CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

10 03 Eindrapport rekenkamer Huisvesting arbeidsmigranten

Raad 16 mei 2024, gemeente drimmelenBij agendapunt: Rekenkameronderzoek "Huisvesting arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen"22.421 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Rekenkameronderzoek Huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen ‘een zaak van ons allemaal’

Eindrapportage Maart 2024

Postbus 500 4700 KA Roosendaal www.rekenkamerwestbrabant.nl

In samenwerking met

Colofon Het PON & Telos heeft dit onderzoek verricht in opdracht van de Rekenkamer West-Brabant.

Rekenkamer West-Brabant Frits van Vugt (voorzitter) Rob Malag (contactpersoon Gemeente Drimmelen) Marie-Elise Vromans Coen Nuijten Manon van Broekhoven (secretaris)

Auteur(s)

Dr. Marleen van der Haar Britte van Dalen MSc Fenna Bijster MSc

Publicatienummer

23153 Datum

maart 2024

Inhoudsopgave Preambule

1

1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

Inleiding Aanleiding Onderzoeksaanpak Leeswijzer Conclusies Aanbevelingen Bestuurlijke reactie Nawoord

5 5 5 6 6 8 10 16

2 2.1 2.2

Onderzoeksresultaten in het kort De omvang en aard van arbeidsmigranten nu en tot 2030 De huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt Gemeentelijk beleid en werkwijze De rol van de gemeenteraad

18 18

2.3 2.4

Bevindingen onderdeel A: inzicht in de omvang en aard van de arbeidsmigranten nu en tot 2030 3.1 Wie beschouwen we als arbeidsmigrant? 3.1.1 Wat is het geschatte aantal arbeidsmigranten die wonen en werken in de gemeente? 3.2 Hoe ziet deze populatie eruit als het gaat om: verblijfsduur, woonwerkpendel, sector waarin zij werkzaam zijn, type werkzaamheden, via uitzendbureau of eigen gelegenheid, arbeidsmigranten die in de gemeente wonen maar niet werkzaam zijn in de gemeente. 3.3 Wat zijn regionale en landelijke ontwikkelingen en trends? 3.4 Wat is de prognose tot 2030 voor het aantal arbeidsmigranten? En welke uitspraken zijn te doen over de verwachtingen bij regionale werkgevers (inclusief uitzendbureaus) over de toekomstige groei of krimp van het aantal arbeidsmigranten dat voor hen werkt (richtdatum 2030).

19 20 21

3

4 4.1

4.2 4.3 4.4

Onderdeel B: inzicht krijgen in de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt Welke huisvestingsvraag ligt voor de doelgroep arbeidsmigranten (short-, mid- en long-stay)? Is het mogelijk / wenselijk om een indeling van de verblijfsduur te maken en vraagt dit een specifiek beleid? En wat is het effect van de overlap van de verblijfsduur? Hoeveel huisvestingsplaatsen zijn voor deze doelgroep in de gemeente bij benadering beschikbaar? In hoeverre matcht de lokale omvang van de totale groep arbeidsmigranten met de aanwezige (tijdelijke) woningvoorraad? (inclusief de betaalbare reguliere woningen in de kernen van de gemeente)

23 23 23

25 27

29

31

31 31 33

35

4.5 4.6 4.7 4.8

5 5.1 5.2

5.3

5.4

5.5 5.6 5.7

5.8 5.9 5.10 5.11 5.12 5.13 5.14

6 6.1

Welk tekort aan woonruimte voor deze doelgroep doen zich voor en hoe zal zich dat in de komende jaren ontwikkelen? Zijn er vergunning technische zaken die van invloed zijn op de huisvesting van arbeidsmigranten, en zo ja welke? Wat is de rol en de impact van de uitzendbureaus als huisvester? Is er voldoende zicht hoe de arbeidsmigranten de huisvesting ervaren en worden deze ervaringen meegenomen in het maken van het beleid?

35 35 37 38

Onderdeel C: inzicht krijgen in het gemeentelijk beleid en werkwijze Hoe heeft de gemeente Drimmelen het beleid rond huisvesting van arbeidsmigranten georganiseerd? Hoe is de uitvoering georganiseerd en op welke wijze wordt samengewerkt met de belangrijkste stakeholders: uitzendbureaus, arbeidsmigranten en huisvestingsorganisaties? Wat zijn afspraken die de gemeente heeft gemaakt met deze stakeholders? In hoeverre zijn deze afspraken regionaal afgestemd? Wie houdt de regie en monitort de gemaakte afspraken en vorderingen? Wat zijn (eventuele) ervaren knelpunten rond de huisvesting van arbeidsmigranten door stakeholders? Welke verbetermogelijkheden zien zij? Wat zijn ervaringen elders (in de regio en landelijk) met het oplossen van knelpunten? Welke kansen zijn er voor huisvesting van arbeidsmigranten in zijn er voor huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente? Zijn er knelpunten ten aanzien van mogelijkheden voor huisvesting van arbeidsmigranten Inzicht krijgen in de (voortgang van) de doeltreffendheid en doelmatigheid van de uitvoering van zowel lokale als de regionaal gemaakte afspraken.

Wat zijn de mogelijke rollen die de gemeente Drimmelen in de regio heeft op het gebied van huisvesting van arbeidsmigranten? Hoe vaak is de gemeente in de onderzoeksperiode afgeweken van het bestaand beleid en is dit onderbouw/gemotiveerd? Hoe en in welke frequentie wordt er gecontroleerd en gehandhaafd? Actieve rol of n.a.v. meldingen? Zijn er signalen van spanningen, overlast of problemen in de wijken? Hoe komt de gemeente aan informatie? Heeft de gemeente zicht op de kwaliteit van de huisvesting? Vindt de gemeente dit belangrijk? Welzijn en integratie Welke aanpassingen in het huidig beleid zijn er eventueel nodig om te komen tot een toekomstbestendig beleid mede gezien de maatschappelijke ontwikkelingen en wijzigingen in de regelgeving?

39

Onderdeel D: inzicht in de rol van de gemeenteraad Hoe is enerzijds de communicatie tussen de stakeholders en de gemeente en anderzijds tussen het college en de gemeenteraad?

49

39

40

41

42 43 44

44 44 44 45 45 46 46

47

49

6.2

6.3 6.4

Kan de gemeenteraad op basis van de aangeleverde informatie zijn kaderstellende en controlerende rol op dit beleidsterrein goed waarmaken? Zijn er mogelijke verbeteringen aan te geven voor het college en de raad? Wat kan de gemeenteraad meegeven aan de beleidsmakers?

Bronnen

49 49 50 51

Onderzoeksvragen

52

Lijst van geanonimiseerde geïnterviewden

55

Aanvullende verdiepende vragen

56

Factsheet Arbeidsmigratiecijfers (peiljaar 2018)

59

Preambule Voor u ligt het onderzoek van de Rekenkamer West–Brabant naar de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen. Migratie is van alle tijden. De hoge aantallen arbeidsmigranten die zich de afgelopen jaren in Nederland - voor tijdelijke of langere perioden - hebben gevestigd, zijn dan ook geen nieuw of uniek verschijnsel. Bij het opstellen van de onderzoeksopzet hadden we graag gebruik gemaakt van een referentiekader en ervaringen elders. In ons vooronderzoek constateerden we dat er bij veel gemeenten in Nederland de problematiek van de huisvesting van arbeidsmigranten speelt maar dat, ondanks ruim 20 jaar lokale rekenkamers, er nauwelijks (rekenkamer-)onderzoek met betrekking tot dit thema gedaan is. Het onderzoek in de gemeente Drimmelen is dan ook een van eerste over dit onderwerp. In de regel richten onderzoeken van rekenkamers zich op de doelmatigheid en doeltreffendheid van het door de gemeente gevoerd beleid. Bij ons vooronderzoek leerden we dat er vooral behoefte was aan inzichten in de omvang en de gemeentelijke opgave. Dit was voor de rekenkamer de reden om in dit onderzoek niet alleen te focussen op de doeltreffendheid maar vooral op het verkrijgen van inzichten. Inzichten die de organisatie kunnen helpen bij het opstellen van het nieuw of bij het aanpassen van het bestaand beleid.

