11 03 Bijlage Technische rapportage TVW_versie 1.0.pdf
Tekst van het document
27
Planning buurten, klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.
Bij de actualisatie van de TVW (elke vijf jaar) kan de planning voor de buurten specifieker worden, omdat dan meer kennis en informatie beschikbaar is.
28
6
KOSTEN EN BATEN WARMTETRANSITIE
6.1 Betaalbaarheid technieken De benodigde investeringen voor de warmtetransitie zijn grofweg te verdelen in twee groepen: investeringen in de gebouwen en investeringen in de openbare ruimte. Investeringen in de gebouwen bestaan uit het toepassen van isolatiemaatregelen (zie hoofdstuk 8) en het aanpassen van installaties. De investeringen in de openbare ruimte bestaan uit investeringen in het realiseren of toegankelijk maken van een duurzame warmtebron en investeringen in de infrastructuur. Dat kan bijvoorbeeld het uitbreiden van het bestaande elektriciteitsnetwerk zijn, maar ook het realiseren van een warmtenet. Indirect gaan deze kosten uiteraard ook bij de bewoners landen (via belastingen en opslagen). In de onderstaande tabel is een indicatie gegeven van de verhouding van de investeringen voor het opwekken van de energie (energiebron), de infrastructuur voor het transporteren van de energie en de benodigde aanpassingen in het gebouw. De Euro-tekentjes zeggen niets over de daadwerkelijke kosten. Het moet een idee geven waar het grootste deel van de kosten komen te liggen en waar het kleinste deel. Voorbeeld: voor een elektrische warmtepomp komt het grootste deel van de kosten in het gebouw te liggen (isolatie en installatie).
Een kleiner deel gaat naar de verzwaring van het elektriciteitsnetwerk (infrastructuur) en de investeringen in de energiebron (zonnepanelen, windmolens enz.) vormen het kleinste deel van de kosten. Het is niet zo dat de kosten voor de energiebron in het geval van een warmtepomp ongeveer even groot zijn als de kosten voor een energiebron in het geval van aquathermie. Indicatie van de verhouding van de investeringen. Energiebron
Infrastructuur
Gebouw
Elektrische warmtepomp 1
€
€€
€€€
Elektrische CV-ketel 1
€
€€
€€€
Infraroodpanelen 1
€
€€
€€€
€€€
€€
€
Aquathermie2
€
€€€
€€
Zonthermie2
€
€€€
€€
Thermische energie afvalwater
€
€€€
€€
Geothermie
€€€
€€
€
Groen gas
€€€
€€
€
Waterstof
€€€
€
€
Hybride warmtepomp
1. Sterk afhankelijk van lokale (op eigen dak) of decentrale opwekking (bijv. windmolens en grootschalige zonnevelden) 2. Afhankelijk van het temperatuurniveau van het systeem kunnen er meer kosten verplaatsen richting het gebouw
29
In de Startanalyse van het PBL 12 worden voor elke buurt warmtescenario’s doorgerekend. De kosten voor deze warmtescenario’s zijn tegen de huidige situatie met aardgas afgezet. Hiervoor zijn uitgebreide berekeningen gemaakt die met name bij de wijkuitvoeringsplannen met de woning- en bedrijfseigenaren besproken kunnen worden. Bondig samengevat laten de berekeningen van het PBL zien dat de aardgasvrije alternatieven in de meeste gevallen waarschijnlijk duurder zijn dan de huidige installaties en energierekeningen. Mogelijk dat toekomstige ontwikkelingen hier nog verandering in kunnen brengen. De definitieve kosten en baten moeten in de wijkuitvoeringsplannen berekend worden. Voor de communicatie rond de TVW en in de gesprekken met de bewoners moet ook duidelijk zijn dat we koersen op een eerlijk verhaal, dat de zon daar waar mogelijk13 de energierekening deels gaat betalen (dus het promoten van opwek op eigen dak) en dat gedacht moet worden in de totale woonlasten. Vaak wordt alleen naar een initiële investering gekeken. Het is echter verstandig om ook te kijken naar de energiebesparing versus de kosten van een lening of hypotheek voor de investering.
Een voorbeeld: je hebt nu een maandelijkse energierekening van 150 euro en deze kun je met isolatiemaatregelen terugbrengen tot 75 euro. De financiering (rente en aflossing) kost je maandelijks 50 euro. Dat betekent dat je vanaf dit moment elke maand 25 euro overhoudt zonder dat je ook maar een euro aan spaargeld kwijt bent.
6.2 Positieve effecten warmtetransitie In de bovenstaande tabel wordt duidelijk dat de energietransitie kansen biedt om de jaarlijkse lasten voor energie te verlagen. Dit zal waarschijnlijk niet voor elke woning of bedrijf gelden. Het is bijvoorbeeld niet mogelijk om op elk gebouw zonnepanelen te leggen. Daarnaast zijn er allerlei ontwikkelingen die mogelijk nog van invloed zijn op de berekeningen. Hoe ontwikkelen de energieprijzen? Welke ontwikkeling in bouwkosten gaat er de komende jaren plaatsvinden? Wat zijn de toekomstige kosten voor energienetten? Dit zijn allemaal onzekerheden die de financiële kant van de energietransitie kunnen beïnvloeden. Naast financiële aspecten zijn er echter ook andere (positieve) effecten te benoemen:
Door gebouwen beter te isoleren wordt het comfort verbeterd;
Door isolerend glas aan te brengen hoor je vaak het verkeer in je woning of gebouw niet meer;
Door minder CO2 uit te stoten wordt de luchtkwaliteit verbeterd;
Gebouwen die niet duurzaam of energiezuinig zijn, zullen in de toekomst onverkoopbaar zijn of in ieder geval een stuk minder waard dan duurzame en energiezuinige gebouwen.
