10 03 Eindrapport rekenkamer Huisvesting arbeidsmigranten
Tekst van het document
8F
Uit het cijfermatige onderzoek naar de aard en omvang van arbeidsmigratie in NoordBrabant (van der Haar & Paenen 2020, peiljaar 2018) blijkt dat de meest voorkomende nationaliteit van de internationale werknemers die destijds werkzaam (let wel, we doen hier geen uitspraken over de woonachtigen of het verblijvende deel van deze groep) waren bij een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever de Poolse nationaliteit (488) hebben. Daarop volgend is – weliswaar veel kleiner - de Bulgaarse (40) en Roemeense (23) nationaliteit de grootste groep.
7
Wanneer we uit gaan van 45% tot 55% registraties, zou dit betekenen dat er circa 716 tot 875 in de gemeente Drimmelen verblijvende arbeidsmigranten in 2018. 8 Beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten (herzien 2020), vastgesteld juni 2020. 9 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/privacy-en-persoonsgegevens/vraagen-antwoord/waar-registratie-niet-ingezetenen-rni
24
Aan de hand van de huidige samenstelling van de BRP registratie van de gemeente Drimmelen blijkt dat de grootste groep inwoners met een niet-Nederlandse nationaliteit de Poolse nationaliteit heeft (peildatum 1 juli 2023). Deze cijfers zijn niet een op een te vergelijken met die van het onderzoek van Het PON & Telos, omdat er vanuit de BRP geen zicht is op het aandeel arbeidsmigranten binnen deze groep bewoners 10 én omdat de analyse op basis van het eerdere onderzoek van Het PON & Telos zich wél specifiek richt op arbeidsmigranten werkzaam in de gemeente Drimmelen, maar geen inzicht geeft in de nationaliteit van de groep arbeidsmigranten die in de gemeente Drimmelen wonen en in de BRP zijn ingeschreven. Toch hebben we het vermoeden dat, als het gaat om de nationaliteit van arbeidsmigranten, de Poolse groep nog altijd de grootste groep is. Als we dezelfde vergelijking maken als het gaat om de nummer 2 en nummer 3 in de top 3 van nationaliteiten van arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de gemeente Drimmelen (Het PON & Telos 2020; peiljaar 2018), dan zien we – als we Oekraïners en Syriërs (de na Polen de grootste groep inwoners met een niet-Nederlandse nationaliteit) buiten beschouwing laten – dat Roemenen (67) in de BRP-peiling van 1 juli 2023 naar voren komen.
Waar in de arbeidsmigratiecijfers-studie Bulgaren (40) op de tweede plek komen, zien we dat niet terug in de uitdraai van de BRP van 1 juli 2023; daar staan minder dan tien Bulgaren ingeschreven. 9F
3.2
Hoe ziet deze populatie eruit als het gaat om: verblijfsduur, woon-werkpendel, sector waarin zij werkzaam zijn, type werkzaamheden, via uitzendbureau of eigen gelegenheid, arbeidsmigranten die in de gemeente wonen maar niet werkzaam zijn in de gemeente. In 2018 werkten 667 arbeidsmigranten voor een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever (op basis van werkgeversinformatie, microdata CBS). Tegelijkertijd stonden er in dat jaar 394 arbeidsmigranten ingeschreven in de gemeente Drimmelen (werkgeversinformatie in combinatie met BRP-informatie, microdata CBS). 21% van deze in de gemeente Drimmelen ingeschreven arbeidsmigranten was 0-6 maanden ingeschreven, 34% 6 maanden tot 3 jaar, 22% 3 tot 6 jaar en 24% 6 jaar tot 15 jaar. 150 arbeidsmigranten (38% van de totaal in de gemeente Drimmelen ingeschreven arbeidsmigranten) woonden én werkten in 2018 in de gemeente Drimmelen. De meerderheid van de arbeidsmigranten die in de gemeente Drimmelen woonden (244 arbeidsmigranten), werkten buiten de gemeente. Van de 667 arbeidsmigranten die bij een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever werkten, staan 150 werknemers in de gemeente Drimmelen ingeschreven. (Het PON & Telos 2020; peiljaar 2018).
10
Er is in deze telling uit het BRP van de gemeente Drimmelen geen onderscheid gemaakt naar leeftijd. Er zitten dus mogelijk ook kinderen in deze groep.
25
Tabel 1: Wonen en werken van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen (peiljaar 2018) Aantal Arbeidsmigranten werkzaam bij een in gemeente Drimmelen gevestigde werkgever
667
Arbeidsmigranten die in gemeente Drimmelen werken, maar niet staan ingeschreven
517
Ingeschreven arbeidsmigranten in gemeente Drimmelen
394
Ingeschreven arbeidsmigranten die in gemeente Drimmelen wonen én werken
150
Arbeidsmigranten die in gemeente Drimmelen wonen, maar niet werken
244
Brondata: CBS microdata uit de bestanden polisadministratie en Basisregistratie Personen (BRP)-administratie, peiljaar 2018, o.a. Spolisbestanden en BRP administratie. De 667 arbeidsmigranten die voor een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever werkten (Het PON & Telos 2020; peiljaar 2018), waren met name werkzaam in de glastuinbouw (27%), NBBU uitzendkrachten (22%) en open teelten (7%). Bij 29% van de arbeidsmigranten is de bedrijfstak waarin zij werken onbekend. Het overgrote merendeel van deze personen heeft de Poolse nationaliteit (73%), gevolgd door Bulgaars (6%), Roemeens (3%) en Duits (2%). In de interviews met beleidsambtenaren werd bevestigd dat arbeidsmigranten met name werken in de (glas)tuinbouw, maar dat zij ook actief zijn in de (maak)industrie en metaalbewerking. Het gaat om zowel mannen als vrouwen. Van deze 667 arbeidsmigranten was destijds 54,1% man en 45,9% vrouw. Bij de ondernemers die we gesproken hebben werken zowel mannen als vrouwen, al is dit wel afhankelijk van de bedrijfstak. Van deze groep was 60% jonger dan 35 jaar en 40% ouder dan 35 jaar. De leeftijden van de werknemers van de ondernemers die we hebben gesproken zijn zeer divers; van 18 tot 65 jaar, waarbij de meerderheid jonger dan 50 jaar is.
Kijken we naar het type dienstverband dan zien we dat de meesten een contract hadden voor bepaalde duur (85%) en een vergelijkbaar percentage voor een laag uurloon (destijds <12 euro) werkte. Een deel van de arbeidsmigranten heeft een vast contract. De ondernemers die wij gesproken hebben, hebben een aantal mensen in dienst die voor langere tijd verbonden zijn, maar werken voornamelijk ook met tijdelijke contracten. Kijken we naar de verdeling man/vrouw en leeftijdsgroepen, dan laat een studie van Van der Meulen et al. (2022: 17) een enigszins vergelijkbaar beeld zien. In 2020 is 6 op de 10 arbeidsmigranten man en 51% van de arbeidsmigranten onder de 35 jaar in NoordBrabant. Op beide vlakken is dit vergelijkbaar met het beeld voor Nederland. Op ons verzoek heeft een van de beleidsambtenaren bij de gemeente een uitdraai (peildatum 2 oktober 2023) gemaakt van ingeschreven personen met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse of Duitse nationaliteit 11 uit de BRP (NB. het is niet gekend welk deel van deze groep arbeidsmigrant is; dit kunnen bijvoorbeeld ook personen die niet werken zijn of gezinsleden van arbeidsmigranten, zoals kinderen). Uit deze telling blijkt dat er op 10F
11
Dit betreft de top 4 van nationaliteiten van arbeidsmigranten die bij een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever in 2018 werkzaam waren (van der Haar & Paenen 2020).