Met dit onderzoek wil de Rekenkamer de gemeenteraad inzicht bieden in de aard en omvang van de situatie rond arbeidsmigranten en hun huisvesting, de huidige wijze waarop binnen de gemeente Drimmelen met het vraagstuk wordt omgegaan en hoe de gemeenteraad geïnformeerd wordt en de gemeenteraad zich hiertoe verhoudt, bijv. door het stellen van (nieuwe) kaders. Het onderzoek richt zicht op de onderstaande vier deelgebieden.

1

Op basis van deze deelgebieden heeft de Rekenkamer per gebied een aantal vragen geformuleerd (zie bijlage rapport) . De initiële vragen zijn juni 2023 besproken met een afvaardiging van de raad en is aan de betrokken ambtenaar gevraagd een reflectie hierop te geven. Dit alles heeft ertoe geleid tot we zijn gekomen tot een 30-tal vragen die helpen om de juiste inzichten te verkrijgen Voor het uitvoeren van dit onderzoek hebben we in juli 2023 meerdere bureaus gesproken en uitgenodigd een offerte en een plan van aanpak te presenteren. Het onbekende met het onderwerp en de hoeveelheid van gevraagde informatie door de Rekenkamer hebben op voorhand al bureaus doen besluiten niet mee te doen met de offerteprocedure. Uiterlijk op dat moment realiseerde de Rekenkamer zich dat het geen standaardonderzoek of traditioneel onderzoek is maar een onderzoek met een speciaal karakter. Onze keuze is gevallen op het bureau Het PON & Telos uit Tilburg, een bureau met veel kennis op dit terrein en met een regionale verankering. Aan het bureau werd de opdracht gegeven om op basis van onderzoek de antwoorden te formuleren op de 30-tal vragen, de verkregen inzichten samen te vatten in conclusies en het doen van aanbevelingen. Onderzoek doen middels literatuurstudie, documentanalyse en gesprekken.

Het feitelijk onderzoek is van start gegaan op 4 september 2023. In de startbijeenkomst hebben onderzoekers, medewerkers van de gemeente Drimmelen en de Rekenkamer kennis met elkaar gemaakt en (werk)afspraken ingepland. Deze start en de eerste gedachtewisseling over het thema was constructief en opbouwend. Vervolgens zijn de onderzoekers van Het PON & Telos aan de slag gegaan. Hierbij is gesproken met ambtenaren en externe partijen. Het vinden van de externe partijen was niet altijd even gemakkelijk. Des temeer zijn we wel verheugd dat er met een representatieve groep gesproken is, waarbij waardevolle input verkregen is. De Rekenkamer is betrokken geweest bij de gesprekken met de wethouder en de vertegenwoordiging vanuit de raad. Gedurende het onderzoeksproces is de Rekenkamer op de hoogte gehouden over de voortgang. De eerste concepten zijn medio december besproken tussen de onderzoekers en de Rekenkamer. Het verzoek van de Rekenkamer was om op aantal punten meer diepgang en onderbouwing te krijgen wat opgehaald diende te worden uit de organisatie. Gezien het feit dat de Rekenkamer voornemens was om het eerste kwartaal 2024 het onderzoek af te ronden en het gegeven dat het conceptrapport grotendeels al klaar was voor ambtelijke wederhoor heeft de Rekenkamer in overleg met de onderzoekers besloten om het concept ook al beschikbaar te stellen voor het technische wederhoor.

Het conceptrapport werd tegelijkertijd verzonden met de aanvullende vragen. Door het gecombineerd aanbieden van de vragen en de bevindingen kon er tijd bespaard worden, dubbel werk en extra belasting van de ambtelijke organisatie voorkomen worden. Dit is op 2

20 december gecommuniceerd met de gemeentesecretaris. Deze aanpak heeft een positief effect gehad op de voortgang van het onderzoek. De Rekenkamer heeft basis van de rapportage door Het PON & Telos en zijn eigen waarnemen de conclusies en aanbevelingen opgesteld. We realiseren ons dat dit rapport geen kant-en-klare oplossing geeft voor het issue van de huisvesting van arbeidsmigranten, maar hopen aan u de gevraagde inzichten gegeven te hebben zodat u, als gemeenteraad en college, de dialoog aan kunnen gaan om te komen tot een beleid dat aan het onderstaande recht doet. In de hal van het gemeentehuis hangt een bord met de Verklaring van Drimmelen met de warme regel: “Plezierig wonen, werken, ondernemen en recreëren, nu, tot in de verre toekomst, is een

zaak van ons allemaal!” In beleidstukken treffen het volgende aan:

“Doel van het beleid is zorgen voor het goed en veilig huisvesten van (tijdelijke) werknemers in onze gemeente.” Het onderzoeksbureau Het PON & Telos heeft heel goed werk verricht. Wij zijn blij dat zij onze partners waren in dit onderzoek, maar een rekenkameronderzoek kan alleen slagen met medewerking van eenieder! Deze medewerking hebben we (Rekenkamer en de onderzoekers) optimaal ontvangen van de medewerkers van de gemeente Drimmelen, waarvoor onze dank. Deze betrokkenheid zal de basis zijn voor het toekomstig beleid. Onze dank gaat ook uit naar een vijftal ondernemers die met de onderzoekers open en goede gesprekken gehad hebben. Gesprekken die inzichten gaven en die van toegevoegde waarde zijn voor dit onderzoek. Deze gesprekken mogen niet ophouden bij dit onderzoek, omdat het ‘een zaak is van ons allemaal’. Maart 2024 Rekenkamer West-Brabant Frits van Vugt (voorzitter) Rob Malag (contactpersoon Gemeente Drimmelen) Marie-Elise Vromans Coen Nuijten Manon van Broekhoven (secretaris)

3

Deel A Bestuurlijke nota

4

1

Inleiding

1.1

Aanleiding Met dit onderzoek wil de Rekenkamer West-Brabant de gemeenteraad van Drimmelen inzicht bieden in de aard en omvang van het huisvestingsvraagstuk van arbeidsmigranten, de huidige wijze waarop binnen de gemeente Drimmelen met dit vraagstuk wordt omgegaan en hoe de gemeenteraad zich hiertoe verhoudt. Het onderzoek heeft betrekking op de ontwikkelingen in de beleidsperiode 2016 tot 2023. De hoofdvraag voor dit onderzoek luidt dan ook:

Wat is de aard en omvang van de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen en welke werkwijze hanteert de gemeente bij deze huisvesting en hoe wordt de gemeenteraad hiervan op de hoogte gebracht? Het onderzoek geeft inzicht in de volgende elementen: a. Inzicht in de omvang, situatie en (mogelijke) knelpunten rond de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen. b. Nagaan of zowel het lokale beleid als het regionale beleid terzake doeltreffend en doelmatig in de gemeente Drimmelen wordt uitgevoerd. c. Het bieden van inzicht in de informatievoorziening van de gemeente ten behoeve van de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad. De uitkomsten van dit onderzoek hebben als doel het gemeentebestuur en de ambtelijke organisatie te ondersteunen bij het herijken van het beleid in 2024. Het onderzoek is opgebouwd aan de hand van vier onderdelen: 1. 2. 3. 4.

De omvang en aard van de arbeidsmigranten nu en tot 2030 De huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt Het gemeentelijk beleid en werkwijze De rol van de gemeenteraad

De onderzoeksvragen zijn opgenomen in bijlage A.

