Handreiking voor gemeenten Samen deskundig.pdf
Tekst van het document
EP
• Deelname onderzoek naar ervaringen in de jeugdbeschermingsketen. • Spiegelgesprek met vrouwen van de vrouwenopvang over de nazorg/exit. • Onderzoek naar LFB (de belangenvereniging dóór en vóór mensen met een verstandelijke beperking) over leren van mensen met een verstandelijke beperking die slachtoffer zijn van seksueel misbruik.
N
C
Het actieprogramma Geweld hoort nergens thuis betrekt leden van de Spiegelgroep actief bij de beoordeling van subsidieaanvragen en evaluatie van onderzoek. Zij toetsen specifiek of de onderzoeksvragen en de beoogde resultaten aansluiten bij de behoeften van slachtoffers en plegers. Ook toetsen zij of de inhoud van het onderzoek bijdraagt aan de oplossing van het geschetste probleem en of er binnen het onderzoek voldoende slachtoffers, plegers en ervaringsdeskundigen betrokken worden en met hen wordt samengewerkt. Meerwaarde ervaringsdeskundige
O
Ervaringsdeskundigen kunnen vanuit het perspectief van slachtoffers en plegers probleemstelling en onderzoeksvragen opstellen en beoordelen. Als (mede)onderzoekers kunnen ervaringsdeskundigen onderzoeksvragen (helpen) opstellen die daadwerkelijk relevant zijn voor slachtoffers, omstanders of plegers. Voorbeeld rol gemeente
C
Bij het laten uitvoeren van onderzoek vraagt de gemeente op welke wijze de onderzoekers kennis en ervaring betrekken van ervaringsdeskundigen. Dit zou een van de criteria voor gunning kunnen zijn.
pagina 34 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
8. Ontwikkelde initiatieven door ervaringsdeskundigen Doel Maatschappelijke organisaties en mensen unieke initiatieven of producten bieden die ervaringsdeskundigen zelf hebben ontwikkeld, omdat ze nog niet bestonden en vooral omdat ze nodig zijn.
Praktisch voorbeeld
EP
• 4 Happinezz. • Stichting Be Positive. • Kids4Dreams.
T
Voorbeelden
N
C
Een ex-pleger van huiselijk geweld en kindermishandeling wilde een vervolgtraject ingaan waarin hij met lotgenoten in gesprek kon blijven. Deze vorm van (na)zorg bleek echter niet te bestaan. Daarom creëerde hij zelf een ontmoetingsplek/infopunt voor zowel plegers als slachtoffers van huiselijk en seksueel geweld, waar lotgenoten met elkaar in gesprek kunnen gaan en ervaringen met elkaar kunnen uitwisselen: Agressie en daarna?.
Meerwaarde ervaringsdeskundige
O
Ervaringsdeskundigen zijn regelmatig initiators van vernieuwing. In de samenleving observeren zij tekorten in het bestaande aanbod, waarop zij zelf alternatieven ontwikkelen. Deze producten sluiten nauw aan op de leefwereld van slachtoffers en plegers.
Voorbeeld rol gemeente
C
Gemeenten kunnen deze initiatieven/producten inkopen en inzetten.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 35 van 60
9. Ervaringsdeskundigheid professionals binnen een organisatie ontwikkelen en benutten Doel
T
Binnen de eigen organisatie/gemeente de aanwezige ervaringsdeskundigheid van medewerkers in kaart brengen en ruimte creëren voor de inzet van hun ervaringskennis.
• ErvaringsWIJs Moviera. • Stichting RISE. Praktisch voorbeeld
EP
Voorbeelden
N
C
Het project ErvaringsWIJs zet in op het potentieel aan ervaringskennis in de organisaties van De Combine (Arosa, BlijfGroep, Perspektief en Moviera). Veel van de professionals binnen deze organisaties hebben zelf in hun leven ervaring gehad met huiselijk geweld en kindermishandeling. Zij weten hoe het is en kunnen, mits goed begeleid en ingebed in de organisatie, gebruiken wat zij geleerd hebben om anderen in een soortgelijk proces te begeleiden. Zij hebben ervaring of ervaringskennis en kunnen zich ontwikkelen tot ervaringsdeskundige. Bij ErvaringsWIJs gebeurt dit met proeftuinen waarin hulpverleners (met geweldservaring), vrijwilligers en ervaringsdeskundigen samenwerken. Meerwaarde ervaringsdeskundige
O
De eigen ervaringsdeskundigheid wordt gecombineerd met professionele uitvoering. Dit maakt dat de inhoud van hulpverlening of projecten gelijktijdig vanuit meerdere perspectieven beschouwd kan worden. Het is echter alleen een meerwaarde als de persoon in kwestie de eigen ervaringen daadwerkelijk verwerkt heeft.