12
https://themasites.pbl.nl/leidraad-warmte/2020/#
13
Niet alle daken zijn geschikt voor zonnepanelen en niet alle woning heeft een eigen dak. Het zal dus niet voor elke
woning mogelijk zijn om zonnepanelen te plaatsen en daarmee de kosten van isoleren en een duurzame warmtevoorziening deels te compenseren.
30
7
WARMTEVISIE
In de voorgaande hoofdstukken is beschreven hoe de gemeente de komende jaren naar aardgasvrij in 2050 kan werken. Hieronder wordt de visie samengevat en worden de vervolgstappen geschetst.
Categorie
Vervolgacties
1 De aanpak
a)
Starten met gesprekken met inwoners, ondernemers en overige stakeholders in de verschillende kansrijke wijken en buurten om samen met hen te onderzoeken of er voldoende draagvlak is om vervolgstappen te gaan zetten richting een aardgasvrije wijk. De eerste stap is het betrekken van de wijken en het gezamenlijk bepalen van of en zo ja hoe, met wie en met welk tempo we het wijkuitvoeringsplan gaan maken. Het resultaat is een startdocument waar draagvlak voor is vanuit alle betrokkenen en die als start dient voor het maken van het wijkuitvoeringsplan (WUP). Na het opstellen van dit startdocument beginnen we – samen met genoemde stakeholders – met het opstellen van een wijkuitvoeringsplan.
b) Starten met het verder technisch onderzoeken van de kansen voor warmtenetten op basis van de richtingen uit de TVW.
c) Door ontwikkelen collectieve aanpak die is gericht op de ‘geen spijt maatregelen’ (isoleren, opwekken (zonnepanelen), etc.). Dit
kan zowel gemeentebreed als op clusterniveau. 2 Communicatie & participatie
a) Opstellen aanpak communicatie & participatie, als uitwerking van de acties die hiervoor worden genoemd onder punt 1. Communicatie & Participatie zijn standaard onderdeel van de wijkuitvoeringsplannen en de collectieve aanpakken die ontwikkeld worden. Opbouwen van een netwerk van inwoners en ondernemers die mee willen denken en werken aan de warmtetransitie.
3 Rol gemeente
a) Financiën die vanuit het rijk worden ontvangen in het kader van de warmtetransitie inzetten voor de uitvoering van de TVW.
b) Borgen van de TVW in de nieuwe Omgevingswet (zie bijlage 5) en overig gemeentelijk beleid.
c) Regie over opstellen van wijkuitvoeringsplannen en het vaststellen ervan.
d) Zoeken naar lokale initiatieven die gekoppeld kunnen worden aan de warmtetransitie. Een voorbeeld is de ontwikkeling van
31
een warmtenet in Terheijden. Dergelijke of andere initiatieven in de andere dorpen worden ook ondersteund en gefaciliteerd.
e) Informeren van stakeholders over wet- en regelgeving warmte14.
f)
14
Actualiseren van de Transitievisie Warmte eenmaal per vijf jaar.
Om de warmtetransitie succesvol te kunnen doorlopen is het belangrijk dat in de wetgeving duidelijke spelregels
worden vastgelegd over de deelname en het bepalen van de einddatum voor de levering van aardgas. Op dit moment is hierover nog niets duidelijk, dat moet in de komende jaren uitgezocht en geïmplementeerd worden. De nieuwe warmtewet (Wet Collectieve warmtevoorzieningen) moet vanaf 2022 in werking treden.
32
BIJLAGE 1 BESCHRIJVING MCA Onderstaand worden allereerst de verschillende criteria verder uitgelegd. Vervolgens is in de volgende bijlage beschreven hoe deze criteria in de MCA verwerkt zijn.
Prioriteringscriterium 1: Maatschappelijke kosten en baten Het PBL heeft de nationale kosten van de verschillende strategieën per buurt berekend. De nationale kosten zijn de totale financiële kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om in een buurt een strategie uit te voeren, ongeacht wie die kosten betaalt. Hoe hoger de nationale kosten, hoe lager een buurt scoort op dit onderdeel.
Prioriteringscriterium 2: Eindgebruikerskosten Naast de nationale kosten (totale kosten voor een warmtealternatief) zijn uit de berekeningen van het PBL ook de eindgebruikerskosten af te leiden. De eindgebruikerskosten zijn de kosten die daadwerkelijk in een woning of bedrijfsgebouw gemaakt moeten worden. Denk hierbij aan het isoleren, het vervangen van de CV-ketel en het aanbrengen van een ventilatiesysteem. De energiekosten (of besparing op deze kosten, de baten) vallen ook onder de eindgebruikerskosten. Des te lager deze kosten, des te beter scoort een buurt op dit criterium.
