Onderzoeksrapport over de financiele en beleidsvrije ruimte van gemeenten.pdf

De structurele maatregelen betreffen kostenreductie en verhoging van inkomsten (belastingen, leges, huur etc ). Verder zijn er niet nader te duiden of niet gespecificeerde overige maatregelen genoemd Deze maatregelen betreffen ca 18% van de geïnventariseerde maatregelen Ze kunnen betrekking hebben op diverse beleidsvelden en op zowel kostenreductie als op inkomstenverhoging

Samenvattend levert dit onderstaande beeld op, zie figuur 3, waarbij het aandeel van diverse structurele maatregelen is weergegeven ten opzichte van het totale structurele maatregelenpakket van € 61 mln Figuur 3. in de begrotingen 2020 verwedde dekkmgsmaatregelen Aandeel r totale OeKKingsrnaatregelen n 2020 van 22 Zuid Holandse flemeenlen

L Om de tekorten te dekken wordt door veel gemeenten gekeken naar de inkomstenkant Minimaal 30% van de dekkingsmaatregelen betreft verhoging van de baten Deze post wordt sterk beïnvloed door Rotterdam, waar de ramingen voor parkeerinkomsten zijn toegenomen met ca. € 11,5 mln. Dit is ca. 60% van de totale toename van de baten van alle respondenten. Bij de andere gemeenten zien we dat er wordt toegewerkt naar kostendekkende tarieven voor de lokale heffingen.

Opvallend is dat er door geen enkele respondent een verhoging van het OZB-tarief is genoemd

De inventarisatie bevestigt dat de respondenten in eerste instantie bezuinigen op het sociaal domein Dit maakt minimaal 24% van de dekkingsmaatregelen uit De inventarisatie biedt onvoldoende informatie over de specifieke maatregelen en wat dat betekent voor de maatschappelijke voorzieningen Wel kan worden vastgesteld dat er serieuze pogingen worden gedaan om de lasten binnen het sociaal domein terug te dringen De maatregelen in de bedrijfsvoering betreffen onder andere personeelslasten en organisatiekosten Sommige respondenten laten prijscompensatie achterwege of passen dit in beperkt maten toe Hierdoor wordt een taakstelling over de gehele organisatie opgelegd

5

De maatregelen in het fysieke domein hebben hoofdzakelijk betrekking op beheer en onderhoud Ook hier is de uitkomst sterk beïnvloed door Rotterdam, waar het budget hiervoor met € 5 mln is verlaagd Voor het totaal van de resterende gemeenten is dit ongeveer € 1 mln. Naast beheer en onderhoud zijn bij meerdere gemeenten de budgetten voor groen en recreatie en voor verkeer en vervoer verlaagd

6

4. Nieuwe knelpunten Wat zijn de nieuwe knelpunten ten opzichte van de begroting 2020? De totale toename van de structurele lasten schatten de 32 respondenten in op ca € 200 mln Hiervan neemt de grootste gemeente, Rotterdam, ca € 87 mln voor haar rekening. Bij de overige gemeenten gaat het om gemiddeld ca. € 4 mln per gemeente Figuur 4, nieuwe knelpunten ten opzichte van de begroting 2020

Het grootste deel van de lastenstijging wordt veroorzaakt door de ontwikkelingen in het sociaal domein. Onderstaande diagram laat zien dat dit vooral komt door jeugdzorg en WMO. Veel gemeenten hebben de lastenstijging in het sociaal domein niet gespecificeerd Dit is opgenomen onder ‘Algemeen'. Hierin vallen lastenstijgingen binnen alle sub-domeinen van het sociaal domein Figuur 5, lastenstijging sociaal domein ten opzichte van 2020 Lastenstijging 2021 sociaal domein

7

5. Dekkingsmaatregelen begroting 2021 Tijdens het begrotingsonderzoek 2021 liepen we alle begrotingen van de Zuid-Hollandse gemeenten na op bezuinigingsmaatregelen Omdat we gemeenten niet wilden lastigvallen met een uitvraag kan het voorkomen dat we sommige maatregelen niet zagen, omdat gemeenten ze niet explidet benoemden in de begroting Onze inschatting is dat dit geen significante gevolgen heeft voor het totaalbeeld.

Deze inventarisatie beperkt zicht tot nieuwe maatregelen in de begroting 2021 De focus ligt vooral op maatregelen die gevolgen hebben voor het voorzieningenniveau, lokale heffingen en de vermogenspositie van gemeenten Inzet van begrotingsruimte (structurele exploitatieruimte) en administratieve oplossingen, zoals aanpassen van afschrijvingstermijnen, zijn buiten beschouwing gelaten

Algemeen beeld Figuur 6 laat zien dat 30 van de 52 Zuid-Hollandse gemeenten (58%) niet in staat zijn gebleken een structureel sluitende begroting 2021 en/of meerjarenraming 2022-2024 vast te stellen. Eén gemeente (Delft) staat onder preventief toezicht. 17 gemeenten stelden een niet structureel sluitende begroting vast en 12 gemeenten hebben een niet structureel sluitende meerjarenraming Bij de vorige begroting lag dit percentage met 43% aanzienlijk lager (zie ook Figuur 1) Figuur 6 begmtingsresultaten inclusief bezuinigingsmaatregelen

In de begrotingen 2021 van 40 gemeenten (77%) hebben we bezuinigingsmaatregelen aangetroffen Bij een aantal van deze gemeenten is alleen sprake van maatregelen die worden genomen door gemeenschappelijke regelingen waar zij in deelnemen Dit resulteert in lagere deelnemersbijdragen We zien dit bijvoorbeeld bij deelnemers in de GR DG&J en de GRJR.