C
Voorbeeld rol gemeente Gemeenten kunnen binnen hun eigen organisatie de aanwezige ervaringsdeskundigheid ondersteunen en benutten of organisaties actief in de uitvoering stimuleren om dit te doen.
pagina 36 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
T EP C N O
C Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 37 van 60
Annemoon van Noorden:
T
“Het taboe op huiselijk geweld is enorm”
N
C
EP
“Huiselijk geweld was een rode draad in mijn leven. In mijn jeugd, mijn relaties en op mijn werk. Dat het in mijn jeugd speelde, besefte ik toen niet. Ik dacht dat de spanningen tussen mijn ouders zo hoorden. Vele jaren later besefte ik pas dat het psychisch geweld was en welke sporen het had nagelaten. Dit patroon herhaalde ik in mijn relaties. Ik zocht steeds mannen op met wie ik de spanning en onveiligheid herhaalde. Toen ik bij Moviera aanpak huiselijk geweld werkte als hulpverlener en coördinator, had ik een stabiele en kalme relatie. Ik dacht dat ik het geweld achter me had gelaten. Na de bevalling van ons kind werd mijn partner echter ziek. Het geweld sloop toen onze relatie binnen. In het begin herkende niemand op mijn werk de signalen of wilde het zien, terwijl me dat enorm geholpen zou hebben.
C
O
Ik schaamde me ontzettend dat me dit was overkomen. Ik zou toch beter moeten weten? Ik wilde niet toegeven dat het om geweld ging. Er zit al een enorm stigma op huiselijk geweld, en als hulpverlener binnen de aanpak huiselijk geweld kom je in een dubbel stigma. Terwijl we ons moeten realiseren dat geweld onderdeel is van het menszijn. Geweld zit zo in onze samenleving; het kan ons allemaal overkomen. Juist in deze sector zou iedereen daar bewust van moeten zijn. Dankzij mijn inzet is er meer aandacht voor de eigen ervaring van medewerkers en de kracht van ervaringsdeskundigheid binnen de hulpverlening.
pagina 38 van 60
Mijn ervaring zet ik projectmatig in, vooral bij opvangorganisaties. Ik geef trainingen, kijk naar processen in organisaties, ben als een detector die alert is op machtsongelijkheid en ga op zoek naar blinde vlekken. Een
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
T
EP
gemeente als Utrecht ziet al het belang in van ervaringsdeskundigheid en maakt er budget voor vrij. Want het begint bij geld. Als er geen financiële ruimte is, slaat een project dood. Vrijwilligers inzetten is een mooi onderdeel, maar ervaringsdeskundigheid draait juist ook om professionaliteit.
N
C
Hulpverleners zijn ontzettend goed in materiële zaken en ondersteuning bij het stoppen van het geweld. Veiligheid staat bovenaan, maar slokt alle tijd op. Herstel komt daardoor in het gedrang. Ervaringsdeskundigen zijn in staat om cliënten uit te dagen en te motiveren om hun eigen kracht weer te omarmen. Zij weten als geen ander hoe moeilijk het is de spiraal te doorbreken, om je leven op te bouwen na geweld en de lange weg die dit is.
O
In de afgelopen jaren zie ik keer op keer hoe huiselijk geweld meer schaamte veroorzaakt dan bijvoorbeeld verslaving of een psychiatrische aandoening. Terwijl daar ook vaak jeugdtrauma door huiselijk geweld onderligt. Het is een stigma binnen een stigma.”
