CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

11 03 Bijlage Technische rapportage TVW_versie 1.0.pdf

Raad 10 maart 2022, gemeente drimmelenBij agendapunt: HAMERSTUK Vaststelling Transitievisie Warmte13.991 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Technische rapportage TVW Gemeente Drimmelen

Versie 1.0 Januari 2022

Technische rapportage TVW Gemeente Drimmelen

Opdrachtgever:

Hendrik Jan Erkens

Organisatie:

Gemeente Drimmelen

Datum:

18-01-2022

Contactpersoon:

Jules Gielen

Telefoon:

06 23 92 26 24

E-mail:

j.gielen@hetenergiebureau.nl

Website:

www.hetenergiebureau.nl

E-mail:

info@hetenergiebureau.nl

Postadres:

Postbus 6252 5600 HG Eindhoven

Bezoekadres:

Achtseweg Zuid 159 R 5651 GW Eindhoven

KvK-nummer:

17212433

1

Inhoud 1

Waarom een visie op warmte? ........................................................................................ 4

1.1

Internationale en nationale afspraken ................................................................................................. 4

1.2

Regionale uitwerking .................................................................................................................................... 4

1.3

Transitievisie Warmte (TVW) ..................................................................................................................... 5

2

De basis voor de transitie ................................................................................................ 6

2.1

Omvang van de opgave ............................................................................................................................. 6

2.2

Woningen ........................................................................................................................................................... 6

2.3

Werkelijke opgave woningen ................................................................................................................... 7

2.4

Bedrijven & instellingen .............................................................................................................................. 8

2.5

Rol gemeente ................................................................................................................................................... 8

3

Het proces: van analyse tot gesprek ............................................................................ 10

4

Hoe? de Duurzame alternatieven .................................................................................. 12

4.1

Isolatie ................................................................................................................................................................12

4.2

Alternatieve technieken .............................................................................................................................12

4.2.1

Bestaande aardgasnet ................................................................................................................................13

4.2.2

Belasting elektriciteitsnetwerk ................................................................................................................13

4.3

Bronnen in de gemeente Drimmelen.................................................................................................13

4.3.1

Aquathermie ....................................................................................................................................................14

4.3.2

Bodemenergie ................................................................................................................................................14

4.3.3

Bestaande warmtenetten ..........................................................................................................................14

4.3.4

Restwarmte ......................................................................................................................................................15

4.3.5

Voor kansrijke bron ook afzetgebied nodig ...................................................................................15

4.3.6

Individuele systemen ..................................................................................................................................16

4.3.7

Groen gas .........................................................................................................................................................17

4.3.8

Groene waterstof ..........................................................................................................................................17

5

De stapsgewijze aanpak ..................................................................................................18

5.1

Prioriteringscriteria wijken en buurten...............................................................................................18

5.2

Uitkomsten multicriteria-analyse ..........................................................................................................20

5.3

De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe ..........................................................................................................21

5.4

Drimmelen Centrum ....................................................................................................................................22 2

5.5

De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland .........................................................22

5.6

Kleine Schans, Molenpolder en Zeggepolder-zuid (Terheijden) ..........................................23

5.7

Collectieve aanpak .......................................................................................................................................23

5.7.1

Collectieve aanpak in specifieke clusters..........................................................................................23

5.7.2

Gebieden waar de laatste stappen naar aardgasvrij gezet kan worden ..........................24

5.7.3

Gebieden waar nog geïsoleerd kan/moet worden .....................................................................25

5.7.4

Gebieden waar nog geïsoleerd kan worden én waar de inkomens gemiddeld laag zijn 25

5.8

Planning wijken en buurten ....................................................................................................................26

6

Kosten en baten warmtetransItie.................................................................................. 29

6.1

Betaalbaarheid technieken .......................................................................................................................29

6.2

Positieve effecten warmtetransitie .......................................................................................................30

7

Warmtevisie ....................................................................................................................... 31

Bijlage 1 beschrijving MCA ............................................................................................................. 33 Bijlage 2 Uitvoering MCA ................................................................................................................ 35 Bijlage 3 Gevoeligheidsanalyse ......................................................................................................36 Bijlage 4 Begrippen en afkortingen .............................................................................................. 37 Bijlage 5 Samenhang overige beleidstrajecten ........................................................................... 41 Bijlage 6 buurtbenamingen ............................................................................................................. 47 Bijlage 7 Data De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe ......................................................................... 48 Bijlage 8 Data Drimmelen Centrum .............................................................................................. 49 Bijlage 9 Data De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Nieuwland & Grienden ................................ 51 Bijlage 10 Data Kleine Schans, Molenpolder & Zeggepolder-zuid......................................... 53

3

1

WAAROM EEN VISIE OP WARMTE?

1.1 Internationale en nationale afspraken In het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015 zijn internationale afspraken gemaakt over het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In het Nederlandse Klimaatakkoord van 2019 zijn de internationale afspraken vertaald naar Nederlandse afspraken. De belangrijkste afspraken zijn dat Nederland haar CO2-uitstoot in 2030 met 49% wil terugdringen ten opzichte van 1990 en in 2050 met 95%. Inmiddels is op Europees niveau besloten dat een versnelling van de reductie noodzakelijk is (naar 55% in 2030). Deze versnelling is nog niet verankerd in de Nederlandse klimaatdoelstellingen. Aardgas is een fossiele brandstof en momenteel de belangrijkste warmtebron voor ruimteverwarming in ons land. Bij het verstoken van aardgas komt CO2 vrij. Eén van de landelijke afspraken is dan ook dat in 2050 alle woningen en gebouwen in Nederland aardgasvrij moeten zijn. In 2030 is er een tussenstap afgesproken van 1,5 miljoen aardgasvrije woningen en gebouwen. Dit is ongeveer 20% van de bestaande woningvoorraad op dit moment. Het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving maakt onderdeel uit van de doelstellingen in het Klimaatakkoord om in 2030 de CO2-uitstoot met 49% terug te dringen ten opzichte van 1990.

Naast de warmtetransitie moet er ook door maatregelen in de mobiliteit, de industrie en de landbouw een reductie van de uitstoot plaatsvinden. Op dit moment zorgt de gebouwde omgeving voor iets meer dan een kwart van de totale CO 2uitstoot in de gemeente Drimmelen1. Wanneer er in 2030 20% op het aardgasverbruik in de gebouwde omgeving wordt bespaard, zorgt dit voor een jaarlijkse CO2-reductie van bijna 11.000 ton (zie ook hoofdstuk 2). Dit is ongeveer 5,5% van het totaal. Dit betekent dat we naast een besparing op het verbruik van aardgas ook nog flink moeten besparen op elektriciteitsgebruik en besparingen moeten realiseren in andere sectoren om aan de algehele doelstelling van het Klimaatakkoord te voldoen. Er zijn voor de gemeente Drimmelen uit landelijke data geen cijfers over de totale CO2-uitstoot in 1990 bekend. Landelijk zijn er in vergelijking met 1990 geen besparingen op de CO2-uitstoot gerealiseerd, waardoor er de komende jaren nog een flinke opgave ligt 2.