1.2

Onderzoeksaanpak Het onderzoek is uitgevoerd aan de hand van een combinatie van verschillende onderzoeksmethoden: data-analyse, deskresearch, beleidsanalyse en interviews. De dataanalyse betreft een bewerking van bestaande en beschikbare gegevens. Aan de hand van verschillende inzichten is een grove schatting gemaakt van de omvang van de groep arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen, alsmede een (voorzichtige) prognose. Voor

5

de analyse van de beleidsdocumenten zijn de door de gemeente aangeleverde beleidsdocumenten over de periode 2016-2023 gehanteerd (zie Bronnen). Aanvullend zijn recente ontwikkelingen opgenomen uit bestaande rapporten, die mogelijk van invloed zijn op de situatie in de gemeente Drimmelen. De informatie uit de desk research, data-analyse en de beleidsanalyse is vervolgens aangevuld en kwalitatief getoetst met 11 formele interviews met verschillende actoren (zie Bijlage B voor de lijst van geanonimiseerde geïnterviewden). Er zijn vier interviews gehouden met in totaal vijf beleidsambtenaren werkzaam in verschillende beleidsdomeinen (burgerzaken, handhaving, grondgebied, wonen, economie) in de gemeente Drimmelen. Daarnaast zijn interviews gehouden met vijf ondernemers gevestigd of actief in de gemeente Drimmelen. De ondernemers die we hebben geïnterviewd werken met arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de gemeente Drimmelen en/of zijn betrokken bij de huisvesting van deze groep internationale werknemers. Vier ondernemers zijn gevestigd in de gemeente Drimmelen. Van de vijf ondernemers zijn er drie werkzaam in de land- en tuinbouwsector, is er één werkzaam in de bouwsector en één is werkzaam als uitzendbureau. Vier van de vijf ondernemers houden zich ook bezig met de huisvesting van arbeidsmigranten.

Tenslotte zijn aan het eind van de dataverzamelingsperiode de verantwoordelijk wethouder en vier gemeenteraadsleden, die in het kader van dit onderzoek een raadswerkgroep vormen, in een apart gesprek geïnterviewd. De uitvoering van het onderzoek heeft in het najaar van 2023 plaatsgevonden.

1.3

Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we kort samengevat de bevindingen van het onderzoek per onderzoeksonderdeel; omvang en aard van arbeidsmigranten nu en tot 2030, de huisvestingsopgave, gemeentelijk beleid en werkwijze en de rol van de gemeenteraad. In hoofdstuk 3 tot en met hoofdstuk 6 presenteren we – eveneens per onderdeel - de bevindingen per onderzoeksvraag.

1.4

Conclusies Op basis van voorliggend onderzoek concludeert de Rekenkamer: Ten aanzien van het beleid: 1. Het huidige beleid ten aanzien van de huisvesting van arbeidsmigranten biedt onvoldoende kaders. 2. Zowel uit de gesprekken met beleidsambtenaren als de beleidsanalyse blijkt dat het huidige beleid onvoldoende eenduidig is. 3. De gemeente Drimmelen pakt arbeidsmigratie op dit moment niet op als een integraal vraagstuk; er is onvoldoende aandacht voor de samenhangende aspecten wonen, werken én (samen)leven.

6

Ten aanzien van de huisvestingsopgave: 4. Er is geen adequaat zicht op de omvang en aard van arbeidsmigratie in de gemeente Drimmelen. Dit geldt zowel voor de situatie van de in gemeente Drimmelen werkende als wonende arbeidsmigranten. 5. Er is onvoldoende zicht op de omvang en aard van de huisvesting van deze groep, alsook de (kwaliteit van de) huisvestingssituatie. 6. De gemeente heeft de huisvestingsopgave nog niet bepaald. Dat betekent dat nog niet bepaald is voor wie ze de huisvesting faciliteren, waardoor de huisvestingsopgave nog niet helder is. 7. Gebaseerd op gesprekken met de gemeente, ondernemers en op documentatie lijkt er een mismatch te zijn tussen vraag (met name voor shortstay ofwel kortverblijf) en het huidige aanbod aan huisvestingsplekken. 8. Vanuit de bestaande literatuur en gesprekken in het veld hebben we de indruk dat de groei van het aantal arbeidsmigranten zich richting 2030 voortzet. Er zijn geen indicaties dat de groei afneemt. Ten aanzien van de uitvoering: 9. De uitvoering van beleid is met name reactief. 10. De organisatie van de uitvoering van het beleid is versnipperd binnen de gemeentelijke organisatie en samenwerking tussen beleidsafdelingen is veelal ad hoc. 11. Het college krijgt op dit moment veel ruimte en kan in alle gevallen afwijken van de uitgangspunten van het beleid.

Daarnaast zijn uitgangspunten opgenomen die in de praktijk lastig te realiseren zijn en waarvoor instrumentaria ontbreken. 12. We constateren dat er weinig tot geen contact is tussen de gemeentelijke organisatie en ondernemers of arbeidsmigranten met betrekking tot huisvesting van arbeidsmigranten, anders dan via burgerzaken en rondom lopende vergunningsaanvragen voor huisvestingslocaties. 13. De gemeente Drimmelen werkt nauwelijks samen met omliggende gemeenten omtrent de arbeidsmigrantenopgave. 14. De gemeente is op dit moment beperkt actief in handhaving.

7

Ten aanzien van de rol van de gemeenteraad 15. De gemeenteraad wordt niet structureel geïnformeerd over het migrantenvraagstuk en opgave. Maar de gemeenteraad agendeert het onderwerp ook niet actief.

1.5

Aanbevelingen Op basis van de verkregen inzichten en de daaruit door de Rekenkamer getrokken conclusies is een herziening van het beleid een logische aanbeveling. Voor de herziening van het beleid zal een brede discussie in de raad noodzakelijk zijn. De Rekenkamer beveelt het college aan het beleid en de uitvoering inzake huisvesting arbeidsmigranten te herzien en hierbij invulling te geven aan onderstaande punten: Beleidsinhoudelijk: 1. Bepaal de huisvestingopgave. 2. Formuleer duidelijke kaders en richtlijnen waardoor het mogelijk is keuzes rondom huisvestingslocaties eenduidig te maken. 3. Kies voor aansluitende maatregelen die kunnen worden genomen in de praktijk. Het beleid dient vooraf getoetst te worden aan de uitvoerbaarheid. Totstandkoming van het beleid: 4. Betrek alle afdelingen die betrokken zijn bij het vraagstuk arbeidsmigratie (economie, burgerzaken, handhaving, ruimtelijke ordening/grondgebied, vergunningen, integratie en welzijn) actief bij de herziening van het beleid. Daarbij zou ook aandacht moeten zijn voor de uitvoerbaarheid van beleid, zeker in de context van capaciteit, taakverdeling en samenwerking. 5. Betrek de relevante stakeholders om meer inzicht te krijgen in de huidige situatie, verwachtingen en behoeften richting de toekomst. De samenwerking met ondernemers, huisvesters, als ook arbeidsmigranten en inwoners moet (opnieuw) worden opgezocht. 6.

Neem de aandachtspunten mee conform het advies Roemer (Ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid, 2023). En deel ontwikkelingen op dit terrein met de raad (o.a. de in 2024 te verwachten uitkomsten van een nadere verkenning van de rol van werkgevers bij registratie). 7. Heroverweeg de termijn van maximaal 5 jaar die wordt gehanteerd bij tijdelijke omgevingsvergunningen voor woonunits op terrein van werkgever/inlener, zodat initiatiefnemers bij hun investeringsbeslissingen langer vooruit kunnen denken.

8

8. Bezie in hoeverre het toelaten van logies op bedrijventerreinen een optie is. Samenwerking in de regio: 9. Zoek de samenwerking in de regio. Geef met meer prioriteit invulling en uitvoering aan eerder vastgestelde regionale afsprakenkader arbeidsmigranten West-Brabant. Uitvoering: 10. Zet in op het verbeteren van registratie in de Basisregistratie Personen (BRP) door systemen en communicatie aan te passen of anderzijds zorg te dragen voor een registratie systeem, teneinde vast te kunnen stellen wat de omvang en aard van arbeidsmigratie in de gemeente is. 11. Maak duidelijk wat de visie op handhaving is en welke prioriteiten daarbij worden gehanteerd. Maak duidelijk in welke gevallen en waarom er van wordt afgeweken. Informatiepositie gemeenteraad: 12. Neem de gemeenteraad in een vroeg stadium mee bij het ontwikkelen van het beleid. Hierbij valt te denken aan thema bijeenkomsten (eventueel met andere gemeenten binnen West–Brabant), het vormen van een klankbordgroep of het opstellen van een kaderstellende notitie. 13. Informeer de raad periodiek over de ontwikkelingen met betrekking tot dit thema. 14. Informeer de raad, door een onderbouwde motivering, indien het college besluiten neemt die die afwijken van het vergunningenbeleid inzake logies van arbeidsmigranten van het beleid. Ter overweging: Onderstaande aanbevelingen geeft de Rekenkamer ter overweging.