C
Annemoon van Noorden is projectleider bij Moviera, een organisatie die
veiligheid in gezinnen en relaties wil herstellen en herhaling van geweld en misbruik wil verkleinen. Zij zet zich in om ervaringsdeskundigheid op de kaart te krijgen binnen de aanpak van huiselijk geweld.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 39 van 60
Concreet aan de slag
EP
T
De meerwaarde van ervaringsdeskundigen is nu bekend en je bent ervan overtuigd geraakt dat ook in jouw gemeente hun inzet waardevol kan zijn, maar hoe pak je het concreet aan? De volgende vragen vormen een handige leidraad: 1. Voordat je aan de slag gaat: Wat is het gebied/doel waarvoor we met ervaringsdeskundigen willen samenwerken? 2. Om dit doel te kunnen bereiken: Wat voor taken dient/dienen de ervaringsdeskundige(n) uit te voeren en welke competenties horen daarbij? 3. Om de samenwerking met ervaringsdeskundigen te doen slagen: Aan welke randvoorwaarden moeten we als gemeente voldoen? Hieronder worden deze drie stappen uitgebreider beschreven. Ze kunnen behulpzaam zijn bij het uitwerken van een plan. Het betreft echter geen blauwdruk, maar is bedoeld ter inspiratie.
C
3.1 Bepaal het gebied en doel van samenwerking met ervaringsdeskundigen
N
De intentie is er. De gemeente wil graag met ervaringsdeskundigen gaan samenwerken bij de aanpak van huiselijk geweld. Vervolgens kunnen de volgende vragen worden gesteld: Vanuit welke behoefte willen we ervaringsdeskundigheid inzetten? Wat willen we bereiken? Op welk gebied willen we met ervaringsdeskundigen samenwerken? Wat is ons doel? En hoe draagt die samenwerking bij aan het bereiken van dat doel?
C
O
Om een antwoord op deze vragen te kunnen formuleren, bekijk het overzicht met de gebieden van samenwerking met ervaringsdeskundigen (paragraaf 2.2). Wanneer je zicht hebt op wat je wilt bereiken, kijk je naar welke rollen of taken voor ervaringsdeskundigen hierbij horen. Denk ook na of de gewenste inzet incidenteel of structureel is. Dat wil zeggen, betreft het een eenmalige inzet, bijvoorbeeld een ervaringsdeskundige een ervaringsverhaal laten delen om urgentie en inzicht te creëren, of wil je structureel aan de slag door bijvoorbeeld een project te financieren waarbij ervaringsdeskundigen in de hulpverlening worden ingezet?
3.2 Bepaal taken en competenties van ervaringsdeskundigen Als inzichtelijk is wat je wil bereiken, bepaal dan: Welke mensen hebben we hiervoor nodig? Wat zijn de taken en verantwoordelijkheden van de ervaringsdeskundige(n) die we hiervoor willen inzetten? Hoe zien we de rolverdeling? En hoe is de verhouding met de overige betrokken professionals of vrijwilligers?
pagina 40 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
Afhankelijk van de rollen, bijbehorende taken en verantwoordelijkheden van ervaringsdeskundigen zijn bepaalde kennis en ervaring nodig. Op basis daarvan kun je kijken welke mensen er nodig zijn. Nog los van rollen en taken, kan de kennis en ervaring als ervaringsdeskundige verschillende dingen inhouden. We geven een aantal aanknopingspunten.
EP
T
De ervaringsdeskundige: * Beschikt over doorleefde ervaring op het gebied van huiselijk geweld en/of kindermishandeling en heeft erop gereflecteerd. * Heeft actueel inzicht in collectieve ervaringskennis op het eigen expertiseveld en kennis van bijvoorbeeld theoretische kennisbronnen, beleidskennis of de inhoud van de meldcode. * Is actief als ervaringsdeskundige of heeft aantoonbaar ervaring in het gebruik van ervaringsdeskundigheid op het gebied van huiselijk geweld en/of kindermishandeling. * Is bij voorkeur aangesloten bij een organisatie van ervaringsdeskundigen, heeft cursussen gevolgd, is bereid deze te volgen of heeft op andere wijze ervaringsdeskundigheid vergaard. * Beschikt over een groot netwerk op basis van ervaringsdeskundigheid.
