[2026008355] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 7 motivering - Archeologisch onderzoek
Tekst van het document
Rapport Projectnummer: 51027994 Referentienummer: Rapport archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Made Noordwest (51027994) (versie D1) Datum: 25-06-2025 Archeologisch onderzoek plangebied Made Noordwest te Made, gemeente Drimmelen Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek SWECO ARCHEOLOGISCHE RAPPORT 51027994 Versie | Status | Datum C2 | Oplevering concept aan opdrachtgever voor | 30-05-2025 beoordeling bevoegde overheid D1 | Definitief na goedkeuring bevoegde overheid | 25-06-2025 Sweco | Drs. M. Stiekema | Sweco Nederland B.V. | Sweco Rijksweg Noord 39 | Consultant Archeologie | T +31 88 811 66 00 | Rijksweg Noord 39 6071 KS Swalmen | T +31 (0)6-19478879 | Handelsregister 30129769 | 6071 KS Swalmen Statutair gevestigd te De Bilt www.sweco.nl 2 (39) Verantwoording Titel Archeologisch onderzoek plangebied Made Noordwest te Made, gemeente Drimmelen Subtitel ISSN-nummer Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek SWECO ARCHEOLOGISCHE RAPPORTEN 2468-4813 Projectnummer 51027994 Referentienummer Rapport archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Made Noordwest (51027994) (versie 2) Revisie D1 Datum 25-06-2025 Auteur Drs. M. Stiekema senior KNA prospector (actornummer 32138595) E-mailadres martijn.stiekema@sweco.nl Gecontroleerd door Drs. A.H.
Schutte senior KNA prospector (actornummer 43842407) Paraaf gecontroleerd Goedgekeurd door Drs. T.H.L. Hos Teammanager Paraaf goedgekeurd Sweco voert archeologisch onderzoek uit onder procescertificaat SIKB BRL 4000 ’Archeologie’ (KNA versie 4.1) en de protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004. De archeologische werkzaamheden worden uitgevoerd in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm van de Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1). Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronn en niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Sweco voor het verkrijgen van historis che informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Sweco niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.
Administratieve gegevens Uitvoerder | Sweco Provincie | Noord-Brabant Gemeente | Drimmelen Plaats | Made Toponiem | Made Noordwest Kaartbladnummer | 44D Kadastrale gegevens | gemeente Made en Drimmelen, sectie T, nummer 294, 296, 868 (ged.), 1633, 3030 en 3049 x/y-coördinaten (centrum) | x: 113.290 y:410.425 Opdrachtgever | VORM Conceptwoningen B.V. Onderzoeksmeldingsnummer Archis3 | 5751287100 Archis monumentnummer | N.v.t. Archis waarnemingsnummer | N.v.t. Archeoregio NOaA | Brabants zandgebied Oppervlakte plangebied | Circa 6 hectare Bevoegde overheid | Gemeente Drimmelen | T.:140162 t.a.v. Mevr. L. Winkelmolen | E: lwinkelmolen@drimmelen.nl Postbus 19 4920 AA Made Deskundige namens de bevoegde overheid | Regioarcheologen Regio | T: 06-21150049 Projectmedewerker(s) | West-Brabant | E: regioarcheologie@west- Postbus 503 | brabant.eu 4870 AM Etten-Leur Periode van uitvoering | Maart-april 2025 Beheer en plaats van documentatie | Sweco / Provinciaal Archeologisch Depot Noord-Brabant 3 (39) Inhoudsopgave Samenvatting ......................................................................................................................... 6 1 | Inleiding ..................................................................................................................
8 1.1 | Aanleiding van het onderzoek ................................................................................. 8 1.2 | Methodiek ................................................................................................................ 8 1.3 | Doelstelling onderzoek ............................................................................................ 8 1.4 | Uitvoeringsperiode en controle ................................................................................ 8 2 | Bureauonderzoek .................................................................................................. 8 2.1 | Inleiding ................................................................................................................... 8 2.2 | Doelstelling en vraagstelling .................................................................................... 9 2.3 | Afbakeningen plangebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik ........................... 9 2.4 | Vigerend beleid ...................................................................................................... 10 2.5 | Milieuhygiënische situatie ...................................................................................... 11 2.6 | Aardwetenschappelijke gegevens .........................................................................
11 2.7 | Archeologische waarden ....................................................................................... 15 2.8 | Andere bronnen ..................................................................................................... 18 2.9 | Historische situatie................................................................................................. 18 2.10 | Bouwhistorische gegevens .................................................................................... 22 2.11 | Tweede Wereldoorlog ........................................................................................... 23 2.12 | Heemkunde Vereniging ......................................................................................... 24 2.13 | KLIC-gegevens ...................................................................................................... 25 2.14 | Bodemverstoring.................................................................................................... 25 2.15 | Gespecificeerde archeologisch verwachting ......................................................... 25 2.16 | Conclusie en advies bureauonderzoek ................................................................. 29 3 | Inventariserend Veldonderzoek .........................................................................
30 3.1 | Inleiding ................................................................................................................. 30 3.2 | Doelstelling en vraagstelling .................................................................................. 30 3.3 | Werkwijze .............................................................................................................. 30 3.4 | Resultaten en interpretatie .................................................................................... 31 3.5 | Conclusie veldonderzoek ...................................................................................... 33 4 | Conclusie en advies ............................................................................................ 33 Literatuurlijst ........................................................................................................................ 35 Bronnenlijst .......................................................................................................................... 37 Kaarten 40 Bijlagen 62 4 (39) Tabellen Tabel 2-1 | Aardwetenschappelijke informatie Tabel 2-2 | Grondwatertrappenindeling Tabel 2-3 | Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Tabel 2-4 | Verleende bouwvergunningen Tabel 2-5 | Gespecificeerde archeologische verwachting Kaarten Kaart 1. | Het plangebied op de topografische kaart (1:25.000) Kaart 2.