Delft heeft ervoor gekozen nog geen maatregelen in de begroting op te nemen Deze gemeente staat met ingang van 1 januari 2021 onder preventief toezicht, in afwachting van een reëel herstelplan

De resterende elf gemeenten waren nog in staat zonder bezuinigingen of belastingverhogingen een structureel sluitende begroting en/of meerjarenraming vast te stellen

8

Figuur 7, dekkmgsmaatmgelen naar beleidsveld

Dekkingsmaatregelen naar beleidsveld 45,0 40,0 -------

35,0

------

f 3U0 ----C 25,0 5,20,0

t 15,0 10,0 5X>

ll mi ui ihi

• 2021 ■2022 0 2023 « 2024

We zien in bovenstaande diagram dat de geplande besparingen jaarlijks toenemen In het algemeen geldt dat ramingen onzekerder worden naarmate ze meer in de toekomst liggen Het is daarom nog maar te bezien of alle voorgenomen maatregelen op de langere termijn voldoende zijn en daadwerkelijk de beoogde besparingen gaan opleveren

De meeste besparingen worden gevonden in het sociaal domein, waar ook de belangrijkste oorzaak van de tekorten ligt Inmiddels is uit onderzoek1 gebleken dat de mogelijkheden om daadwerkelijk te besparen op de lasten in het sociaal domein zeer beperkt zijn De vraag die we ons voor de volgende begrotingsronde moeten stellen is daarom: 'hoe reéel zijn deze maatregelen eigenlijk?' Figuur 8. dekkingsmaatregelen 2021 naar beleidsveld DEKKINGSMAATREGELEN 2021 NAAR BELEIDSVELD

1

□kken/brieven repennff/detail?id=2020Z2SS09&did=2020D53563

9

Figuur 9 dekkingsmaatregelen 2024 naar beleidsveld DEKKINGSMAATREOELEN 2024 NAAR BELEIDSVELD

Bovenstaande figuren illustreren dat de besparingen in het sociaal domein de komende jaren sterk toenemen Vinden gemeenten in 2021 nog 36% van de besparingen in het sociaal domein, in 2024 is dit percentage opgelopen tot 56% Ook de absolute bedragen nemen flink toe, van ca €15 mln in 2021 tot meer dan € 40 mln in 2024 Dit komt bovenop in eerdere jaren vastgestelde besparingsmaatregelen (zie Hoofdstuk 3). Het lijkt voor de hand te liggen dat de besparingen in het sociaal domein door de jaren toenemen, omdat de effecten van de transformatie pas op langere termijn zichtbaar worden Gemeenten moeten daarom op korte termijn teruggrijpen op andere oplossingen, zoals verhoging van de inkomsten, inzetten van reserves en versoberen van voorzieningen

Maatregelen Sociaal domein

Binnen het sociaal domein is jeugdzorg de grootste oorzaak van de tekorten Gemeenten zoeken naar mogelijkheden om de lasten van de jeugdzorg te beperken De financiële effecten van de transformatie nemen volgens de ramingen jaarlijks toe Zoals eerder vermeld geeft onderzoek aan het uitermate onzeker is of gemeenten daadwerkelijk in staat zijn deze voorgenomen besparingen te realiseren Figuur 10 Maatregelen in het sociaal domein Maatregelen in sociaal domein 4Q0

JM)

mlo

-

t no « IdO »

-

140 SX)

OX) leufdzoff

Overig

ParticipatM «n N«k(NnerMfag*iiru*efi

■ 2021 «2022 ■ 2023 • 2024

10

De besparingen in de jeugdzorg vloeien voort uit andere werkwijzen (transformatie). Gemeenten en gemeenschappelijke regelingen experimenteren met een groot scala aan maatregelen waarvan ze verwachten dat ze op termijn tot lagere lasten zullen leiden Er is daarbij slechts beperkt sprake van het schrappen of versoberen van jeugdzorgvoorzieningen, wat logisch lijkt, omdat het om een wettelijke taakuitoefening gaat. Hieronder volgt een greep uit de genoemde maatregelen

Efficiënter werken, Minder snel en minder zwaar beschikken Inzet van praktijkondersteuner huisartsen / interventie in verwijsgedrag Inzet van expertiseteams Afbakening; wat valt wel en wat valt niet onder jeugdzorg (beleid / maatschappelijke discussie) Toezicht op praktijk van de zorgverlener Omzetten individuele begeleiding naar groep Sturen op uitstroom, niet automatisch verlengen Anders inkopen en contractmanagement

Bij WMO en participatie zien we dat in beperkte mate wordt bezuinigd op voorzieningen, maar dit levert financieel weinig op Bij sommige gemeenten gaat het om maatregelen die pas na 2021 worden doorgevoerd De vraag is of het daadwerkelijk zover zal komen Mogelijk is er tegen die tijd een andere structurele oplossing voor handen. Het is goed mogelijk dat gemeenten deze maatregelen hebben opgenomen om preventief toezicht te voorkomen Er kan ook sprake zijn van druk van gemeenten op hun gemeenschappelijke regelingen om de lasten (deelnemersbijdragen) te reduceren Hieronder volgen een paar voorbeelden van maatregelen

Laten vervallen van het project aanpak jeugdwerkloosheid (Albrandswaard) Verlagen bijdragen aan Stichting Welzijn Albrandswaard Laten vervallen preventielessen verslaving op scholen door Stichting Welzijn Albrandswaard Versoberen baanbonus (Drechtsteden) Invoeren van een eigen bijdrage voor dagbesteding (Drechtsteden) Stoppen met adviseurs geldzaken (Drechtsteden) Versoberen collectief vervoer voor mensen met een beperking (bijvoorbeeld Drechthopper) Versoberen korting op de Rotterdampas (Maassluis) Verminderen of schrappen loonkostensubsidie (Maassluis) Verminderen of schrappen werkervaringsplaatsen (Maassluis)

Fysiek domein Figuur 11. Dekkingsmaatregelen in het fysieke domein Maatregelen in fysiek domein

JJO

<M>

11

Mobiliteit Twaalf gemeenten bezuinigen op het mobiliteitsbudget Hieronder vallen wegen, kunstwerken en mobiliteitsbeleid Figuur 12. Dekkingsmaatregelen bij mobiliteit Mobiliteit 1*

De meeste bezuinigingen vinden plaats op het beheer en onderhoud van wegen Beheerplannen worden aangepast en het onderhoudsniveau verlaagd Verder wordt binnen het beleidsveld mobiliteit bespaard op verkeersveiligheid, doorstroming en parkeerknelpunten Tot slot worden er investeringen uit- of afgesteld, wat een besparing oplevert in de kapitaallasten