1.2 Regionale uitwerking De uitwerking van het landelijke Klimaatakkoord vindt voor een groot deel op regionaal en lokaal niveau plaats. Om de regionale uitwerking vorm te geven, werkt Drimmelen in de RES-regio West-

1

Gebouwde omgeving: 54.359 ton, Verkeer en vervoer: 67.363 ton, Industrie, energie, afval en water: 5.539 ton &

Landbouw, bosbouw en visserij: 69.908 ton (Klimaatmonitor 2020). 2

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/37/co2-uitstoot-in-2017-gelijk-aan-die-in-1990

4

Brabant3 samen met andere gemeenten, de provincie en de waterschappen. In de regio wordt ook gezamenlijk nagedacht over warmte, bijvoorbeeld als warmtebronnen meer dan één gemeente kunnen bedienen. Het onderdeel Duurzame Warmte is regionaal uitgewerkt en is integraal onderdeel van de RES 1.0. In de RES 1.0 is er voor warmte een besparingsdoelstelling geformuleerd: 15% besparing in 2030. In de Transitievisie Warmte gaan we in eerste instantie uit van de landelijke doelstellingen. In de praktijk komen de landelijke doelstelling en de doelstelling van de RES redelijk overeen. De warmtetransitie is niet alleen nodig vanwege de internationale, nationale en regionale afspraken om klimaatverandering tegen te gaan. De Nederlandse gaskraan wordt ook steeds verder dichtgedraaid om de kans op aardbevingen als gevolg van aardgaswinning in Groningen te verminderen. Hier moeten we op anticiperen. Importeren is bovendien duur en maakt ons voor onze energievoorziening afhankelijk van andere landen. Overigens raakt vroeg of laat ook daar het gas op.

1.3 Transitievisie Warmte (TVW) In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat iedere gemeente voor het eind van 2021 een TVW opstelt voor de gebouwde omgeving.

De gebouwde omgeving bestaat uit woningen en bedrijven & instellingen (scholen, buurtcentra, kantoren, bedrijfspanden enz.). In deze gebouwen wordt aardgas voornamelijk gebruikt voor het verwarmen van gebouwen en maken van warm tapwater. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de industrie waar aardgas voornamelijk in de productieprocessen gebruikt wordt. Omdat de woningen en bedrijven & instellingen qua gasverbruik min of meer vergelijkbaar zijn, ligt de focus van de TVW op deze sectoren. De industrie, maar ook landbouw en verkeer & vervoer zijn sectoren die ook moeten verduurzamen. Dat wordt via separate processen geregeld.

De visie beschrijft hoe we in de gebouwde omgeving binnen de gemeente van het aardgas af kunnen gaan en wáár we het beste kunnen starten. Dit vormt de basis voor de uitvoeringsplannen op wijken buurtniveau. Met de vaststelling van de TVW is de warmtetransitie tot 2050 niet in beton gegoten. Omdat we niet alle wijken en buurten tegelijk kunnen aanpakken en (technische) inzichten nog continu veranderen, wordt de TVW elke vijf jaar geactualiseerd.

3

https://energieregiowb.nl

5

2

DE BASIS VOOR DE TRANSITIE

2.1 Omvang van de opgave De gemeente Drimmelen heeft 27.272 inwoners die in 11.760 woningen wonen (een beperkt deel, enkele procenten, van deze woningen is al aardgasvrij). Verder is er ongeveer 367.200 m2 aan dienstverlenende bedrijven (kantoren, onderwijs, detailhandel enz.) en ongeveer 96.000 m2 aan industrie in de gemeente aanwezig 4. Al deze gebouwen, het verkeer en vervoer, de industrie en landbouw verbruiken samen jaarlijks 3.110 TJ aan energie. In figuur 1 staan de verhoudingen van het energiegebruik per sector in Drimmelen weergegeven. De woningen (onderdeel van de gebouwde omgeving) gebruiken in Drimmelen ruim 16.900.000 m3 aardgas en 35.700.000 kWh elektriciteit.

854 TJ Gebouwde omgeving

1,173 TJ

Verkeer en vervoer

3.110 TJ

Industrie Landbouw & visserij

86 TJ 997 TJ

Weergave van de verhouding van het energiegebruik per sector van de gemeente Drimmelen (bron: Klimaatmonitor, 2020)

Wat betreft het energiegebruik zijn woningen en bedrijven & instellingen (samen is dit de gebouwde omgeving) vergelijkbaar. Beiden gebruiken voornamelijk aardgas voor het verwarmen van gebouwen en voor het maken van warm tapwater. Daarom zal de alternatieve aanpak voor het verwarmen van de woningen en de dienstverlenende bedrijven min of meer vergelijkbaar zijn. In de industrie wordt voornamelijk proceswarmte gebruikt (energie die nodig is voor de productieprocessen). Het verduurzamen van deze energie vraagt een volledig andere aanpak. Dat is de reden dat de TVW enkel de alternatieve warmtevoorziening voor woningen en bedrijven & instellingen beschrijft. De industrie wordt via andere trajecten verduurzaamd.

2.2 Woningen De gebouwde omgeving heeft een aanzienlijk aandeel (iets meer dan 25%) in het totale energiegebruik. Meer dan driekwart van het energiegebruik van de gebouwde omgeving wordt door

4

PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte 2020

6

woningen gebruikt en hiervan is het grootste deel gebaseerd op aardgas. Het jaarlijkse energiegebruik van de woningen in Drimmelen is ongeveer 665 TJ (zie figuur 2). Dit verbruik is verdeeld over ongeveer 16.900.000 m3 aardgas en 35.700.000 kWh elektriciteit. De huidige opgave in de warmtetransitie voor de gemeente Drimmelen is dus het vinden van duurzame alternatieven voor het jaarlijkse aardgasgebruik in woningen van ongeveer 16.900.000 m3. Vanuit het landelijke Klimaatakkoord is de doelstelling geformuleerd dat 20% van de bestaande bebouwing in de gebouwde omgeving (in het startjaar 2020, het jaar van de meest recente cijfers) in 2030 aardgasloos moet zijn. In Drimmelen sluiten we aan op deze doelstelling. Dit betekent concreet dat we tot 2030 ongeveer 2.300 woningen aardgasvrij maken.

35.700.000 kWh

Aardgas

665 TJ

Elektriciteit

16.900.000 m3

Weergave van de verhouding van het energiegebruik in woningen in de gemeente Drimmelen (Klimaatmonitor, 2020)

2.3 Werkelijke opgave woningen Wanneer er – buiten het huidige landelijke en lokale beleid, geen extra maatregelen genomen worden, neemt het huidige gasverbruik tot 2030 al met ongeveer 9% af (1% per jaar). Dit heeft te maken met autonome ontwikkelingen en energiebesparende maatregelen die zorgen voor een verlaging van het energiegebruik. Denk aan: 

sloop van oude woningen en gasloze nieuwbouw (sinds 2018);

isolatie van bestaande woningen;

verbetering van warmteleverende installaties.

De werkelijke (warmte)opgave voor de woningen in 2030 is dus niet het vinden van duurzame alternatieven voor een jaarlijks gasgebruik in de gemeente Drimmelen van 16.900.000 m 3, maar voor een jaarlijks gasgebruik van ongeveer 15.379.000 m3 (- 9%). Tegenover de daling van het aardgasgebruik staat daarentegen een stijging van het elektriciteitsgebruik. Een stijging van ongeveer 70% ten opzichte van het huidige elektriciteitsverbruik is mogelijk wanneer de gebouwde omgeving aardgasloos is5. De stijging wordt mede veroorzaakt door een toename van elektrisch koken en

5

PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte

7

elektrisch verwarmen 6. Aanvullend hierop gaat het elektriciteitsgebruik ook nog stijgen door de elektrificatie van auto’s en het transport. Wanneer we meer gebruik kunnen maken van zuinigere systemen wat betreft elektriciteitsgebruik (warmtenetten, groengas en eventuele toekomstige ontwikkelingen), kan dit verbruik lager uitvallen. Het totale gebruik van aardgas en elektriciteit kost de

Drimmelense

inwoners

in

2030

jaarlijks

verduurzamingsmaatregelen getroffen worden7

ongeveer

€14.200.000,-

wanneer

er

geen

.

2.4 Bedrijven & instellingen De gebouwde omgeving bestaat naast woningen ook uit bedrijven & instellingen (kantoren, scholen, detailhandel, enz.). Er zijn in de gemeente Drimmelen 1.161 bedrijven & instellingen. In deze gebouwen wordt jaarlijks voor ongeveer 189 TJ aan energie verbruikt, verdeeld over 2.714.000 m3 aardgas en 28.634.000 kWh elektriciteit. Samen met het aardgasgebruik in woningen moet er dus een duurzaam alternatief gevonden worden voor een jaarlijks aardgasverbruik in de gebouwde omgeving van ongeveer 19.600.000 m3 aardgas.