Prioriteringscriterium 3: Aanwezigheid duurzame bronnen Bronnen van duurzame warmte zijn beperkt aanwezig, niet alleen in Drimmelen maar in heel Nederland. Het is daarom verstandig om alle geschikte bronnen zo optimaal mogelijk te benutten. Dit kunnen bronnen van restwarmte bij bedrijven zijn, maar ook oppervlaktewater voor aquathermie, energie uit de bodem (bijv. WKO en geothermie) en geschikte locaties voor zonnepanelen en wind.
Prioriteringscriterium 4: Aandeel corporatiewoningen De landelijke Handreiking spreekt over het criterium Contracteerbaarheid: in buurten waar een relatief beperkt aantal partijen een groot deel van het vastgoed bezit, wordt het contracteren van de warmtevraag eenvoudiger omdat er maar met een beperkt aantal partijen afspraken hoeven te worden gemaakt. Wanneer in een buurt veel corporatiewoningen aanwezig zijn, kan dit de transitie vergemakkelijken. Voor de corporatiewoningen hoeft de gemeente namelijk maar met één partij om tafel. Voor woningen in particulier eigendom is de eigenaar van elke afzonderlijke woning in principe één partij. Dit maakt het veel lastiger om een transitie in gang te zetten.
Prioriteringscriterium 5: Betaalbaarheid, jaarlijks inkomen (per huishouden) Uit
onderzoek
blijkt
dat
huishoudens
met
een
hoger
inkomen
relatief
sneller
duurzaamheidsmaatregelen willen en kunnen treffen dan huishoudens met een lager inkomen. Het inkomen kan dus iets zeggen over de kansen voor energiebesparing en het aardgasvrij maken van woningen en gebouwen. Gebieden met hogere inkomens hebben een grotere kans om een de slag te gaan met de warmtetransitie dan gebieden met veel lagere inkomens.
33
Prioriteringscriterium 6: Draagvlak Draagvlak is een belangrijk aspect van de warmtetransitie. Als bewoners niet mee willen doen wordt het lastig om de warmtetransitie in de betreffende buurt uit te voeren. Om een indicatie van het draagvlak te krijgen is gebruik gemaakt van de Slimme wijken tool van Enpuls 15. Ook is er gekeken naar het aantal inwoners dat in de verschillende buurten gebruik heeft gemaakt van een subsidieaanvraag voor energiebesparingsmaatregelen.
Prioriteringscriterium 7: Technische staat gebouwen: kansen voor energiebesparing Deze technische categorisering speelt ook een rol bij het selecteren van de meest kansrijke buurten. De categorie geeft aan hoe snel woningen aardgasvrij kunnen worden. Woningen die al voldoende geïsoleerd zijn en eigenlijk alleen nog de CV-ketel hoeven te vervangen, scoren beter dan woningen waar nog veel isolatiemaatregelen getroffen moeten worden.
Prioriteringscriterium 8: CO2-reductie Per categorie is, op basis van bouwjaren, een inschatting gemaakt van de mogelijk te behalen energiebesparing met ‘geen spijt maatregelen’. Deze prioriteit geeft aan of het vanuit het oogpunt van energiebesparing en daarmee dus reductie van CO 2-uitstoot slim is om snel te starten met de warmtetransitie in buurten. Des te meer energie en CO2 er bespaard kan worden, dus te hoger de score voor een buurt.
Prioriteringscriterium 9: Aansluiten bij koppelkansen/natuurlijke investeringsmomenten Bestaande planningen zoals de investeringsagenda voor infrastructuur kunnen van invloed zijn op de keuzes
die
gemaakt
worden
in
buurten.
Wanneer
je
aan
kunt
sluiten
op
natuurlijke
investeringsmomenten of natuurlijke vervangingsmomenten (infrastructureel bijvoorbeeld), kan dit de kosten drukken en de overlast beperken (benutten van meekoppelkansen). Voor individuele woningeigenaren zijn natuurlijke investeringsmomenten zoals de vervanging van een cv-ketel of de aanschaf van een ander huis, belangrijke momenten om een extra stap te zetten. Hoewel dit niet kan worden meegenomen bij de prioritering van wijken en buurten, is het voor de totale warmtetransitie belangrijk dat deze momenten zoveel mogelijk worden benut.
15
https://www.enpuls.nl/visie/de-collectieve-wijkaanpak/slimme-wijken/
34
BIJLAGE 2 UITVOERING MCA
Op de bovenstaande afbeelding is de uitvoering van de MCA zichtbaar gemaakt. We zijn gestart met een lijst van CBS-buurten en de criteria die we in de Nota van Uitgangspunten beschreven zijn. Aan deze criteria is tijdens de Couleur Locale bijeenkomst door de verschillende tafels een weging toegekend. De uiteindelijke weging, betreft de gemiddelde weging van de stakeholderstafel en de inwonerstafel. Vervolgens zijn de verschillende criteria van een scoreverdeling per criterium voorzien. De scores zijn o.a. op basis van input van de stakeholders (bijvoorbeeld uit antwoorden op de vragen die gesteld zijn in de bijeenkomsten) tot stand gekomen. Vervolgens is elk criterium in elke buurt voorzien van een score op basis van de scoreverdeling per criterium. Des te hoger de score des te hoger een buurt scoort op een bepaald criterium. De totaalscore is tot stand gekomen door elke score te vermenigvuldigen met de weging van het betreffende criterium en vervolgens de uitkomsten voor elk criterium per buurt op te tellen. Een voorbeeld voor de buurt De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe, de best scorende buurt: de scores voor de verschillende criteria zijn 6, 8, 10, 4, 8, 6, 10, 4 en 4. De wegingen voor de betreffende criteria zijn 9, 14, 12, 1, 8, 5, 17, 12 en 25 (met een totaal van 100).