Groen en recreatie Vijf gemeenten besparen op de groenvoorziening Het gaat vooral om versobering van het onderhoudsniveau. De volgende maatregelen worden genoemd • Omvorming van de beplanting naar goedkoper en eenvoudige beheer • Stoppen met een jaarlijkse rondgang om straatmeubilair recht te zetten • Verlagen budget voor bestrijding meeuwenoverlast. • Verminderen van het serviceniveau voor meldingen openbare ruimte, gemeente geen schakel meer in de keten

Drie gemeenten bezuinigen op speelplaatsen Voor een deel betreft het versobering van het onderhoud, maar er zijn ook plannen om openbare waterspeelplaatsen op te heffen. Zeven gemeenten besparen op sport door (huur)tarieven te verhogen en door het schrappen van budget voor investeringen. Een gemeente verhoogt de huur van ondergrond van strandhuisjes en de havengelden

Vastgoed De structurele lasten worden lager door het afstoten van vastgoedobjecten Dit is ten minste bij vijf gemeenten het geval Daarnaast versoberen twee gemeenten het onderhoudsniveau van bijvoorbeeld dorpshuizen en het gemeentehuis Klimaat en energie Zes gemeenten zetten voor klimaat, energie en duurzaamheid gereserveerde middelen in om tekorten in de begroting te dekken Sommige ambities worden uitgesteld Het betreft vooral het versoberen of schrappen van subsidies en bijdragen aan het fonds energietransitie

12

Overige lasten Op de overige beleidsvelden: onderwijs, economie, cultuur en veiligheid, wordt zeer beperkt bezuinigd.

Bedrijfsvoering

Personeel Bezuinigingen op personele budgetten lopen op van € 1,5 mln in 2021 naar € 3,3 mln in 2024. De volgende maatregelen worden genoemd: Verminderen formatie en schrappen functies Verlagen budget externe inhuur Beperken opleidingsbudget Verlagen functieschalen en vermijden toeslagen oudere medewerkers Het verminderen van formatie en externe inhuur kan tot gevolg hebben dat gemeenten minder slagkracht hebben, die nu juist hard nodig is met de grote opgaven die o gemeente afkomen, zoals het realiseren van klimaatdoelstellingen en de komst van de omgevingswet

Overige bedrijfsvoering Binnen de bedrijfsvoering zien we verder een breed scala aan relatief kleine bezuinigingen Zo proberen gemeenten kosten te reduceren door werkprocessen aan te passen en te digitaliseren. Een gemeente laat de overhead niet meegroeien met de investeringen. Een andere gemeente heeft een taakstelling op contributies, abonnementen en opleidingen, verzekeringen en het directiebudget Ook wordt bezuinigd op kantoorartikelen Twee gemeenten besparen door beperking van de openingstijden van de publieksbalie of het stadhuis Er wordt ook bespaard op ICT en informatiebeheer, of hier wordt juist in geïnvesteerd om besparingen te realiseren door aanpassing van werkprocessen en digitalisering

Inkomsten

De totale lastenverhoging voor burgers en bedrijven is hoger dan hieronder gepresenteerd Dit komt doordat we bij de inventarisatie alleen keken naar in de begroting 2021 genomen maatregelen. Lastenverzwaringen die al eerder werden vastgesteld zijn niet meegenomen Bijvoorbeeld, Wassenaar heeft vorig jaar al besloten tot een verhoging van de OZB van 5% Die verhoging zien we niet terug in dit diagram Ook de reguliere inflatiecorrectie en stijging van de OZB als gevolg van een hogere gemiddelde WOZ waarde zijn niet meegeteld, omdat dit geen bezuinigingsmaatregelen' zijn. Figuur 13. Lastenverhogingen Lastenverhoging •,0

6X> -

i s» -

2jO

-

llll -III

0f>

Oltlmt

Afafetorivrtwlfine

beiMtinfM) en Lp-

• 2021 ■2022 •2021 • 2024

13

OZB Het volgende diagram toont de gemeenten die bij begroting 2021 de tarieven voor de OZB hebben verhoogd We zien deze maatregel terug in de begroting 2021 van 11 (21%) van de 52 gemeenten Figuur 14 dekking door extra verhoging OZB

Dekking door extra verhoging OZB

lil... II

ZZ ZZ zZ//ZZZ z ■ 2021 ■2022 ■2023 ■2024

Afvalstoffenheffing Drie gemeenten verhogen de afvalstoffenheffing Ze maken hiermee gebruik van de mogelijkheid om de heffing kostendekkend te maken

Parkeren Drie gemeenten nemen maatregelen om de parkeeropbrengsten te verhogen, door verhoging van tarieven en uitbreiding van het parkeergebied Overige belastingen en leges Acht gemeenten verhogen overige belastingen en leges Dit betreft Bouwleges Grafrechten Havengelden Leges voor huwelijk, trouwboekje en uittreksels Marktgelden Omgevingsvergunning / WABO Toeristenbelasting Overige baten • Diverse gemeenten verhogen de tarieven en huur van sportaccommodaties en ander recreatieve voorzieningen (zie ook Groen en Recreatie) • Een gemeente brengt de huur van peuterspeelzalen meer in lijn met de kostprijs • Een gemeente gaat hogere servicekosten aan gebruikers van diverse accommodaties doorbelasten • Tot slot zien we dat een gemeente het voornemen heeft de erfpachtinkomsten te verhogen

Inzet reserves (eigen vermogen) Gemeenten teren al een aantal jaren in op hun reserves Ook in de begroting 2021 worden reserves (structureel) ingezet om de begroting sluitend te krijgen Dit is onder bepaalde voorwaarden toegestaan als het kapitaallasten betreft We zien dat vijf gemeeneten dit instrument in de begroting 2021 inzetten om tot een sluitende begroting te komen 14

■'' " ' l“'

1 "'"“"M

I

■■■■ <. -! -

. <

Tó -

P^K

-2 -«A •'

>-

*

•

.;■ ; .. .-

►Öfc-^ - ■.!?

-.T

.

■

^--4 >4

*

• n* ' r \ •. <^'■4

z- >/

".t.

5v. ■•••

fes ....

■<■■■

,h

■■ ’ X?* x’ .. vC

:>:■

Quick scan

.•4

r-X

•Mr

n •,

A«. % • %

Quick scan financiën gemeenten Zuid-Holland Vijf belangrijke inzichten in knelpunten en financiële positie

. •»

X

w ’

r-

'l

•-

V* ‘*.’v

Deze quick scan maakt onderdeel uit van een breder onderzoek naar gemeenten in Zuid-Holland. De resultaten hiervan worden in januari 2021 gepubliceerd. In dit onderzoek worden naast de financiële ruimte van gemeenten ook de beleidsruimte van gemeenten en de mogelijkheid voor

gemeenten om bij te dragen aan de grote transitieopgaven onderzocht.