2.714.000 m3

Aardgas

189 TJ 28.634.000 kWh

Elektriciteit

Weergave van de verhouding van het energiegebruik in de bedrijven & instellingen in de gemeente Drimmelen (Klimaatmonitor, 2020)

Vertaald naar de landelijke doelstelling (20% aardgasloos in 2030) betekent dit dat we tot 2030 ongeveer 230 bedrijven en instellingen aardgasloos moeten maken. Een deel van het verbruik (ongeveer 1% per jaar, zie ook paragraaf 2.3) zal via autonome ontwikkelingen bespaard worden. Het overgrote deel van het verbruik moet echter op een proactieve manier bespaard worden.

2.5 Rol gemeente De opgave voor de gemeente Drimmelen is groot. Om op nationaal niveau te komen tot een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050, zal voor 2030 ca. 20% van alle woningen in Nederland van het aardgas af moeten. Voor Drimmelen betekent dit in theorie dat tot 2030 ongeveer 2.350

6

Ook het elektrisch rijden gaat een vlucht nemen en zorgt daarmee voor een stijgend elektriciteitsverbruik en een

grotere belasting op het elektriciteitsnetwerk. Enexis netbeheer kan op basis van concrete mobiliteitsplannen van de gemeente inzicht geven in de impact op de infrastructuur hiervoor. 7

PBL, Startanalyse Leidraad Transitievisie Warmte. Dit zijn de energiekosten excl. vastrecht.

8

woningen en 220 bedrijven & instellingen aardgasvrij gemaakt moeten worden. Wij vertalen dit naar een meer realistische en haalbare ambitie: we reduceren net zoveel aardgas als 2.200 woningen en 230 bedrijven & instellingen gebruiken (3.800.000 m3 aardgas verdeeld over 3.400.000 m3 voor woningen en 500.000 m3 voor bedrijven & instellingen). Een deel van deze woningen en gebouwen zal voor 2030 al daadwerkelijk aardgasvrij zijn. Voor alle andere woningen en gebouwen focussen we in eerste instantie op het zo goed mogelijk isoleren en aardgasvrij-ready maken ervan. Dit is voor de korte en lange termijn evengoed een stevige opgave, die ervoor zorgt dat we snel aan de slag moeten. Het vraagt van de gemeente een actieve rol die in elk geval bestaat uit twee verplichte onderdelen: 1.

De gemeente heeft een informatieplicht: woningeigenaren hebben (veel) tijd nodig om zich voor te bereiden. De gemeente zal informeren over de logische eerste stappen die woningeigenaren kunnen nemen (isoleren, zonnepanelen, ventileren en elektrisch koken). Waar mogelijk worden deze stappen via verschillende initiatieven gestimuleerd;

2.

De gemeente heeft een analyse-/onderzoekplicht. Vanuit het Rijk is aan de gemeenten opgedragen om uit te zoeken wáár en op welke manier gestart kan worden met de eerste acties naar aardgasvrij wonen.

9

3

HET PROCES: VAN ANALYSE TOT GESPREK

De TVW is opgebouwd uit twee sporen: een sociaal spoor en een technisch-economisch spoor (zie onderstaande figuur). Het is dus meer dan enkel een technische analyse. Door in een vroeg stadium te beginnen met communicatie over de warmtetransitie – dus via het sociale spoor - wordt de uiteindelijke participatie sterk verbeterd. Dit leidt tot een sneller resultaat met meer draagvlak.

Het proces voor de ontwikkeling van de Transitievisie Warmte gevisualiseerd.

De analyses brengen de huidige stand van zaken en kansen in beeld. Waar kunnen de woningeigenaren samen met de gemeente het beste starten met verduurzamen naar aardgasvrij (of aardgasvrij-ready8) en waar duurt dit aanmerkelijk langer? Bovendien wordt gekeken welke technieken realistisch zijn en welke niet. De analyse is gemaakt door de beschikbare open data te combineren met lokale (gesloten) data. Belangrijke bronnen zijn de Startanalyse van het Rijk, het CBS, de Klimaatmonitor, de Warmteatlas, het Warmtebronnenregister van de provincie Noord-Brabant, de Energietransitieviewer van Geodan, maar zeker ook de lokale input van de gemeente en stakeholders zoals de woningcorporatie, de Enexis netbeheer, de bewonersgroepen uit de verschillende dorpen (waaronder de werkgroepen END, energiecoöperatie TEC, het Waterschap, het bedrijvennetwerk enz.. De analyse is uitgevoerd op drie niveaus: CBS-buurtniveau, straatniveau en postcode-6 niveau. Gemeenten hebben een regierol als het gaat om de warmtetransitie. Maar zij kunnen deze grote verandering niet zonder andere partijen realiseren. Samenwerking is dan ook heel belangrijk. Daarom hebben wij deze TVW samen met de bovengenoemde partijen gemaakt. Samen met al deze stakeholders gaan we de TVW later ook uitvoeren.

8

Woningen en gebouwen worden door middel van energiebesparende maatregelen en het (wanneer nodig)

aanpassen van radiatoren klaar gemaakt om de laatste stap naar aardgasvrij te zetten.

10

Naast een technische, economische analyse is ook een sociale analyse gemaakt. Bij de sociale analyse is een beeld gevormd van het sociale karakter van een wijk of buurt. Daarvoor is gestart met openbare data en cijfers (demografie, koopkracht, leeftijd). Daarna zijn de zachtere kenmerken van de wijken en buurten in beeld gebracht. Denk daarbij aan: wat speelt er, zijn er initiatieven, hoe is de wijk georganiseerd? De bestaande sociale infrastructuur is het speelveld dat je nodig hebt om uiteindelijk bewoners steeds meer mee te nemen in de warmtetransitie. De vertegenwoordigers van de sociale netwerken zijn immers de oren en ogen van de wijk/buurt en kunnen anderen aanwakkeren tot actie. De analyse is onder andere gebruikt om invulling te geven aan de planning. Hiervoor is een Multicriteria analyse gebruikt, zie ook hoofdstuk 5. Ook is de analyse gebruikt om een doorkijk te geven naar kansrijke alvernatieve warmtevoorzieningen, zie hoofdstuk 4.

11

4

HOE? DE DUURZAME ALTERNATIEVEN

Er zijn meerdere alternatieve technieken en bronnen die in de toekomst in Drimmelen het aardgas kunnen vervangen. In dit hoofdstuk wordt hiervan een overzicht gegeven. Naast het inzetten op alternatieve technieken en bronnen ligt voor het merendeel van de woningen en gebouwen de focus in eerste instantie op het treffen van ‘geen spijt maatregelen’, zoals isoleren en het plaatsen van zonnepanelen. Op het moment dat een woning of gebouw een voldoende isolatieniveau bereikt, kan de laatste stap naar aardgasvrij eenvoudiger gezet worden.

4.1 Isolatie Het isolatiepakket dat nodig is om een woning of gebouw voor te bereiden op een andere, duurzame manier van verwarmen, is niet voor elke woning of gebouw hetzelfde. Het hangt af van de huidige staat van het pand maar ook van het toekomstige type warmtesysteem. Er zijn verschillende maatregelen te treffen als het gaat om isolatie, zoals vloerisolatie, gevelisolatie, dakisolatie, naad- en kierdichting, goede ventilatie en het vervangen van ramen, deuren en kozijnen. Het is hierbij belangrijk om inwoners en ondernemers te informeren over het isolatieniveau dat hoort bij het toekomstige warmtesysteem (het systeem dat met de huidige inzichten het meest voor de hand ligt) en over de handelingsmogelijkheden die zij hebben. Het is bijvoorbeeld aan te raden om duurzaamheidsmaatregelen op een natuurlijk moment te treffen, bijvoorbeeld bij een renovatie of verbouwing. Door werkzaamheden te combineren wordt geld bespaard én de overlast beperkt. Er is immers maar één moment van overlast.