De keuze zal mede afhangen zijn van de te maken investeringen / kosten, behoefte (met name bij de bij raadsleden) en de verwachte toegevoegde waarde in het herzien beleid. 15. Het perspectief van arbeidsmigranten is in het huidige beleid niet meegenomen. Indien de gemeente Drimmelen het perspectief van de verschillende stakeholders wenst mee te nemen, dient de gemeente zowel met arbeidsmigranten als met inwoners zelf in gesprek te gaan. 16. De gemeente Drimmelen zou ervoor kunnen kiezen om het toekomstige beleid meer integraal in te steken en zich niet te beperken tot huisvesting. Arbeidsmigratiebeleid zou gericht kunnen zijn op wonen, werken én leven. Een meer integrale insteek sluit aan bij het eerder vastgestelde regionale afsprakenkader arbeidsmigranten West-Brabant, waarin

9

uitgangspunten op het gebied van huisvesting en leefomgeving, economie en arbeidsmarkt en welzijn en gezondheid zijn meegenomen. 17. Maak het dilemma bespreekbaar van het huisvesten van arbeidsmigranten in de kernen. Denk hierbij o.a. aan enerzijds de rechten (en plichten) van de arbeidsmigrant als ingezetene, versus mogelijke overlast en de druk op de woningmarkt en andere voorzieningen, en dat tegen de achtergrond van de zorgplicht van de gemeente voor voldoende huisvesting voor ál haar burgers. 18. Heb oog voor het dilemma bij de mogelijke toepassing van het instrument opkoopbescherming in de kernen, hetgeen tot minder logies voor arbeidsmigranten zal/kan leiden, in relatie tot het mogelijk verder toenemen van toch al bestaande tekort aan woningen voor arbeidsmigranten.

1.6

Bestuurlijke reactie De Rekenkamer heeft op 22 maart 2024 de volgende bestuurlijke reactie ontvangen.

Reactie van het college van B&W op voorliggend onderzoek van de Rekenkamer “Vooropgesteld zijn wij als college blij met de aandacht dat dit onderwerp behoeft en gekregen heeft in voorliggend onderzoeksrapport en willen wij de Rekenkamer WestBrabant en het ingeschakelde bureau PON & Telos bedanken voor hun inzet om tot dit rapport te komen. Zoals in het rapport te lezen is, is er bij gemeenten in den lande nauwelijks eerder Rekenkameronderzoek naar het vraagstuk rondom het huisvesten van arbeidsmigranten gedaan. Als gemeente Drimmelen zijn we een agrarisch georiënteerde gemeente met veel lokale ondernemers en is de behoefte aan arbeidsmigranten ten zeerste aanwezig. Arbeidsmigranten zijn dan ook een belangrijk onderdeel van onze gemeente, niet alleen vanwege de economie, maar ook in onze samenleving. De keuze om in dit rekenkameronderzoek daarom niet alleen de doelmatigheid en doeltreffendheid van het huidige beleid te toetsen, maar ook naar het bredere, kwantitatieve en kwalitatieve vraagstuk te kijken, prijzen wij daarom zeer. Het college constateert ook dat het voor de Rekenkamer lastig is gebleken met richtinggevende uitspraken te komen over welke kant het arbeidsmigrantenbeleid zich beste kan ontwikkelen met alle ontwikkelingen in Nederland in ogenschouw nemend en het geringe inzicht op de actuele huisvesting.

Dat legt een extra zware verantwoordelijkheid bij de gemeenteraad en het college om straks tot goed doordacht beleid te komen dat aansluit bij de praktijk. Vanuit haar onderzoek trekt de Rekenkamer een aantal conclusies over hoe het vraagstuk rondom de huisvesting van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen momenteel gekaderd wordt in het beleid en in de organisatie wordt geborgd. Samenhangend daarmee worden concrete aanbevelingen gedaan, welke wij ter harte zullen nemen bij het herzien van het beleid. Daarbij gaan wij hieronder clustergewijs verder in op de conclusies en aanbevelingen in het rapport. 10

Conclusies

Beleidsmatig Ten aanzien van beleid wordt gesteld dat het huidige beleid onvoldoende kaders biedt en niet eenduidig is. Het college herkent zich in deze conclusie en veronderstelt dat dit komt omdat de economie en samenleving vandaag de dag ten zeerste dynamisch is en de ontwikkelingen rondom de huisvesting van arbeidsmigranten enerzijds van oudsher onderbelicht zijn gebleven, en anderzijds desalniettemin urgente en complexe vraagstukken betreffen die vaak aan snelle verandering onderhevig zijn. De complexe integraliteit die dit vraagstuk behoeft hangt daarmee samen en wordt niet goed weerspiegeld in het huidige beleid. Dit is inmiddels door de tijd ingehaald. Wij gaan ons beleid arbeidsmigranten daarom herzien. Daarin nemen wij de inzichten uit uw onderzoek mee evenals input, inzichten en ervaringen van lokaal betrokkenen zoals ondernemers, inwoners en arbeidsmigranten zelf. Het nieuwe beleid moet beter aansluiten bij de huidige praktijk en de daarin besloten liggende vraag aan huisvesting, en daarmee ook beter oog hebben van een integrale benadering – welke de Rekenkamer ook concludeert te missen in het huidige beleid.

Huisvestingsopgave Wat betreft de huisvestingsopgave zien we dat het een lastige opgave is om zowel het aantal in de gemeente verblijvende dan wel werkende arbeidsmigranten in beeld te krijgen, als ook de (toekomstige) behoefte aan huisvesting voor arbeidsmigranten te kwantificeren. Middels dit onderzoek heeft de Rekenkamer dit getracht in beeld te brengen met alle beschikbare gegevens, en toch blijkt een volledig sluitende kwantificatie van de groep mensen waar we het over hebben haast onmogelijk. Het niet in hoeven schrijven bij de gemeente bij een verblijf korter dan 4 maanden, als ook de door de Rekenkamer aangestipte bredere kennislacune wat betreft arbeidsmigranten maakt dat ook wij merken en ons ervan bewust zijn dat het lastig is een helder en concreet beeld te hebben wat betreft de huisvestingsopgave. Dit weerspiegelt de conclusies van de rekenkamer wat betreft het ontbreken van een adequaat beeld van de huisvestingsopgave en het bepalen hiervan. Ook wij liggen op de lijn dat aanhoudende groei wat betreft arbeidsmigranten de komende jaren aannemelijk is. Hieruit volgen wij dat een mismatch in vraag en huidig aanbod aan huisvesting aannemelijk is. Voorliggend onderzoek geeft ons daarbij wel handvatten die zo concreet als mogelijk zijn om bij het herzien van het beleid als startpunt te nemen.

Uitvoering De Rekenkamer concludeert – in de ogen van het college terecht – dat de uitvoering van het huidige beleid voornamelijk reactief en ad hoc verloopt alsmede onvoldoende aansluit bij de praktijk, en dat het college zich daardoor vaak genoodzaakt ziet af te wijken. Het komt daarmee voor dat gekozen wordt om af te wijken van het huidige beleid omdat dit in de ogen van het college beter aansluit bij de huidige werkelijkheid. Wij willen graag toe naar een eenduidig, coherent en effectief kader dat aansluit op de praktijk aan de voorkant, in plaats van reactief te handelen op basis van een voorliggende situatie. Daarnaast concludeert de rekenkamer dat de organisatie onvoldoende breed in contact is met lokale

11

betrokkenen, als ook met buurgemeenten. Om een beter passend beleidskader te creëren dat aansluit op de werkelijkheid achten we het van belang dat de organisatie beter in contact staat, zowel intern als wat betreft externe partijen. Daar hoor ook betere aansluiting in regionaal verband bij. Als laatste trekt de rekenkamer de conclusie dat de gemeente beperkt actief is in handhaving. Dit gebeurde in het verleden regelmatig, maar tijdens de corona periode is dit op een lager pitje komen te staan en vervolgens is dit vanwege gebrek aan capaciteit niet meer als zodanig opgepakt. In het proces richting het herzien van het beleid komen ook de werkafspraken rondom handhaving en controles aan de orde. Deze zullen worden opgenomen in het uitvoeringsprogramma, met oog voor wat nodig is in de praktijk en de bekostiging die dit met zich meebrengt. Het herzien van dit beleid pakken we projectmatig aan, dit betekent dat we werken met een integrale projectgroep waarin onder andere ook de werkvelden van toezicht, handhaving en openbare orde en veiligheid vertegenwoordigd worden. Momenteel wordt er reactief op meldingen gereageerd wanneer deze binnenkomen. Het betreft overigens maar weinig meldingen, er komen gemiddeld maar enkele meldingen per jaar binnen. Als er meldingen binnenkomen worden deze opgepakt en wordt er op gecontroleerd.