C
O
N
C
Naast de kennis en ervaring hebben ervaringsdeskundigen vaak ook nog andere competenties nodig, afhankelijk van het gebied/doel waarop met hen wordt samengewerkt. Misschien zoek je iemand die goed kan schrijven of presenteren. Of iemand die goed is in onderzoek of coaching en motiveren. Iemand die goede beleidsanalyses kan maken en kan adviseren. Of iemand die makkelijk een vertrouwensband creëert en een samenwerkingsrelatie opbouwt, etc. Net als bij het werven van elke medewerker is het belangrijk ook hiervoor een goed profiel op te stellen. Neem dat mee in het zoeken naar geschikte ervaringsdeskundigen.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 41 van 60
Afke Jong
EP
T
“Een ervaringsdeskundige krijgt boven tafel waar het echt over gaat”
N
C
Afke Jong is sinds 2019 adviseur bescherming en opvang bij de regio Gooi en Vechtstreek, een regio waarbij acht gemeenten zijn aangesloten. Haar eerste opdracht was een regionaal actieprogramma Geweld hoort nergens thuis opzetten voor deze gemeenten voor de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Ze kan buigen op vele jaren ervaring in de vrouwenopvang en als adviseur bij een zorginstelling. Afke is zelf als ervaringsdeskundige actief om gemeentebeleid beter te laten aansluiten bij de ervaring van ouders met een ondersteuningsvraag in hun zoektocht naar de juiste hulp. Wat zie je als meerwaarde voor gemeenten van de inzet van ervaringsdeskundigen?
C
O
“Zij zorgen voor een scherpere focus binnen gemeentelijke taskforces en werkgroepen die beleid bepalen. In die groepen zitten verschillende partijen, bijvoorbeeld politie, Veilig Thuis, beleidsadviseurs en bestuurders, die elk vanuit hun positie naar huiselijk geweld en kindermishandeling kijken. Maar ze hebben meestal niet het overzicht van de verschillende interventies, een overzicht dat een ervaringsdeskundige wél heeft. Een ervaringsdeskundige bekijkt beleidsdoelstellingen en kan duiden wat werkt en wat niet, krijgt in de werkgroepen boven tafel waar het bij de aanpak echt over zou moeten gaan en wat het gezamenlijke doel is. Ook kan een ervaringsdeskundige in werkgroepen en taskforces een beter gevoel van urgentie overbrengen door vanuit het perspectief van slachtoffers of plegers te spreken. Het blijft niet bij beleidstaal.”
pagina 42 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
Wat zijn randvoorwaarden?
EP
T
“Een ervaringsdeskundige heeft veel in huis: weet wat er leeft, heeft een goede achterban en kan de vertaling maken van het eigen verhaal en de verhalen van anderen naar speerpunten. Om met die speerpunten vervolgens bij te dragen aan beleid of beleid mede te ontwikkelen. Maar dit soort inzet is geen vrijwilligerswerk, er moet een vergoeding tegenover staan. Ervaringsdeskundigen kunnen ook samen met professionals optrekken bij de hulpverlening. Randvoorwaarde is dan dat er een zorgvuldige afstemming is tussen professionals en ervaringsdeskundigen, wat is ieders rol? Verder is continu aandacht en betrokkenheid van bestuurders bij het onderwerp enorm belangrijk.” Welke knelpunten heb je ondervonden?