4.2 Alternatieve technieken Er zijn op dit moment grofweg drie manieren om woningen en gebouwen zonder aardgas te verwarmen: 

All-electric, individuele elektrische alternatieven. Dit zijn onder andere de elektrische warmtepomp (met de bodem of de buitenlucht als bron), de elektrische cv-ketel, infraroodpanelen en de hybride warmtepomp (tussenoplossing, deels mogelijk eindoplossing);

Warmtenetten, collectieve systemen op basis van bijv. restwarmte uit de industrie, zonthermie, aquathermie, thermische energie uit afvalwater, biomassa of geothermie. Het bestaande Amernet en het warmtenet in Terheijden zijn voorbeelden van een collectief systeem. Uitleg van deze begrippen zie bijlage 4.

Hernieuwbaar gas, o.a. groen gas en groene waterstof.

Mede op ingeven van de END-werkgroepen is er nadrukkelijk gekeken naar de beschikbaarheid van groen gas en groene waterstof als energiedrager. De huidige beschikbaarheid van groen gas en waterstof is voorlopig niet groot. Ook kost de productie erg veel elektriciteit die ook weer duurzaam opgewekt moet worden in zonne- en windparken die niet zomaar gerealiseerd kunnen worden. Op 12

termijn (na 2030) kan dat mogelijk anders zijn en zal de mogelijke toepassing ervan bij een actualisatie van deze TVW moeten blijken. Waarschijnlijk zullen er in de toekomst nog meer nieuwe innovatieve en duurzame warmtetechnieken worden ontwikkeld die op termijn nieuwe oplossingen bieden voor de verwarming van de gebouwde omgeving.

4.2.1

Bestaande aardgasnet

Op dit moment ligt er in Drimmelen (en de rest van een land) een netwerk van aardgasleidingen dat momenteel gebruikt wordt voor de distributie van aardgas en dat in de toekomst gebruik kan worden voor groen gas, waterstof of een andere brandstof. Pas als er alternatieven voor aardgas beschikbaar zijn zal het aardgasnet mogelijk worden verlaten. Een deel van het aardgasnetwerk heeft een distributiefunctie en zal gehandhaafd blijven. Via wijkuitvoeringsplannen wordt een toekomstige alternatieve warmtetechniek voor buurten en clusters bepaald. In overleg met Enexis netbeheer en andere partijen wordt vervolgens gekeken of het bestaande aardgasnet gebruikt kan worden of dat het net na verloop van tijd verwijderd wordt omdat het geen doel meer dient.

4.2.2

Belasting elektriciteitsnetwerk

De meeste alternatieve scenario's voor aardgas hebben grote impact op het elektriciteitsnet. Aansluitingen moeten verzwaard worden en ook de voedende infrastructuur moet worden aangepast. Dit geldt zowel voor de all-electric scenario's als de hybride scenario's. Daarbij is het belangrijk of de hele straat of wijk overstapt op hetzelfde alternatief of dat er een keuze is. Diverse scenario's naast elkaar zorgen voor hogere kosten. Overschakelen naar alternatieven zal stapsgewijs gaan. Daarvoor moet het netwerk geschikt worden gemaakt. En dat is dus in veel gevallen maatwerk.

4.3 Bronnen in de gemeente Drimmelen Uit de analyse blijkt dat er in Drimmelen een aantal kansrijke warmtebronnen zijn, die onderzocht kunnen worden als bron voor een mogelijke, collectieve warmtevoorziening (warmtenet). De positieve aspecten van een warmtenet zijn:

het afgiftesysteem in de woning is veel kleiner (past in de meterkast) dan bijv. een warmtepomp met bijbehorende buffervat. Het is niet vanzelfsprekend dat in elke woning zomaar een warmtepomp-systeem geplaatst kan worden;

het is ook mogelijk om in de zomer te koelen. Dit geldt voor bepaalde typen warmtenetten. Daarmee zijn de woningen aanzienlijk comfortabeler voor de bewoners;

de belasting op het elektriciteitsnetwerk is lager dan bij individuele elektrische oplossingen. Daardoor is er ook minder opwek van elektriciteit nodig;

er wordt optimaal gebruik gemaakt van de in/om de gemeente aanwezige duurzame warmtebronnen. Je benut beschikbare warmte uit je omgeving optimaal en weet dus waar de warmte vandaan komt. Kansrijke bronnen voor warmtenetten zijn aquathermie uit de Amer, de Mark, de Zwaluwse Haven en De Put, bodemenergie (WKO en geothermie) en uitbreiding van bestaande warmtenetten (Amernet en het net in Terheijden). Zonthermie is ook een kansrijke bron, maar de stakeholders hebben aangegeven zonthermie op land niet als kansrijk te zien vanwege beperkt draagvlak. Het heeft namelijk een grote impact op het aangezicht van dorpen

13

en het landschap. Zonthermie op daken is mogelijk wel nog kansrijk. Zie bijlage 4 voor een korte uitleg over warmtebronnen. Let wel, de ontwikkeling van collectieve trajecten is niet eenvoudig en neemt veel tijd in beslag (zo’n 8 tot 10 jaar). Ook is het (nog) niet mogelijk om afname van een warmtenet af te dwingen. Gebruikers hebben de keuze om voor een collectief of individueel systeem te kiezen. Dit maakt de financiële haalbaarheid van een collectief systeem onzeker. In de volgende paragrafen gaan we specifiek in op de kansen voor de gemeente Drimmelen.

4.3.1

Aquathermie

Wat betreft aquathermie zijn er verschillende kansen. De grootste kansen biedt de Amer en de Mark. De Mark fungeert op dit moment al als bron voor het warmtenet in Terheijden. Dit net kan eventueel uitgebreid worden naar andere delen van het dorp. Daarnaast zijn er nog andere bronnen van oppervlaktewater mogelijk: de Zwaluwse Haven en de Put. De grootste belemmering voor deze warmtebronnen is de mogelijke ecologische waarde van stromen en plassen. Wat zijn de gevolgen van aquathermie voor flora en fauna in deze stroom? Dit moet in een nader onderzoek worden meegenomen. De grootste belemmeringen op dit gebied zitten waarschijnlijk in de Zwaluwse Haven en De Put.

4.3.2

Bodemenergie

Wat betreft bodemenergie zijn er in de gemeente een aantal opties: warmte-koude opslag (WKO) en (ondiepe) geothermie. Voor geothermie is er in het zuiden en zuidoosten (Drimmelen, Hooge Zwaluwe en een deel van Made vallen in dit gebied) en in het gebied rondom Terheijden een opsporingsvergunning verleend om de kansen van geothermie verder te onderzoeken. Vanuit de bekende data is er een redelijke kans dat geothermie in beide gebieden kansrijk is. Let wel, voor geothermie is een aanzienlijke afname van warmte van enkele duizenden woningen of woningequivalenten nodig om een dergelijk warmtenet rendabel te maken. Het is daarmee onzeker of alleen een dorp (bijv. Made of Terheijden) aangesloten kan worden. In combinatie met bijvoorbeeld tuinbouwgebied Plukmade (waar ook veel warmte nodig is) kan een geothermienet in Made mogelijk wel rendabel worden. Naast geothermie zijn er in de gemeente ook kansen voor warmte-koudeopslag (WKO). Vanuit de provinciale Omgevingsverordening worden voor de hele provincie beperkingen in boringsdiepte beschreven. Deze beperkingen geven aan hoe diep in de grond geboord mag worden om de drinkwatergebieden in de ondergrond te beschermen. In verreweg het grootste deel van Drimmelen is dit 100 tot 130 meter waarmee WKO kansrijk is.