Rol van de gemeenteraad Omtrent de rol van de gemeenteraad stelt de Rekenkamer dat de gemeenteraad beter op de hoogte kan worden gehouden omtrent het huisvestingsvraagstuk van arbeidsmigranten. Wij zijn voornemens om de raad zowel tijdig als consistent mee te nemen in het herzien van het huidige beleid. Zodra het participatieplan er ligt wordt de raad hierin meegenomen. Verder wordt de raad gaandeweg het traject op de hoogte gehouden. Wij zullen naar aanleiding van het participatietraject met de stakeholders de hoofdconclusies met de raad delen, omdat dit een belangrijke bodem vormt waarop keuzes zullen moeten worden gemaakt voor de invulling van het beleid. Vervolgens wordt het uiteindelijke beleid aan de raad voorgelegd. Hiermee trachten we de raad vanaf het begin van het proces mee te nemen in de ontwikkelingen en de raad gaandeweg het traject te verschaffen van de benodigde informatie om tot een verbeterd beleid te komen. Tegelijkertijd wil het college de raad in positie brengen om op basis van een goede discussie met elkaar te komen tot een uitvoerbaar beleid. Er zullen stevige knopen doorgehakt moeten worden over welke huisvesting, voor welke type arbeidsmigrant op welke locatie wenselijk is.

Daar horen dilemma’s bij zoals het beschermen van onze huizen voor opkoping zodat ze beschikbaar blijven voor onze eigen inwoners aan de ene kant en het daarmee moeten huisvesten van arbeidsmigranten aan de rand van het dorp, op een bedrijventerrein of bij de werkgever zelf. Dilemma’s over het menswaardig huisvesten van arbeidsmigranten met voldoende faciliteiten zodat mensen niet gedwongen worden op straat rond te gaan hangen aan de ene kant en een bepaalde vorm van concentratie aan de andere kant om die faciliteiten ook te kunnen bekostigen. Zo zullen we het ook met elkaar moeten hebben over hoe wij informatieverstrekking, controle en handhaving willen organiseren en welke prioriteit wij dat geven ten opzichte van andere prioriteiten die de raad ook op handhaving heeft meegegeven.

12

Aanbevelingen

Beleidsinhoudelijk De opdracht die de Rekenkamer meegeeft is duidelijk: bepaal eerst de huisvestingsopgave, op basis waarvan duidelijke kaders en richtlijnen kunnen worden aangebracht in het herzien van het beleid. Dit zorgt voor een duidelijk en eenduidig begrip van de vraag en behoefte binnen onze gemeente. Echter, ook vanuit de Rekenkamer is geconstateerd dat het zeer lastig blijkt het concrete aantal in de gemeente verblijvende en werkende arbeidsmigranten inzichtelijk te krijgen. De uitdaging begint bij aan de voorkant meer grip te krijgen op de registratie van arbeidsmigranten in de gemeente. Vervolgens zal inzichtelijk moeten worden wie binnen de gemeente verblijft en wie binnen de gemeente werkt en daaropvolgend zal met het oog op de toekomst de behoefte boven water moeten komen. Het gaat hierbij niet enkel om een kwantitatief gevoel over aantallen mensen en toekomstige slaapplekken, maar ook om het kwalitatieve beeld te verscherpen wat betreft de benodigde soort huisvesting, passend bij onder andere de verblijfsduur van mensen, alsook de kwaliteit van huisvesting. Wij willen hierbij benadrukken dat het een zeer lastige opgave blijkt de concrete kwantitatieve en kwalitatieve vraag en behoefte in beeld te krijgen.

De Rekenkamer geeft zelf in haar rapport aan dat het erg lastig is de precieze aantallen mensen die hier verblijven in beeld te krijgen, onder andere vanwege de bredere kennislacune wat betreft arbeidsmigranten maar ook vanwege het niet in hoeven schrijven in de BRP bij verblijf onder de vier maanden. Daaropvolgend is de toekomstige behoefte aan arbeidsmigranten ook lastig helder inzichtelijk te maken. Wij trachten bij het herzien van het huidige beleid een aanvulling te krijgen op de (cijfermatige) inzichten uit voorliggend onderzoek middels een behoefte peiling bij de relevante stakeholders die hierbij betrokken zullen worden. Doch geven wij de waarschuwing mee dat het onwaarschijnlijk is dat dit uit een enkel, sluitend aantal zal bestaan dat met zekerheid als volledig en juist kan worden bestempeld. Op basis van de uitkomsten uit de stakeholderssessies zal een zo concreet mogelijke huisvestingsvraag volgen, waaruit vervolgens duidelijke kaders en richtlijnen zullen volgen zoals aanbevolen. Deze zullen aansluiten op de praktijk.

Totstandkoming van het beleid In de voorbereiding voor het herzien van het beleid hebben wij expliciet de aanbevelingen die integraliteit moeten borgen meegegeven: er wordt gewerkt vanuit een multidisciplinair projectteam binnen de gemeente waar medewerkers van economie, toezicht en handhaving, ruimtelijke ontwikkeling, burgerzaken, integratie, communicatie en gezondheid en welzijn in vertegenwoordigd worden. Ook worden externe stakeholders nadrukkelijk betrokken om het beleid beter op de praktijk te laten aansluiten. Hierbij gaat het om werkgevers, huisvesters, omwonenden en niet op de laatste plaats arbeidsmigranten zelf. Daarnaast zijn de adviezen uit het rapport ‘Geen Tweederangsburgers’ van de commissie Roemer nadrukkelijk meegegeven als uitgangspunten waar het nieuwe beleid aan zal moeten voldoen. Als laatste nemen wij ook de aanbevelingen ter harte om de 5 jaren termijn voor units vanuit praktische redenen te heroverwegen en om logies op bedrijventerreinen mogelijk te maken te heroverwegen.

13

Samenwerking regio Voldoen aan het regionale afsprakenkader arbeidsmigranten West – Brabant is meegegeven bij het traject om tot een herzien beleid te komen. Daarnaast is ook afstemming met buurgemeenten nadrukkelijk opgenomen in deze opdracht. Dit omdat we regionale samenwerking op lokaal beleid over de huisvesting van arbeidsmigranten als een toegevoegde waarde zien.

Uitvoering Zoals aangegeven willen wij toe naar een eenduidig, coherent en effectief kader dat aansluit op de praktijk aan de voorkant, in plaats van reactief te handelen op basis van een voorliggende situatie. De aanbeveling van de Rekenkamer daarbij is meer grip te krijgen op de registratie om van daaruit een beter zicht te ontwikkelingen op de omvang en aard van mensen waar we het over hebben. Hierbij realiseren wij ons dat we tegen bepaalde hindernissen aanlopen (zoals wettelijke verplichting tot inschrijving pas bij verblijf vanaf 4 maanden) die dit bemoeilijken. Wij zullen wel trachten vanuit de werkgevers een beter beeld te krijgen wat betreft de vraag en behoefte waar wij op in zullen spelen. Daarnaast wordt aanbevolen de visie op handhaving inzichtelijk te maken en te motiveren wanneer en waarom er kan worden afgeweken. Dit geven wij onder de noemer van een eenduidig, coherent en effectief beleidskader mee in het traject om het beleid te herzien.