| Het plangebied op de kadastrale kaart Kaart 3. | Het plangebied op een luchtfoto uit 2024 Kaart 4. | Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart Kaart 5. | Het plangebied op paleogeografische kaarten Kaart 6. | Het plangebied op de Geomorfologische kaart 1:50.000 van Nederland Kaart 7. | Het plangebied op het actueel hoogtebestand (AHN4) Kaart 8. | Het plangebied op de bodemkaart Kaart 9. | Archeologische verwachtingskaart jagers-verzamelaars en prille landbouwers Kaart 10. | Archeologische verwachtingskaart landbouwers Kaart 11. | Archeologische verwachtingskaart staatssamenlevingen Kaart 12. | Archeologische verwachtingskaart alle perioden Kaart 13. | Archeologische waarden en onderzoeken rondom het plangebied Kaart 14. | Het plangebied op de historische kaart uit 1560 Kaart 15. | Het plangebied op de historische kaart uit 1747 Kaart 16. | Het plangebied op de historische kaart uit 1748 Kaart 17. | Het plangebied op historische kaarten uit de 19e en 20e eeuw Kaart 18. | Verwachtingskaart op basis van het bureauonderzoek Kaart 19. | Resultaten van het booronderzoek Kaart 20. | Verwachtingskaart op basis van het booronderzoek Bijlagen Bijlage 1. | Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Bijlage 2. | Onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondsten/sporen Bijlage 3. | Bewoningsgeschiedenis van Nederland Bijlage 4. | AMZ-cyclus Bijlage 5.
| Boorstaten 5 (39) 6 (39) Samenvatting Inleiding Sweco heeft in opdracht van VORM Conceptwoningen B.V. in maart en april 2025 een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) door middel van boringen uitgevoerd voor een plangebied gelegen aan de Made Noordwest te Made in de gemeente Drimmelen. De initiatiefnemer heeft het voornemen woningbouw in het plangebied te ontwikkelen. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken dient in het kader van de omgevingswet en de hierbij behorende onderliggende regelgeving inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden. Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende en verwachte archeologische waarden. Het inventariserend veldonderzoek (IVO- overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen.
Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing noodzakelijk is. Verwachting Uit het bureauonderzoek blijkt dat het plangebied een zeer lage tot lage gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Laat Paleolithicum - Mesolithicum, een zeer lage tot middelhoge gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Neolithicum - Vroege Middeleeuwen en een zeer lage tot hoge gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Resultaten veldonderzoek Uit het verkennend booronderzoek komt naar voren dat de meest intacte podzolprofielen met name op de noordelijke helft van het plangebied worden aangetroffen en de meest afgetopte profielen met name in het zuid- tot zuidoostelijke deel van het plangebied.
Ui t de ruimtelijke spreiding van de diepte waarop de top van de intacte dekzandafzettingen zijn aangetroffen (wat overeenkomt met de verstoringsdiepte), blijkt dat deze bij een groot deel van de boringen tussen de 40 en 60 cm -mv ligt, met uitschieters naar 30 tot 100 cm -mv. Over het gehele plangebied gezien lijken er geen zones te herkennen waar de bodemverstoring sterk afwijkt van de rest van het plangebied. De reden dat in het zuiden en zuidoosten de bodemprofielen relatief dieper zijn verstoord tot onder de oorspronkelijke podzolprofielen hangt vermoedelijk samen met de oorspronkelijk hogere ligging op een dekzandrug; in het lager gelegen noorden van het plangebied is de laagte mogelijk meer afgedekt geweest met een eerdlaag waardoor de top van de oorspronkelijke dekzandafzettingen beter is beschermd van latere graaf- en ploegactiviteiten. Op basis van de grotendeels afgetopte bodemopbouw tot in de C-horizont voor het zuiden van het plangebied kan de middelhoge verwachting voor resten van jagers en verzamelaars uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum worden bijgesteld naar laag. Eventuele r esten uit 7 (39) deze perioden werden verwacht in de top van een intacte E- en B-horizont, die hier beide niet meer aanwezig zijn.
De aftopping is niet dusdanig diep dat archeologische resten van landbouwers uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd hier niet meer worden verwacht. De middelhoge verwachtingswaarde voor resten uit het Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen en de hoge verwachtingswaarde voor resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd blijft daarom staan voor het zuiden van het plangebied Op basis van de boringen in het noorden van het plangebied is het ontgronde deel met een zeer lage verwachting voor alle perioden iets verkleind. Hierbij is ook gebruik gemaakt van het AHN, waarop een soort van kleine steilrand zichtbaar is. Voor de rest van het plangebied zijn bij het veldonderzoek geen aanwijzingen aangetroffen om de lage verwachting voor archeologische resten (met uitzondering van ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd) bij te stellen. Advies Gezien de in dit onderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek voor het zuidelijke deel van het plangebied. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen.
Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. In overleg met het bevoegd gezag kan bij dit onderzoek dan wel Programma van Eisen ook aandacht worden gegeven aan de resten van ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd die in het centrale deel van het plangebied worden verwacht. Bij een aanvullend onderzoek moet rekening worden gehouden met de voor explosieven verdachte locaties binnen het plangebied, eventueel in de vorm van explosievenbegeleiding bij het aanleggen van proefsleuven. Bovenstaand advies is van Sweco. Er is, op grond van de gebruikte onderzoeksmethode, geprobeerd een zo gefundeerd mogelijk advies te geven. Over de aan- of afwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig uitsluitsel wor den gegeven. Aan dit advies kunnen geen rechten worden ontleend. De resultaten van dit onderzoek zullen eerst moeten worden beoordeeld door (de deskundigen namens) het bevoegd gezag, die vervolgens het advies over neemt of niet. Als het plangebied nu of in de toekomst door de gemeente Drimmelen wordt vrijgegeven voor bodemroerende werkzaamheden, dan blijft er, volgens artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016, een meldingsplicht bestaan.
Eventuele archeologische resten die bij werkzaamheden worden aangetroffen moeten worden gemeld bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het is verder raadzaam om ook de gemeente Drimmelen op de hoogte te stellen. De Omgevingswet regelt dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang, niet alleen de minister van OCW, maar ook de gemeente bevoegd is om bodemverstorende werkzaamheden stil te leggen. 8 (39) 1 Inleiding 1.1 Aanleiding van het onderzoek In opdracht van VORM Conceptwoningen B.V. heeft Sweco een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) uitgevoerd naar de locatie Made Noordwest te Made, gemeente Drimmelen (zie kaart 1). De initiatiefnemer heeft het voornemen woningbouw in het plangebied te ontwikkelen , waarvoor een wijziging van het omgevingsplan wordt opgesteld. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken dient in het kader van de omgevingswet en de hierbij behorende onderliggende regelgeving inzichtelijk worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht en wat het effect is van eventuele ingrepen op deze archeologische waarden.
1.2 Methodiek Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 2) en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 3). Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 4). Dit rapport betreft een standaardrapport zoals genoemd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie. In dit rapport zijn de eisen en specificaties van BRL4000 protocol 4002 en 4003 (IVO-O) samengevoegd. 1.3 Doelstelling onderzoek De bodemingrepen die gepaard gaan met de geplande werkzaamheden zullen eventueel aanwezige archeologische resten in de bodem verstoren en/of vernietigen. Derhalve dienen voorafgaand aan die werkzaamheden de archeologische waarden binnen het plangebied in kaart te worden gebracht. 1.4 Uitvoeringsperiode en controle Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in maart en april 2025 door drs. M. Stiekema (Senior KNA Prospector) en K. Gerrist en N. Koenen (veldmedewerkers). Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (Senior KNA Prospector) en goedgekeurd door drs. T.H.L. Hos (Teamleider).