De quick scan is een eerste tussenrapportage in dit bredere onderzoek.

In deze quick scan vindt u een analyse van de ontwikkeling van de financiële

positie van de gemeenten in Zuid-Holland, van 2018 tot 2020. Grote vraag is natuurlijk: is de financiële positie van de gemeenten in deze

periode verbeterd of juist verslechterd? En wat zijn daarvan de oorzaken? In deze scan delen we met u onze belangrijkste bevindingen, op basis van

ons onderzoek.

1.

Sociaal domein is met stip de grootste lastenpost

3

2.

Werkelijke lasten én baten pakken hoger uit dan begroot

4

3.

Hoogconjunctuur maskeert stijgende lasten

6

4

Bijplussen en bezuinigen om begroting rond te krijgen

7

5.

De financiële positie van gemeenten verslechtert

9

6

Verantwoording analyse

11

3

1. Sociaal domein is met stip de grootste lastenpost

Sinds 2015 zijn veel taken in het sociaal domein op het bordje

Sociaal domein 41% van de lasten

gekomen van de gemeente, zoals jeugdzorg, werk en inkomen

Wanneer we de lasten onderverdelen naar BBV-taakvelden, zien

rn zorg oan langdurig zieken en ouderen. Die taakuitbreiding vertaalt zich voor de gemeenten in Zuid-Holland in een forse lastenverzwaring. In de afgelopen jaren maakten de lasten

we dat een groot deel van het geld wordt ‘opgeslokt’ door het sociaal domein. In de begroting voor 2020 is voor het sociaal

voor het sociaal domein ruim 41% uit van de totale begroting. Opvallend en zorgwekkend is de snelle lastenstijging van de

de totale lasten). In 2018 was dat nog € 5,2 miljard.

geëscaleerde zorg 18-. Deze ontwikkelingen hebben enorme impact op de financiën van de gemeenten.

100%

domein een post opgenomen van € 5,6 miljard (ruim 41% van

■ t0 VoNrshursvMtmg ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing

n twee jaar tijd lastenstijging van 7,5%

■ 7 0 Volksgezondheid en milieu

In de periode van 2018 tot 2020 stegen de totale begrote lasten van de gemeenten in Zuid-Holland van € 12,7 miljard in 2018 naar € 13,6 miljard in 2020, een stijging van bijna C 1,0

■ 60-SociMl Domen

miljard (7,5%). Slechts een deel hiervan kan worden verklaard door inflatie: over 2018 en 2019 steeg het algemeen prijsniveau met ongeveer 4,3%'.

■ 50 Spon cultuur m recreatie

■ 40

Ondetwijs

■ 30

Economie

® €14

|€12 S €10

€8 €6 €4€2 €0-

I

2018 Figuur 1

CM

2019

U3 <5

I

■ 2 0 Vetkeet vervoet en waterstaat

■ 10

VeihghwJ

2020

Totale begrote laaten gemeenten in Zuid-Holland

Figuur 2

Verdeling lasten per hooldtaakveld

Forse lastenstijging geëscaleerde zorg 18Het meeste geld gaat naar de inkomensregelingen (€ 2,0

miljard In 2020). De geëscaleerde zorg 18- laat de grootste lastenstijging zien. Deze post stijgt in de begroting van C 93 miljoen in 2018 naar liefst € 247 miljoen in 2020.

httpsy/opendata ebs nl/statline/«/CBS/nl/dataset/83131NEDAa1G014 7562 7 754

4

2. Werkelijke lasten én baten pakken hoger uit dan begroot

In de jaren 2018 en 2019 zijn de werkelijke lastm van gemeenten hoger dan aanvankelijk begroot. Vooral in het sociaal domein

Opvallende verschillen tussen begroting en

zien we grote verschillen tussen werkelijke en begrote lasten.

Bij de individuele taakvelden zien we substantiële verschillen

Naast de lasten stegen echter ook de baten. Uiteindelijk was het saldo op de jaarrekening minder negatief dan in de begroting.

tussen het begrote en het uiteindelijk gerealiseerde netto lasten. Vooral op het vlak van maatwerkdienstverlening is zijn de verschillen groot. Voor maatwerkdienstverlening 18- is het

Saldo negatief, maar beter dan begroot

verschil tussen de begrote en uiteindelijke netto lasten ongeveer € 221 miljoen! Voor maatwerkdienstverlening 18+ bedraagt het

In de figuren hebben we de totale gemeentelijke lasten in de jaarrekening afgezet tegen de begrote lasten voor de jaren 2018 en 2019. Wat opvalt is dat de totale gemeentelijke lasten, zowel in 2018 als in 2019, aanmerkelijk hoger uitvielen dan begroot. Dit geldt echter ook voor de baten. Het saldo van baten en lasten (voor mutaties reserves en resultaat van de rekening)

pakte zowel voor 2018 als voor 2019 negatief uit, maar wel veel

minder negatief dan voor beide jaren was begroot. Dit wordt duidelijk uit de onderste afbeelding.

t

C14-Ctt

S€10-

CM

Cm m

0> CM

€8 €6 €4 €2 €0------

Baten 2018

I

Baten 2019

Lasten 2018

Figuur 3

Lasten 2019

( Jaarrekening

Begroting

Baten en lasten 2018 en 2019

€0-

■f 154 4 235

I €200

-€100

S

-€310

€300 €400 -€500 -€600

-€511

H Begroting | Jaarrekening

2018

Figuur 4

Saldo begroting versus jaarrekening

2019

werkelijkheid

verschil € 75 miljoen.