Informatiepositie gemeenteraad De aanbeveling om de raad tijdig mee te nemen in het herzien van het beleid, als ook de raad gaandeweg dit traject periodiek op de hoogte te houden, nemen wij van harte over. Wij zullen de raad zoals beschreven onder het kopje ‘Rol van de gemeenteraad’ aan de voorkant meenemen door het plan van aanpak om tot een herzien beleid te komen met de raad te delen. Vervolgens zullen wij de raad op de hoogte stellen van de belangrijkste inhoudelijke conclusies opgehaald uit alle betrokken stakeholders, alvorens wij het herziene beleid aan de raad voor zullen leggen. Ter overweging Als laatste willen wij ingaan op de suggesties van de Rekenkamer ter overweging. Als eerste zijn wij voornemens arbeidsmigranten zelf ook een stem te geven in het tot stand komen van een herzien beleid en hen als volwaardige stakeholder te betrekken. We beogen namelijk een beleidskader dat wordt opgesteld met diegenen waar het beleid invloed op heeft, en niet een beleidskader dat enkel over hen wordt opgesteld. De volgende aanbeveling betreft het breder insteken van het vraagstuk, niet alleen gericht op huisvesting maar op wonen, werken en welzijn van arbeidsmigranten in onze gemeente. Hier gaat het college graag mee aan de slag. Door de verbreding van het beleid op deze manier aan te vliegen, is integraliteit van extra groot belang.

In de huidige opdrachtformulering voor het herzien van het beleid staat huisvesting centraal, maar zijn aspecten als veiligheid, gezonde woon- en leefomgeving, leefbaarheid en ook werk en integratie meegegeven. Dit om daarmee een integraal perspectief te bewerkstelligen op de situatie van arbeidsmigranten in onze gemeente, breder dan enkel huisvesting in de krappe zin van het woord. De volgende mogelijke aanbeveling over het kenbaar maken van het dilemma van arbeidsmigranten huisvesten in de kernen is er een die voor zover van toepassing mee

14

wordt gegeven in het participatietraject met de stakeholders. Hierbij worden onder andere lokale werkgevers, huisvesters, arbeidsmigranten en omwonenden betrokken. Door dit dilemma helder aan hen voor te leggen, trachten wij de inzichten van deze groepen hierover mee te nemen in het herzien van het beleid. Anderzijds kan het bespreekbaar maken van dit dilemma met de externe stakeholders ook begrip aanwakkeren over het vraagstuk. De laatste van suggesties ter overweging bevat wat ons betreft een belangrijke waarheid die weerspiegeld wordt in de huidige werkelijkheid: wanneer verkamering tegengegaan wenst te worden in reguliere woningen in onze kernen (helemaal wanneer hieraan gekoppeld een legitiem instrument wordt ingezet), zal het huidige tekort aan huisvestingsplekken voor arbeidsmigranten verder oplopen. In het voorliggende onderzoek wordt aangegeven dat huisvesters uitwijken naar kamerverhuur in reguliere woningen, omdat werkgevers en huisvesters beperkte andere mogelijkheden zien. Wat ons betreft zal daarmee samengaand een alternatief geboden moeten worden om de arbeidsmigranten die wij nu en in de toekomst nodig hebben kwalitatief en kwantitatief goed te kunnen huisvesten, anders dan in onze dorpskernen zoals de raad ook in uw onderzoek aangeeft. Dit moet als zodanig terugkomen in het herziene beleid.

Wij beschouwen dit niet als suggestie, maar als gelijkwaardig aan voorgaande aanbevelingen. Samenvattend Wij onderschrijven uw conclusies en aanbevelingen. Uw aanbevelingen zullen daarom als startbasis dienen voor het herzien van het beleid arbeidsmigranten. Dit zal middels een integraal projectteam binnen de organisatie en met betrokkenheid van externe stakeholders zoals arbeidsmigranten zelf, lokale werkgevers, huisvesters, omwonenden en ook buurgemeenten, opgepakt worden om een herzien beleidskader neer te leggen vanuit integraal perspectief. Ook zullen gaandeweg dit project vanuit deze integrale bril heldere keuzes gemaakt moeten worden om tot een eenduidig, coherent en effectief beleidskader te komen wat aansluit op de praktijk. Het doel wat het herziene beleid gaat bewerkstelligen is het zorgen voor menswaardige huisvesting voor arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen. De vier belangrijke onderdelen waar menswaardige huisvesting daarbij uit bestaat is het zorgen voor kwalitatieve, leefbare, veilige en gezonde huisvesting. In het proces om het huidige beleidskader hierin te transformeren, is het voor ons als college daarbij van groot belang de gemeenteraad hierbij nadrukkelijk te betrekken. Het college wil gaan voor een duidelijk, integraal en op de toekomst gericht beleid waar duidelijke keuzes gemaakt worden over wat we in Drimmelen wel en niet willen.

Daar zullen ook lastige keuzes bij zitten waarvan we hopen dat we samen met ondernemers, huisvesters, omwonenden, arbeidsmigranten en gemeenteraad tot een goede uitkomst kunnen komen."

15

1.7

Nawoord Het college onderschrijft de conclusies en aanbevelingen uit ons onderzoek. Dat stemt ons tot tevredenheid en wij beschouwen ons onderzoek daarmee dan ook als een goed hulpmiddel en richtingwijzer bij de voorliggende herziening van het beleid huisvesting arbeidsmigranten. In zijn reactie stelt het college: “Het doel wat het herziene beleid gaat bewerkstelligen is het zorgen voor menswaardige huisvesting voor arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen”. Dit is het antwoord op de eerste vraag die de Rekenkamer in juni 2023 stelde: In de hal van het gemeentehuis hangt een bord met de Verklaring van Drimmelen met de warme regel: ‘Plezierig wonen, werken, ondernemen en recreëren, nu, tot in de verre toekomst, is een zaak van ons allemaal! Maakt de gemeente Drimmelen dit waar?’ De toekomst zal het uitwijzen. Over een paar jaar zal de Rekenkamer terugkijken op dit onderzoek met de vraag of de gemeente Drimmelen het waar gemaakt heeft! De collegereactie geeft de Rekenkamer geen aanleiding tot nadere inhoudelijke reactie.

16

Deel B Nota van bevindingen

17

2

Onderzoeksresultaten in het kort In dit hoofdstuk presenteren we de resultaten van het onderzoek aan de hand van de vier onderzoeksonderdelen; de omvang en aard van arbeidsmigranten nu en tot 2030 (2.1), de huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt (2.2), het gemeentelijk beleid, en de werkwijze (2.3) en de rol van de gemeenteraad (2.4).

2.1

De omvang en aard van arbeidsmigranten nu en tot 2030 In dit onderzoek zijn arbeidsmigranten gedefinieerd als internationale werknemers (niet in Nederland geboren en/of niet de Nederlandse nationaliteit) die geen kennismigrant zijn (vastgesteld op basis van inkomen). Op basis van dit onderzoek en de beschikbare bronnen kan geen adequaat recent beeld worden geschetst van de aard en omvang van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen. Een analyse op basis van werkgeversbestanden in combinatie met BRPbestanden met het peiljaar 2018 lijkt het meest stabiele uitgangspunt. 1 Informatie die we aanvullend hierop hebben kunnen ophalen in dit onderzoek is versnipperd en incompleet. 0F

Landelijk onderzoek laat zien dat het aantal arbeidsmigranten in de afgelopen 15 jaar verviervoudigd is (Van der Meulen et al. 2022). De verwachting is dat tot aan 2030 een toename van arbeidsmigranten (inclusief kennismigranten) zich continueert; verschillende scenario’s gaan daarbij uit van een groei in de bandbreedte tussen 17 en 70 procent (Heyma & Vervliet 2022). Als gevolg van de huidige kennislacune ten aanzien van de huidige situatie van de gemeente Drimmelen kunnen enkel inschattingen gemaakt worden over het werken en wonen van arbeidsmigranten in gemeente Drimmelen en verwachtingen richting de toekomst. Met oog op de recente toekomst (tot 2030) lijkt de inzet van arbeidsmigranten op de Nederlandse arbeidsmarkt te continueren (variërend van geen groei tot trendmatige en sterke groei). Verschillende ondernemers in de gemeente Drimmelen sluiten aan bij deze verwachting. Ten aanzien van aandacht voor arbeidsmigratie in beleid en regelgeving constateren we een recente intensivering, zowel provinciaal als landelijk. Zo is in de periode 2019-2020 op provinciaal niveau een impuls gegeven aan het vraagstuk in brede zin, met een accent op huisvesting. Op Rijksniveau is sinds 2020 een hernieuwde aandacht voor de betere bescherming van arbeidsmigranten.