2 Bureauonderzoek 2.1 Inleiding Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 19‑02‑2018) en volgens de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 19 ‑02‑2018, protocol 4002), die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda.1 Dit protocol bestaat uit elf processtappen: 1. Afbakenen plan- en onderzoeksgebied en vaststellen consequenties toekomstig gebruik (LS01) 2. Aanmelden onderzoek bij Archis 1 SIKB. 9 (39) 3. Vermelden (en toepassen) overheidsbeleid (LS01) 4. Beschrijven huidig gebruik en toekomstige situatie (LS02) 5. Beschrijven historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03) 6. Beschrijven mogelijke aanwezigheid bouwhistorische waarden ondergrond (LS02, LS03, LS04) 7. Beschrijven bekende archeologische en aardwetenschappelijke kenmerken (LS04) 8. Opstellen gespecificeerde verwachting en formuleren onderzoeksstrategie (LS05) 9. Opstellen standaardrapport bureauonderzoek (LS06) 10. Aanleveren standaardrapport - afmelden onderzoek in Archis 11. Aanleveren digitale gegevens bij e-depot (DS05) Processtappen 1 tot en met 7 leveren gegevens op basis waarvan de gespecificeerde verwachting (stap 8) wordt opgesteld. Deze stappen worden behandeld in paragraaf 1.1 en hoofdstuk 2.
Processtap 9 resulteert in het voorliggende rapport. Processtappen 10 en 11 hebben betrekking op het openbaar maken van het bureauonderzoek voor derden bij onder meer Archis en het e-Depot. Bij de uitvoering van het bureauonderzoek is niet afgeweken van de BRL. Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn onder andere de volgende bronnen geraadpleegd: • het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); • de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); • geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; • de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket); • literatuur en historisch kaartmateriaal; • bouwhistorische gegevens; • een recente topografische kaart; • recente luchtfoto’s; • het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4); • de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Noord-Brabant; • de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Drimmelen; • de richtlijnen van de regio West-Brabant; • plaatselijke (amateur-)archeoloog c.q. heemkundevereniging. 2.2 Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens.
Aan de hand van deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. De vraagstelling voor het onderzoek is: welke archeologische waarden zijn in het plangebied (mogelijk) aanwezig of kunnen worden verwacht? 2.3 Afbakeningen plangebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik 2.3.1 Afbakening plan- en onderzoeksgebied Het plangebied is het gebied waarbinnen de ruimtelijke ontwikkeling plaats vindt. Het onderzoeksgebied is het gebied waarbinnen voor het bureauonderzoek relevante informatie wordt verzameld. Dit is het gebied in een straal van circa 500 meter rondom het plangebied. 10 (39) Het plangebied ligt aan de Haagstraat, Dahliastraat en Vierendeelstraat, in het buiteng ebied ten noordwesten van Made in de gemeente Drimmelen (zie kaart 1) en heeft een oppervlak van circa 6 hectare. Het maaiveld ligt volgens het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN4) rond 1,5 meter +NAP en de centrumcoördinaten van het plangebied zijn X: 113.291 en Y: 410.425. Het plangebied is kadastraal bekend als gemeente Made en Drimmelen, sectie T, nummer 294, 296, 868 (ged.), 1633, 3030 en 3049 (zie kaart 2). 2.3.2 Huidig gebruik van het plangebied Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens.
Het plangebied is grotendeels in gebruik als grasland (zie kaart 3). Het plangebied wordt van west naar oost doorsneden door de (onverharde) Vierendeelstraat. Centraal in het plangebied bevind zich een loods (Vierendeelstraat 7). Het noordoostelijke deel van het plangebied is in gebruik als on verhard erf. Ten westen en zuiden van het plangebied bevinden zich respectievelijk de doorgaande wegen Dahliastraat en Haagstraat. Ten oosten van het plangebied bevinden zich woningen met direct ten oosten daarvan de Prinsenpolderstraat. Ten noorden van het plangebied bevinden zich weilanden en een agrarisch bedrijf aan de Dahlisatraat. 2.3.3 Toekomstig gebruik van het plangebied Het toekomstige gebruik/inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben voor het vervolgtraject. De toekomstige inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in- /ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied is de realisatie van woningbouw gepland. Het oppervlak en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw zijn nog niet bekend. De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. 2.4 Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan.
In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Parapluplan Archeologie (d.d. 2023) van de gemeente Drimmelen.2 De dubbelbestemmingen zijn één op één overgenomen van de archeologische beleidskaart van de gemeente Drimmelen en de bijbehorende beleidsnota (zie ook de archeologisc he verwachtingen in paragraaf 2.7.1). Volgens de beleidskaart (zie kaart 4) ligt het plangebied grotendeels in een gebied met een wisselend lage en hoge archeologische verwachting: Het grootste centrale deel van het plangebied ligt binnen Waarde 5: Kans op vindplaatsen gerelateerd aan begraving en/of economische en infrastructurele activiteiten, Kans op vindplaatsen gerelateerd aan natte context (ook kreken, havens en vaarten), Polder ouder dan 1550 met kans op sporen van zowel middeleeuwse veenontginning als uit de 2 Portaal voor Ruimtelijke Plannen.
inpolderingsperiode of Polder jonger dan 1550 met kans op ontginningssporen uit de inpolderingsperiode. De noordelijke rand van het plangebied valt binnen Waarde 6: Lage kans op vindplaatsen, Na onderzoek volledig vrijgegeven of opgegraven of Verstoord. De zuidelijke rand ligt binnen Waarde 3a: Hoge kans op vindplaatsen van jager- verzamelaars (aan het maaiveld) en kans op door stuifzand afgedekt landschap met intacte vindplaatsen en Waarde 4: Kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning van landbouwers en/of staatssamenlevingen (ook crevasses). De zuidoostelijke hoek van het plangebied ligt binnen een gebied met Waarde 2: Archeologisch monument, Archeologische vindplaats (incl. bufferzone), Archeologische structuur of Archeologisch relevant cultuurhistorisch element (incl. erven en bewoningskernen). Volgens de beleidsregels geldt er een onderzoeksplicht bij vergunningplichtige bodemingrepen groter dan respectievelijk 10.000 m2 (bij Waarde 5) tot 100 m2 (bij Waarde 2) en dieper dan 40 cm -mv. Bij meerdere verwachtingswaarden binnen een plangebied wordt uitgegaan van de kleinste ondergrens.3 2.5 | Milieuhygiënische situatie Te gelijker tijd met het archeologisch bureauonderzoek wordt er voor het plangebied een milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd door Aveco de Bondt.