26
dat moment in totaal 730 inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse of Duitse nationaliteit stonden ingeschreven in de BRP van de gemeente Drimmelen. Hiervan was 79% Pools, 10% Roemeens, 9% Duits en 2% Bulgaars. 12 11F
Met dit overzicht hebben we ook zicht op hoe deze groep verdeeld is over de kernen van de gemeente Drimmelen. Kijken we naar de verblijfplaats dan zien we dat het grootste deel woont in Made (60%), gevolgd door Lage Zwaluwe (13%), Terheijden (11%), Hooge Zwaluwe (9%), Wagenberg (5%), Drimmelen (2%) en Zevenbergschen Hoek (1%). Op basis van deze uitdraai hebben we aan de hand van adresgegevens een inschatting gemaakt van hoeveel inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse of Duitse nationaliteit in de kernen en in het buitengebied (bij agrariërs of op een industrieterrein) wonen. 13 12F
Tabel 2: Schatting verblijfplaats BRP-ingeschreven inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse en Duitse nationaliteit (NB. het is niet gekend welk deel van deze groep arbeidsmigrant is; dit kunnen bijvoorbeeld ook personen die niet werken zijn of gezinsleden van arbeidsmigranten, zoals kinderen). Aantal
Zevenbergschen Hoek
Terheijden
Made
Wagenberg
Drimmelen
Lage Zwaluwe
Hooge Zwaluwe
Kern
-
57
288
33
6
92
48
Buitengebied
4
18
153
-
8
5
16
441
33
14
97
64
Onbekend Totaal
2 4
77
Bron: gegevens verkregen van de gemeente afdeling Burgerzaken op 2 oktober 2023, bewerkt door Het PON & Telos. Het betreft een inschatting.
3.3
Wat zijn regionale en landelijke ontwikkelingen en trends? In de beantwoording van de vraag gaan we in op ontwikkelingen en trends ten aanzien van de situatie van arbeidsmigratie en de aandacht die hiervoor in beleid is. Het aantal arbeidsmigranten 14 (inclusief kennismigranten) in Nederland is in de periode 2006-2021 verviervoudigd (van der Meulen et al. 2022). Het grootste deel van de 1 3F
12
Opvallend is dat de top 4 nationaliteiten van personen uit de CBS Migrantenmonitor (Ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid 2023: 10, peiljaar 2022) die vallen onder de doelgroep kwetsbare arbeidsmigranten’ overeenkomt met de nationaliteiten die in het kwantitatieve onderzoek (van der Haar & Paenen 2020) naar de situatie in de gemeente Drimmelen naar voren kwam, weliswaar in een andere volgorde. 13 Middels het opzoeken van adressen is door de onderzoekers een inschatting gemaakt of dit adres zich in een kern of in het buitengebied bevond. 14 SEO Economisch onderzoek (van der Meulen et al. 2022) bedoelt onder arbeidsmigranten alle werknemers in Nederland zonder Nederlandse nationaliteit en in dienst van een in Nederland gevestigde werkgever, die binnen twee maanden na de eerste aankomst aan het werk zijn. SEO hanteert daarmee een ruime definitie van het begrip.
27
arbeidsmigranten werkt op een lager kwalificatieniveau; slechts 10 procent verdient bovenmodaal (2022: 15). De helft van alle arbeidsmigranten heeft een salaris van rond het wettelijk minimumloon en de overige 40% heeft een modaal maandsalaris (idem). Iets meer dan de helft van de arbeidsmigranten in Nederland werkt via de uitzendsector (2022: 18, peiljaar 2019). De meeste arbeidsmigranten die in directe dienst zijn, werken in de sectoren landbouw, de groothandel, horeca, zakelijke dienstverlening en ICT (idem). Onderzoek door Decisio (van der Meulen et al. 2022) naar de situatie in Noord-Brabant laat zien dat in 2020 het percentage arbeidsmigranten (exclusief kennismigranten) dat werkzaam is in de uitzendbranche ten opzichte van het totaal aantal arbeidsmigranten is gedaald naar 44% ten opzichte van het aandeel in 2010 (50%). Dit wijkt iets af van het landelijke beeld (48% in 2020) en is ook lager dan een aantal andere provincies waar veel arbeidsmigranten werkzaam zijn, zoals Zuid-Holland en Limburg, die beide met 58% flink hoger uitkomen. Uit dit onderzoek komt naar voren dat in 2020 de vier sectoren met de meeste arbeidsmigranten in directe dienst de zakelijke dienstverlening (9%), landbouw en visserij (9%) en transport en logistiek (8%) en groothandel (7%) zijn. Dit is in lijn met de bevindingen van het onderzoek van van der Meulen et al (2022).
Opvallend ten opzichte van het beeld in 2010 is dat het percentage arbeidsmigranten werkzaam de landbouw en visserij afneemt (van 14% naar 9%) en het percentage werkzaam in de transport en logistiek toeneemt (van 3% naar 8%). In de periode 2019-2020 heeft de Provincie Noord-Brabant middels de uitvoering van een bestuursopdracht een impuls gegeven aan agenderen van het vraagstuk arbeidsmigratie bij Brabantse gemeentes en het verbinden van partijen. Daarbij is veel ingezet op het actualiseren van gemeentelijke beleidskaders. Alhoewel de Provincie Noord-Brabant Brabantse gemeenten heeft gestimuleerd om het vraagstuk integraal op te pakken, ligt in de meeste lokale beleidskaders de nadruk nog op huisvesting. Ook in de gemeente Drimmelen is dit het geval; in 2021 constateert Het PON & Telos dat het gemeentelijk beleid ten aanzien van arbeidsmigratie zich met name richt op huisvesting (van der Haar et al. 2021). Daarnaast zijn regionale afsprakenkaders geformuleerd (van der Haar & van Dalen 2020). Gemeente Drimmelen is in die hoedanigheid onderdeel van het afsprakenkader arbeidsmigranten West-Brabant. Sinds 2020 is er op Rijksniveau meer aandacht voor de bescherming van arbeidsmigranten.
Aanleiding voor het instellen van een Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten waren problemen ten aanzien van de woon- en werksituatie van arbeidsmigranten in Nederland die door de coronacrisis aan het licht kwamen. In het rapport Geen Tweederangsburgers deed het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten (2020) aanbevelingen ten aanzien van betere beheersing van de uitzendsector, zicht krijgen op arbeidsmigratie, meer en betere huisvesting voor arbeidsmigranten, gezondheid en welzijn van arbeidsmigranten, betere handhaving en toezicht en institutionele inbedding van arbeidsmigratie. In het rapport Geen Tweederangsburgers (Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten 2020: 16) werd als het gaat om huisvesting geconstateerd dat er te weinig locaties zijn, de kwaliteit van de locaties veelal ondermaats is en dat arbeidsmigranten veelal afhankelijk zijn van hun werkgever voor huisvesting. Het aanjaagteam heeft op deze punten
28
aanbevelingen gedaan die inmiddels worden opgepakt op rijksniveau. Zo is per 1 juli 2023 de Wet Goed Verhuurderschap van kracht waarin een verhuurdervergunning is geïntroduceerd, waarmee gemeenten beter kunnen optreden tegen misstanden en slechte verhuursituaties ongedaan kunnen maken. Er is een landelijke basisnorm voor goed verhuurderschap in de vorm van algemene regels. Om arbeidsmigranten beter te beschermen zijn er extra regels opgesteld waar verhuurders en verhuurbemiddelaars zich aan moeten houden; zo moet de huurovereenkomst apart van de arbeidsovereenkomst worden vastgelegd en de arbeidsmigranten worden geïnformeerd over zijn rechten en plichten in een taal waar de arbeidsmigrant de voorkeur aan geeft. Iedere gemeente moet vanaf 1 januari 2024 een meldpunt hebben voor klachten van ongewenst verhuurgedrag.15 Het meldpunt van gemeente Drimmelen is halverwege december 2023 live gegaan op de website van de gemeente, aldus de ambtelijke organisatie.16 Huurders, waaronder arbeidsmigranten, omwonenden en andere inwoners kunnen hier terecht bij vragen en/of klachten omtrent het verhuren van woningen. Zij kunnen eventueel een anonieme melding doen of een vraag stellen voor meer informatie.
3.4
Wat is de prognose tot 2030 voor het aantal arbeidsmigranten? En welke uitspraken zijn te doen over de verwachtingen bij regionale werkgevers (inclusief uitzendbureaus) over de toekomstige groei of krimp van het aantal arbeidsmigranten dat voor hen werkt (richtdatum 2030). Het is lastig tot een goede prognose van het aantal arbeidsmigranten in 2030 te komen, omdat het aantal arbeidsmigranten in het heden al niet volledig inzichtelijk is doordat ongeregistreerde arbeidsmigranten niet in beeld zijn. Door SEO en door Decisio zijn er wel toekomstscenario’s geconstrueerd. Op basis van de gegevens uit het onderzoek van Het PON & Telos (van der Haar & Paenen 2020) met cijfers uit peiljaar 2018 kunnen we op basis van de opgestelde scenario’s een voorzichtige inschatting maken. In de studie van SEO (Heyma & Vervliet 2022) worden 4 scenario’s beschreven voor 2030, die allen een verschillende groei van het aantal arbeidsmigranten teweeg brengen. De kleinste groei die zij voorspellen voor Nederland voor de periode 2019-2030 is 17%, en de grootste groei 70%. Deze groei hebben ze berekend door trends over de periode 2008-2019 te extrapoleren, de verwachte vraag naar arbeidsmigranten is in deze studie niet meegenomen. Hierbij moet worden opgemerkt dat de groep kennismigranten, anders dan in de studie van Het PON & Telos, wel is meegerekend in de scenario’s.