Een voorbeeld hiervan is de invoering van de Wet Goed Verhuurderschap die sinds juli 2023 van kracht is, waarmee gemeenten onder meer beter kunnen optreden tegen misstanden. Zo dient iedere gemeente vanaf 1 januari 2024 een meldpunt te hebben voor klachten over ongewenst verhuurgedrag. 2 1F

1

Dit betreft een analyse van microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek. 2 https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/wet-goedverhuurderschap

18

2.2

De huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten en de effecten voor de lokale woningmarkt Arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen wonen of verblijven in verschillende type huisvestingsplekken. Op dit moment zijn zij gehuisvest in de bestaande woningvoorraad (via verhuur door de werkgever), in herbestemde panden, in woonunits en in nieuwbouw. De locaties waar mensen wonen variëren ook; in de kernen en in het buitengebied, of op het erf van de werkgever. Omdat de omvang en aard van arbeidsmigranten in de gemeente Drimmelen op dit moment onvoldoende in beeld is, is het ook lastig om de huisvestingsvraag in beeld te brengen. We kunnen constateren dat arbeidsmigranten zowel kort, middellang als langdurig verblijven in de gemeente Drimmelen, maar wat de precieze verdeling is weten we niet. Vanuit de vergunningsaanvragen zien we vooral een behoefte aan huisvesting voor tijdelijke arbeidsmigranten. Ondanks dat een precies beeld op dit moment ontbreekt, weten we dat de verblijfsduur van arbeidsmigranten varieert. In veel gevallen is de huisvesting van kortverblijvende arbeidsmigranten van tijdelijke aard. Deze groep arbeidsmigranten hebben andere behoeften als het gaat om huisvesting dan arbeidsmigranten die hier voor langere tijd blijven. Ook is niet altijd duidelijk hoe lang arbeidsmigranten zullen blijven.

Daardoor is de overgang van shortstay, naar midstay en ook van midstay naar longstay is niet altijd even duidelijk en is ook de verschuiving van de huisvestingsbehoefte niet altijd helder. Gebaseerd op de gesprekken met beleidsambtenaren en ondernemers en informatie verkregen vanuit de gemeente lijkt er een mismatch te zijn tussen vraag (met name voor shortstay ofwel kortverblijf) en het huidige lokale aanbod aan huisvestingsplekken. Dit zorgt ervoor dat ondernemers uitwijken naar andere plekken; vanwege een gebrek aan lokaal aanbod huisvesten zij in gemeente Drimmelen werkzame arbeidsmigranten ook buiten de gemeente Drimmelen. Ondanks dat het uitgangspunt van het gemeentelijk beleid op dit moment is om huisvesting bij voorkeur niet te laten plaatsvinden in (eengezins)woningen in de kernen, worden in de praktijk op dit moment nog steeds (eengezins)woningen (in de kernen) opgekocht die gebruikt worden om arbeidsmigranten te huisvesten. Vanaf 1 januari 2022 kunnen gemeenten een opkoopbescherming invoeren.3 Op dit moment onderzoekt de ambtelijke organisatie in samenwerking met andere gemeenten in de Baronie regio de mogelijkheid van een opkoopbescherming. De gemeenten in de Baronie regio zijn voornemens om het benodigde schaarste-onderzoek te laten uitvoeren en treffen zij hiertoe de voorbereidingen.

Afhankelijk van de resultaten van een dergelijk onderzoek kan een opkoopbescherming gemaakt en ingesteld worden in de gemeente Drimmelen. Wanneer de opkoopbescherming van kracht is, zouden huizen niet langer opgekocht kunnen worden om arbeidsmigranten te huisvesten.

3

https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/opkoopbescherming

19

Het aantal en type vergunningsaanvragen (in de periode vanaf 2016) van met name lokale ondernemers voor huisvesting op het eigen terrein laat zien dat er behoefte is aan woningen voor verblijf voor kortere tijd. Uit ons onderzoek komt naar voren dat de gemeente op dit moment geen contact heeft met arbeidsmigranten zelf. Er is dan ook onvoldoende zicht op de ervaringen en behoeften van arbeidsmigranten in het algemeen, en met betrekking tot hun huisvestingsituatie in het bijzonder. Eerder is als gevolg van controles van panden door de afdeling handhaving wel een beeld hierover opgedaan, maar dit beeld dateert van voor de coronaperiode. Bij het opstellen van het huidige gemeentelijke beleid zijn arbeidsmigranten niet zelf betrokken geweest en hun ervaringen/behoeften zijn niet meegenomen. De ondernemers (die in een aantal gevallen zelf ook arbeidsmigranten huisvesten) die wij spraken, hebben contact met hun werknemers. In een aantal gevallen hebben zij een indruk van hoe arbeidsmigranten hun huidige huisvestingsplek ervaren.

2.3

Gemeentelijk beleid en werkwijze Het beleid voor de huisvesting van arbeidsmigranten is in 2016 opgesteld en in 2020 herzien. Voor het huisvesten van arbeidsmigranten in woningen gelden de beleidsregels vanuit de bestemmingsplannen kernen en buitengebied. Voor huisvesting via logies geldt het beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten. In 2020 heeft de gemeente het standpunt ingenomen dat het huisvesten van tijdelijke arbeidsmigranten in reguliere woningen onwenselijk is en dat verdere uitbreiding moet stoppen. Tot op heden heeft de gemeente echter geen instrumentarium gehad om dit uitgangspunt van het beleid ook uit te voeren. Wanneer uitvoering wordt gegeven aan de opkoopbescherming, heeft de gemeente ook een instrument om dit te handhaven. Het huidige beleid is onvoldoende duidelijk. Dit blijkt ook uit gesprekken met beleidsambtenaren. Het beleid bevat richtlijnen, maar hiervan mag worden afgeweken door het college. Het is onduidelijk wanneer er mag worden afgeweken. Op dit moment wordt controle en handhaving op huisvesting niet structureel opgepakt. Mede als gevolg daarvan heeft de gemeente beperkt zicht op de kwaliteit van de huisvesting. De organisatie van de uitvoering van het huidige beleid is versnipperd belegd. Er is op dit moment geen regulier overleg tussen de verschillende beleidsafdelingen.

Men betrekt elkaar wanneer ze elkaar nodig hebben, bijvoorbeeld rondom een vergunningsaanvraag. Over het algemeen lijkt de uitvoering van het beleid reactief. De ambtelijke organisatie geeft aan met name zicht te hebben op de situatie en contact met ondernemers over het vraagstuk via lopende vergunningsaanvragen en vanuit inschrijvingen bij burgerzaken. In het verleden, onder andere in aanloop naar het huidige beleid, had de gemeente vanuit andere afdelingen regelmatig contact met ondernemers maar dit contact lijkt verwaterd. De samenwerking in de regio op dit onderwerp blijft uit.

20

In 2021 is door de 16 gemeenten van de regio West-Brabant, de Regio West-Brabant (RWB) en de Provincie Noord-Brabant het Afsprakenkader Arbeidsmigranten Regio West-Brabant vastgesteld. De gemeente Drimmelen zelf geeft aan dat er op dit moment niet structureel wordt afgestemd met andere gemeenten als het gaat het om vraagstuk arbeidsmigratie. De gemeente Drimmelen doet mee aan de pilot Brabants Migratie Informatie Punt, dat in de vijf arbeidsmarktregio’s in Brabant door een samenwerking tussen het Rijk, de Provincie Noord-Brabant en verschillende stakeholders in de regio’s wordt opgepakt. De uitvoering van het beleid in de gemeente Drimmelen lijkt enerzijds te worden bemoeilijkt door onduidelijkheid van het beleid. Anderzijds lijkt er ook sprake te zijn van capaciteitsproblemen, in ieder geval voor handhaving en vergunningverlening. Recentelijk is ook op de beleidsafdeling wonen sprake geweest van een wisseling van de wacht. Vanuit deze afdeling worden voorbereidingen getroffen voor het herijken van het beleid in 2024. Op basis van de beschikbare informatie vanuit de gemeente kan worden geconstateerd dat het huidige beleid het vraagstuk niet voldoende aanpakt. Het reactieve beleid en trage besluitvormingsprocessen zorgen voor onvoldoende realisatie van (transparante en controleerbare) huisvestingslocaties.

