogstwaarschijnlijk is deze met het opbrengen van het plaggendek tot in de BC- of C-horizont verploegd of omgezet. In het plangebied is geen sprake van omvangrijke verstoringen zoals bij veel van de omliggende onderzoeken het geval was. Wel is de oorspronkelijke podzolbodem grotendeels verploegd/omgezet tot in de BC-of C-horizont. In het centrale deel van het plangebied (de locaties van de voormalige stallen), wordt de kans aannemelijk geacht dat de ondergrond is verstoord. Dit betekent dat: - de hoge verwachting (op basis van het bureauonderzoek) voor archeologische vindplaatsen van jager-verzamelaars uit de periode Laat Paleolithicum tot (vroeg/midden) Neolithicum kan worden bijgesteld naar een middelhoge/lage verwachting. Het niveau waarop eventuele de vondsten worden verwacht (A-, E- of B-horizont) blijkt niet meer intact; - de middelhoge verwachting (op basis van het bureauonderzoek) voor vindplaatsen van landbouwers uit de periode (laat) Neolithicum en Bronstijd blijft gehandhaafd.

Eventueel aanwezige sporen kunnen nog aanwezig zijn in de BC- of C- horizont; - de lage verwachting (op basis van het bureauonderzoek) voor vindplaatsen uit de periode IJzertijd tot en met Late Middeleeuwen A blijft gehandhaafd; - de lage verwachting (op basis van het bureauonderzoek) voor bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd blijft gehandhaafd , evenals de hoge verwachting ten aanzien van sporen die samenhangen met het landgebruik of de veenontginning. Eventueel aanwezige resten worden bedreigd door de voorgenomen woningbouwplannen. Voor het noordelijke en zuidelijke deel van het plangebied een vervolgstap uit het proces van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) noodzakelijk geacht. Geadviseerd wordt om een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P) uit te voeren. Geen vondsten aangetroffen of gemeld in ARCHIS Proefsleuvenonderzoek Zaaknummer: 4628092100 Uitvoerder: BAAC BV Datum: 14-08-2018 160 meter ten zuidwesten van het plangebied Made, gemeente Drimmelen X:113.128 / Y:410.030 In opdracht van Janssen de Jong Projectontwikkeling B.V heeft BAAC bv (onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie) een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in plangebied Geraniumstraat 36 te Made gemeente Drimmelen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://drimmelen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/141ad20b-894b-4e81-89ba-bd05580852a9?agendaItemId=7051f087-f3a4-4f6b-8ac2-6d04a4459d5b