Quick scan financiën gemeenten Zuld-Holland

| Vi|f belangrijke inzichten in knelpunten en financiële positie

5

0.7 Algemene uitkeringen en overige ui.. 0.8 Overige baten en lasten

6.3 Inkomensregelingen 0.5 Treasury 8.3 Wonen en bouwen 6.82 Geescaleerde zorg 18

2.1 Verkeer en vervoer 6 81 Geescaleerde zorg 18»

3.2 Fysieke bedrljfslnfrastructuur 0 63 Parkeerbelasting 6 1 Samenkracht en burgerparticipatie

]

6.2 Wijkteams

0.2 Burgerzaken 0.4 Overhead 7.1 Volksgezondheid 7.3 Afval 0.1 Bestuur

6.71 Maatwerkdienstverlening 18»

6 72 Maatwerkdienstverlenmg 18-

<250

€150

€150

Miljoenen 100%

Figuur 5

Verschil netto lasten jaarrekening en begroting 2019 per taakveld

90% 80%

Meevallers compenseren deels stijgende uitgaven

70%

De fors hogere uitgaven in het sociaal domein worden deels gecompenseerd door extra inkomsten bij andere taakvelden. De uitkering uit het gemeentefonds was bijvoorbeeld € 144

60%

miljoen hoger dan verwacht. Zo kon het gebeuren dat de netto lasten op de jaarrekening voor het sociaal domein in 2019 €154 miljoen lager uitkwamen dan begroot, terwijl de netto lasten op de jaarrekening voor bestuur en ondersteuning € 234 miljoen hoger uitvielen.

40,7%

41,8%

Begroting

Jaarrekening

50%

40% 30%

20% 10% 0%

■ 8 0 - Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing

Aandeel lasten sociaal domein in 2019 hoger dan in 2018

We schetsten hiervoor al dat het sociaal domein een zware wissel trekt op de gemeentelijke begroting. De lasten voor het sociaal domein beslaan een veel groter deel van de totale lasten dan verwacht. Bij de jaarrekening van 2019 zijn de lasten voor het sociaal domein 41,8% van de totale lasten, begroot was 40,7%. In 2018 was het relatieve aandeel van de lasten voor het sociaal domein bij de jaarrekening nog minder (40,7%) dan

begroot (41,0%).

■ 7 0 • Volksgezondheid en milieu ■ 6 0 - Sociaal Domein ■ 50 - Sport cultuur en recreatie ■ 4 0 - Onderwijs

■ 3.0 - Economie ■ 2.0 ■ Verkeer, vervoer en waterstaat

■ 1.0 • Veiligheid

■ 0 0 • Bestuur en ondersteuning Figuur 6

Verdeling lasten over hoofdtaakvelden - Begroting versus jaarrekening 2019

6

3. Hoogconjunctuur maskeert stijgende lasten

De uitgaven op het sociaal domein zijn in 2019 sterk onderschat.

Positieve netto lasten inkomensregelingen krikken

De onverwachte lastenstijging is deels gecompenseerd door extra inkomsten uit 'Inkomensregelingen'. Dankzij de lage werkloosheid

resultaat op In 2019 waren de netto lasten voor het sociaal domein op de jaarrekening € 154 miljoen negatiever dan begroot. Wanneer

was het saldo op bijstandsuitkeringen in 2019 hoger dan

verwacht. De economische bloei maskeerde op deze manier de tekorten.

we in datzelfde jaar naar de individuele taakvelden kijken, zien we voor het taakveld inkomensregelingen met € 73 miljoen juist een positiever resultaat dan verwacht.

6 3 Inkomensregelingen

6 82 Geescaieerde zorg 18 6 81 Geescaleerde zorg 18«

6 1 Samenkratht en burgerparnopatie

I

6.4 Begeleide participatie

6.5 Arbeidsparticipatie

6 6 Maatwerkvoorziening (WMO) 62 Wijkteams

6 71 Maatwerkdienstverlening 16» 6 72 Maatwerkdienstverlening 18 t 250

f 200

■4 150

4 100

t 50

<0

4 50

4 100

Miljoenen

Figuur 7

Verschil netto lasten jaarrekening en begroting 2019 per taakveld

Hypothese:

Het taakveld inkomensregelingen bestaat uit uitkeringen

aan bijstandsgerechtigden en is te koppelen aan het werkloosheidscijfer. We denken dan ook dat de

verwachte stijging van de werkloosheid in 2020 en 2021

de lasten van het sociaal domein verder zal opdrijven Hierdoor komt de financiële positie van de gemeenten

sterk onder druk te staan M>IS2O162Ot* 20U?0n 201 ;?onroi 72018 JOK ?018?01»201»?01»20192019?<BO?<»0 Q1 02 03 08 Q1 02 Qi CH 01 02 Qi O» 01 02 03 CM 01 Q2

Figuur 8

Werkloosheidpercentage van de beroepsbevolking

2016-2020

Quick scan financiën gemeenten Zuid-Holland

| Vijf belangrijke inzichten in knelpunten en financiële positie

7

4. Bijplussen en bezuinigen om begroting rond te krijgen

Wanneer de lasten steeds verder toenemen, zullen ook de baten

Daarnaast hebben gemeenten de overige inkomsten verhoogd.

moeten stijgen. Een hogere uitkering uit het Gemeentefonds kan hieraan een bijdrage leveren. Daarnaast hebben gemeenten zelf

Gemeenten begroten hogere inkomsten op treasury, OZB nietwoningen, parkeerbelasting en ‘overige belastingen'.

een aantal ‘knoppen' om aan te draaien. Denk bijvoorbeeld aan

De begroting doet vermoeden dat gemeenten de belastingen willen opschroeven om het financiële plaatje sluitend te krijgen.

het verhogen van gemeentelijke belastingen, het bezuinigen op gemeentelijke taken, of het aanspreken van reserves om tekorten aan te vullen.

Deze hypothese onderzoeken we verder in het vervolg van deze

studie.