Als we de verwachte groei van 17% tot 70% doorrekenen op basis van de cijfers van het onderzoek van Het PON & Telos (667 arbeidsmigranten die in 2018 bij een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever werkten) zouden er in 2030 780 tot 1134 arbeidsmigranten werken in de gemeente Drimmelen, afhankelijk van welk scenario zich voordoet.
15
https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/wet-goedverhuurderschap 16 https://drimmelen.nl/meldpunt-problemen-met-verhuurders
29
De studie van Decisio (van der Meulen et al. 2020) heeft een prognose ontwikkeld voor de ontwikkeling van het aantal arbeidsmigranten tot 2030 in Noord-Brabant. Zij hebben zich gebaseerd op bestaande regionale prognoses van het aantal banen en de beroepsbevolking zonder migratieachtergrond. Hiermee maken ze inzichtelijk wat het verschil is tussen het aantal banen en het aantal beschikbare werknemers (zonder migratieachtergrond), om een indicatie te geven van het aantal internationale werknemers dat nodig is om aan de toekomstige vraag naar werknemers te voldoen. Zij houden hierbij rekening met demografische factoren als groei van de beroepsbevolking en vergrijzing, en de economische ontwikkeling. Kennismigranten zijn niet meegenomen in hun prognose, waardoor deze prognose meer in lijn ligt met het onderzoek van Het PON & Telos (van der Haar & Paenen 2020). Hun prognose is dat het aantal arbeidsmigranten een jaarlijkse groei doormaakt van 3,6-5,3% in tot het jaar 2030. Uitgaande van 667 arbeidsmigranten werkzaam in de gemeente Drimmelen in peiljaar 2018, en een jaarlijkse groei van 3,6-5,3% tot 2030, komen we uit op een prognose van 1020-1240 werkzame arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen. We hebben de indruk dat zowel de beleidsambtenaren als de ondernemers die we hebben gesproken uitgaan van continuïteit van de werkzaamheden en/of economische groei.
In de toekomst zullen een aantal werkzaamheden binnen bepaalde sectoren (deels) overgenomen kunnen worden door machines, maar veel werkzaamheden blijven (specialistisch) mensenwerk. De vergunningsaanvragen voor huisvestingsplekken voor arbeidsmigranten, bevestigen de indruk dat continuïteit en/of groei van de inzet van arbeidsmigranten in de toekomst verwacht wordt.
30
4
Onderdeel B: inzicht krijgen in de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt
4.1
Welke huisvestingsvraag ligt voor de doelgroep arbeidsmigranten (short-, mid- en long-stay)? Is het mogelijk / wenselijk om een indeling van de verblijfsduur te maken en vraagt dit een specifiek beleid? Zie 4.2
4.2
En wat is het effect van de overlap van de verblijfsduur? De verblijfsduur van arbeidsmigranten ten aanzien van werk en wonen varieert. Uit eerder longitudinaal onderzoek weten we dat een behoorlijk deel van de arbeidsmigranten binnen een afzienbare periode vertrekt; zo liet het CBS zien dat 60% van alle arbeidsmigranten dat zich in 2011 had ingeschreven bij een gemeente in 2016 niet meer in Nederland was, bijna 10% van de groep die in 2011 kwam vertrok binnen het jaar.17 Er worden verschillende definities gehanteerd om onderscheid te maken in de verblijfsduur van arbeidsmigranten gerelateerd aan de huisvesting. Hiervoor wordt gesproken over kort verblijf (short stay), middellang verblijf (midstay) en lang verblijf (long stay). In het rapport van Roemer wordt de -zoals in het rapport wordt beschreven – ‘door huisvesters en werkgevers’ gehanteerde definitie overgenomen; men spreekt van short stay bij verblijf tot 12 maanden, bij mid stay van verblijf van langer dan een jaar maar zonder de intentie van permanent verblijf en bij long stay van lang verblijf met als doel het integreren in de Nederlandse samenleving (Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten 2020: 36). De verblijfsduur van arbeidsmigranten verschilt.
Als we kijken naar de werksituatie, dan zien we op basis van een beeld uit 2019 (van der Meulen et al., 2022) dat de verblijfsduur van arbeidsmigranten die korter dan een jaar in Noord-Brabant werkzaam zijn qua verblijfsduur ongeveer gelijk verdeeld zijn in de categorieën tot 4 maanden, 4 tot 8 maanden en 8 tot 12 maanden. Van der Meulen et al. laat ook zien dat ten opzichte van 2014 in 2019 het percentage arbeidsmigranten dat tussen de 8 tot 12 maanden werkzaam was in NoordBrabant is afgenomen van 40% naar 33%. Een recent beeld over de situatie van de arbeidsmigranten die langer dan een jaar in Noord-Brabant werkzaam zijn ontbreekt; Van der Meulen et al. (2022) laat voor 2014 zien dat 19% van de arbeidsmigranten die langer dan
17
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/14/bijna-60-procent-arbeidsmigrantenbinnen-zes-jaar-weg; geraadpleegd op 4 december 2023.
31
een jaar werkzaam zijn in Noord-Brabant tussen de 1 en 2 jaar actief en 24% van deze groep 5 jaar of langer. Ook het beeld ten aanzien van verblijfsduur varieert. Bij gebrek aan een recent beeld baseren we ons op het beeld van de gemeente Drimmelen in 2018; hier constateren we dat ruim 1 op de 5 BRP-geregistreerde arbeidsmigranten een half jaar of minder stond ingeschreven, ruim een derde tussen de 6 maanden en drie jaar en ruim 4 op de 10 tussen de drie en 15 jaar (van der Haar & Paenen 2020, factsheet Drimmelen). Arbeidsmigranten wonen of verblijven in verschillende type huisvestingsplekken. Op dit moment worden zij in de gemeente Drimmelen gehuisvest in de bestaande woningvoorraad (via verhuur door de werkgever), in herbestemde panden, in woonunits en in nieuwbouw. De locaties waar mensen wonen variëren ook; in de kernen en in het buitengebied, op het erf van de werkgever. Omdat de omvang en aard van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen op dit moment onvoldoende in beeld is, is het ook lastig om de huisvestingsvraag in beeld te brengen. We kunnen constateren dat arbeidsmigranten zowel kort, middellang als langdurig verblijven in de gemeente Drimmelen, maar wat de precieze verdeling is weten we niet. Vanuit de vergunningsaanvragen zien we vooral een behoefte aan huisvesting voor tijdelijke arbeidsmigranten.
Deze behoefte sluit aan bij het gegeven dat 85% van de in 2018 werkzame arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen via een contract voor een bepaalde tijd werkte (van der Haar & Paenen 2020). Gemeente Drimmelen kent veel agrarische bedrijven, zowel vollegrondsteelt als tuinbouw in kassen, die voor een relatief korte periode om (extra) arbeidskrachten vragen. Uit de gesprekken met ondernemers blijkt dat zij het hele jaar door met arbeidsmigranten werken. Een aantal ondernemers werkt op piekmomenten met extra mensen. Dit is met name het geval bij de ondernemers uit de land- en tuinbouwsector. Het komt ook voor dat arbeidsmigranten op verschillende plekken werken naar gelang de seizoenen. Dit betekent dat zij een korte periode voor een werkgever werken, maar daarna verder gaan bij een andere werkgever in de gemeente of regio. Men verblijft zo meerdere kortere periodes aan elkaar. Ook keren werknemers regelmatig jaarlijks terug om een aantal maanden te komen werken. Deze groep shortstay arbeidsmigranten, behoort door deze patronen uiteindelijk tot de groep midstay of zelfs longstay arbeidsmigranten. De overgang van shortstay, naar midstay en ook van midstay naar longstay is niet altijd even duidelijk, omdat men vooraf vaak niet weet hoelang ze zullen verblijven. Hierdoor is ook de verschuiving van de huisvestingsbehoefte niet altijd helder.