De resultaten van het milieuhygiënisch bodemonderzoek waren ten tijde van het uitvoeren van dit archeologisch bureauonderzoek nog niet bekend. 2.6 | Aardwetenschappelijke gegevens Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. Tabel 2-1 | Aardwetenschappelijke informatie Bron | Informatie Geologie4 | Formatie van Sterksel; Rijn- en Rijn-Maasafzettingen, overwegend grofkorrelig Stroomgordel5 | Vroeg- en middenpleniglaciale terrassen (40.000-20.000 BP) Paleogeografische | Pleistoceen (dek)zand tot circa 500 v. Chr (zuidoosten tot 1000 na Chr), daarna kaarten6 | afdekking met veen. Veen ontgonnen tussen 1500 en 1850. Geomorfologie7 | Ontgonnen veenvlakte (M81) en bebouwd gebied Bodemkunde8 | Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand (cHn21) en bebouwd gebied Grondwatertrap9 | VI 3 Ellenkamp, e.a., 2023 4 De Mulder et al., 2003 / TNO-GDN, 2021 5 Cohen et al., 2012. 6 Vos & de Vries, 2013. 7 NGR/Wageningen Environmental Research (2019). 8 NGR/Wageningen Environmental Research (2018).
9 BRO - Grondwaterspiegeldiepte Model voor Nederland (50x50 meter grid), 2021 / BRO Grondwaterspiegeldiepte Model, NGR/WER, 2021. 11 (39) 12 (39) 2.6.1 Landschappelijke ontwikkeling De landschappelijke ontwikkeling zal worden beschreven aan de hand van enkele standaardwerken.10 Het plangebied ligt in het Brabants zandgebied, ten westen van de Centrale Slenk. Ten westen van de Centrale Slenk worden drie terrasniveaus onderscheiden. Van oost naar west en van jong naar oud zijn dit de afzettingen van de Formatie van Sterksel, de Formatie van Stramproy en de Formatie van Waalre. Doordat de terrassen in een tektonisch opheffingsgebied liggen, vond er tijdens de ijstijden voornameli jk erosie plaats, waardoor de rivierafzettingen dicht aan het maaiveld blijven liggen en niet werden afgedekt door jongere afzettingen. Tijdens de interglacialen is de bodem vastgelegd door vegetatie en vond er weinig erosie plaats. Het plangebied ligt op een hoge rug, in het oosten begrensd door de westelijke Rijenbreuk. Ten oosten van de breuklijn ligt het maaiveld lager. Aan of nabij het maaiveld komen in dit gebied afzettingen van de Formatie van Sterksel voor. 11 Deze afzettingen zijn door de Rijn en Maas afgezet in het Vroeg- en Middenpleniglaciaal (40.000-20.000 BP) . Het plangebied bevindt zich binnen een gebied met aan het maaiveld een dek met overwegend afzettingen van de Formatie van Boxtel.
De afzettingen van de Formatie van Boxtel zijn afgezet gedurende de laatste ijstijd, toen de wind vrij spel had in het verplaatsen van zand en silt. Over een groot deel van Nederland werd een pakket dekzand afgezet. 12 Er ontstonden duidelijke hoogteverschillen, waarbij reliëfverschillen kleiner dan 1,5 meter dekzandplateaus worden genoemd en grotere hoogteverschillen dekzandruggen of dekzandkopjes genoemd worden. Dekzandafzettingen die zijn afgezet tijdens het Laat- Glaciaal zorgden voor nivellering van het landschap door laagtes in het landschap op te vullen. Het dekzand, dat in het plangebied aan het oppervlak wordt aangetroffen, wordt ook wel het Laagpakket van Wierden genoemd, welke behoort tot de Formatie van Boxtel. 13 Het water van de in het voorjaar smeltende sneeuwmassa´s erodeerde een deel van de dekzandruggen, waarna afzetting plaatsvond in de lagere delen van het landschap als vlaktes van verspoelde dekzanden. In het eerste deel van de huidige warme periode, het Holoceen (vanaf 10.000 jaar geleden), raakte het pleistocene landschap begroeid en komt er, met uitzondering van de beekdalen, een einde aan de sedimentatie en vindt bodemvorming plaats. In de laaggelegen beekdalen ontstaan voornamelijk beek- en gooreerdgronden, terwijl in de hogere zandgronden podzolbodems ontstaan.
In de loop van het Holoceen vernat het klimaat en in combinatie met een stijgende grondwaterspiegel vindt op grote schaal veenvorming plaats; eerst in de rivierdalen, later ook in de zandgebieden daaromheen. Dit veen wordt tot de Formatie van Nieuwkoop gerekend. Door de vernatting van het gebied, al ruim voordat er daadwerkelijk veenvorming plaatsvindt, wordt het gebied minder geschikt voor bewoning. In de Late Middeleeuwen wordt het veengebied ontgonnen en vindt op grote schaal turfwinning plaats. Het veen verdwijnt grotendeels en de pleistocene zanden komen weer aan het maaiveld te liggen. Op kaart 5 is de paleogeografische ontwikkeling van het plangebied tijdens het Holoceen weergegeven. Het plangebied ligt aan het begin van het Holoceen (kaart 5A) midden op een relatief hoge rug, een uitloper van de hoger gelegen Brabantse zandgronden tussen de dalen van de Mark in het westen en de Donge in het oosten. Al tijdens het Mesolithicum vindt er in de dalen veengroei plaats (kaart 5B), maar het duurt nog tot de IJzertijd (kaart 10 Mulder e.a., 2003; Cohen et al., 2012; Jongmans e.a., 2013; Stouthamer e.a., 2015; Ball e.a., 2016 11 De Mulder e.a., 2003 12 Berendsen, 2008 13 De Mulder et al., 2003. 13 (39) 5F) voordat het veen de directe omgeving van Made heeft bereikt.
Volgens de paleogeografische kaarten is het hoogste deel van de rug, waar Made ligt, niet door veen bedekt geraakt. Het plangebied ligt op de overgang van de zandrug en het veengebied en is volgens de kaart in de IJzertijd grotendeels overdekt geraakt met veen. In de Middeleeuwen breidt het veengebied zich nog verder uit waardoor ook het hoger gelegen zuidoosten van het plangebied in het veengebied komt te liggen. Enkel het hoogste deel van de zandrug op circa 500 meter ten zuidoosten van het plangebied raakt niet bedekt met veen (zie kaart 5 J). Vanaf de Late Middeleeuwen wordt het veengebied ontgonnen en tussen 1500 (kaart 5K ) en 1850 n. Chr. (kaart 5L) verdwijnt al het veen in de omgeving van Made. Door de winning van het turf zijn de oudere dekzanden en terrasafzettingen wederom aan het maaiveld komen te liggen.14 2.6.2 DINO Het Dinoloket15 is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo- elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO.