C
O
N
C
“Toen ik bij de regio Gooi en Vechtstreek begon, was er al een taskforce huiselijk geweld waarin één ervaringsdeskundige zat. Dat was de enige ervaringsdeskundige voor alle acht gemeenten. Te beperkt, en daarom ben ik als eerste begonnen met het opzetten van een klankbordgroep om met meer ervaringsdeskundigen te kunnen samenwerken en als achterban voor elkaar. Zij denken mee over het actieprogramma en nemen deel aan gemeentelijke werkgroepen, bijvoorbeeld op het gebied van sociaal domein en veiligheid. We willen ook onderzoeken of we ervaringsdeskundigen samen kunnen laten optrekken met professionals bij de hulpverlening. Ik heb ondervonden dat het moeilijk is ervaringsdeskundigen te bereiken, ze vervolgens bereid te vinden om in de klankbordgroep plaats te nemen en ze te behouden. Je kunt niet zomaar een oproep doen. Ik heb slachtoffers en plegers van huiselijk geweld en kindermishandeling benaderd via Veilig Thuis. Op een gegeven moment zaten drie mensen in de klankbordgroep. Ik had toen kunnen denken, dit zijn er maar drie, waarom zou ik doorgaan? Naar gemeentelijke inspraakavonden komen tientallen inwoners, en in deze groep zitten maar drie mensen? Ik ben toch doorgegaan en inmiddels zijn zeven mensen aangehaakt, een steviger basis. Je moet er dus veel energie in steken, en geduld en uithoudingsvermogen hebben. Als gemeente moet je daadkrachtig voorwaarts gaan.
Het gaat niet vanzelf. Praten mét mensen in plaats van óver
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 43 van 60
Hoe zou de toekomst eruit moeten zien?
T
mensen is verder een belangrijke waarde in de regio Gooi en Vechtstreek en verankerd in het beleid. Het is belangrijk dat dit handen en voeten krijgt door samen met ervaringsdeskundigen na te denken over de wijze waarop zij ingezet willen worden en waar zij meerwaarde kunnen hebben, zodat hun inzet geborgd wordt. Anders kan het gemakkelijk weer vergeten worden.”
C
EP
“Ik geloof erin dat beleid beter wordt als je het maakt met de mensen over wie het gaat. Maar ook daarbuiten. Zorg wordt ook beter als het aansluit op behoeften in plaats van op wat wij denken dat goed voor iemand is. Er zijn al herstelacademies GGZ voor en door psychisch kwetsbaren. Die zouden er ook moeten zijn voor en door slachtoffers en plegers van huiselijk geweld. Er is behoefte aan de hoop van een ervaringsdeskundige die tegen je zegt ‘je komt er wel uit, kijk maar naar mij’.”
N
TIP: MATE VAN HERSTEL
C
O
Belangrijke voorwaarde is de mate van herstel, óngeacht of iemand bijvoorbeeld tijdens een bijeenkomst iets komt vertellen uit eigen ervaringen of als ervaringsdeskundige cliënten gaat begeleiden. Herstel is anders dan ‘beter worden’. Het gaat erom dat de problemen hanteerbaar zijn, dat er een positieve identiteit is ontwikkeld, dat de regie over het leven is hernomen en dat er weer zinvolle sociaal-maatschappelijke rollen kunnen worden ingenomen. Kortom, dat er balans is gevonden na de ontwrichtende situatie als gevolg van huiselijk geweld en kindermishandeling. Bepaalde ervaringen raakt iemand nooit kwijt, maar het is van belang om met een bepaalde afstand over het eigen levensverhaal te kunnen praten.10 Ervaringsdeskundigen bij wie de ervaring nog te vers is of bij wie er nog te weinig herstel heeft plaatsgevonden, kunnen hiervan zelf veel last krijgen. Dit is niet alleen voor de ervaringsdeskundige schadelijk, maar mogelijk ook voor cliënten en de organisatie.
10 Weerman, 2016, p. 24.
pagina 44 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
3.3 Werving en selectie van ervaringsdeskundigen
T
Je hebt besloten ervaringsdeskundigen in te zetten, maar hoe vind je ze? Wat moet je daarvoor ondernemen? Hoe pak je dat aan? Het is belangrijk om actief naar ervaringsdeskundigen te zoeken die op alle vlakken goed passen bij de taak en organisatie: * Formuleer kort en krachtig doel en verwachtingen. * Stel een taakomschrijving en profiel op. * Zet een vacature of oproep uit passend bij de vorm van samenwerking die is gekozen. * Houd sollicitatiegesprekken of kennismakingsgesprekken.
C
EP
Hoe werf je ervaringsdeskundigen? * Kijk of er organisaties van ervaringsdeskundigen in je regio actief zijn en zet de vraag via hen uit. * Vraag bij organisaties (bijv. vrouwen/mannenopvang, jeugdzorg etc.) in de regio of zij geschikte kandidaten kennen. Vaak zijn er cliëntenraden waarin ervaringsdeskundigen actief zijn. * Een vacature uitzetten, net zoals bij andere functies.