De totaalscore komt op de volgende manier tot stand: (6*9)+(8*14)+(10*12)+(4*1)+(8*8)+(6*5)+(10*1 7)+(4*12)+(4*25)=669. Door dit voor elke buurt te doen ontstaat er een lijst van totaalscores. Des te hoger de score, des te hoger de buurten op de ranking staan en des te kansrijker de buurten zijn op te starten. 35
BIJLAGE 3 GEVOELIGHEIDSANALYSE
Om te toetsen of de uitkomst van de MCA niet drastisch verandert als er kleine veranderingen in de weging zijn, wordt er een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd. Verschillende scenario’s zijn doorgerekend waarbij telkens één van de criteria een duidelijk hogere weging krijgt (voorbeeld: in scenario 1 Maatschappelijke kosten, krijgt het betreffende criterium 50 punten. De overige 50 punten worden verhoudingsgewijs (in dezelfde verhouding als de oorspronkelijke gemiddelde weging van de stakeholders- en bewonerstafel) verdeeld over de overige criteria. Ook zijn de wegingen van de verschillende tafels afzonderlijk als scenario beschreven. Op basis van de aangepaste wegingen ontstaat er voor elk scenario een nieuwe ranking van buurten. In de bovenstaande tabel is telkens de top-10 van de ranking voor de verschillende scenario’s weergegeven. Wanneer bij elk scenario steeds dezelfde buurten in de top-10 terugkomen, dan kunnen we stellen dat onze initiële analyse (met de gemiddelde weging van de stakeholders- en inwonerstafel) een goed beeld van de werkelijkheid geeft. Simpel gezegd betekent dit dat het in principe niet uitmaakt hoe je de analyse invult, de uitkomsten zijn altijd min of meer gelijk. Wanneer we in veel scenario’s ook veel andere buurten terug zien komen, dan kan het mogelijk een teken zijn dat de oorspronkelijke analyse niet het volledig verhaal vertelt.
Het hangt in dat geval namelijk sterk van het scenario af hoe de volgorde van buurten eruitziet. Mogelijk dat er dan nog aanvullende criteria, wegingen, scores of andere uitgangspunten aan de analyse toegevoegd moeten worden om te komen tot een juiste top-10. Om de bovenstaande tabel gemakkelijk te kunnen lezen hebben we elke buurt een kleur gegeven. Vanuit de bovenstaande redenatie willen we de kleuren uit het scenario Weging gemiddelde bewoners en stakeholders (meest linkse kolom) ook de in de andere scenario’s terug zien komen. De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe, Drimmelen Centrum, De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Nieuwland, Kleine Schans en Molenpolder komen vaak terug en zien we daarom als kansrijke buurten. Grienden komt niet vaak terug maar door de ligging tussen De Heerlijkheid Lage Zwaluwe en Nieuwland is het toch logisch om deze buurt ook op te nemen in de lijst van Kansrijke buurten. 36
BIJLAGE 4 BEGRIPPEN EN AFKORTINGEN Transitievisie Warmte Elke gemeente in Nederland moet voor het eind van 2021 een Transitievisie Warmte opstellen. Aan de hand van deze visie wordt duidelijk op welk moment een wijk, buurt of gebied aardgasvrij wordt. Ook wordt voor de eerste woningen (die tot 2030 aardgasvrij worden) beschreven welke mogelijke alternatieve warmtevoorzieningen en -bronnen er zijn. Klimaatakkoord Het nationale Klimaatakkoord is op 28 juni 2019 gepubliceerd en is tot stand gekomen uit een samenwerking van de overheid met bedrijven en organisaties. In het akkoord zijn maatregelen afgesproken die ervoor moeten zorgen dat in Nederland in 2030 49% minder CO 2 wordt uitgestoten ten opzichte van 1990. In 2050 moet de uitstoot met 95% gereduceerd zijn. Ook moet in 2030 70% van al het elektriciteitsgebruik opgewerkt worden uit duurzame bronnen. Energieneutraal Energieneutraliteit beschrijft de balans tussen energieverbruik en de opwekking van energie. Een gemeente is energieneutraal wanneer er evenveel energie wordt gebruikt als er wordt opgewekt. In theorie hoeft de opgewekte energie niet per se duurzaam te zijn, zolang de opwekking en het verbruik maar in balans zijn. In de praktijk wordt met energieneutraliteit bedoeld dat het energieverbruik gelijk moet zijn aan de hoeveelheid duurzaam opgewerkte energie. Dit wordt ook wel CO2-neutraal genoemd.