In het Dinoloket zijn enkele boringen uit de omgeving van het plangebied bestudeerd.16 Hieruit blijkt dat de ondergrond bestaat uit een pakket van matig fijne (dek)zandafzettingen van circa 1,5 - 3 meter dik op grindige (rivier)zandafzettingen. 2.6.3 Geomorfologie De geomorfologische kaart van Nederland geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Op de geomorfologische kaart ligt het plangebied op grotendeels op een ontgonnen veenvlakte (M81) (zie kaart 6). De venen van westelijk Nederland zijn, voor zover niet als brandstof of voor zoutwinning gebruikt, na de ontginning in de Middeleeuwen sterk geklonken. Kenmerkend voor deze gebieden is de opstrekkende cope-verkaveling, met een dichtpatroon van parallelle sloten met hoge waterstanden. De tussenliggende kavels hebben dikwijls een hol profiel als gevolg een sterkere oxidatie en bodemdaling ten opzichte van de naast liggende slootranden. Het veen is soms met een dunne laag klei of zand bedekt, waarvan de herkomst niet altijd te achterhalen valt. 17 Doordat de zuidelijke en oostelijke rand van het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Drimmelen liggen, is de geomorfologie hier niet gekarteerd.
Uit extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het plangebied is het aannemelijk dat deze randen ook op een ontgonnen veenvlakte liggen (zie kaart 6).18 2.6.4 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) Het Actueel Hoogtebestand Nederland19 vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN4 ligt de kern van Made op een iets hoger gelegen rug in het landschap. Het plangebied ligt weer op de noordelijke flank hiervan (zie kaart 7). Het plangebied zelf kan in meerdere van west naar oost lopende zones worden onderverdeeld. Het zuiden van het plangebied ligt met circa 2 meter +NAP het hoogste. Het centrale deel van het plangebied 14 Vos & de Vries, 2013. 15 Dinoloket. 16 DINO boornummers B55D0624, B44D0693 en B44D0694. 17 NGR/Wageningen Environmental Research (2019). 18 NGR/Wageningen Environmental Research (2019). 19 PDOK/Rijkswaterstaat (2023) ‘Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4) WCS. 14 (39) vormt een grote vlakte met een maaiveldhoogte van circa 1,2 meter +NAP, met centraal in het midden een iets hoger gelegen agrarisch bedrijf. De noordelijke rand van het plangebied is het laagst gelegen met een maaiveldhoogte van circa 0,7 meter +NAP.
Tussen deze laagte en de middelhoogte vlakte ten zuiden hiervan bevindt zich een kleine steilrand welke oploopt tot 1,7 meter +NAP. 2.6.5 Bodemkunde Op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is een groot deel van het plangebied gekarteerd als laarpodzolgrond (zie kaart 8).20 Doordat de zuidelijke en oostelijke rand van het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Drimmelen liggen, is de bodem hier niet gekarteerd. Uit extrapolatie van bodemgegevens buiten het plangebied is het aannemelijk dat deze delen van het plangebied zich ook binnen een gebied met laarpodzolbodems bevinden. Laarpodzolgronden zijn humuspodzolbodems zonder ijzerhuidjes en met een matig dikke (30 – 50 cm) humushoudende bovengrond, die in de Late Middeleeuwen vanaf de ontginning is ontstaan door plaggenbemesting.21 Kenmerkend voor laarpodzolbodems is een humusinspoelingshorizont (Bh(s)-horizont). De bovengrond bestaat uit leemarm of zwak lemig fijn zand (code cHN21). 2.6.6 Boringen en/of sonderingen In het plangebied zijn in het kader van andere bodemonderzoeken (nog) geen boringen dan wel sonderingen gezet waarvan de resultaten gebruikt kunnen worden voor dit bureauonderzoek. 2.6.7 Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan.
Het grondwaterpeil geeft een indicatie over de geschiktheid van de bodem voor agrarisch gebruik en is eveneens een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten; hoe beter de ontwatering, hoe slechter de conservering De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstand en gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. De watertrappen op de bodemkaart zijn echter gebaseerd op (sub)recente metingen. Er dient rekening te worden gehouden met de invloed van natuurlijke veranderingen en de mens, die bijgedragen hebben aan de huidige grondwaterstand. De huidige grondwaterstand kan aldus sterk afwijken van die in de prehistorie en historische perioden. Wanneer de grondwaterstand door verstoringen verandert, kan dat ernstige gevolgen hebben voor het in de bodem aanwezige bodemarchief. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) weergegeven. Tabel 2.2 geeft een overzicht van de klassengrenzen die worden aangehouden bij de indeling van de grondwatertrappen. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII van respectievelijk extreem nat tot extreem droog.
Bij sommige grondwatertrappen is een * weergegeven: het gaat hier om tussenliggende grondwatertrappen die een drogere variant vertegenwoordigen. 20 NGR/Wageningen Environmental Research (2018). 21 Jongmans e.a., 2013 15 (39) Tabel 2-2 Grondwatertrappenindeling22 Grondwatertrap I II' III' IV V' VI VII" VIII GLG in cm -mv (<20) (<40) <40 >40 >40 40-80 >80 >140 GHG in cm -mv <50 50-80 80-120 80-120 >120 >120 (>160) ') Bij deze grondwatertrappen wordt een droger deel onderscheiden ") Een met een * achter de code als onderverdeling aangegeven "zeer droog deel" heeft een GHG dieper dan 140 cm beneden maaiveld Het plangebied bevindt zich in een gebied dat wordt gekenmerkt met een grondwatertrap VI.23 De conservering van metalen en organische resten zal in het plangebied, vanwege de grondwaterstand, niet optimaal zijn. Omdat het plangebied op zand ligt en de toekomstige bebouwing maar op een beperkt deel van het plangebied zal plaatsvinden wordt niet verwacht dat het toekomstig grondwaterpeil zal worden beïnvloed. 2.7 Archeologische waarden Om inzicht te krijgen in bekende archeologische waarden in de omgeving van het plangebied is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven.
Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS3), de online database van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.24 Deze database bevat onder meer informatie over archeologische onderzoeken, vondstmeldingen en archeologische monumentterreinen. In kaart 10 zijn de archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied weer gegeven. Vanwege het grote aantal archeologische onderzoeken dat al in de omgeving van het plangebied is uitgevoerd wordt vooralsnog gekeken naar de waarden binnen een straal van 250 meter rondom het plangebied. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. 2.7.1 Archeologische Periodenkaarten De gemeente Drimmelen is als onderdeel van de regio West-Brabant een gebied waar het landschap door zowel natuurlijke processen als menselijk handelen een turbulente geschiedenis kent. Om de archeologische verwachting van dit gebied duidelijk in beeld te brengen, zijn er verschillende kaarten opgesteld25: Landschappelijke basiskaart - Pleistoceen: Het plangebied bevindt zich grotendeels op een dekzandvlakte tussen twee dekzandruggen in het noorden en zuiden. Zowel de zuidelijke als de noordelijke rand van het plangebied liggen deels op een dekzandrig.
Landschappelijke basiskaart - Holoceen: Het gehele plangebied ligt in een gebied met pleistoceen zand aan het maaiveld. Archeologische basisgegevens: Binnen het plangebied zijn geen archeologische onderzoeken en waarden bekend. Met name ten zuiden van het plangebied bevinden zich meerdere archeologische onderzoeken. Hierbij zijn of niet behoudenswaardige vindplaatsen aangetroffen, of er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 22 Locher & De Bakker, 1990. 23 BRO Grondwaterspiegeldiepte Model, NGR/WER, 2021. 24 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 25 Ellenkamp e.a., 2023 16 (39) Cultuurhistorische basisgegevens: Het plangebied bevindt zich op circa 200 meter ten zuiden van de oude polders. De zuidoostelijke en noordoostelijke rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made. Archeologische verwachting voor vindplaatsen van jagers-verzamelaars en prille landbouwers (Midden Paleolithicum - Neolithicum): Volgens de verwachtingskaart voor jagers-verzamelaars en prille landbouwers ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een lage kans op vindplaatsen. Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning.
Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een lage kans op vindplaatsen (landvorm in theorie interessant, maar gelegen buiten gradiëntzone). De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd (zie Kaart 9). Archeologische verwachting voor vindplaatsen van landbouwers (Bronstijd - Vr oege Middeleeuwen): Volgens de verwachtingskaart voor landbouwers ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een lage kans op vindplaatsen (landvorm in theorie interessant, maar omstreeks 0 v Chr. door veengroei geïsoleerd of bedekt geraakt). Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, beakkering en begraving. Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, beakkering en begraving. Dit zuiden van het plangebied betreft een gebied dat omstreeks 0 v Chr. niet door veengroei geïsoleerd of bedekt is geraakt. Dit is een mogelijke afwijking van de Paleogeografische kaarten (zie Kaart 5), waarbij het zuiden van het plangebied in de middeleeuwen ook door veen afgedekt lijkt te worden. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd (zie Kaart 10).
Archeologische verwachting voor vindplaatsen van staatssamenlevingen (Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd): Volgens de verwachtingskaart voor staatssamenlevingen ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten. Hierbij moet gedacht worden aan resten van de veenontginning en van later agrarisch gebruik. Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, begraving en infrastructurele activiteiten. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord. De zuidoostelijke en noordoostelijke rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made (zie Kaart 11). Archeologische verwachting voor vindplaatsen uit alle perioden: Volgens de verwachtingskaart voor vindplaatsen uit alle perioden ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten. Het zuiden van het plangebied bevindt zich grotendeels binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen van jager-verzamelaars (gradiëntzone) en vindplaatsen gerelateerd aan bewoning (landbouwers en staatssamenlevingen).
Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, economische en infrastructurele activiteiten. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord. De zuidoostelijke en noordoostelijke 17 (39) rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made (zie Kaart 12). 2.7.2 Archeologische Monumenten De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Binnen zowel het plangebied als het onderzoeksgebied liggen geen AMK-terreinen (zie kaart 13).26 2.7.3 Archeologische onderzoeksmeldingen met bijbehorende vondstmeldingen Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal elf archeologische onderzoeken uitgevoerd (Bijlage 2 en kaart 13). Het gaat daarbij om bureauonderzoeken, booronderzoeken en proefsleufonderzoeken.
Bij de uitgevoerde booronderzoeken is bij de meeste terreinen de bodem verstoord tot in de C-horizont (zaakid. 4546266100, 2347748100 en 2329628100) of tot in de BC-horizont (zaakid. 4607842100). De verstoringen hebben een diepte van 85 tot 140 cm -mv. Voor deze gebieden is vrijgave geadviseerd. Bij twee terreinen is er na het booronderzoek een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Bij een door Oranjewoud in 2010 uitgevoerd proefsleuvenonderzoek in het plangebied Prinsenpolder op 30-300 meter ten zuidwesten van het plangebied is een dekzandkop en beekdalzone aangetroffen, maar geen archeologische bewoningsresten (zaakid. 2193475100 en 2277497100). Wel zijn meerdere sporen die wijzen op ontginningsactiviteiten uit de Late Middeleeuwen en/of Nieuwe tijd gevonden. Daarnaast zijn twee tankstandplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog aangetroffen, aan de noordzijde van het onderzochte gebied op circa 80 meter van het plangebied. Er is aanbevolen geen vervolgonderzoek uit te voeren, omdat de vindplaatsen niet behoudenswaardig zijn. 27 Het tweede terrein dat onderzocht is met proefsleuven betreft het terrein Made – Geraniumstraat 36 op circa 160 meter ten zuidwesten van het plangebied (zaakid. 4607842100 en 4628092100). Tijdens dit onderzoek, uitgevoerd door BAAC in 2018, zij n in een kuil resten van twee potten van aardewerk gevonden en drie glazen flessen uit de 16 e tot 18e eeuw.
De kuil wordt oversneden door spitsporen die over het hele onderzochte gebied zijn aangetroffen. Daarnaast zijn drie greppels gevonden, één daarvan gaat terug tot het begin van de 19e eeuw, maar is wellicht ouder in aanleg. De andere twee greppels oversnijden de spitsporen. De vindplaats is niet als behoudenswaardig bevonden. 28 2.7.4 Losse archeologische vondstmeldingen In ARCHIS staan naast alle vondstmeldingen die gekoppeld zijn aan een onderzoeksmelding ook vondstmeldingen geregistreerd van vondsten die niet gekoppel d zijn aan een onderzoeksmelding (losse archeologische vondstmeldingen). Binnen zowel het 26 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 27 Koopmanschap e.a., 2010 28 Kemme, 2018 18 (39) plangebied als het onderzoeksgebied staan geen losse archeologische vondstmeldingen geregistreerd (zie kaart 13).29 2.8 Andere bronnen 2.8.1 Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant herziening 2024 In de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant30 heeft de provincie het ‘provinciaal belang’ aangeduid. Dit belang bestaat uit complexen van cultuurhistorische belang en cultuurhistorische waardevol gebied. De complexen van cultuurhistorisch belang zijn (voormalige) kloosters, industriële complexen en landgoederen waarvan de waarde van provinciale betekenis is.