Op basis van voorgaande kunnen we constateren dat het huidige beleid Logies onvoldoende sturing geeft aan het realiseren van de huisvestingsopgave zoals die wordt ervaren door de betrokken stakeholders. De gemeente lijkt onvoldoende vanuit een eenduidige visie ten aanzien van het vraagstuk het beleid ingericht te hebben. Het huidige beleid geeft teveel mogelijkheden om af te wijken. De gemeente zou gebaat zijn bij beleid met duidelijkere kaders en richtlijnen. Vanuit het oogpunt van het vraagstuk arbeidsmigratie in brede zin en niet in de laatste plaats de veelal kwetsbare sociaaleconomische positie van arbeidsmigranten in ogenschouw nemend zou toekomstig beleid zich, naast huisvesting, ook op de aspecten van welzijn en participatie/ integratie zich kunnen richten. Dit laatste zou in lijn zijn met het vastgestelde regionaal afsprakenkader.

2.4

De rol van de gemeenteraad In het kader van dit onderzoek is een raadswerkgroep ingesteld aangaande de huisvesting van arbeidsmigranten. De raadswerkgroep arbeidsmigranten geeft aan onvoldoende zicht te hebben op het vraagstuk. Het is voor hen bijvoorbeeld onbekend waar arbeidsmigranten precies wonen. Dit signaal is mede de aanleiding geweest voor dit onderzoek. De raad wordt geïnformeerd door inwoners, informatie lijkt veelal gebaseerd op van horen zeggen of door eigen waarnemingen. Vanuit de ambtelijke organisatie krijgen ze weinig informatie over de situatie, anders dan informatie die voor alle inwoners toegankelijk is. Volgens de werkgroep is het ook al lang geleden dat het onderwerp in de raad is besproken. De raadswerkgroep heeft het gevoel dat de gemeente op dit moment maar beperkt zicht heeft op de situatie. De werkgroep is van mening dat bij het herijken van het beleid de focus op huisvesting moet liggen. Zij hebben de voorkeur dat de gemeente belangrijke stakeholders, zoals lokale ondernemers en bijvoorbeeld de ZLTO, hierbij betrekt. Minder huisvesting van arbeidsmigranten in de kernen, centraliseren met de juiste

21

randvoorwaarden en een menswaardige manier van huisvesten zijn voor de werkgroep belangrijke uitgangspunten. Op dit moment mag het college afwijken van het beleid, zonder dat de raad daarover ingelicht hoeft te worden. Om haar rol goed te kunnen vervullen, zou de raad het op prijs stellen om daarover geïnformeerd te worden. Een stakeholdersanalyse zou een startpunt kunnen zijn voor de uitgangspunten richting toekomstig beleid.

22

3

Bevindingen onderdeel A: inzicht in de omvang en aard van de arbeidsmigranten nu en tot 2030

3.1

Wie beschouwen we als arbeidsmigrant? In dit onderzoek zijn arbeidsmigranten gedefinieerd als internationale werknemers die werken voor een in Nederland gevestigde werkgever en die niet in Nederland geboren zijn en/of niet de Nederlandse nationaliteit hebben en die geen kennismigrant zijn (vastgesteld op basis van inkomen). 4 3F

Voor de helderheid over wie tot deze groep internationale werknemers te rekenen, kunnen we toelichten dat er in het algemeen gesproken wordt over arbeidsmigranten als er sprake is van een tijdelijk verblijf om te werken, het uitvoeren van laag of ongeschoold werk en een verdienste van het minimumloon of net iets daarboven (Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten 2020: 12). Meestal gaat het hierbij om EU-burgers die gebruik maken van het vrij verkeer van werknemers en diensten, maar een trend tekent zich af dat ook derdelanders via EU-staten worden gedetacheerd (idem.). Aanvullend, het Interdepartementale Project Arbeidsmigranten (IPA) 5 definieert daarnaast de doelgroep kwetsbare arbeidsmigranten als EU-burgers en derdelanders die voor werk en korter dan vijf jaar in Nederland verblijven, en ten hoogste 130% van het wettelijk minimumloon verdienen (Ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid 2023). De gemeente Drimmelen zelf hanteert een vergelijkbare definitie in haar Beleid logies/Huisvesting arbeidsmigranten (herzien 2020); een (EU) burger die zich op basis van economische motieven tijdelijk in Nederland vestigt om werk (voor laagopgeleiden) te verrichten. 6 Voor dit onderzoek is het element tijdelijkheid niet in de definitie meegenomen, omdat dit een moeilijk concreet te maken begrip is. 4F

5F

3.1.1

Wat is het geschatte aantal arbeidsmigranten die wonen en werken in de gemeente? Een cijfermatige analyse van Het PON & Telos (van der Haar & Paenen, 2020) op basis van werkgeversinformatie en BRP-gegevens (gegevens uit Basis Registratie Personen) van het Centraal Bureau van de Statistiek laat zien dat er in 2018 667 arbeidsmigranten werkzaam waren bij een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever (zie bijlage C voor de volledige factsheet). Tegelijkertijd stonden er in 2018 394 arbeidsmigranten ingeschreven in de BRP. Van deze groep in de gemeente Drimmelen ingeschreven arbeidsmigranten werken 150 mensen ook voor een in de gemeente Drimmelen gevestigde werkgever. Dit betekent 4

We volgens hier de definitie zoals door Decisio (van der Meulen et al. 2022) is geformuleerd. 5 Het IPA monitort sinds 2020 de uitvoering van het advies van het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten. 6 Deze definitie is overgenomen van de Provincie Noord-Brabant, zoals opgenomen in de rapportage Arbeidsmigratie in Noord-Brabant (2018).

23

dat bijna 4 op de 10 ingeschreven arbeidsmigranten zowel wonen als werken in de gemeente Drimmelen. De situatie in 2018 laat dus zien dat het merendeel van de BRPingeschreven arbeidsmigranten, 6 op 10, wonen in de gemeente Drimmelen, maar buiten de gemeente werken. Op basis van eerdere onderzoeken weten we dat veel arbeidsmigranten niet zijn ingeschreven in de BRP. Dit betekent dat het aantal BRP-geregistreerde inwoners vermoedelijk een onderschatting geeft van het daadwerkelijke aantal arbeidsmigranten dat in de gemeente verblijft; in eerder onderzoek wordt uitgegaan van een registratiegraad tussen de 45% en 55% (van der Meulen et al. 2022: 18, voetnoot 1). Het is aannemelijk dat het aantal werkelijk in de gemeente Drimmelen verblijvende arbeidsmigranten in 2018 hoger lag. Uitgaande van de percentages van Van der Meulen et al. zou dit aantal tot circa dubbel zo hoog zijn geweest. 7. Ondanks een intensievere aandacht voor BRP-registratie de afgelopen jaren kunnen we nog altijd uitgaan van een onderschatting van de omvang van het aantal in de gemeente Drimmelen verblijvende arbeidsmigranten op basis van de BRPgegevens. 6F

In gesprekken met beleidsambtenaren hebben we gevraagd in hoeverre de gemeente Drimmelen zicht heeft op het aantal arbeidsmigranten dat werkt en woont in de gemeente. Het beeld dat de gemeente heeft is beperkt. In het beleid logies/huisvesting arbeidsmigranten 8 is beschreven dat de gemeente handhaaft op de registratie van arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten die langer dan 4 maanden in Nederland verblijven zijn wettelijk verplicht om zich als ingezetene in te schrijven in de BRP. Arbeidsmigranten die korter dan 4 maanden in Nederland verblijven kunnen zich als niet-ingezetene in de BRP inschrijven bij één van de gemeenten met een loket voor niet-ingezetenen (Register Niet Ingezetenen, RNI). 9 De verhuurder is verplicht om een nachtregister bij te houden van personen die verblijven en niet staan ingeschreven in de BRP. Uitgangspunt in het gemeentelijk beleid is dat er wordt gestuurd op de verantwoordelijkheid van de betrokkenen. Er volgen handhavingsmaatregelen bij het niet naleven van de afspraken. Uit gesprekken met beleidsambtenaren (zie tevens paragraaf 5.2) blijkt dat controles in de gemeente Drimmelen hierop op dit moment niet structureel worden uitgevoerd. 7F

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=b19d1c2f-733a-46fc-83f0-dfb42cc118be