CO2-neutraliteit kan ook bereikt worden door CO 2 die toch wordt uitgestoten op te vangen of te binden (in bijvoorbeeld begroeiing). Opname van CO 2 is waarschijnlijk ook in de toekomst nog (in beperkte mate) nodig omdat bijvoorbeeld bepaalde vormen van industrie en mobiliteit mogelijk blijven draaien op energiebronnen die CO 2 uitstoten. Terajoule (TJ) De joule is de eenheid van energie die over de hele wereld wordt gebruikt. Aan de hand van deze eenheid kunnen verschillende vormen van energie bij elkaar opgeteld worden. Een kilowattuur elektriciteit kan niet opgeteld worden bij een kuub aardgas. Door beide vormen van energie om te zetten naar joule kan dat wel (1 kWh elektriciteit staat gelijk aan 3.600.000 joule en 1 m 3 aardgas 37
staat gelijk aan 31.650.000 joule). Omdat het energieverbruik op gemeenteniveau erg hoog is, wordt er over het algemeen gesproken over megajoule (1 MJ is 1.000.000 joule), gigajoule (1 GJ is 1.000.000.000 joule) of terajoule (1 TJ is 1.000.000.000.000 joule). Lage-, midden-, en hoge-temperatuur warmte Warmte
kan,
afhankelijk
van
het
verwarmingssysteem,
geleverd
worden
in
verschillende
temperaturen. Over het algemeen worden 3 groepen onderscheiden: lage-temperatuur (LT), middentemperatuur (MT) en hoge-temperatuur (HT). Lage-temperatuur voorzieningen vragen een goede tot zeer goede isolatie van woningen. Bij Hoge-temperatuur systemen is de isolatie minder van belang. De huidige systemen op aardgas werken op een hoge temperatuur. Systemen op bijvoorbeeld een warmtepomp werken op een lage temperatuur. De volgende gradaties worden onderscheiden (deze gradaties kunnen in de praktijk afwijken):
LT: <40 °C
MT: 40-70°C
HT: >70 °C
Thermische Energie Oppervlaktewater (TEO) TEO-systemen maken gebruik van temperatuurverschillen in het oppervlaktewater gedurende het jaar. In de zomer wordt warmte uit (relatief warm) oppervlaktewater opgeslagen in bijvoorbeeld een WKO (warmte-koude opslag) installatie. Deze warmte kan vervolgens in de winter gebruikt worden om gebouwen te verwarmen met een warmtepomp. In de winter kan ook koude worden opgeslagen die in de zomer gebruikt wordt om op een duurzame manier te koelen, iets wat in de toekomst waarschijnlijk steeds belangrijker wordt. TEO wordt in deze warmtevisie ook wel aquathermie genoemd. Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van TEO een middentemperatuur of hoge-temperatuur net Thermische Energie Afvalwater (TEA) TEA-systemen halen warmte rechtstreeks uit het rioolstelsel of uit het gezuiverde afvalwater bij een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Om gebruik te kunnen maken van deze warmtebron is er een bepaalde hoeveelheid warmte in het stelsel nodig. Indien het riool zowel voor afvalwater als voor de afvoer van regenwater gebruikt wordt, is de kans aanwezig dat er niet voldoende warmte aanwezig is. Het regenwater zorgt voor een flinke afkoeling van het stelsel. Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van TEA een middentemperatuur of hoge-temperatuur net. 38
Geothermie Het gebruik van warmte uit de aarde (diepe en ondiepe geothermie) kan een duurzaam alternatief zijn met weinig effect op de ruimtelijke omgeving. Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen: ondiepe geothermie (<500 meter), diepe geothermie (500-4.000 meter in de bodem) en ultradiepe geothermie (>4.000 meter). Geothermie (diep) wordt haalbaar wanneer er voldoende vraag is vanuit de industrie, glastuinbouw en/of de gebouwde omgeving. Cijfermatig betekent dit dat het haalbaar wordt wanneer er minimaal 3.000-5.000 woning-equivalenten (weq) aangesloten kunnen worden. Geothermie kan gebouwen op hoge temperatuur verwarmen, al is het verstandig om zoveel mogelijk te isoleren zodat er meer gebouwen met eenzelfde hoeveelheid energie verwarmd kunnen worden. Warmte-koude opslag (WKO) Een WKO-installatie wordt gebruikt om warmte of koude op te slaan die niet direct gebruikt kan of hoeft te worden. Een reden hiervoor kan zijn dat een bepaalde warmtebron alleen in de zomer beschikbaar is (bijvoorbeeld TEO) terwijl de warmte juist in de winter nodig is. In een WKO-installatie wordt grondwater in de bodem benut als energiebuffer. Dit kan via een open systeem (er is een open verbinding met het grondwater.