Arbeidsmigranten die voor kortere tijd hier verblijven hebben andere behoeften als het gaat om huisvesting dan arbeidsmigranten die hier voor langere tijd blijven. Zowel de ondernemers die we gesproken hebben als de beleidsambtenaren geven dit aan. Het gaat dan onder andere om privacy. Het is volgens de ondernemers en beleidsmedewerkers wenselijk om onderscheid te maken in huisvesting afhankelijk van de duur van de werkzaamheden. “Hoe langer mensen hier zijn, hoe volwaardiger je de huisvesting wilt regelen”, aldus een van de geïnterviewde beleidsmedewerkers. Ook Roemer noemt in het
32
rapport Geen tweederangsburgers de relatie tussen verblijfsduur en de behoefte aan kwaliteit en privacy van het verblijf (Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten 2020: 36).
4.3
Hoeveel huisvestingsplaatsen zijn voor deze doelgroep in de gemeente bij benadering beschikbaar? Het is lastig om een gedegen beeld te geven van het aantal beschikbare huisvestingsplaatsen voor arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen omdat dit versnipperd en niet volledig wordt geregistreerd. Via verschillende informatiebronnen kunnen we op basis van wat we wel weten een voorzichtige inschatting maken. Kijken we naar meer grootschalige vormen van huisvesting waarvoor een vergunning is vereist, dan kunnen we op basis van de afgegeven vergunningen een inschatting maken van beschikbare huisvestingsplaatsen. Vanaf 2016 heeft gemeente Drimmelen negen vergunningen verleend voor locaties waar minimaal 8 en maximaal 44 personen op één locatie gehuisvest kunnen worden 18. In totaal gaat het in de periode 2016-2023 om 230 huisvestingsplekken. De huisvestingsplekken zijn buiten de dorpskernen gesitueerd. De huisvestingsplekken bevinden zich voornamelijk in Made, maar ook in Terheijden, Lage Zwaluwe en in Drimmelen is er een vergunning afgegeven. Of deze huisvestingplekken ook daadwerkelijk voor het maximaal toegestane aantal personen gerealiseerd is weten we niet. Bij het inschatten van het aantal huisvestingsplekken gaan we hier wel van uit. 16F
Daarnaast kunnen we een inschatting maken op basis van de door gemeente aangeleverde informatie vanuit de BRP. Dit overzicht is niet uitputtend, omdat in het overzicht enkel de woonadressen van inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse en Duitse nationaliteit zijn opgenomen. We weten niet of deze personen daadwerkelijk arbeidsmigrant zijn en daarnaast zullen er ook arbeidsmigranten woonachtig zijn in de gemeente die een andere nationaliteit hebben. Daarnaast weten we, zoals eerder is aangegeven, dat het percentage arbeidsmigranten dat in de gemeente verblijft een stuk hoger ligt dan het aantal dat zich heeft ingeschreven. Vanuit deze informatiebron tellen we 730 personen én dus ook 730 huisvestingsplekken. We hebben hier over het aantal bedden. Op basis van de adressen waar de BRP-ingeschreven inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse en Duitse nationaliteit verblijven zien we dat de meeste adressen en bewoners zich bevinden in de kernen (zie tabel 3). Zoals eerder aangegeven is het belangrijk om bij het interpreteren van deze gegevens rekening te houden met het feit dat het niet gekend welk deel van deze groep arbeidsmigrant is. Het gemiddeld aantal inwoners per adres ligt tussen de 2 en 3, wat de verwachting bevestigd dat arbeidsmigranten in de kernen vaak in eengezinswoningen wonen.
Het gemiddeld aantal BRP-ingeschreven inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse en Duitse nationaliteit per adres is in het buitengebied hoger dan in de kernen. Op basis van de vergunningsaanvragen lijkt het erop dat er met name in het buitengebied van Made vraag is naar huisvesting via logies.
18
Gemeente Drimmelen heeft een overzicht van de aangevraagde en verleende vergunningen in de periode 2016 t/m 2023 aangeleverd.
33
Tabel 3: Schatting verblijfplaats en aantal BRP-ingeschreven inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse en Duitse nationaliteit per adres. (NB. het is niet gekend welk deel van deze groep arbeidsmigrant is; dit kunnen bijvoorbeeld ook gezinsleden van arbeidsmigranten zijn zoals kinderen). Aantal
Kern
Buiten gebied
Zevenbergschen Hoek
Terheijden
Made
Wagen -berg
Drimmelen
Lage Zwaluwe
Hooge Zwaluwe
Adressen
-
29
113
14
2
41
23
BRP-ingeschreven inwoners1
-
57
288
33
6
92
48
Gemiddeld aantal BRP-ingeschreven inwoners per adres*
-
2.0
2.2
2.4
3
2.2
2.1
Adressen
2
5
27
-
3
5
5
BRP-ingeschreven inwoners1
4
18
153
-
8
5
16
Gemiddeld aantal BRP-ingeschreven inwoners per adres
2
3.6
5.7
-
2.7
1
3.2
Bron: gegevens verkregen van de gemeente afdeling Burgerzaken op 2 oktober 2023, bewerkt door Het PON & Telos. Het betreft een inschatting. * Het gaat hierbij om BRP-ingeschreven inwoners met een Poolse, Roemeense, Bulgaarse
en Duitse nationaliteit. In eerder onderzoek wordt uitgegaan van een registratiegraad tussen de 45% en 55% (van der Meulen et al. 2022: 18, voetnoot 1). Het is aannemelijk dat het aantal werkelijk in de gemeente Drimmelen verblijvende arbeidsmigranten hoger ligt. Omdat we niet weten of de personen die op dit adres wonen daadwerkelijk arbeidsmigrant zijn én omdat we weten dat van de groep arbeidsmigranten een groot deel zich niet registreert, is het aannemelijk dat het gemiddeld aantal BRP-ingeschreven inwoners per adres niet correspondeert met het aantal arbeidsmigranten dat daar daadwerkelijk woont. Tenslotte, als we het adressenbestand van de BRP en in overzicht van de verleende vergunningen vergelijken dan zien we een overlap. Wanneer we deze plekken bij elkaar op tellen komen we uit op 960 huisvestingsplekken. Wanneer we de dubbele adressen eruit halen, komen we uit op 901. Op basis van deze gegevens schatten we in dat er minimaal zo’n 900 huisvestingsplekken beschikbaar zouden zijn, maar vanwege de eerder genoemde redenen dient dit getal met enige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd.
34
4.4
In hoeverre matcht de lokale omvang van de totale groep arbeidsmigranten met de aanwezige (tijdelijke) woningvoorraad? (inclusief de betaalbare reguliere woningen in de kernen van de gemeente) Alhoewel we de precieze vraag en het aanbod ten aanzien van huisvesting voor arbeidsmigranten niet in beeld kunnen brengen in dit onderzoek, lijkt het op basis van de vergunningsaanvragen dat er een mismatch is tussen vraag en aanbod voor met name voor huisvesting voor kortverblijf. De gemeente heeft in haar beleid vastgesteld dat het niet wenselijk is om arbeidsmigranten te huisvesten in reguliere woningen. Op dit moment ontbreekt het aan instrumentarium om dit te voorkomen, maar de gemeente Drimmelen is op dit moment bezig met de voorbereidingen om de wet Opkoopbescherming uit te kunnen voeren. In de praktijk worden woningen nog steeds opgekocht door commerciële huisvesters en particulieren en verhuurd aan uitzendbureaus of ondernemers of deze partijen kopen ze zelf. Op basis van de gesprekken met ondernemers kunnen we constateren zij soms uitwijken naar eengezinswoningen in de kernen omdat er geen andere opties zijn. Het gaat hierbij zowel om huur als om koop. Het aantal en type vergunningaanvragen laat zien dat er behoefte is aan meer woningen voor verblijf voor kortere tijd.
Vergunningen worden voornamelijk door lokale ondernemers aangevraagd, die vergunningen aanvragen voor huisvestingsplekken op het eigen bedrijfsterrein.