4.3.3

Bestaande warmtenetten

In het oosten van de gemeente ligt het Amernet. Op dit net is het tuinbouwgebied aangesloten maar nog geen woningen in de gemeente Drimmelen. In de toekomst is het goed voorstelbaar dat het bestaande net uitgebreid wordt richting Made. In dat geval kan (een deel van de) bestaande bebouwing aangesloten worden, maar een warmtenet is ook interessant voor nieuwbouwwijken die op dit moment in het oosten van Made gepland zijn. Dit zijn echter wel trajecten die tijd in beslag

14

nemen. Op korte termijn worden daarom in Made geen nieuwe aansluitingen op dit bestaande warmtenet verwacht. In Terheijden wordt op dit moment al hard gewerkt aan de uitrol van een warmtenet op aquathermie gevoed door de Mark. Dit warmtenet kan in de toekomst uitgebreid worden naar andere delen van het dorp.

4.3.4

Restwarmte

Op dit moment wordt een haalbaarheidsonderzoek gedaan naar een mogelijke warmteleiding van Moerdijk naar Geertruidenberg en daarmee naar het bestaande Amernet. Dit net moet gevoed worden door restwarmte uit de industrie. Het leidingtracé loopt door de gemeente Drimmelen en mogelijk betekent dit dat woningen en andere panden op dit tracé aangesloten kunnen worden.

4.3.5

Voor kansrijke bron ook afzetgebied nodig

De warmte uit een duurzame warmtebron moet uiteindelijk ook kunnen worden afgezet in woningen en gebouwen. Dat wil zeggen dat woningen en gebouwen geschikt moeten zijn of geschikt kunnen worden gemaakt om de warmte te gebruiken. De warmte wordt met een warmtenet naar de woningen en gebouwen gebracht. Om de aanleg van een warmtenet rendabel te maken is er een bepaalde bebouwingsdichtheid nodig. In de zwart gearceerde gebieden in onderstaande figuur is deze bebouwingsdichtheid aanwezig, waardoor in die gebieden warmtenetten op de eerder in deze paragraaf genoemde bronnen rendabel kunnen zijn. Dit zal nog nader onderzocht moeten worden.

15

Zoekgebieden (zwart gearceerde gebieden) voor mogelijke warmtenetten, zie paragraaf 4.3 voor mogelijke bronnen van deze netten. In verreweg de meeste gebieden voorzien we een individuele techniek. Met de huidige kennis en stand der techniek is dit een individuele warmtepomp. Een hybride warmtepomp is een prima tussenoplossing. Daar waar dit niet mogelijk is, kan een hybride warmtepomp, groen gas/waterstof of een mogelijke toekomstige innovatie de uiteindelijke alternatieve techniek voor aardgas zijn. In alle gevallen geldt dat de woningen en gebouwen eerst voldoende geïsoleerd moeten worden. Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.

4.3.6

Individuele systemen

In de gebieden waar geen warmtenetten mogelijk zijn, vallen we terug op individuele systemen (paarse gebieden op bovenstaande kaart). Met de huidige kennis en stand van de techniek zijn dit elektrische warmtepompen. De bron voor deze warmtepompen kan de lucht zijn, de bodem of zonthermie. Een goede tussenoplossing is een hybride warmtepomp 9. De hybride warmtepomp zorgt voor een flinke reductie (50-70%) van het aardgasverbruik. De CV-ketel op aardgas vangt alleen nog

9

Een hybride warmtepomp is een warmtepomp die naast de bestaande CV-ketel geplaatst wordt. De warmtepomp

doet het meeste werk, de ketel springt bij tijdens piekmomenten. Hierdoor kan er flink op het aardgasverbruik bespaard worden. In de toekomst kan voor een deel van de woningen de ketel door groen gas of groene waterstof gevoed worden waardoor een hybride warmtepomp ook een duurzame eindoplossing kan zijn

16

de pieken op. In een aantal gevallen kan de hybride warmtepomp ook een eindoplossing zijn. Bijvoorbeeld in oudere gebouwen die onvoldoende geïsoleerd kunnen worden om volledig met een elektrische warmtepomp te verwarmen. Deze gebouwen staan voornamelijk in de rode vlekken op de bovenstaande kaart. Deze gebouwen kunnen mogelijk ook verwarmd worden met groen gas of waterstof, zie onderstaande paragrafen.

4.3.7

Groen gas

Het verbranden of vergisten van biomassastromen zoals snoeihout en huishoudelijk afval kan hoge temperatuur (HT) warmte leveren via groen gas. Groen gas is een kansrijke warmtebron voor de gemeente Drimmelen. Het is echter ook een warmtebron waarover nog veel onduidelijk is. In het onderdeel Duurzame Warmte binnen de RES 1.0 wordt gesteld dat groen gas de laagste maatschappelijke kosten heeft maar dat het gas op dit moment beperkt beschikbaar is. De RES stelt dat we groen gas daarom slim moeten toepassen. Slim toepassen kan zijn dat we groen gas alleen gebruiken in gebouwen waar echt geen andere alternatieven mogelijk zijn. Voor gebruik van groen gas is het verstandig om de bestaande aardgasnetten te laten liggen, zie ook paragraaf 4.2.1.

4.3.8

Groene waterstof

Groene waterstof kan net als groen gas voorzien in hoge temperatuur (HT) warmte. Dit kan betekenen dat er minder aanpassingen (isoleren) aan de woningen en gebouwen gedaan hoeven te worden. Echter, het is ook voor gebouwen waar waterstof wordt toegepast goed om deze zoveel mogelijk te isoleren. Enerzijds is op dit moment absoluut nog niet duidelijk wat de potentie van waterstof is. Mogelijk dat er naast waterstof voor de transportsector en de industrie maar beperkt waterstof voor de gebouwde omgeving beschikbaar is. Hoe meer gebouwen goed geïsoleerd zijn, hoe meer gebouwen we met eenzelfde hoeveelheid waterstof kunnen bedienen. Anderzijds gaat waterstof net als aardgas geld kosten. Hoe minder je als bewoner of bedrijf af hoeft te nemen, hoe beter het is voor de energierekening. Daarnaast kost de productie van waterstof heel veel elektriciteit. Elektriciteit die duurzaam moet worden opgewekt aanvullend op de opgave die er nu al ligt, bijvoorbeeld met windmolens en zonnevelden. Deze extra molens en panelen moeten we ergens in het landschap kwijt. Tot slot is de algemene inschatting dat het nog zeker 10 tot 15 jaar gaat duren voordat waterstof mogelijk een rol kan gaan spelen in de warmtetransitie. Op korte termijn hoeven we daarom geen grootschalige overstap van gebouwen op waterstof te verwachten.

Voor woningen en gebouwen die voldoende geïsoleerd kunnen worden is het daarom wellicht beter om met alternatieve technieken zoals een warmtepomp verwarmd te worden. Waterstof passen we dan eventueel toe in die gebouwen waar echt geen andere techniek mogelijk is of in bijv. de transportsector en de industrie. De toekomst moet uitwijzen of waterstof ook in de gebouwde omgeving kan worden toegepast. Het is goed om de ontwikkelingen rondom waterstof in de gaten te houden en bij elke herziening van de TVW de kansen en mogelijkheden van waterstof te onderzoeken. Voor gebruik van waterstof is het verstandig om, net als voor groen gas, de bestaande aardgasnetten te laten liggen, zie ook paragraaf 4.2.1.