Uitkering uit Gemeentefonds neemt toe De algemene uitkering uit het Gemeentefonds is voor

c € 1 800

gemeenten de belangrijkste inkomstenbron. In de begrotingen van de gemeenten in Zuid-Holland stijgt de totale bijdrage uit het Gemeentefonds van € 6,3 miljard in 2018 naar € 7,1 miljard in 2020; een stijging van 12,6%. Hierbij moet

e € 1 600 5 € 1 400

opgemerkt worden dat een deel van de uitkering van het Gemeentefonds incidentele middelen betreft.

c I

f 16

St.7%

52.2%

«14 < 12

6 10 f8 «6

«4

«2 f0

2018

52.6%

I

€ 1.000 f 800

€ 600 600*

€400

50.0%

€200

40.0%

€0

2018

30.0% 20.0%

>0.0%

0.0%

2019

Baten Gemeentefonds

€ 1200

2019

2020

■ 0 5 Treasury

■ 061 OZB woningen

■ 0 62 OZB niet-woningen

■ 063 Parkeerbelasting

■ 0.64 Belastingen overig

■ 08 Overige baten en lasten

Figuur 10

Baten gemeentelijke belastingen

Baten Totaal

Baten gemeentefonds (%) Figuur 9

Baten Gemeentefonds ten opzichte van totale baten

Hypothese: Hogere belastingen om tekorten aan te vullen Kijken we naar de procentuele verdeling van de baten, dan zien

we dat het aandeel Gemeentefonds licht is toegenomen. In 2020 kwam 52,6% van alle inkomsten uit het Gemeentefonds. In 2018 was dat 51,7%.

De maatregelen die gemeenten nemen om meer

inkomsten te verkrijgen, zijn geen structurele oplossing Je kunt belastingen niet blijven verhogen. Op de lange

termijn zullen gemeenten daardoor interen op hun eigen

vermogen

8

Quick scan financiën gemeenten Zuid-Holland

Bezuinigen op andere taken

Gemeenten kunnen hun begroting ook in balans brengen

| Vqf belangtijke inzichten in knelpunten en financiële positie

Daarnaast blijkt uit deze figuur dat de taakvelden met stijgende lasten een groter effect hebben op de totale begroting.

door te bezuinigen op taken buiten het sociaal domein. We

In absolute zin wordt er op overhead (+€ 170 miljoen),

zien voor de periode 2018-2020 voorgenomen bezuinigen

geëscaleerde zorg 18- (+€ 154 miljoen) en beheer overige

op: sportbeleid en activering (€ 54 miljoen) en op fysieke bedrijfsinfrastructuur (€ 38 miljoen). Op openbaar

gebouwen en gronden (+€117 miljoen) fors meer begroot in 2020 dan in 2018.

basisonderwijs wordt procentueel het meest bezuinigd (€ 30 miljoen, 77,5%). Wanneer gemeenten op deze taken bezuinigen, komt er geld vrij voor andere taken.

C W £ 5

f 200

200%

€ 150

150%

€ 100

100%

€ 50

50%

€0

0%

-« 50

50%

-f 100

-100%

Verandering Lasten t o v 2018

Figuur 11

........ Procentuele verandering lasten t o v 2018

Verandering lasten begroting (2020 tan opzichte van

2018)

Inzet reserves zorgt voor daling eigen vermogen

Als laatste middel kunnen gemeenten tekorten aanvullen uit het eigen vermogen. Deze grafiek laat zien dat het totale eigen vermogen van gemeenten in Zuid-Holland in twee jaar tijd is gedaald van € 6.1 miljard naar € 5,3 miljard (-12,2%).

£€20 |€18 S €16

€14 €12

€10 €8 €6

In diezelfde periode nam de totale omvang van de balans van de gemeenten juist licht toe: van € 18,7 miljard naar € 18,9 miljard (+1,2%). Gemeenten financierden in de periode 2018-2019 dus een groter deel van hun bezittingen met vreemd vermogen. Dat betekent voor de gemeenten in Zuid-Holland

een hogere schuldenlast.

€4 €2 €0 —

CO

IJ J ?•

un

2017

| Eigen vermogen Figuur 12

2019

2018

Activa

Ontwikkeling Activa en eigen vermogen

9

5. De financiële positie van gemeenten verslechtert

Gemeenten In Zuid-Holland hebben in 2018 en 2019 op alle mogell/ke manieren de toenemende lastm gecompenseerd. Dat deden ze deels met extra inkomstra uit hrt Gemeentefonds,

maar ook door gemeentelijke belastingen te verhogen en door te bezuinigen op andere taken. Ook spraken ze de eigen resrrvrs aan waardoor hun vrrmogrnspositie verslechterde. Een groter deel van de bezittingen wordt nu gefinancierd met vreemd vermogen. Bij

een kwart van de gemeenten in Zuid-Holland is de solvabiliteit gedaald tot onder de kritieke grens van 20%. Voor hen wordt het lastiger om langlopende schulden af te lossen. Solvabiliteitsratio: vermogen om schulden af te lossen

Figuur 13

o

*22 »2J

Solvabiliteit (gewogen naar Activa in 2018)

De solvabiliteitsratio is de verhouding tussen het eigen vermogen en het totaal vermogen. De ratio voorspelt in hoeverre je op lange termijn je schulden kunt aflossen.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten2 hanteert signaalwaarden van 20% en 0% voor de solvabiliteit.

Hypothese:

Gemiddelde solvabiliteit daalt Bij een signaalwaarde van 20% heeft de gemeente een

Gemeenten komen middelen tekort om stijgende lasten

hoge schuldbelasting van het bezit. Bij een negatieve

financiële ruimte krijgen die zij structureel nodig hebben,

solvabiliteitsratio is de waarde van de schulden groter dan de waarde van de bezittingen. Uit de grafiek blijkt dat de gemiddelde solvabiliteit van de Zuid-Hollandse gemeenten samen (op basis van de bezittingen in 2018) daalde van 32,6%

in 2017 naar 28,4% in 2019. De programmabegrotingen laten een verdere daling zien naar 26,1% in 2022.

2

https://vng.nl/sites/default/files/2020-03Atandleiding-houdbaafheids-

test-gemeentefinancien-2020.pdf)

structureel op te vangen. Wanneer gemeenten niet de

zal de financiële positie sterk verslechteren.

Quick tcan financiën gemeenten Zuid-Holland

10

Voor steeds meer gemeenten licht op oranje

Hoewel de gemiddelde solvabiliteit van de gemeenten nog boven de 20% zit, staat het licht voor steeds meer

gemeenten op oranje: elf gemeenten doken in 2019 onder een solvabiliteitsratio van 20%. In 2017 en 2018 waren dit nog

slechts zeven gemeenten.