4.5
Welk tekort aan woonruimte voor deze doelgroep doen zich voor en hoe zal zich dat in de komende jaren ontwikkelen? Er lijkt op dit moment een tekort aan voor shortstay bestemde faciliteiten, indien de gemeente dit type verblijf in andere vormen dan reguliere huisvesting wil faciliteren. Met de uitvoering van de wet Opkoopbescherming zal het huisvesten van arbeidsmigranten in woningen die vanaf dat moment gekocht worden niet meer mogelijk zijn. Het tekort aan woonruimte voor deze doelgroep zal dan mogelijk nog verder toenemen, omdat ondernemers en huisvesters nu vaak uitwijken naar eengezinswoningen in de kernen. Ontwikkelingen in de toekomst hangen af van de keuzes die de gemeente Drimmelen maakt.
4.6
Zijn er vergunning technische zaken die van invloed zijn op de huisvesting van arbeidsmigranten, en zo ja welke? De vergunning technische zaken die van invloed zijn op de huisvesting van arbeidsmigranten staan beschreven in het beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten
(herzien 2020). Het beleid uit 2016 (beleid logies (tijdelijke) werknemers) is in 2020 herzien. Voor het huisvesten van arbeidsmigranten in woningen is geen vergunning nodig, maar dient er enkel te worden voldaan aan het Bouwbesluit en dient er een melding voor 35
brandveilig gebruik te worden gemaakt indien de woning door 5 of meer personen die geen huishouden vormen te worden bewoond. Als meer dan 10 personen verblijven in een woning via logies 19 is een omgevingsvergunning voor brandveilig gebruik wel nodig. Indien het gaat om tijdelijke verhuur van woonruimten op basis van de Leegstandswet zonder huurbescherming voor de verhuurder dient er ook een vergunning aangevraagd te worden. 17F
Voor huisvesting via logies, anders dan in een woning, zo stelt het beleid is altijd een omgevingsvergunning nodig voor het afwijken van de ruimtelijke plannen. Voor logies in de kernen geldt dat daar waar omschakeling naar wonen mogelijk is, omschakeling naar logies ook mogelijk is. Daarnaast is het mogelijk om bestaande panden die nu niet voor wonen bedoeld zijn, te verbouwen tot woningen of nieuwe woningen te laten bouwen. Voor alle vormen dient een vergunning te worden aangevraagd. Het realiseren van logies in het buitengebied is mogelijk op basis van de Crisis- en herstelwet. Een vergunning kan worden aangevraagd voor logies in een bestaand pand (ander gebruik), een nieuw pand of voor logies in woonunits. Logies in panden binnen zones van externe veiligheid of op bedrijventerreinen is op dit moment in de gemeente Drimmelen niet mogelijk. Naar aanleiding van een behoefte-onderzoek naar bedrijventerreinen in de gemeente, zo stelt het beleid uit 2020, zou dit uitgangspunt mogelijk aangepast worden. Binnen de periode waar dit onderzoek betrekking op heeft is een dergelijk behoefte-onderzoek niet uitgevoerd door de gemeente. Het huisvesten in het buitengebied is primair bedoeld voor arbeidsmigranten die werkzaam zijn voor het bedrijf die de huisvesting aanbiedt.
Het aantal personen dat per bedrijf gehuisvest mag worden moet gekoppeld zijn aan het maximaal aantal arbeidsmigranten dat, in één jaar, werkzaam is bij de onderneming. Het college is bevoegd voor het bieden van maatwerk voor locaties die zich lenen voor huisvesting en die niet op hetzelfde terrein van het bedrijf zijn. Het huisvesten in woonunits is sinds het herzien van het beleid in 2020 mogelijk. Hierbij zijn een aantal voorwaarden opgenomen; maximaal 40 personen (tenzij aannemelijk wordt gemaakt dat een groter aantal werknemers nodig is in verband met de bedrijfsvoering); units worden toegestaan op basis van een tijdelijke vergunning voor maximaal 5 jaar; moeten voldoen aan landschappelijke inpassing; hebben maximaal één bouwlaag en worden geplaatst binnen het bestaande bouwblok. De gemeente licht in het beleid toe dat de periode van 5 jaar een redelijke periode is voor een werkgever om voor een structurele oplossing voor huisvesting te komen. Aan de locaties en panden worden diverse eisen gesteld, zo moet het pand minimaal voldoen aan de SNF-normen (het keurmerk van de Stichting Normering Flexwonen) als het gaat om de kwaliteit van de huisvesting en dient er een beheerder of aanspreekpunt aan te worden gesteld die 24/7 beschikbaar is.20
19
Het verschil tussen wonen en logies zit onder andere in de minimale oppervlakte aan verblijfsruimte per persoon; 10m2 bij logies, 12m2 bij wonen. 20 Toelichting: in middelgrote voorzieningen van 20 à 50 bewoners is het van belang om een aanspreekbare contactpersoon te hebben, die bij calamiteiten kan inspringen. Bij nog grotere huisvestingsvormen (meer dan 50 bewoners) is een intensievere vorm van beheer nodig. Dat kan variëren van een inpandige beheerder tot en met een 24/7 bezette receptie.
36
Deze laatstgenoemde eis wordt opgenomen in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), zo werd aanvankelijk gesteld. Uit navraag blijkt dat dit niet is gebeurd, waarbij vanuit de ambtelijke organisatie wordt opgemerkt: “Achteraf gezien is dit ook niet de meest logische plaats om dit te regelen, omdat de APV vooral betrekking heeft op de openbare ruimte en niet zozeer op (particuliere) huisvesting. Nu wordt deze eis m.b.t. beheer/aanspreekpunt toegevoegd aan de vergunning. Via deze weg wordt hier dus wel op gecontroleerd. Bij het herzien van het beleid in 2024 zullen we aandacht besteden aan de eisen omtrent beheer/aanspreekpunt en het borgen hiervan.” De vorm van beheer is afhankelijk van het aantal bewoners, maar keuzes hierin zijn niet vastgelegd. Er dient te worden voldaan aan de normen verkeersbewegingen en parkeergelegenheid (op basis van de CROW-kerncijfers en streefwaarden opgesteld door afdeling Openbare Werken). Het gebouw en het gebruik mogen niet tot overlast leiden voor de omliggende functies en geen belemmering vormen voor het woon- en leefklimaat en eventuele omliggende bedrijventerreinen. Naast voldoende ruimte voor logies, met de nodige sanitaire voorzieningen, dient er in het pand een recreatieruimte, woonkamer en keuken aanwezig. Bij huisvesting bij een bedrijf (in het buitengebied) wordt per verzoek gekeken naar de omvang van het bedrijf en de locatie.
De gemeente stelt geen maximale aantallen vooraf vast. Er wordt rekening gehouden met aantallen en locaties die al in de gemeente aanwezig zijn en de regionale opgave. Daarnaast geldt dat minimaal 75% van de gehuisveste arbeidsmigranten werkzaam is binnen het bedrijf waar ze zijn gehuisvest. De overige 25% die gehuisvest wordt, heeft werkgelegenheid bij bedrijven die gevestigd zijn in gemeente Drimmelen en/of de direct regio. Het college mag afwijken van deze regel en deze regel blijkt lastig te handhaven. De gemeente kan zowel een permanente als tijdelijke omgevingsvergunning afgeven. De normen zijn voor een permanente afwijking strenger dan voor een tijdelijke afwijking. Een tijdelijke omgevingsvergunning geldt voor maximaal 10 jaar (met uitzondering van de woonunits, waarbij een termijn van maximaal 5 jaar wordt gehanteerd). Eventuele verlening van een periode van 5 jaar is mogelijk. 21 19F
4.7
Wat is de rol en de impact van de uitzendbureaus als huisvester? Zoals we eerder constateerden zijn veel arbeidsmigranten werkzaam via een uitzendbureau. In veel gevallen worden arbeidsmigranten gehuisvest via de formele werkgever. Uit een peiling onder uitzendorganisaties uitgevoerd door KBA Nijmegen voor de uitzendbonden ABU en NBBU blijkt bijvoorbeeld dat in 2020 65% van de arbeidsmigranten door tussenkomst van uitzendbureaus wordt gehuisvest.22 In 2018 was dit percentage nog 83%. De aanbeveling van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten om de dubbele afhankelijkheidsrelatie van de werkgever, ten aanzien van werk en wonen, te vermijden is via de Wet Goed Verhuurderschap (die sinds 1 juli 2023 van kracht is) vastgelegd.23 De 21
Beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten (herzien, 2020).