TIP: HOE WERVEN ERVARINGSDESKUNDIGEN KLANTEN?
C
O
N
Als gemeente kun je ook kijken naar de manier waarop ervaringsdeskundigen die al langere tijd actief zijn, zelf klanten bereiken en werven. Dit kan aanknopingspunten bieden voor hoe je zelf ervaringsdeskundigen zoekt. Ervaringsdeskundigen bereiken gemeenten en organisaties via mond-tot-mondreclame, naamsbekendheid, zelf actief benaderen en deskundigheid aanbieden, gevraagd worden (op basis van vertrouwen), sociaal netwerk, actief zoeken naar samenwerking en creatieve uitingen, optredens/deelname bijeenkomst/ congres, media-optredens, sociale media, website en/of nieuwsbrief.
Selectie van ervaringsdeskundigen Door gesprekken kunnen beide partijen bepalen of iemand past bij de functie, rol of taak. Het is belangrijk om tijdens de gesprekken de juiste vragen te stellen. Niet alleen vragen over de geschiktheid voor de rol of taak zijn van belang, maar vooral ook vragen over de ervaringsdeskundigheid en over de voorwaarden die nodig zijn voor een goede samenwerking.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 45 van 60
VOORBEELD WERVING EN ONDERSTEUNING VAN ERVARINGSDESKUNDIGEN
T
Binnen het project De cirkel is rond zijn ervaringsdeskundigen via vacatures geworven. Bij iedere kandidaat wordt gekeken of hij of zij in staat is om te werken met eigen ervaringen ten behoeve van de cliënt. De ervaringsdeskundigen volgen intensieve trainingsdagen on the job, wonen tussentijdse reflectiebijeenkomsten en casusbesprekingen bij en werken samen binnen een team.11
EP
De vragen over ervaringsdeskundigheid kunnen weer de volgende lijn volgen: ervaring p ervaringskennis p ervaringsdeskundigheid p gebied/doel.
C
1. Vragen over ervaring Hier gaat het om de persoonlijke geleefde kennis/ervaring van de ervaringsdeskundige en de zelfkennis die hij of zij heeft opgebouwd door middel van zelfreflectie. * Wat is jouw persoonlijke ervaring met huiselijk geweld en/of kindermishandeling? * Hoe heb je jouw ervaring met huiselijk geweld en/of kindermishandeling onderkend en doorgewerkt? * Hoe heb je jouw eigen gedachten, handelen en gevoelens gerelateerd aan je persoonlijke ervaring leren (h)erkennen? * Wat is de impact van huiselijk geweld en/of kindermishandeling op je leven? * Hoe reflecteer je nu op jouw eigen ervaring?
C
O
N
2. Vragen over ervaringskennis Hier gaat het om de collectieve geleefde kennis/ervaring van de ervaringsdeskundige en de gedeelde kennis en ervaring die hij of zij heeft opgebouwd door persoonlijke ervaringen met huiselijk geweld en kindermishandeling te delen, erop te reflecteren met lotgenoten en door het raadplegen van andere bronnen. * In welke context heb je met lotgenoten ervaringen van huiselijk geweld en kindermishandeling gedeeld, besproken en erop gereflecteerd? * Ben je betrokken (geweest) bij een organisatie op het gebied van ervaringsdeskundigheid huiselijk geweld en kindermishandeling? * Kun je iets vertellen over de bronnen die je hebt geraadpleegd ter bevordering van jouw inhoudsdeskundigheid op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling? 3. Vragen over ervaringsdeskundigheid Hier gaat het om hoe de ervaringsdeskundige zijn of haar ervaringsdeskundigheid inzet en de persoonlijke/collectieve geleefde kennis/ervaring professioneel overdraagt aan anderen.
11 Regio West Brabant (2019).
pagina 46 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
* Hoe heb je jouw ervaringsdeskundigheid vergaard? * Wat voor cursussen/opleidingen heb je gevolgd? * Hoe is ervaringsdeskundigheid gekoppeld aan jouw professie? * In welke context(en) heb je als ervaringsdeskundige gewerkt? * Hoe zorg je ervoor dat je boodschap overkomt? * Wat is je behoefte/ambitie/drijfveer?