17

5

DE STAPSGEWIJZE AANPAK

Een belangrijk onderdeel van de TVW is een planning waarin is opgenomen wanneer en in welke wijken en buurten wordt gestart met de warmtetransitie. Starten met de warmtetransitie betekent in de eerste plaats dat we in Drimmelen doorgaan met het werk maken van energiebesparing in onze woningen en gebouwen. Hiervoor wordt voortgeborduurd op de bestaande collectieve aanpak die is gericht op de ‘geen spijt maatregelen’, zoals isoleren, ventileren, het plaatsen van zonnepanelen, etc.10. Deze collectieve aanpak kan zowel op het niveau van de gehele gemeente uitgewerkt worden, maar ook op clusterniveau, waarin in gebieden met dezelfde

bebouwing

bijv.

collectieve

inkoopacties

worden

georganiseerd,

een

gerichte

informatievoorziening wordt opgezet of een voorbeeldwoning wordt gerealiseerd. Daarnaast gaan we in de kansrijke buurten (zie hierna) het gesprek aan met de inwoners, ondernemers en andere stakeholders over hoe we de warmtetransitie in kunnen vullen, en onderzoeken we of er voldoende draagvlak is om de eerste stappen te gaan zetten richting een aardgasvrije buurt. Daarbij is het belangrijk om inzicht te verkrijgen in welke alternatieve warmtevoorzieningen voor de verschillende buurten het meest geschikt zijn en welke technische kansen er liggen. Om een weloverwogen keuze te kunnen maken tussen meerdere alternatieven is in samenwerking met de stakeholders11 een multicriteria-analyse (MCA) uitgevoerd. Bij het uitvoeren van deze MCA is uitgegaan van de stand van zaken zoals die ten tijde van uitvoering (najaar 2021) bekend was. Ontwikkelingen in wijken buurten gaan echter door, waardoor na verloop van tijd ook anders gescoord kan worden op de verschillende criteria. Daarom worden deze criteria minimaal iedere vijf jaar opnieuw gewogen en meegenomen in een geactualiseerde TVW.

5.1 Prioriteringscriteria wijken en buurten Voor de prioritering van wijken en buurten sluiten we grotendeels aan bij de criteria die in de landelijke Handreiking van het landelijke Expertisecentrum Warmte worden genoemd. Daarnaast zijn de stakeholders en inwonersgroepen gevraagd om aan te geven wat volgens hun belangrijke criteria zijn om mee te nemen in de afweging. We hanteren in Drimmelen de volgende criteria: 

Maatschappelijke kosten (en baten) en de betaalbaarheid van de maatregelen;

Eindgebruikerskosten (de kosten specifiek voor de bewoner of het bedrijf, bijv. voor het isoleren van het gebouw of het vervangen van de CV-ketel);

10

Aanwezigheid duurzame bronnen;

Aandeel corporatiewoningen;

Betaalbaarheid, het jaarlijks inkomen huishoudens;

Draagvlak;

Technische staat van de woningen en gebouwen;

CO2-reductie;

Verzamelnaam voor georganiseerde stakeholders, werkgroepen en inwoners die betrokken zijn geweest bij de

ontwikkeling van deze TVW.

18

Koppelkansen (natuurlijke momenten zoals geplande riool- en infrastructurele werkzaamheden)

In bijlage 1 wordt beschreven wat deze criteria inhouden. Niet alle criteria zijn even belangrijk. Daarom zijn in overleg met de stakeholders aan de verschillende criteria weegfactoren toegekend. In totaal konden 100 punten verdeeld worden over de negen criteria. Onderstaande figuren laten de weging van de stakeholderstafel, de inwonerstafel en het gemiddelde van beide tafels zien.

10%

Maatschappelijke kosten en baten

22%

Eindgebruikerskosten 12%

Aanwezigheid bronnen Aandeel corporatiewoningen Betaalbaarheid (inkomen)

14%

Technische staat gebouwen

14%

CO2-besparing Koppelkansen 6%

18%

2%

Draagvlak 2%

Prioriteringscriteria en de weegfactoren stakeholderstafel.

7%

Maatschappelijke kosten en baten Eindgebruikerskosten

28%

15% Aanwezigheid bronnen Aandeel corporatiewoningen Betaalbaarheid (inkomen)

10%

Technische staat gebouwen 9%

0% 9% 15%

7%

CO2-besparing Koppelkansen Draagvlak

Prioriteringscriteria en de weegfactoren inwonerstafel.

19

8%

Maatschappelijke kosten en baten Eindgebruikerskosten

25% 13%

Aanwezigheid bronnen Aandeel corporatiewoningen Betaalbaarheid (inkomen)

12% 12%

Technische staat gebouwen CO2-besparing

7% 17%

1%

5%

Koppelkansen Draagvlak

Prioriteringscriteria en de weegfactoren, gemiddelde van beide tafels.

5.2 Uitkomsten multicriteria-analyse Met de prioriteringscriteria en de bijbehorende weegfactoren is een multicriteria-analyse (MCA) uitgevoerd. Het toekennen van scores per criterium is in samenspraak met alle stakeholders en inwonersgroepen uitgevoerd. Dit heeft geleid tot een ‘ranking’ van buurten in de gemeente Drimmelen (zie onderstaande figuren). De ranking is tot stand gekomen door een gemiddelde weging van de stakeholderstafel en de inwonerstafel toe te passen. In bijlage 2 is werking van de MCA uitgelegd en in bijlage 6 is een kaart toegevoegd met buurtnamen.

800 700 600 500 400 300 200 100

De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe Drimmelen Centrum De Heerlijkheid Lage Zwaluwe Nieuwland Kleine Schans Molenpolder Zeggepolder-zuid Verspreide huizen Terheijden Grienden Wagenberg noordwest Wagenberg zuidoost Zeggepolder-oost Kwistgeldpolder Blauwe Sluis Terheijden centrum Verspreide huizen Lage Zwaluwe Vaartkant Terheijden noordwest De Langstraatspoorlijn Verspreide huizen Hooge Zwaluwe Verspreide huizen Wagenberg Verspreide huizen Made Die Swaluw Drimmelen havens Verspreide huizen Drimmelen Stuivezand De Meede Vierendelen Bergen Verspreide huizen Biesbosch Hoogerheide De Dreven Helkant Hondenhei Verspreide huizen Zevenbergschen Hoek Middelmade Zilverberg Haasdijk

0

‘Ranking’ van de buurten, tot stand gekomen op basis van een gemiddelde weging van de stakeholderstafel en de inwonerstafel

20

Deze ‘ranking’ geeft de mate van (technische) geschiktheid aan van de gehele buurt voor de transitie naar aardgasvrij. Het lijkt het meest logisch om de transitie naar aardgasvrij te starten in de buurten met de hoogste scores (de zogenaamde kansrijke buurten). Dat is ook de reden dat we in deze buurten het eerst in gesprek willen gaan met inwoners en bedrijven om te kijken of en zo ja hoe we de stappen naar aardgasvrij gezamenlijk kunnen zetten. Soms zijn de verschillen tussen wijken en buurten echter erg klein. Er is daarom een MCA-validatie (gevoeligheidsanalyse) uitgevoerd. Een methodiek waarmee we in het ‘mengpaneel’ bewust elk criterium 1 keer belangrijker maken. We kijken daarmee hoe robuust de wijken in de top-6 blijven. Deze gevoeligheidsanalyse staat in bijlage 3 weergegeven en verder uitgelegd. Na de validatie zien we dat de onderstaande buurten het meest robuust in de top-7 staan en daarmee als kansrijk worden aangemerkt. Grienden is een buurt die niet in de top-7 staat, maar het is wel verstandig om deze buurt mee te nemen in de lijst van kansrijk buurten. Deze buurt ligt tussen De Heerlijkheid Lage Zwaluwe en Nieuwland in. Voor deze 3 buurten zijn er kansen voor een warmtenet (zie ook hoofdstuk 4) waardoor het logisch is om Grienden ook mee te nemen.