22
https://www.abu.nl/app/uploads/2021/06/HR_ABU_NBBU_Factsheet_Arbeidsmigrante n_A3_juni-2021_DEF.pdf, geraadpleegd 4 december 2023. 23 https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/wet-goedverhuurderschap
37
huurovereenkomst moet apart van de arbeidsovereenkomst worden vastgelegd. Gemeente Drimmelen vraagt bij inschrijving in de BRP om een huurovereenkomst om dit te controleren. In gemeente Drimmelen zijn er diverse uitzendbureaus actief die zowel arbeidsmigranten uitlenen aan in gemeente Drimmelen gevestigde bedrijven als arbeidsmigranten huisvesten. Voor zover bekend huisvesten uitzendbureaus arbeidsmigranten in de meeste gevallen in woningen via kamergewijs verhuren. Arbeidsmigranten die via deze uitzendbureaus in gemeente Drimmelen wonen, werken soms ook in de gemeente, maar (ook) elders in de regio. Andersom geldt dit ook: arbeidsmigranten die via een uitzendbureau werken bij in de gemeente Drimmelen gevestigde bedrijven, zijn gehuisvest in andere gemeenten.
4.8
Is er voldoende zicht hoe de arbeidsmigranten de huisvesting ervaren en worden deze ervaringen meegenomen in het maken van het beleid? Beleidsambtenaren geven aan dat zij geen zicht hebben op hoe arbeidsmigranten zelf de plek waar zij wonen ervaren. Dit perspectief is dan ook niet meegenomen in het maken van het gemeentelijk beleid, hooguit indirect vanuit het perspectief van ondernemers die destijds betrokken zijn bij het maken van beleid. Op dit moment heeft de gemeente Drimmelen geen contact met arbeidsmigranten zelf, anders dan bij de inschrijving in de BRP, of met partijen of organisaties die nauw in contact staan met arbeidsmigranten die de ervaring van arbeidsmigranten zelf in beeld kunnen brengen. De wethouder heeft in een interview aangegeven dat hij het belangrijk vindt om in toekomstig beleid ook het perspectief van arbeidsmigranten zelf mee te nemen.
38
5
Onderdeel C: inzicht krijgen in het gemeentelijk beleid en werkwijze
5.1
Hoe heeft de gemeente Drimmelen het beleid rond huisvesting van arbeidsmigranten georganiseerd? De gemeente Drimmelen geeft het beleid ten aanzien van (tijdelijke) huisvesting van arbeidsmigranten op dit moment vorm via beleid op het gebied van (huur)woningen of logies. Voor (huur)woningen wordt dit georganiseerd via bestemmingsplannen kernen en bestemmingsplannen buitengebied. Voor logies via beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten (in 2020 herzien, 2016). (Huur)woningen Voor het huisvesten van arbeidsmigranten in woningen gelden de beleidsregels vanuit de bestemmingsplannen kernen en buitengebied. De huisvesting moet aan de wettelijke voorschriften van het Bouwbesluit voldoen. Dit is vastgelegd in bestemmingsplannen kernen en bestemmingsplannen buitengebied. 24 2 2F
Beleid Logies Gemeente Drimmelen heeft voor het mogelijk maken van logies (anders dan huisvesting in een woning) het beleid Logies/ Huisvesting arbeidsmigranten in 2020 vastgesteld. Dit beleid is een herziening van het gemeentelijk beleid ten aanzien van logies uit 2016, dat in 2018 is geëvalueerd. De gemeente was voornemens om in 2022 een nieuwe evaluatie uit te voeren, maar dit is niet uitgevoerd. In 2020 heeft de gemeente het standpunt ingenomen dat het huisvesten van tijdelijke arbeidsmigranten in reguliere woningen onwenselijk is en verdere uitbreiding moet stoppen. Dit standpunt zien we ook terug in het gemeentelijke programma Wonen 2030.25 In het kader van optimale woonbezetting blijft het voor bestaande woningeigenaren wel mogelijk om ruimten kamergewijs te verhuren aan arbeidsmigranten en/of andere doelgroepen. Op dit moment worden er door de ambtelijke organisatie voorbereidingen getroffen om uitvoering te geven aan de wet Opkoopbescherming. Om woningzoekenden, waaronder starters en middeninkomens, op de woningmarkt meer kans te geven op een betaalbare koopwoning, kan een gemeente vanaf 1 januari 2022 voor kiezen een opkoopbescherming in te voeren 26. 24F
Daarnaast heeft de gemeente Drimmelen in haar beleid opgenomen dat zij vooral agrarische bedrijven faciliteert bij de huisvesting van arbeidsmigranten in het buitengebied, waarbij de huisvesting primair bedoeld is voor arbeidsmigranten die werkzaam zijn bij het bedrijf zelf en de huisvesting een onderschikte nevenactiviteit van de bedrijfsvoering is. Gemeente Drimmelen wijkt hiermee af van de door de rijksoverheid gewenste situatie om 24
Met ingang van 1 januari 2024 hebben we te maken met één Omgevingsplan voor het gemeentelijk grondgebied. Wanneer de Omgevingswet in werking is getreden worden alle bestemmingsplannen automatisch samengevoegd tot het tijdelijke Omgevingsplan. Inhoudelijk verandert er echter (nog) niets. Bron: https://drimmelen.nl/bestemmingsplan 25 Programma Wonen 2030 – Drimmelen groeit. Gemeente Drimmelen. 26 https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/opkoopbescherming
39
werk en huisvesting te scheiden, maar gezien de kwantitatieve opgaven in de regio wordt hier voorlopig aan vastgehouden. 27 Gemeente Drimmelen heeft in haar beleid omschreven ondernemers te faciliteren in het huisvesten van hun arbeidsmigranten en dat dit vaak zal gebeuren door het bieden van logies. Feitelijk maakt de gemeente logies mogelijk door het toekennen van een vergunning en zorgt de ondernemer voor het realiseren van de logies. 25F
5.2
Hoe is de uitvoering georganiseerd en op welke wijze wordt samengewerkt met de belangrijkste stakeholders: uitzendbureaus, arbeidsmigranten en huisvestingsorganisaties? Uitvoering van beleid De organisatie van de uitvoering van het huidige beleid is versnipperd belegd. Er is op dit moment geen regulier overleg tussen de verschillende beleidsafdelingen. Beleidsambtenaren vanuit de afdelingen publiekszaken, grondgebied en maatschappelijke aangelegenheden hebben in de uitvoering van hun werk te maken met de huisvesting van arbeidsmigranten via inschrijvingen in de BRP, verlenen van vergunningen en vanuit het opstellen van beleid. Het in 2024 actualiseren van het huidige beleid ten aanzien van de huisvesting van arbeidsmigranten is belegd bij de afdeling wonen. Voorbereidingen voor aanpassingen van het huidige beleid worden op dit moment getroffen. Aanvragen voor vergunningen worden door planbegeleiders opgepakt. Bij het behandelen een vergunningsaanvraag worden collega’s van indien inhoudelijk relevant betrokken. Over het algemeen lijkt de uitvoering van het beleid reactief. Het huidige beleid wordt door beleidsambtenaren als onduidelijk ervaren, omdat er bij een vergunningsaanvraag afweken kan worden van de richtlijnen. Het is niet duidelijk wanneer er precies afgeweken mag worden. Het college besluit in dat geval of de gemeente wel of niet afwijkt van het beleid.
De gemeente heeft met name zicht op de situatie en contact met ondernemers via de lopende vergunningsaanvragen. Met een aantal ondernemers zijn informele afspraken gemaakt betreffende het in- en uitschrijven van hun werknemers. De contacten met deze ondernemers lopen via afdeling burgerzaken. In het verleden (tot 2018), onder andere in aanloop naar het huidige beleid, waren de contacten met lokale ondernemers over dit onderwerp sterker aanwezig (zie hieronder voor toelichting). Destijds zijn verschillende ondernemers betrokken om met de gemeente mee te denken over de huisvesting van arbeidsmigranten. Dit contact lijkt verwaterd te zijn. Ten aanzien van vergunningverlening en handhaving zijn jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s opgesteld die in lijn zijn met het Beleidsplan VTH 2020-2024. Middels onaangekondigde huisbezoeken zouden jaarlijks controles worden gedaan door de afdeling handhaving in samenwerking met leden van de teams Burgerzaken en Bouw- en woningtoezicht en wijkagenten. Deze controles zouden plaats moeten vinden bijvoorbeeld bij panden waarover een melding is gedaan door buren of waar afval wordt aangeboden terwijl er niemand staat ingeschreven. Uit de gesprekken met beleidsambtenaren blijkt dat voor de coronaperiode deze controles regelmatig werden gedaan, maar dat dit na de 27
Beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten (herzien 2020).