EP
T
4. Vragen over gebied/doel Hier gaat het om op welke gebieden de ervaringsdeskundige inzetbaar is en welke doelen hij of zij mee heeft helpen realiseren. * Op welk gebied en met wat voor doel heb je jouw ervaringsdeskundigheid op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling ingezet? * Kun je iets vertellen over deze ervaringen? * Wat denk je te kunnen bijdragen? * Wat zijn belangrijke resultaten?
N
C
In de eerste gesprekken is het ook belangrijk om te vragen aan welke voorwaarden de ervaringsdeskundige behoefte heeft om goed te kunnen functioneren. Vragen die je kunt stellen zijn bijvoorbeeld: * Wat zijn jouw verwachtingen van jouw werk als ervaringsdeskundige? * Wat voor ondersteuning en begeleiding heb je nodig om je werk te kunnen doen? * Heb je behoefte aan supervisie, intervisie en uitwisseling met andere collega’s? * Hoe zou je de samenwerking willen vormgeven?
TIP: BETREK EEN ERVARINGSDESKUNDIGE BIJ DE GESPREKKEN
C
O
Voor het welslagen van het gesprek kun je een ervaringsdeskundige vragen of hij of zij bij het gesprek wil zitten en helpen bij de selectie. Ervaringsdeskundigen kunnen de antwoorden meestal sensitiever wegen en mogelijk ook van grote betekenis zijn bij een zorgvuldige afronding van het gesprek. Als wordt besloten een kandidaat niet aan te nemen, kan de ervaringsdeskundige op basis van het eigen netwerk de kandidaat op andere (sollicitatie) mogelijkheden wijzen, ondersteuning bieden of aangeven waar verder aan de ervaringsdeskundigheid gebouwd kan worden.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 47 van 60
Hameeda Lakho
EP
T
“Ik fungeer als stem voor velen en kan het verschil maken”
C
“Die ene vraag van de bedrijfsarts hakte erin: ‘Je moeder helpt je thuis toch met de baby?’ 27 jaar had ik mijn verleden angstvallig verborgen gehouden. Door deze vraag kwamen flarden van mijn levensverhaal in alle heftigheid naar boven, zoals mijn moeder die ik dood waande en mijn kindertijd met ernstig fysiek en psychisch geweld door mijn vader en Nederlandse stiefmoeder. Een jeugd vol manipulatie, leugens en bedrog. Ik was een gebroken kind met een laag zelfbeeld en weinig zelfvertrouwen. Wat me overeind hield, was mijn innerlijke kracht waardoor ik me niet helemaal kapot liet maken.
C
O
N
Mijn moederschap zette van alles in gang. Ik had geen voorbeeld en ging me steeds meer verdiepen in huiselijk geweld en kindermishandeling. Door de onvoorwaardelijke liefde voor mijn kind, liefde die ik zelf nooit had gekregen, besefte ik de noodzaak voor het delen van mijn verhaal. Schrijven dwong me met afstand naar mezelf te kijken en de cirkel te doorbreken. Mijn eerste boek Verborgen Tralies in 2000 werd een bestseller met 250.000 verkochte exemplaren in Nederland en acht vertalingen in het buitenland. Lezingen en presentaties volgden. Het innerlijke proces en de persoonlijke groei die ik doormaakte, wilde ik ten dienste stellen van het grote geheel. Ik richtte de Academie voor Herstel en Ervaringsdeskundigheid op, om het grote taboe te doorbreken en bijzondere projecten te initiëren om het verschil te kunnen maken.
pagina 48 van 60
Ik heb geleerd dat het juist helpend is te benoemen wat er is gebeurd, in plaats van het te negeren of er niet over te praten. Velen durven dit niet of weten niet hoe, maar maken daarmee niet alleen het huiselijk geweld onzichtbaar, maar ook het slachtoffer ervan.