Het grondwater wordt ook daadwerkelijk omhoog gepompt) of een gesloten systeem (de warmtewisselaars staan niet in direct contact met het grondwater maar gebruiken een energiedrager, veelal een glycoloplossing, die wordt rondgepompt. De energie in de bodem wordt overgedragen aan de energiedrager). Een installatie bestaat uit twee bronnen: een warme en een koude bron. Een warmtewisselaar zorgt ervoor dat energie in de bronnen opgeslagen wordt. Op het moment dat de energie nodig is, wordt deze uit de bron omhoog gepompt. Zonthermie Een zonthermie-systeem gebruikt de warmte van de zon op water in collectoren op te warmen. Een zonnecollector komt voor in allerlei soorten en maten en kunnen soms verwarmd worden met een zonnepaneel dat elektriciteit opwekt. Zonnecollectoren kunnen kleinschalig op een woning toegepast worden, maar ook grootschalig op velden of daken. Een zonnecollector kan in bepaalde gevallen een effectievere bron van warmte zijn dan elektriciteit die bijvoorbeeld in een warmtepomp omgezet moet worden in warmte. Daarom is het verstandig om per locatie te inventariseren of er grootschalig ingezet wordt op zonthermie of zonnepanelen die elektriciteit opwekken. Zonthermie op het land concurreert met zonnepanelen die elektriciteit opwekken. Per locatie moet gekeken worden wat de beste invulling is, daar kan op dit moment nog geen uitsluitsel over gegeven 39
worden. Wanneer er in de directe omgeving bijvoorbeeld geen zonnewarmte nodig is, kan gekozen worden voor elektriciteitsopwekking. In de vervolgstappen gaan deze keuzes gemaakt worden. Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau is een warmtenet op basis van zonthermie een middentemperatuur of hoge-temperatuur net. Restwarmte Restwarmte is energie die overblijft bij (industriële) processen. Voorheen ging deze energie via bijvoorbeeld de schoorsteen of het afvalwater verloren. Tegenwoordig kijkt men ook naar mogelijkheden om de restwarmte te benutten voor andere processen (bijvoorbeeld de verwarming van gebouwen). Veel bedrijven met restwarmte kijken eerst of de warmte in de eigen processen of gebouwen gebruikt kan worden. Wanneer er warmte over is, kan deze met een warmtenet ingezet worden in de directe omgeving. Afhankelijk van het te behalen isolatieniveau en de temperatuur van de restwarmtebron is een warmtenet op basis van TEA een midden-temperatuur of hoge-temperatuur net. Condenswarmte Condenswarmte is restwarmte uit koelprocessen. Supermarkten, koel- en vrieshuizen en datacenters gebruiken veel energie voor koelsystemen. Die energie wordt nagenoeg volledig omgezet in warmte. Een deel van de bedrijven hergebruikt de warmte zelf, maar veel energie wordt op dit moment naar buiten geventileerd en gaat verloren.
Deze warmte kan in potentie ingezet worden voor de verwarming van gebouwen.
Waterstof Waterstof kan door middel van een brandstofcel als vervanger van aardgas dienen en wordt daarom onder de noemer hernieuwbaar gas geschaard. Het is echter nog geen algemeen geaccepteerde techniek en wordt op dit moment alleen via pilots in woningen toegepast. Het is onzeker of waterstof in de toekomst grootschalig kan worden ingezet voor het verwarmen van woningen. De productie van waterstof kost erg veel elektrische energie. Tel daar de productie- en transportverliezen bij op en dan zijn er aanzienlijk meer zonnepanelen en windmolens nodig om van waterstof een duurzame brandstof te maken. Voorlopig blijft waterstof daarom in de pilotfase voor woningen. Mogelijk dat het op de middellange termijn wel als brandstof voor auto’s en grote bedrijven kan gaan dienen.
40
BIJLAGE 5 SAMENHANG OVERIGE BELEIDSTRAJECTEN Op allerlei niveaus zijn er (beleids)doelstellingen opgesteld die raakvlakken hebben met de warmtetransitie of waar de warmtetransitie aan moet voldoen. In deze bijlage brengen we deze in beeld. Internationale en nationale afspraken
In 2015 ondertekende Nederland het Klimaatakkoord van Parijs. Daarmee beloofde Nederland zich in te zetten voor het beperken van de opwarming van de aarde tot maximaal twee graden met het streven om de opwarming te beperken tot anderhalve graad. De Nederlandse klimaatambities, gebaseerd op de internationale afspraken, zijn vastgelegd in de Klimaatwet. De afspraken die hieruit voortvloeien
(met
o.a.
gemeenten,
het
bedrijfsleven,
natuur-
en
milieuorganisaties
en
energiebedrijven) zijn verankerd in het landelijke Klimaatakkoord. Daarin is opgenomen dat vóór 2030 de uitstoot van broeikasgassen met 49% verminderd moet worden ten opzichte van 1990. In 2050 moet de uitstoot met (minimaal) 95% zijn teruggebracht. Inmiddels is op Europees niveau besloten dat een versnelling van de reductie noodzakelijk is (naar 55% in 2030). Deze versnelling is nog niet verankerd in de Nederlandse klimaatdoelstellingen. Een belangrijke maatregel om de doelstellingen te behalen is het stoppen met het gebruik van aardgas in woningen en utiliteitsbouw. Het verminderen van de CO 2-uitstoot is niet de enige reden om dit te doen. Rondom de aardgaswinningsinstallaties ondervinden inwoners grote problemen door aardbevingen gerelateerd aan de gaswinning. Daarom wordt de gaswinning in Groningen zo snel mogelijk verminderd. In het verlengde hiervan heeft de Rijksoverheid het doel gesteld om minder afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen, waaronder aardgas. Concreet is het sinds juli 2018 niet meer toegestaan om nieuwbouwwoningen op aardgas aan te sluiten, tenzij er zwaarwegende redenen zijn om dit wel te doen. Wettelijke kaders Energie is een basisbehoefte. De regels voor energie zijn gebaseerd op Europese verordeningen en Nederlandse wetten. In de Nederlandse wetten hebben de Europese verordeningen een plaats gekregen. 41
Energiewet Het wetsvoorstel Energiewet beoogt de huidige Gaswet en Elektriciteitswet 1998 te vervangen en een modern en geactualiseerd ordeningskader te bieden dat: 1)
de energietransitie ondersteunt en stimuleert en tegelijkertijd,
2)
bijdraagt aan het doel van een schone energievoorziening die veilig, betrouwbaar, betaalbaar en ruimtelijk inpasbaar is.