■ Solvabiliteit < 20%

■ Solvabiliteit 20-40%

41

■ Solvabilitert > 40%

Figuur 13

Solvabilitert van Zuid Hollandse gemeenten in 2019

| Vi|f belangrijke inzichten in knelpunten en financiële positie

11

6. Verantwoording analyse

■■■■

De analyse in deze quick scan is gebaseerd op Iv3-gegevens (Informatie voor derden) 2' plaatsing die gemeenten

We hebben de betrouwbaarheid van de data steekproefsgewijs gecontroleerd. Hiervoor vergeleken we de jaarrekeningen en

aanleveren bij het CBS. Deze gegevens zijn gebundeld in de databank Financiën Decentrale Overheden en bevatten

begrotingen van een aantal gemeenten met de gegevens in de databank. We vonden slechts enkele kleine verschillen tussen

informatie uit begrotingen en jaarrekeningen. Aanvullend hebben we informatie uit programmabegrotingen van

de gemeentestukken en de databank, voor ons het bewijs dat de

gemeenten en CBS-gegevens over werkloosheidscijfers gebruikt. Met behulp van de bovenstaande bronnen zijn de volgende gegevens geanalyseerd:

•

baten en lasten van gemeenten per BBV-taakveld voor de jaren 2018-2020 (CBS);

•

activa en solvabiliteit van gemeenten voor de jaren 2017-2019 (CBS) en 2020-2023 (Programmabegrotingen gemeenten); werkloosheidscijfers van Nederland en de provincie Zuid-Holland voor de jaren 2016-2020 (CBS).

•

beschikbare gegevens betrouwbaar zijn.

Gedeputeerde Staten

Contact

Jaap Smit Floor Vermeulen Postadre» Provinciehui»

PrZuiDHOLLAND

Postbus 90602 2509 LP Den Haag T 070 - 441 66 11 www.zuid-holland nl Datum

25 juni 2020

Aan de ministerraad, T.a.v. de minister-president, de heerdrs M. Rutte

Blagen

3

Onderwerp

Financiële situatie gemeenten Geachte heer Rutte,

De ernst van de maatschappelijke crisis die het Corona-virus ons heeft gebracht vraagt het uiterste van ons improviserend, communicerend en handelend vermogen Niet alleen van ons als overheden, maar ook van onze inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Zoals u steeds helder benadrukt, is dit een klus die we alleen samen kunnen klaren. Wij hebben grote waardering voor de wijze waarop uw kabinet ons land in de afgelopen maanden door deze zware tijden heeft geloodst. Er is echter sprake van een knelpunt dat in toenemende mate onze aandacht eist. En dat is de financiële situatie van onze gemeenten.

Bezoekadres

Zuid-Hollandse gemeenten luiden indringend de noodklok over hun financiële situatie. In open brieven aan de Vereniging van Nederlandse gemeenten hebben 14 gemeenten in Zuid-HollandZuid en de gemeente Krimpenerwaard mede namens 5 gemeenten in Midden-Holland hun zorgen welsprekend verwoord. Een aantal gemeenten - onder meer vanuit Haaglanden - bereidt momenteel gelijkluidende brieven voor.

Zmd-Holandp«om 1

2596 AW Den Haa0

Iram 9 en de bushfnen

90 M5 en 386 «toppen

dichtbij het

Als Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland scharen wij ons achter de inhoud van deze brieven, waar wij dringend uw aandacht voor vragen (de bneven zijn als bijlage bijgevoegd). Onze gemeenten voorzien dat zij voor 2021 nog slechts tot een sluitende begroting kunnen komen door bezuinigingen door te voeren op voor hun - en dus onze - inwoners cruciale basisvoorzieningen.

pfovmaehms Vanaf

«letton Den Haag CS I* hel tien minuten lopen

De parkeerruimte vooi auto « K beperkt

Ruim een halfjaar geleden (13 november 2019) hebben wij al schriftelijk aan de bewindslieden van VWS en BZK onze zorgen kenbaar gemaakt over de structurele tekorten waarmee onze gemeenten worden geconfronteerd in het sociaal domein, met name de jeugdzorg en de WMO. Wij hebben de ministers opgeroepen het beoogde onderzoek naar deze tekorten te versnellen. Onderzoeksresultaten die pas in dit najaar worden verwacht, bieden onze gemeenten immers geen enkel soelaas bij het opstellen van hun begroting voor 2021 Wij constateren dat deze brieven vooralsnog onbeantwoord zijn gebleven.

PZH 2020 744052912 dd 23 06 2020

p“‘: Holland Zuid

En nu, ruim een half jaar later, is daar de Coronacrisis bovenop gekomen Uw kabinet heeft aangegeven de gemeenten dit jaar te willen compenseren voor finandèle tegenvallers die daaruit

resulteren Wij hebben kennis genomen van de kamerbrief van 22 juni jl. van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninknjksrelaties - mede namens de staatssecretaris van Financién Daarin worden maatregelen herhaald om gemeenten incidenteel te compenseren voor

tegenvallers, zowel als gevolg van de Coronacrisis als op het terrein van het sociaal domein Uiteraard zijn wij erkentelijk voor de in de brief vermelde maatregelen In de brief wordt ook aangegeven dat ten aanzien van de structurele tekorten van gemeenten nog veel onzekerheid bestaat en voldoende informatie ontbreekt Daarbij wordt ook gewezen op

genoemd onderzoek waarvan de resultaten pas later dit jaar bekend worden. Als gevolg hiervan zullen de zorgen van onze gemeenten - dat zij dit jaar geen sluitende begroting kunnen presenteren zonder maatschappelijk onacceptabele bezuinigingen door te voeren - niet zijn

weggenomen De in de kamerbrief genoemde maatregelen waren immers al goeddeels bekend toen de gemeenten hun brandbrieven schreven.

Zowel vanuit onze rol als hoeder van de kwaliteit van het openbaar bestuur op ons grondgebied als vanuit onze rol als toezichthouder op de financiën van de gemeenten doen wij een dringend beroep op u om tijdig, ruimhartig en afdoende maatregelen te nemen om onze gemeenten in staat te stellen tekorten die zij buiten hun schuld oplopen volledig te dekken. Deze maatregelen zouden niet slechts een incidenteel karakter moeten hebben, maar de gemeenten een structureel

meerjarenperspectief moeten bieden. Voor zover nodig geven wij daarbij nog enkele argumenten in overweging.