Een goede achtervolger is Zeggepolder-zuid, deze buurt kan (bijvoorbeeld bij initiatieven uit deze buurt of een grotere ambitie) toegevoegd worden aan de onderstaande lijst: 

De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe (Hooge Zwaluwe)

Drimmelen Centrum (Drimmelen)

De Heerlijkheid Lage Zwaluwe (Lage Zwaluwe)

Nieuwland (Lage Zwaluwe)

Kleine Schans (Terheijden)

Molenpolder (Terheijden)

Zeggepolder-zuid (Terheijden)

Grienden (Lage Zwaluwe)

Het is dan ook slim om in deze kansrijke buurten het gesprek met inwoners en ondernemers aan te gaan om te onderzoeken of er draagvlak is om stappen te zetten richting een aardgasvrije buurt en om vervolgens een wijkuitvoeringsplan op kunnen stellen. De keuze om een wijkuitvoeringsplan op te stellen wordt gemaakt in samenspraak met de inwoners en ondernemers. Hieronder worden de verschillende kansrijke buurten kort beschreven. In bijlagen 7 tot en met 10 is de data gevisualiseerd die in de onderstaande paragrafen beschreven wordt.

5.3 De Heerlijkheid Hooge Zwaluwe In de Heerlijkheid Hooge Zwaluwe blijkt vanuit de berekeningen van het PBL dat de eindgebruikerskosten (kosten die in de woning gemaakt moeten worden zoals het isoleren, aanpassen van installaties en de toekomstige energielasten) relatief laag zijn vergeleken met andere buurten in de gemeente. Ook zijn er kansen voor een kleinschalig warmtenet op aquathermie, al zijn die kansen gezien het beperkt aantal woningen dat mogelijk geschikt is voor een warmtenet kleiner dan in andere dorpen. Ook is er een flinke potentie om (collectief) energie te besparen. Tot slot scoort de buurt goed op het criterium Betaalbaarheid (inkomen). 21

Naast de kansen voor energiebesparing staan er ook een aantal woningen in deze buurt die in principe al voldoende geïsoleerd zijn en de laatste stap naar aardgasvrij kunnen maken. De aardgasvrije alternatieven bestaan naast de kansen voor een klein warmtenet voornamelijk uit individuele oplossingen. Voor de meeste gebouwen is dat op basis van de huidige kennis en stand van de techniek een individuele warmtepomp. Een hybride warmtepomp kan een prima tussenoplossing zijn om al flink op het aardgasverbruik te besparen. In een klein gebied met veel oude gebouwen is de hybride warmtepomp mogelijk de eindoplossing. Indien voldoende beschikbaar kan duurzaam groen gas of duurzame waterstof ook nog een rol van betekenis spelen.

5.4 Drimmelen Centrum In Drimmelen Centrum blijkt vanuit de berekeningen van het PBL dat de eindgebruikerskosten (kosten die in de woning gemaakt moeten worden zoals het isoleren, aanpassen van installaties en de toekomstige energielasten) relatief laag zijn vergeleken met andere buurten in de gemeente. Ook zijn er kansen voor een kleinschalig warmtenet op aquathermie uit de Amer, al zijn die kansen gezien het beperkt aantal woningen dat mogelijk geschikt is voor een warmtenet een stuk kleiner dan in andere dorpen. Ook is er een flinke potentie om (collectief) energie te besparen en scoort de buurt goed op het criterium Betaalbaarheid (inkomen). Tot slot zijn de maatschappelijke kosten (de totale kosten voor de warmtetransitie incl. de kosten die landelijk verrekend worden. Denk aan kosten voor de energienetten) relatief laag in deze buurt. In het centrum van Drimmelen staan veel oudere en monumentale gebouwen. Ook deze gebouwen moeten op een zeker moment aardgasvrij worden, al is dat over het algemeen een stuk lastiger dan jongere bebouwing. Daarom is het goed om aan de slag te gaan met deze gebouwen om zo te ontdekken en te leren hoe we aan de slag kunnen met, in eerste instantie, energiebesparing en het aardgasvrij maken van de woningen en bedrijven. Dit kan in de vorm van een pilot met een collectieve aanpak die vervolgens uitgerold wordt naar andere dorpen.

5.5 De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland De Heerlijkheid Lage Zwaluwe, Grienden en Nieuwland liggen allen in het dorp Lage Zwaluwe. Grienden komt iets minder uit de MCA, maar vanuit praktisch oogpunt is het verstandig om voorlopig de drie buurten samen te bekijken. In alle drie de buurten zijn namelijk kansen voor een warmtenet. In de buurten zijn de eindgebruikerskosten relatief laag, zijn er dus kansen voor een warmtenet op aquathermie, staan er relatief veel corporatiewoningen en zijn er grote kansen voor collectieve energiebesparing. Woningcorporatie Woonvizier is op dit moment al bezig met verduurzaming. Het is dus niet zeker dat er voor de omliggende woningen nog een collectieve isolatieaanpak samen met de woningcorporatie opgezet kan worden. Maar wellicht kunnen de uitgevoerde werkzaamheden wel als voorbeeld dienen voor (een groot deel van) de koopwoningen. Ook zijn er in Nieuwland kansen om collectief de laatste stap naar aardgasvrij te zetten. Tot slot zijn er relatief veel lage inkomens die het risico lopen op energiearmoede. In deze buurten kan daarom een aanpak ontwikkeld worden om energiearmoede tegen te gaan.

22

5.6 Kleine Schans, Molenpolder en Zeggepolder-zuid (Terheijden) In Molenpolder wordt op dit moment gewerkt aan de uitrol van een warmtenet op aquathermie uit de Mark (en in de toekomst mogelijk ook geothermie). Dit is de reden dat deze buurt, maar ook de omliggende buurten goed scoren op het criterium Bronnen. De logische uitbreiding van het warmtenet is richting Kleine Schans en Zeggepolder-zuid. Daarom is het goed om deze drie buurten voor nu samen te beschouwen. In de verdere toekomst kan uitrol richting de rest van het dorp plaatsvinden zodat het hele dorp energieneutraal kan worden. Naast een goede score op het criterium Bronnen zijn de inkomens in de betreffende buurten relatief hoog, zijn er in Kleine Schans kansen om de laatste stap naar aardgasvrij te zetten en is het draagvlak (vanuit de data beschouwd) relatief hoog. Ook zijn er in de Molenpolder en Zeggepolder-zuid kansen voor collectieve energiebesparing.

5.7 Collectieve aanpak Omdat we voor nu maar een beperkt aantal buurten aanwijzen als buurten waar we voor 2030 aan de slag willen, gaan we ook verder met de collectieve aanpak voor alle woningen en gebouwen in onze gemeente. Deze aanpak biedt ook kansen voor buurten die op dit moment na 2030 gepland zijn en is gericht op de zogenaamde ‘geen spijt maatregelen', zoals isoleren, plaatsen van zonnepanelen, etc. (zie ook begin van hoofdstuk 5) en het zetten van de laatste stap naar aardgasvrij. Deze collectieve aanpak kan zowel op het niveau van de gehele gemeente (gemeentebreed) worden uitgewerkt, maar ook op clusterniveau (zie hieronder). In eerste instantie concentreren we ons hierbij op het creëren van een handelingsperspectief voor alle inwoners van Drimmelen. Het verschil met de aanpak voor de kansrijke buurten (zie o.a. paragraaf 5.2) is dat de gemeente in de kansrijke buurten proactief aan de slag gaat met alle inwoners en ondernemers om volledig aardgasvrij te worden, terwijl het initiatief voor een collectieve aanpak in andere buurten tot 2030 vanuit de inwoners of de ondernemers zelf moet komen. Na 2030 gaan we met andere buurten dan de huidige kansrijke buurten pro-actief aan de slag. De gemeente ontwikkelt deze aanpak voor de gehele gemeente op basis van doelgroepen of bebouwing.

Met deze gemeente-brede aanpak ondersteunt en faciliteert de gemeente dus bewoners en ondernemers die al zelf aan de slag willen met verduurzaming.