Voor deze complexen maakt de Verordening ruimte van de provincie Noord-Brabant een functiewijziging mogelijk indien die bijdraagt aan het behoud en de versterking van de aanwezige karakteristieke kwaliteiten. Het cultuurhistorische waardevol gebied bestaat uit landschappen waarvan beknopte beschrijvingen gemaakt . Het plangebied ligt niet in een complex van cultuurhistorische belang of een cultuurhistorische waardevol gebied. 2.8.2 Provinciaal archeologisch depot Er heeft in het kader van dit bureauonderzoek geen archiefonderzoek plaats gevonden bij het provinciaal archeologisch depot, aangezien verwacht werd dat dit voor dit plangebied geen meerwaarde zou hebben. 2.9 Historische situatie In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd.
2.9.1 Korte bewoningsgeschiedenis van Made In deze paragraaf wordt een bespreking van de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage 3. Aan het begin van het Holoceen, in het Mesolithicum, liggen de pleistocene afzettingen aan het maaiveld en wordt het gebied bewoond door jager-verzamelaars, met name langs de beekdalen, op de overgang naar de hogere zandgronden. Vindplaatsen uit het Mesolithicum zijn bekend langs het dal van de Weerijs, ten zuiden van Breda. In de loop van het Mesolithicum en het Neolithicum vernat het gebied en vindt veengroei plaats, eerst in de beekdalen, later ook daarbuiten. Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat al voor de veenvorming het gebied vaak te nat is geweest voor bewoning. 31 Tussen 1250 en 1750 na Chr. werden veengebieden in West-Brabant geëxploiteerd voor turfwinning. Deze turf werd gebruikt als brandstof en voor de bereiding van zout. Relicten van turfwinning zijn nog in het landschap te herkennen en mogelijk nog in de bodem aanwezig. De kavels waren langwerpig en waren 12 maal zo lang als breed. De grootte van deze zogenaamde hoeven was ongeveer 15 hectare. Na de verkoop werden de moeren 29 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 30 Brabant.nl.
31 Tebbens, 2016 19 (39) ingericht voor de productie van veen, zout of agrarische producten. Voor de ontwatering van de rauwe moer werd het gebied omgraven met grensriolen. De grensriolen en de kavels zijn op historische kaarten nog goed te herkennen in de vorm van een patroon van langwerpige kavels, gescheiden door greppels, met loodrecht daarop de vaarten. Ieder kavel werd ingericht met keten voor de delvers. De keetvelden of keetheuvels werden op gunstige plaatsen in het landschap geplaatst, op zandopduikingen of in de berm van een vaart. Voo r de afvoer van het veen werden vaarten gegraven naar de naburige turfvaarten, die langs de stapelplaatsen liepen aan de kop van de kavels. Een vaart had meestal een diepte van 2 meter. De breedte van de vaarten waren zeer verschillend. Om de terugkerende schuiten, eventueel met retourvracht in de vorm van mest, en de volle schuiten te kunnen laten passeren werden wisselkommen aangelegd. De wisselkommen moesten dus meerdere schuiten breed zijn en omdat de konvooien bestonden uit 20 tot 60 schuiten van 20 meter lengte, een behoorlijke lengte gehad hebben. De vaarten liepen vaak door gebieden met relatief grote hoogteverschillen. Hiervoor werden sluisjes (spuien) of zelfs aquaducten (zielen) en duikers aangelegd. Ook in de nabijheid van het plangebied bevinden zich relicten van een turfvaart.
Door het afgraven van het veen, kwam de watertoevoer in het gedrang. In de laagten die uitgedolven waren, werden daarvoor waterreservoirs, de zogenaamde "houwers', aangelegd, waarmee men de vaarten van water kon voorzien. Het water werd opgespaard en er werd op gezette tijden een konvooisgewijs transport georganiseerd. De restanten van deze houwers zijn nog te herkennen op 19 e-eeuwse kaarten als grote vennen. De houwers werden later vooral voor militaire doeleinden gebruikt, ter regulering van de waterstanden bij de verdediging van de grote steden. In de loop der tijd ontstond er een groot netwerk van turfvaarten. In de grotere plaatsen werden uitvoerhavens ingericht, waar de overslag van de turf plaatsvond. Deze turfhoofden bevonden zich onder andere te Roosendaal, Breda, Oudenbosch, Leur, Steenbergen, Zevenbergen en Geertruidenberg. Naast de grootschalige turfwinning, werd er ook onrechtmatig op kleine schaal door boeren turf gedolven. De turfrestanten van de uitgedolven moeren werden gewonnen in kleine putjes van 3 tot 5 meter in doorsnede. Deze boerenkuilen hebben meestal een onregelmatige vorm. Deze vorm van turfwinning vond over het algemeen plaats na de grootschalige turfwinning en strekte zich over een zeer lange periode uit, zelfs tot in de 20e eeuw. Deze vijf eeuwen veenexploitatie hebben hun invloed gehad op het landschap.
In gebieden waar het veen was afgegraven en niet te nat was, werd het land in cultuur gebracht. In de nattere delen veranderde het gebied in een woestenij. In de lagere delen van het landschap ontstonden ook op grote schaal overstromingen, waaronder de St. Elizabethsvloeden van 1421. Op de hogere delen van het landschap werd na het verwijderen van het veen op de vrijgekomen zandgrond een nieuw landschap opgebouwd, met heide, bossen en agrarische ontginningen. De ontginningen bestonden uit het in cultuur brengen van de na de ontvening ontstane heide. In de hoog gelegen veengebieden werd direct na de ontvening het land in cultuur gebracht. 32 De gronden waarop Made ligt, behoorden vanaf de 10 e eeuw tot de bezittingen van de landsheer, de Graaf van Holland. Het gebied maakte deel uit van de zogeheten Moerkant, dat samen met de Langstraat ten oosten van Geertruidenberg onder het Baljuwschap van Zuid-Holland ressorteerde. In de streek kwam veel turf voor, een belangrijke brandstof en op verschillende plaatsen rijk aan zout. De graaf gaf stukken grond in erfpacht uit aan ontginners. Deze pachters trokken kolonisten aan om hen met het uitmoeren te helpen en daarna de grond tot gras- of bouwland te bewerken.