40
coronaperiode niet meer is opgepakt. Ambtenaren geven aan dat er op dit moment een tekort aan mensen en aan tijd is om dit goed te kunnen doen, maar de noodzaak wordt gevoeld om dit weer structureel op te pakken.
Samenwerking In 2016 is het beleid Logies (tijdelijke) werknemers in samenwerking met ZLTO, BND (Bedrijven Netwerk Drimmelen) en enkele tuinders opgesteld. De evaluatie van het beleid in 2018 is tevens voorgelegd aan de ZLTO, BND en een pilotgroep arbeidsmigranten. De samenwerking met deze partijen lijkt hierna stil komen te liggen. Uit de gesprekken met beleidsambtenaren blijkt dat gemeente Drimmelen ten tijde van dit onderzoek niet of nauwelijks samenwerkt met de belangrijkste stakeholders, anders dan bij vergunningsvragen. Contact met arbeidsmigranten is er enkel via een inschrijving bij de BRP en bij handhavingsacties, die op dit moment minder vaak en niet structureel worden uitgevoerd. Er is geen contact met uitzendbureaus over arbeidsmigranten. Uit de gesprekken met beleidsambtenaren en het gesprek met de wethouder blijkt dat de gemeente Drimmelen mee gaat doen aan de pilot Brabants Migratie Informatiepunt, waarbij de provincie Noord-Brabant in samenwerking met verschillende stakeholders uit de regio’s in Noord-Brabant fysieke loketten en mobiele teams gaat opzetten om informatie en advies over wonen werken en leven in Noord-Brabant en Nederland te geven en tevens een meldpunt te maken voor misstanden. Mogelijk dat vanuit deze pilot meer wordt samengewerkt met de belangrijkste stakeholders.
5.3
Wat zijn afspraken die de gemeente heeft gemaakt met deze stakeholders? In hoeverre zijn deze afspraken regionaal afgestemd? Wie houdt de regie en monitort de gemaakte afspraken en vorderingen?
Gemeente Drimmelen is onderdeel van het samenwerkingsverband West-Brabant. In 2021 hebben de 16 gemeenten in West-Brabant, samen met de Regio West-Brabant (RWB) en de Provincie Noord-Brabant het Afsprakenkader Arbeidsmigranten Regio West-Brabant vastgesteld. Het afsprakenkader bedoelt “een stevige basis [te zijn] voor een afgestemde West-Brabantse aanpak”, maar “laat ruimte voor lokale keuzes en besluitvorming”.28 Een integrale aanpak van arbeidsmigratie is het uitgangspunt en in het afsprakenkader zijn “randvoorwaarden” opgenomen op drie gebieden; huisvesting en leefomgeving, economie en arbeidsmarkt en welzijn, en welzijn en gezondheid. Sinds het ondertekenen van het afsprakenkader zijn in 2021 en in 2022 een voortgangsrapportage en in 2023 een informatienota met de ontwikkelingen verschenen. Het afsprakenkader is volgens het ambtelijk aanspreekpunt (RWB) van het Afsprakenkader levend dankzij de bestuurlijke kopgroep.29 Volgens dit aanspreekpunt lijken wat betreft het onderwerp huisvesting de 28
Afsprakenkader arbeidsmigranten regio West-Brabant, 9 juli 2021, p. 6; zie ook aandacht voor de lokale beleidsruimte in de raadsbrief van 8 juni 2021, nr. 20210165292021016529. 29 Er heeft een beknopt telefonisch interview plaatsgevonden gevonden met het ambtelijk aanspreekpunt op 18 december 2023.
41
gemeenten in subregio West-Brabant West transparanter dan de subregio Breda en omgeving, waar de gemeente Drimmelen onder valt. De raadswerkgroep en wethouder gaven in het interview aan niet goed bekend te zijn met dit kader. In het regulier woonoverleg met andere gemeenten komt het onderwerp arbeidsmigratie volgens de gesproken beleidsambtenaar niet vaak op de agenda. Alhoewel gemeente Drimmelen op dit moment nauwelijks afstemt met andere gemeenten in de regio over arbeidsmigratie, zijn er wel ontwikkelingen op het gebied van samenwerking. Zoals eerder is benoemd doet de gemeente mee aan de pilot Brabants Migratie Informatie Punt, dat door de provincie Noord-Brabant in samenwerking met het Rijk, verschillende stakeholders in de regio’s in de vijf arbeidsmarktregio’s in Brabant wordt opgepakt. Bij vaststelling van de Wet Goed Verhuurderschap is met de gemeenten in de Baronie regio verkend of een gezamenlijke aanpak in dit gebied mogelijk is. Alhoewel gemeente Drimmelen dit graag regionaal wilde oppakken, is vanwege het feit dat meldingen mogelijk privacygevoelige informatie bevatten, ervoor gekozen dat iedere gemeente afzonderlijk uitvoering aan deze wet geeft, aldus de ambtelijke organisatie. Met gemeente Altena en gemeente Geertruidenberg zijn een aantal overleggen geweest om van elkaars aanpak te leren.
In het eerste kwartaal van 2024 wordt er nog een evaluatieoverleg ingepland, met name om te kijken naar de aard van de meldingen en hoe hiermee wordt omgegaan. Uit een informatienota over de ontwikkelingen aangaande het regionaal afsprakenkader van 15 november 2023 blijkt dat op verzoek van de gemeente Drimmelen en gemeente Geertruidenberg een gespreksleidraad (door GGD West-Brabant) is opgemaakt in het kader van aandacht voor een gezond woon- en leefklimaat voor arbeidsmigranten, bedoeld voor gemeenten, GGD, Omgevingsdienst met (potentiële) huisvesters.30
5.4
Wat zijn (eventuele) ervaren knelpunten rond de huisvesting van arbeidsmigranten door stakeholders? Welke verbetermogelijkheden zien zij? Wat zijn ervaringen elders (in de regio en landelijk) met het oplossen van knelpunten? Op basis van de gesprekken met verschillende stakeholders constateren we dat het gebrek aan voldoende (beschikbare en daartoe geschikte) locaties waar arbeidsmigranten kunnen worden gehuisvest op dit moment het grootste knelpunt is. Dit betekent dat er op dit moment onvoldoende huisvestingsplekken lijken te zijn . Ondernemers en andere stakeholders (zoals commerciële huisvesters en particulieren) huisvesten op dit moment onder meer arbeidsmigranten in (een)gezinswoningen in de kernen of in meer grootschalige woonvoorzieningen, waarvoor een vergunning is afgegeven. Ondernemers lopen er tegen aan dat het vergunningsproces lang kan duren, mede door reacties vanuit de omgeving. Dit wordt ambtelijk bevestigd. Ondernemers lijken nu mede uit te wijken naar (een)gezinswoningen in de kernen, omdat andere locaties en daarmee huisvestingsplekken onvoldoende voor handen zijn.
30
Kopgroep arbeidsmigranten, Informatienota Diverse ontwikkelingen rondom arbeidsmigranten in West-Brabant, 15 november 2023
42
Specifiek wordt ook de korte vergunningstermijn voor het plaatsen van woonunits op het eigen bedrijfsterrein als knelpunt genoemd. De vergunningstermijn van maximaal vijf jaar 31 wordt als kort ervaren in relatie tot de investering die een ondernemer moet doen om deze te realiseren. 26F
Ook de wethouder geeft in een interview aan de organisatie van de huisvesting van arbeidsmigranten het grootste knelpunt is. De plannen voor mogelijk toekomstige locaties waar arbeidsmigranten zouden kunnen worden gehuisvest brengt onrust bij omwonenden teweeg. Op dit moment worden door werkgevers goedkope woningen opgekocht om die vervolgens aan arbeidsmigranten te verhuren. De gemeenteraad geeft duidelijk aan dat ze huisvesting van arbeidsmigranten via kamergewijze verhuur in (eensgezins)woningen in de kernen niet wil.