5.7.1

Collectieve aanpak in specifieke clusters

Naast een aanpak voor de gehele gemeente (gemeentebreed) gaan we ook aan de slag met een collectieve aanpak op clusterniveau. We zoeken daarbij naar straten, buurten en wijken met eenduidige bebouwing waarin een collectieve informatievoorziening en ontzorging van bewoners en ondernemers opgezet kan worden. Denk aan het realiseren van een voorbeeldwoning, collectieve inkoopacties en gerichte informatie over hoe bewoners en ondernemers hun pand kunnen isoleren en de laatste stap naar aardgasvrij kunnen zetten. Het is niet zo dat de vlekken op de onderstaande kaarten allemaal los van elkaar bekeken moeten worden. Het is heel goed mogelijk dat er een gezamenlijke aanpak voor meerdere verschillende plekken opgesteld wordt. Zolang de bebouwing maar min of meer vergelijkbaar is voor wat betreft de maatregelen die nog getroffen moeten worden. Het verschil met de aanpak voor de kansrijke buurten is dat de gemeente in de kansrijke buurten proactief aan de slag gaat met de inwoners en bedrijven en dat het initiatief voor een collectieve 23

aanpak in andere buurten vanuit de inwoners of de bedrijven zelf moet komen. De gemeente ondersteunt en faciliteert vervolgens. In de volgende paragrafen beschrijven we de kansen voor het ontwikkelen van een collectieve clusteraanpak. Deze kan worden opgedeeld in drie categorieën: 

Gebieden met eenduidige bebouwing waar de laatste stap naar aardgasvrij gezet kan worden;

5.7.2

Gebieden met eenduidige bebouwing waar nog geïsoleerd kan/moet worden;

Gebieden met een isolatieopgave én gemiddeld lagere inkomens.

Gebieden waar de laatste stappen naar aardgasvrij gezet kan worden

In gebieden met veel dezelfde woningen en gebouwen die na 1992 zijn gebouwd (vanaf 1992 worden gebouwen conform het Bouwbesluit met voldoende isolatie gebouwd om zonder aanvullende isolatie met een warmtepomp verwarmd te kunnen worden) is het mogelijk om een collectieve aanpak op te zetten wat betreft informeren en ontzorgen bij het zetten van de laatste stappen naar aardgasvrij (oranje gebieden op de onderstaande kaart). Denk aan het gericht informeren, het realiseren van een voorbeeldwoning en collectieve inkoopacties van zonnepanelen, warmtepompen,

Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar de laatste stap naar aardgasvrij gezet kan worden. Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.

24

etc. Let op, de kaart laat niet alle woningen gebouwd na 1992 zien, maar alleen de gebieden waar veel dezelfde woningen van na 1992 staan.

5.7.3

Gebieden waar nog geïsoleerd kan/moet worden

In gebieden met veel dezelfde woningen en gebouwen die voor 1992 zijn gebouwd, is het mogelijk om een collectieve aanpak op te zetten wat betreft informeren en ontzorgen bij het isoleren van gebouwen (rode gebieden op de onderstaande kaart). Denk aan het gericht informeren, het realiseren van een voorbeeldwoning (van één of meerdere ambassadeurs) en collectieve inkoopacties van isolatiemaatregelen. De aanwezigheid van woningen in eigendom van de woningcorporatie kan helpen bij het opzetten van collectieve acties. Woningcorporaties hebben veel woningen in bezit waarmee ze collectieve acties aan kunnen zwengelen. Hierbij moet ook oog zijn voor woningen die de corporatie in het verleden heeft verkocht (het zogenaamde ‘gespikkelde bezit’). Eigenaar-bewoners die een woning hebben in een buurt met voornamelijk huurwoningen, van dezelfde bouwperiode, zouden moeten kunnen meeliften op de collectieve aanpak van de corporatie.

Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar nog geïsoleerd kan worden. Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.

5.7.4

Gebieden waar nog geïsoleerd kan worden én waar de inkomens gemiddeld laag zijn

Stijgende energieprijzen zorgt er in bepaalde gevallen voor dat het steeds lastiger wordt voor inwoners om de (energie)rekeningen te kunnen betalen. Het is goed om speciale aandacht aan deze groep inwoners te geven om energiearmoede te voorkomen en hiervoor worden vanuit het Rijk en de gemeente middelen vrijgemaakt. In de roze gebieden (zie onderstaande kaart) liggen veel dezelfde 25

woningen die nog een isolatieopgave hebben (woningen gebouwd voor 1992) en waar de inkomens veelal laag zijn. Het is nu nog niet duidelijk hoe de aanpak er precies uit gaat zien, de gemeente gaat hier op korte termijn mee aan de slag. Daar waar het gaat om de combinatie waar geïsoleerd moet worden en laag inkomen én waarbij de bewoner een huurder is, zal nadrukkelijk de samenwerking opgezocht worden met de woningcorporatie. Woonvizier heeft een onderhoudsplanning voor hun bezit. Deze planning moet worden vergeleken met de planning zoals die in deze TVW wordt beschreven. Mochten er buurten zijn waar Woonvizier niet aan de slag gaat, maar die wel op deze kaart naar voren komen, dan kan in overleg met Woonvizier de planning aangepast worden.

Gebieden waar een collectieve aanpak mogelijk is en waar nog geïsoleerd kan worden in combinatie met gemiddeld lage inkomens. Klik hier voor een digitale weergave van de kaart waar ook ingezoomd kan worden.

5.8 Planning wijken en buurten In de voorgaande paragrafen is beschreven met welke buurten en wijken we zouden kunnen starten met de warmtetransitie (de kansrijke buurten) en welke (collectieve) aanpak we hanteren voor de overige buurten, straten en wijken. Dit resulteert in een planning voor de buurten:

Vóór 2030 In de 8 kansrijke buurten (de groene buurten in onderstaande kaart) willen we vanaf 2022 in gesprek met de inwoners en ondernemers. In die gesprekken wordt bepaald of er voldoende draagvlak is om de warmtetransitie (op weg dus naar aardgasvrij) te starten en zo ja, hoe er een wijkuitvoeringsplan opgesteld kan worden. In dat plan wordt verder uitgewerkt hoe de transitie daadwerkelijk gaat plaatsvinden, met wie we dat doen en in welk tempo. Hierbij betrekken wij naast de inwoners en

26

ondernemers ook de overige stakeholders, waaronder de woningcorporatie(s), werkgroepen uit de dorpen, energiecoöperaties en Enexis netbeheer. Op basis van de ervaringen in de eerste buurten kunnen vervolgens ook in de overige kansrijke wijken en buurten wijkuitvoeringsplannen opgesteld worden.

Ná 2030 Voor de blauwe gebieden op de kaart zullen we op termijn, na 2030, ook een wijkuitvoeringsplan opstellen. Dit zijn relatief dichtbebouwde gebieden die net als de kansrijke buurten vanwege het grote aantal woningen en bedrijven mogelijk op termijn in aanmerking komen voor een collectieve warmteoplossing of een collectieve aanpak.

Eigen tempo De roze gebieden (voornamelijk de buitengebieden) doorlopen een geheel eigen tempo, veelal op basis van een individuele aanpak. Deze gebieden betreffen veel vrijstaande woningen in gebieden met lage woningdichtheden. De diversiteit is ook nog eens erg groot. Het is waarschijnlijk dat deze woningen – voorlopig - niet collectief van het aardgas af gaan, maar dat de woningeigenaren hier hun eigen moment voor kiezen. Het is verstandig om deze momenten zoveel mogelijk aan te laten sluiten bij natuurlijke momenten zoals een verbouwing, het moeten verven van kozijnen (dat geld kan ook gebruikt worden voor het plaatsen van nieuwe kozijnen), het vervangen van de CV-ketel enz. Dit bespaart kosten en de overlast wordt tot het minimum beperkt.

Bedrijventerrein Op de bedrijventerreinen is vaak een andere dynamiek dan in woonbuurten. Ondanks het feit dat de bedrijven en instellingen technisch gezien een vergelijkbare aanpak als de woningen hebben, zal de benadering van bedrijven waarschijnlijk iets anders verlopen. Daarom zijn de buurten met bedrijventerrein apart aangemerkt op de onderstaande kaart.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=b48f6453-33fe-42c5-9b41-084272d22dd3