De tekorten waar gemeenten in het sociaal domein mee worden geconfronteerd, hebben goeddeels een onvermijdelijk en structureel karakter. De uitvoering van deze taken is immers vanuit medebewind in steeds strakkere regelgeving verankerd, georganiseerd via deels

opgelegde samenwerkingsverbanden en gestuurd vanuit een groeiend volume. Wij hebben vorig jaar al waargenomen dat gemeenten deze tekorten vaak alleen nog kunnen compenseren binnen de vrije ruimte die zij wél hebben, en dat betreft dan hun autonome lokale basisvoorzieningen. V\Aj hebben in onze brief van november al voorbeelden genoemd Voorzieningen als bibliotheken, verenigingen, sportclubs en sportterreinen, schoolgebouwen, de leefbaarheid van de openbare ruimte zijn juist in deze tijden voor lokale gemeenschappen van cruciaal belang Voorkomen moet worden dat onze gemeenten nu worden gedwongen deze voorzieningen af te breken. Het feit in bovengenoemde brief van 22 juni vermeld - dat slechts een beperkt aantal gemeenten afgelopen jaar onder verscherpt financieel toezicht heeft gestaan, heeft in dit opzicht al grote offers gekost Wij zijn van oordeel dat deze situatie zich dit najaar niet nogmaals moet voordoen

Als gezamenlijke overheden hebben we de urgentie benoemd van transitie-opgaven als klimaatadaptatie. energietransitie en de overgang naar een duurzame en circulaire economie. Zowel uw departementen als wij provindes hebben de gemeenten daarbij dringend nodig Bijna altijd is hun medewerking vereist, soms zijn zij zelf als eerste aan zet Vermeden moet worden dat deze opgaven niet verder kunnen worden gebracht omdat de gemeenten het zich niet kunnen

veroorloven om mee te doen

2M

PZH 2020 744052912 dd 23 06 2020

PrZuÏDHOL1-AND

Graag roepen wij hier de 1-overheidsgedachte in herinnering. De Studiegroep Finandéle en Bestuurlijke Verhoudingen heeft over dit onderwerp in opdracht van uw minister van BZK een belangwekkend tussenrapport gepubliceerd. Het rapport heeft als titel “Nederland heeft één

overheid nodig' en laat zien dat nog forse stappen nodig zijn om daadwerkelijk als één saamhorige overheid te kunnen acteren.

De Nederlandse Bank voorziet dat in deze tijden van diepe economische neergang het voorlopig aan de overheid zal zijn om te fungeren als motor van de Nederlandse economie. Juist deze rol zullen we samen moeten oppakken. De overheidsinspanningen moeten met elkaar in balans zijn en elkaar versterken. Vermeden moet worden dat een deel van de overheid - de rijksoverheid en enkele provincies - kunnen gaan geven, terwijl onze gemeenten moeten gaan nemen (omdat zij ingrijpend moeten bezuinigen) De rol die de Nederlandse Bank voor ons weggelegd ziet, zullen

we met zijn allen moeten kunnen oppakken. Daarbij zij voor de goede orde aangetekend dat ook wij als provincie Zuid-Holland nauwelijks financiële ruimte hebben en helaas niet in staat zijn onze gemeenten in dit opzicht soelaas te bieden. Indien tijdige en ruimhartige maatregelen van uw kabinet uitblijven om onze gemeenten structureel meer financieel perspectief te bieden, voorzien wij op basis van de brieven van onze gemeenten en onze eigen waarnemingen, dat veel gemeenten er dit najaar buiten hun schuld niet in gaan slagen tot een sluitende begroting te komen. In dat geval moeten wij bezien hoe wij

onze rol als financieel toezichthouder zinvol kunnen uitoefenen. Wij zullen in die gevallen onze gemeenten zo veel mogelijk beleidsvrijheid geven naar eigen inzicht te handelen. Onverminderd

zullen wij hen met raad en daad bijstaan, maar een strikt technische uitvoering van verscherpt (“preventieF) toezicht door de provincie zou dan tot ongewenste situaties kunnen leiden. Wij zijn momenteel naarstig op zoek naar opties om de begrotingsvoorschriften voor onze gemeenten zo reëel en soepel mogelijk te maken Daarbij hebben wij diverse mogelijkheden in beeld, die binnen het bestaande wettelijk kader en de afspraken daarover nu niet kunnen worden

gerealiseerd Het kan zijn dat wij - uiteraard na goede afstemming met onze collega-provindes en het ministerie van BZK - er uiteindelijk voor kiezen tegen de grenzen van het wettelijk

medebewind aan te schuren. Het uitgangspunt in onze Grondwet dat gemeenten - net als provincies - een autonome bestuurslaag met een open huishouding vormen, nodigt wel uit tot enige interpretatieruimte Wij hebben het afgelopen jaar met gepaste bewondering gezien hoe vrijwel al onze gemeenten er met het nodige kunst- en vliegwerk in zijn geslaagd tot een sluitende begroting te komen. Wij doen een dringend beroep op u om te vermijden dat zij dit najaar in de situatie komen dat hen dit in alle redelijkheid niet meer kén lukken Nu - meer dan ooit - heeft ons land één saamhorige en elkaar steunende overheid nodig. In het belang van onze inwoners. Daarbij spreken wij graag ons onverminderd vertrouwen uit in uw regenng en in uw bereidheid deze oproep ter harte te nemen. Uiteraard gaan wij graag met de betrokken ministers het gesprek aan om de inhoud van deze brief nader toe te lichten. Een afschrift van deze brief sturen wij aan De leden van Provinciale Staten

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

J/4

PZH 2020 744052912 dd. 23 06 2020

Zuid

Holland

De staatssecretaris van Financiën - Fiscaliteit en Belastingdienst De Tweede Kamer der Staten-Generaal De 52 gemeentebesturen van Zuid-Holland De Vereniging van Zuid-Hollandse Gemeenten De Vereniging van Nederlandse Gemeenten Het Interprovinciaal Overleg De Unie van Waterschappen

Hoogachtend.

Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland. secretaris,

d dra H M M Koek

drs. J. Smit

Bijlagen Brief van 14 gemeenten Zuid-Holland-Zuid aan de VNG d.d. 14-05-2020 Brief van de gemeente Knmpenerwaard aan de VNG d.d. 08-06-2020 Brief van GS Zuid-Holland aan minister De Jonge d.d. 12-11-2019

PZH 2020 744052912 dd 23 06 2020