Warmtewet Op 1 januari 2014 is in Nederland de Warmtewet van kracht is geworden. De wet geeft regels omtrent stadsverwarming, blokverwarming en warmte-koude-opslag en is gericht op de levering aan kleinverbruikers zoals consumenten. De Warmtewet biedt bescherming aan consumenten en bedrijven die gebonden zijn aan lokale warmtenetten, met name tegen een te hoge prijs voor de warmte. Op dit moment wordt gewerkt aan een uitbreiding van de Warmtewet. Met de uitbreiding wil men de voorziene grotere rol van warmtenetten in de Nederlandse warmtevoorziening faciliteren.
Omgevingswet Met de Omgevingswet wil de overheid de regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en samenvoegen, zodat het straks bijvoorbeeld gemakkelijker is om bouwprojecten te starten. Naar verwachting treedt de Omgevingswet op 1 juli 2022 in werking. De Omgevingswet gaat veel betekenen voor de warmtetransitie. De interactie tussen de warmtevoorziening en de fysieke leefomgeving is namelijk groot. Het begin van een grootschalige warmte- en energietransitie is tot op heden veelal vormgegeven door middel van experimenten. Om te blijven leren zal de Omgevingswet handvatten bieden om te blijven experimenteren. Deze experimenten geven een mooi inkijkje in de Omgevingswet. Waar gemeenteraden nu worden beperkt door de wettelijke reikwijdte van een bestemmingsplan, waarin enkel regels over ‘een goede ruimtelijke ordening’ mogen worden opgenomen, kunnen zij straks regels stellen met betrekking tot de ‘gezonde en fysieke leefomgeving’. Onderdeel hiervan zijn ook regels met betrekking tot (niet-ruimtelijk relevante) duurzaamheidseisen, zoals de beperking van CO2-emissie. Regionaal beleid
Regionale Energie Strategie (RES) De uitwerking van het landelijke Klimaatakkoord vindt voor een groot deel op regionaal en lokaal niveau plaats. Om de regionale uitwerking vorm te geven, is Nederland opgedeeld in 30 energieregio’s waarin gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken aan een Regionale Energie 42
Strategie (RES). De gemeente Drimmelen werkt in de RES-regio West-Brabant samen met andere gemeenten, de provincie en het Waterschap. De verplichte scope van de RES richt zich op grootschalige opwek van elektriciteit en de gebouwde omgeving (dus ook warmte). De RES 1.0 is inmiddels door alle betrokken overheden bestuurlijk vastgesteld. Inmiddels is een start gemaakt met de uitvoering van de plannen (uitvoeringsprogramma en RES-deals met bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties).
Warmte Het onderdeel Warmte is binnen de RES integraal uitgewerkt. Op het gebied van warmte verschaft de RES op regionaal niveau inzicht in de totale (toekomstige) warmtevraag binnen de regio, de beschikbare duurzame warmtebronnen en de bestaande en geplande infrastructuur. Er is op hoofdlijnen en op regionaal niveau vastgelegd hoe in de nabije toekomst wordt omgegaan met de beschikbare bronnen, ruimte en infrastructuur ten aanzien van warmte. Het onderdeel warmte wordt door gemeenten op lokaal en wijkniveau vertaald naar een Transitievisie Warmte. De relatie tussen de RES en de TVW wordt geïllustreerd in onderstaande figuren. In een aantal RESsen is het onderdeel warmte ondergebracht in een aparte structuur, de RSW (Regionale Structuur Warmte). Dit is in WestBrabant niet het geval, daar maakt de RSW integraal onderdeel uit van de RES.