Door de uitgifte van moergronden ontstonden er in de 12e en 13e eeuw zogenaamde Ambachtsheerlijkheden, bestuurd door ontginners, ofwel ambachtsheren, zoals Drimmelen en Standhazen. Made lag destijds op de grens tussen het Graafschap Holland en het Hertogdom Brabant. Het was in de 14e eeuw nog slechts de stadsweide van Geertruidenberg. De naam Made, 32 Leenders, 2013 20 (39) afkomstig van “gemeenschappelijk maai- of hooiland”, komt voor het eerst in een akte uit 1321 voor. Hierin schenkt graaf Willem van Holland de opbrengst van een stuk bouwland in die Meede aan het Kapittel van Geertruidenberg. De oudst bewaarde stadsrekening van Geertruidenberg van 1436 bevat de ontvangstpost van de erfcijns van De Made. De bewoners van Made waren voornamelijk landbouwers op schrale heidegrond. In 1421 werd ook Made getroffen door de St. Elisabethsvloed. Gelukkig lag de dorpskern hoog op heide- en zandgrond, zodat slechts het gebied tussen Geertruidenberg en Made werd geteisterd door de golven. Zo ontstonden de Plukmade, de Leegmade en de Brant, gebieden die ongeveer 1,70 meter beneden het peil van de dorpskern liggen. 33 2.9.2 Turfdatabank Bij de provincie Antwerpen is een website beschikbaar die de veenwinningsgebieden in kaart heeft gebracht voor heel het gebied tussen Antwerpen - Turnhout - Geertruidenberg - Westmaas en Willemstad.
Deze turfdatabank maakt deel uit van een internationaal project waaraan de provincies Antwerpen en Noord-Brabant deelnemen. Op de website zijn diverse kaartlagen te raadplagen zoals de veenkaart, de moerconcessies (wanneer een gebied afgegraven werd), de turfvaarten, de zoutketen en de verdronken oorden. Uit de Turfdatabank van de provincie Antwerpen blijkt dat het plangebied deel heeft uitgemaakt van het veengebied Oosterhout-Made met een oppervlakte van 4342 hectare. 34 Rond 1395 werd een stuk land ontgonnen ten noorden van de huidige Nieuwstraat (500 meter ten zuiden van het plangebied) in Made. Het gebied is ruwweg gemeten 1 bij 2 kilometer, dus ongeveer 200 hectare groot. Vier partijen deden mee met deze ontginning. Het was een soort geldbelegging in een tijd dat er nog geen aandelenbeurzen waren. Vier investeerders, dus werd dit gebied opgedeeld in vier nagenoeg gelijke stukken, die in lange smalle repen van 250 meter breed in noord-zuidrichting lagen. De vier stroken lagen van oost naar west aan de oostzijde aan de Prinsenpolderstraat, 250 meter naar het westen aan de Dahliastraat, dan alweer 250 meter westelijk aan de Geraniumstraat, 250 meter verder de Oude Kerkstraat en na de laatste 250 meter de Watertorenstraat-Zanddijk. Elk perceel was ongeveer 50 hectare grond. Vier delen, dus was de naam Vierendeel geboren.
Het eerste vierendeel tussen de Prinsenpolderstraat en de Dahliastraat werd eigendom van de welvarende familie Van den Wijngaerde in Breda, h et deel tussen de Dahliastraat en de Geraniumstraat was eigendom van de stad Breda, het derde vierendeel tussen de Geraniumstraat en de Oude Kerkstraat behoorde tot de stad Steenbergen en het laatste vierendeel tussen de Oude Kerkstraat en de Watertorenstraat- Zanddijk was van de vrijheid Oosterhout. Het plangebied lag in het Vierendeel van de familie Van den Wijngaerde.35 2.9.3 Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel 2-3 Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Bron Periode Kaartblad Schaal Omschrijving plangebied Bijzonderheden /directe omgeving Kaart van Pieter Sluyter 1560 - - Agrarisch gebied ten westen van Made Huidige Dahliastraat en Prinsenpolderstraat ten westen en oosten van 33 www.drimmelen.nl 34 Leenders, 2013; Turfdatabank 35 http://www.breda-en-alles-daaromheen.nl het plangebied al aanwezig Kaart van J.
Kleyn | 1747 | - | - | Agrarisch gebied ten | Woningen getekend (kopie van kaart uit | westen van Made | langs zowel 1620) | Dahliastraat als Prinsenpolderstraat Hattinga kaart | 1748 | - | - | Agrarisch gebied ten | Huidige Dahliastraat en westen van Made | Prinsenpolderstraat ten westen en oosten van het plangebied al aanwezig Kadastrale minuut36 | 1811- | Gemeente | 1:2.500 | Bouwland, diverse | Huidige 1832 | Made en | kleine percelen | Vierendeelstraat Drimmelen Sectie H, | aangelegd Blad 01, nummer 316-322 Militaire | 1850- | 44 | 1:50.000 | Akkerland, diverse | Haagstraat ten zuiden topografische kaart | 1864 | kleine percelen | van het plangebied (veldminuut)37 | aangelegd Bonneblad | 1870 | 584 | 1:25.000 | Akkerland, diverse | Bebouwing (huis en kleine percelen | schuur?) centraal in het gescheiden door | plangebied ter plaatse houtwallen, bosstrook | van Vierendeelstraat 7 in het zuiden Bonneblad | 1892 | 584 | 1:25.000 | Akkerland, diverse | Tuinen en mogelijk kleine percelen | bijgebouwen langs de gescheiden door | oostelijke rand houtwallen, bosstrook | (projectie-afwijking?) in het zuiden Bonneblad | 1910 | 584 | 1:25.000 | Akkerland, diverse | Tuinen en mogelijk kleine percelen | bijgebouwen langs de gescheiden door | oostelijke rand houtwallen, bosstrook | (projectie-afwijking?) in het zuiden Bonneblad | 1916 | 584 | 1:25.000 | Akkerland, diverse | Tuinen en
mogelijk kleine percelen | bijgebouwen langs de gescheiden door | oostelijke rand houtwallen, bosstrook | (projectie-afwijking?) in het zuiden Bonneblad | 1928 | 584 | 1:25.000 | Akkerland, diverse | Tuinen en mogelijk kleine percelen | bijgebouwen langs de gescheiden door | oostelijke rand houtwallen, bosstrook | (projectie-afwijking?) in het zuiden Topografische kaart | 1935 | 44D | 1:25.000 | Akkerland, grasland en | Groenstroken boomgaard, bosstrook | verdwenen. Tuinen en in het zuiden 36 Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 37 Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).