5.5
Welke kansen zijn er voor huisvesting van arbeidsmigranten in zijn er voor huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente? Het realiseren van voldoende geschikte locaties lijkt op dit moment de meest voor de hand liggende kans om arbeidsmigranten te huisvesten. Omdat de gemeente in haar beleid het standpunt heeft ingenomen dat huisvesting van arbeidsmigranten in (een)gezinswoningen in de kernen ongewenst is, zullen alternatieve locaties gerealiseerd moeten worden om aan de huisvestingsvraag te voldoen. Gezien de tijdelijkheid van de contracten van de meeste arbeidsmigranten, lijkt de kans in eerste instantie te liggen bij meer locaties met shortstay faciliteiten. De precieze behoeften van ondernemers dienen echter verder te worden onderzocht. Een kans ligt dan ook in meer en betere samenwerking tussen de gemeente en (lokale) ondernemers, inclusief de uitzendbureaus. Om elkaar beter te leren kennen, meer inzicht in elkaars behoeften te krijgen en samen toe te werken naar oplossingen. Daarnaast ligt ook een kans in meer en betere samenwerking met gemeenten in de regio om met elkaar af te stemmen en van elkaar te kunnen leren. Hiertoe zou het nodig zijn om op (sub)regionaal niveau de vraag naar huisvesting beter inzichtelijk te krijgen op basis van de werklocaties van arbeidsmigranten. De nu beschikbare informatie is ontoereikend.
In de gesprekken met stakeholders is het opvallend dat de samenwerking tussen ondernemers onderling, met name in de land- en tuinbouwsector, gering lijkt te zijn. Ook deze samenwerking zou de gemeente kunnen stimuleren. Uit de gesprekken met de beleidsambtenaren bleek dat de uitvoering van handhavingsactiviteiten rondom de huisvesting van arbeidsmigranten de laatste jaren te weinig is gedaan. Zowel de gesproken beleidsambtenaren als de stakeholders vinden het belangrijk dat de gemeente vaker controleert en handhaaft op plekken waar het niet goed gaat. Daarnaast ligt een kans om onder andere vanuit handhavingsacties, maar ook bijvoorbeeld vanuit burgerzaken, meer inzicht te krijgen als het gaat om de situatie rondom arbeidsmigratie in gemeente Drimmelen. De gemeente heeft er baat bij om informatie vanuit de verschillende beleidsafdelingen op een meer structurele basis inzichtelijk te maken en te ordenen. Op die manier kan de gemeente haar kennis over dit vraagstuk vergroten.
31
Beleid logies (tijdelijke) werknemers (herzien 2020).
43
5.6
Zijn er knelpunten ten aanzien van mogelijkheden voor huisvesting van arbeidsmigranten Naast de eerder genoemde knelpunten is de huidige onduidelijke visie onderliggend aan het huidige beleid en daarmee de onduidelijkheid ten aanzien van de uitvoering het belangrijkste knelpunt voor de mogelijkheden voor (tijdelijke) huisvesting van arbeidsmigranten.
5.7
Inzicht krijgen in de (voortgang van) de doeltreffendheid en doelmatigheid van de uitvoering van zowel lokale als de regionaal gemaakte afspraken. Op basis van de beschikbare informatie vanuit de gemeente kan worden geconstateerd dat het huidige beleid van de gemeente Drimmelen de huisvesting van arbeidsmigranten niet voldoende aanpakt. Het reactieve beleid en trage besluitvormingsprocessen voor onvoldoende realisatie van (transparante en controleerbare) locaties. Op basis van voorgaande kunnen we constateren dat het huidige beleid logies onvoldoende sturing geeft aan het realiseren van de huisvestingsopgave zoals die wordt ervaren door de betrokken stakeholders. De gemeente lijkt onvoldoende vanuit een eenduidige visie ten aanzien van het vraagstuk het beleid ingericht te hebben. Voor de uitvoering van het beleid betekent dit dat het huidige beleid teveel mogelijkheden geeft om af te wijken. Vanuit het perspectief van de regionaal vastgestelde afspraken uit het afsprakenkader arbeidsmigranten regio West-Brabant kunnen we constateren dat het huidige beleid uit 2020 van de gemeente Drimmelen op de gebieden huisvesting en leefomgeving grotendeels en welzijn en gezondheid enigszins in lijn is met de uitgangspunten uit het afsprakenkader van 2021.
5.8
Wat zijn de mogelijke rollen die de gemeente Drimmelen in de regio heeft op het gebied van huisvesting van arbeidsmigranten? De gemeente kan dit vraagstuk in regionaal verband oppakken vanuit het door de regio West-Brabant vastgestelde afsprakenkader. Dit kader is een kans om de samenwerking te verstevigen en de opgave regionaal af te stemmen en uit te voeren. Op deze manier wordt de draagkracht en -last verdeeld.
5.9
Hoe vaak is de gemeente in de onderzoeksperiode afgeweken van het bestaand beleid en is dit onderbouw/gemotiveerd? In de onderzoeksperiode (2016-2023) zijn er vijf vergunningen afgegeven met een zogenaamde kruimelprocedure, passend binnen het huisvestingsbeleid arbeidsmigranten.32 Dit betekent dat de aanvraag voldeed aan de richtlijnen om af te 32
In de onderzoeksperiode zijn in totaal vijftien vergunningsaanvragen gedaan (gebaseerd op door de gemeente verstrekte informatie).
44
mogen wijken van het bestemmingplan. Daarnaast is er één keer gebruik gemaakt van de mogelijkheid om af te wijken binnen het beleid. Het huidige beleid biedt het college de mogelijkheid om af te wijken van de uitgangspunten.
5.10
Hoe en in welke frequentie wordt er gecontroleerd en gehandhaafd? Actieve rol of n.a.v. meldingen? Uit de gesprekken met beleidsambtenaren blijkt dat de gemeente Drimmelen op dit moment niet of beperkt handhaaft en controleert als het gaat om de huisvesting van arbeidsmigranten. De rol die de gemeente op dit moment neemt is dan ook beperkt actief. Dit is volgens de ambtenaren met name te wijten aan gebrek aan capaciteit bij de afdeling handhaving. Op dit moment krijgen met name ad-hoc handhavingsklussen voorrang. Bij de afdeling Burgerzaken lijkt voor deze ad-hoc handhaving geen gebrek aan capaciteit te zijn. Sinds vorig jaar heeft deze afdeling er 1 fte bijgekregen, die onder andere wordt in gezet om huisbezoeken te doen. Er wordt met enige regelmaat een leegstandslijst gemaakt van adressen waar geen inwoners geregistreerd staan, maar waar wel water- of afvalverbruik wordt geconstateerd. Deze adressen worden dan gecontroleerd vanuit handhaving. Vorig jaar is er vanuit het Baronie Interventie Team (BIT) naar aanleiding hiervan een actie geweest. In januari 2024 staat er wederom een controle van het BIT op het programma. De gemeente controleert ook naar aanleiding van meldingen, bijvoorbeeld bij het vermoeden van overbewoning van een pand of veel verhuizingen op eenzelfde adres. Meldingen kunnen worden gedaan door inwoners, de polities of BOA’s en komen bij BRP binnen.
De meeste meldingen gaan over overlast (onder andere parkeeroverlast, overlast van geluid of vuilnis). Het is onbekend hoeveel meldingen de gemeente precies heeft gekregen in de onderzoeksperiode. Een toezichthouder van de BRP doet de controle, indien het vermoeden is dat er arbeidsmigranten wonen, sluit vaak ook een BOA aan bij de controle. Indien nodig wordt er een hercontrole gedaan door handhaving. In het verleden nam de gemeente op het gebied van handhaving en controle een meer actieve rol. In 2017 is een project opgestart tussen handhaving, burgerzaken en verschillende toezichthouders. Ook de wijkagenten en Boa’s waren hierbij betrokken. Dit project heeft onder begeleiding gestaan van het Brabants Interventie Team. Destijds zijn een aantal grotere onderzoeken gedaan en controles uitgevoerd. Doel was enerzijds om te kijken of de huisvesting op orde was, met een accent op brandveiligheid, en anderzijds om te kijken of bewoners waren ingeschreven in BRP. Destijds werden er jaarlijks structureel 4 controles gedaan op verschillende adressen. Daarnaast werden er nog soms extra controles vanuit burgerzaken gedaan. De pilot is tot de coronaperiode gecontinueerd, maar vanwege de beperkingen die destijds golden zijn de werkzaamheden toen stil komen te liggen. Na de coronaperiode zijn de controles niet meer in dezelfde intensiteit gedaan.