43
De RES brengt dus vraag en aanbod van warmte in beeld en geeft inzicht in de potentie van verschillende warmtebronnen in de regio. Deze informatie is echter nog grofmazig en moet voor de Transitievisie Warmte worden aangevuld met lokale informatie. De RES levert input voor de lokale TVW maar treedt hiervoor niet in de plaats. De RES richt zich vooral op het gebruik van bronnen die bovengemeentelijke potentie hebben en helpt bij het leggen van verbindingen tussen sectoren en gemeenten. Afstemming binnen de regio moet voorkomen dat een bron ten onrechte meerdere malen in lokale TVW’s wordt opgenomen. Het regionale inzicht voorkomt bovendien dat interessante bronnen onbenut blijven. Lokaal beleid In de gemeente Drimmelen gebeurt al erg veel als het gaat om duurzaamheid in brede zin en de energie- en warmtetransitie in het bijzonder. In Drimmelen zijn meerdere organisaties actief bezig met het stimuleren van energiemaatregelen. Dit zijn de belangrijkste visies:
Toekomstvisie 2040: Voor & Door Drimmelen
Omgevingsvisie Drimmelen
Woonvisie Wonen op maat
Prestatieafspraken corporaties 2017 – 2021
Beleidsplan Duurzaamheid 2013-2017
De Duurzame Big Five van Drimmelen, programma Duurzaamheid
Programma Opgewekt Drimmelen
Beleidskader grootschalige zonnevelden
Beleidskader zonnepanelen voor eigen gebruik
Drimmelense Energie Akkoord 2020-2021 (DEA)
Energieneutraal Terheijden 2025
Actieplannen Energieneutrale Dorpen Drimmelen
Dit zijn de belangrijkste projecten:
44
Duurzaamheidslening voor inwoners
Stimuleren energiebesparing vanuit het regionaal energieloket: o
Inzet van energieambassadeurs
o
Advies over het verduurzamen van de woning (proefwoningen per dorp te
o
raadplegen en digitaal advies mogelijk)
o
Collectieve inkoop zonnepanelen
o
Collectieve inkoop muur- en vloerisolatie
o
Waardebon voor energiebesparende aankopen
Verduurzaming gemeentelijk vastgoed
VerLEDden openbare verlichting en sportvoorzieningen
Energie A16 Windmolens (Klaverpolder en Zonzeel)
Projecten Brabant geef Energie (o.a. gezamenlijk zonnedak)
Ontwikkeling zonnepark De Bergen (Terheijden)
Verduurzaming Amernet
Onderzoek alternatieve warmtebronnen tuinbouwgebied Plukmade en Terheijden (o.a. o
biomassa-installatie, geothermie)
Proeftuin Aardgasvrije wijken Terheijden (aanleg warmtenet)
Zon op andermans dak
Onderzoek aquathermie Lage Zwaluwe Onderzoek een mogelijke versoepeling van de regelgeving rondom het realiseren van zonnepanelen op monumenten en beschermd dorpsgezicht, zodat deze gebouwen ook verduurzaamd kunnen worden (menukaart Groene Grachten)
De uitvoering van een pilot met één of meerdere woningen op waterstof of groengas (Wagenberg)
De verduurzaming van (agrarische) bedrijven (Hooge Zwaluwe, Lage Zwaluwe) o
onderzoek naar kleinschalige manier energie kunnen opwekken met kleine windmolens. Zeker in het buitengebied en bij bedrijven heeft dit wellicht potentie
o
Zon op dak van agrarische bedrijven: uitbreiden Opgewekt Drimmelen
Onderzoek doen naar reële mogelijkheden voor opslag van energie: bijv. in de bodem, met behulp van waterstof of basaltsteen; Het onderzoeken van de mogelijkheden voor energieopslag op dorps- of gemeenteniveau.
Werkgroep verstevigen en bestendigen en uitbreiden (in diverse dorpen), evt. met straatambassadeurs (doorgeefclub)
Toepassing sociale innovatie duurzaamheid door middel van de “7 succesfactoren” (zie actieplannen END en raadsvoorstel) 45
Onderstaand plaatje laat zien de verschillende trajecten zich verhouden tot het bredere kader en welke projecten hieruit voortvloeien. Hierin is ook deze TVW opgenomen.
46
BIJLAGE 6 BUURTBENAMINGEN
47
BIJLAGE 7 DATA DE HEERLIJKHEID HOOGE ZWALUWE
Planning buurten Hooge Zwaluwe
Warmtekoers in Hooge Zwaluwe
Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Hooge Zwaluwe
48
BIJLAGE 8 DATA DRIMMELEN CENTRUM
Planning buurten in Drimmelen
Warmtekoers in Drimmelen
Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Drimmelen
49
Bouwjaren van de gebouwen in Drimmelen
Indicatie van inkomens in Drimmelen. Groen vlekken zijn hogere inkomens
50
BIJLAGE 9 DATA DE HEERLIJKHEID LAGE ZWALUWE, NIEUWLAND & GRIENDEN
Planning buurten in Lage Zwaluwe
Warmtekoers in Lage Zwaluwe
Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Lage Zwaluwe
51
Clusters met kansen voor het zetten van laatste stap naar aardgasvrij (oranje vlekken)
Clusters met kansen voor collectieve isolatie in combinatie met lage inkomens om
en corporatiebezit in Lage Zwaluwe
energiearmoede tegen te gaan (paarse vlekken) en corporatiebezit in Lage Zwaluwe
52
BIJLAGE 10 DATA KLEINE SCHANS, MOLENPOLDER & ZEGGEPOLDER-ZUID
Planning buurten in Terheijden
Warmtekoers in Terheijden
Clusters met kansen voor collectieve isolatie (rode vlekken) en corporatiebezit in Terheijden
53
Clusters met kansen voor het zetten van laatste stap naar aardgasvrij (oranje vlekken)
Indicatie van inkomens in Terheijden. Groen vlekken zijn hogere inkomens
en corporatiebezit in Terheijden
54