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
N
C
EP
T
Mijn kracht als ervaringsdeskundige is dat ik boven mijn verhaal uitgestegen ben. Ik fungeer als stem voor velen. Wat zo donker, intens en allesoverheersend was, heb ik omgezet in licht. Slachtoffers van huiselijk geweld kennen de betekenis van het opnieuw leren opbouwen van je bestaan; als je als persoon zozeer bent beschadigd dat er niets meer van je over is. Ik ben daar zelf geweest. Daardoor kan ik kennis voelbaar maken en verbinding leggen met anderen. Ik zet mijn ervaringen professioneel in, kwaliteit en reflectie staan bovenaan. Ik ontwikkel methodieken, begeleid lotgenotengroepen, geef gastlessen, workshops en lezingen, organiseer congressen en themabijeenkomsten waarop ik hulpverleners, beleidsmedewerkers, slachtoffers en wetenschappers verbind en inspireer. Als ervaringsdeskundige kan ik mensen inzichten geven, in hun persoonlijke leven en werk. Op alle niveaus praat ik mee en voer ik projecten uit voor de overheid, gemeenten, zorg en veiligheid en de welzijns- en onderwijssector. Ik ben een schakel in de ketting en kan het verschil maken.”
Hameeda Lakho is expert en inhoudsdeskundige op het terrein van
C
O
geweld in afhankelijkheidsrelaties en de langetermijngevolgen van kindermishandeling. Vanaf 2005 heeft ze met haar eigen bedrijf Hameeda Lakho Training, Coaching en Advies haar expertise toepasbaar gemaakt voor lotgenoten, professionals en organisaties. Ze is auteur van vier taboedoorbrekende autobiografische romans over (de gevolgen van) kindermishandeling en huiselijk geweld en initiatiefnemer van de Academie voor Herstel en Ervaringsdeskundigheid, voorheen Stichting Geheim Geweld. Voor haar werk werd Hameeda Lakho onderscheiden als Ridder in de Orde van Oranje Nassau. www.hameedalakho.nl www.herstel-ervaringsdeskundigheid.nl
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 49 van 60
3.4 Randvoorwaarden voor succes Samenwerken met ervaringsdeskundigen betekent ook dat binnen de gemeente en/of uitvoerende organisatie de juiste randvoorwaarden worden gecreëerd, zodat ervaringsdeskundigen hun werk goed kunnen doen. Vragen die belangrijk zijn: Wie is de contactpersoon van de ervaringsdeskundige(n)? Waaruit wordt de ervaringsdeskundige(n) betaald? Hoe zie je het effect van de inzet van de ervaringsdeskundigheid op de langere termijn?
T
De ervaring leert dat zorgvuldige begeleiding van ervaringsdeskundigen cruciaal is, zodat zij zich gehoord en gewaardeerd voelen en de inzet (ook voor hen merkbaar) ertoe doet. We zetten een aantal randvoorwaarden, aanbevelingen en tips op een rij.
N
C
EP
Op het niveau van organisatie * Zorg voor een breed draagvlak binnen de (gemeentelijke) organisatie, het liefst op alle niveaus: bestuur, management, professionals. Bereid medewerkers bijvoorbeeld voor door middel van voorlichting. Besteed aandacht aan mogelijke weerstand. Door het gesprek te voeren over mogelijke bezwaren en vooroordelen, ontstaat er vaak ruimte. * Houd het behapbaar; begin klein en bouw eventueel later uit. * Informeer en enthousiasmeer betrokkenen over wat een ervaringsdeskundige voor hen kan betekenen en wat hij of zij wel en niet doet. * Neem het onderwerp huiselijk geweld en kindermishandeling serieus, onderken het en durf het bespreekbaar te maken. Houd rekening met de bijbehorende taboes en stigma’s. Zorg dat er een veilige werksfeer is waarin er van elkaar geleerd kan worden. * Zorg ervoor dat de ervaringsdeskundigen onafhankelijk blijven en zo hun eigen visie kunnen blijven uitdragen.
C
O
Op het niveau van uitvoering en samenwerking * Bespreek vanaf de start duidelijk welke rol ervaringsdeskundigheid in een traject krijgt en wat er van ervaringsdeskundigen en van gemeente en/of uitvoerende ketenorganisatie wordt verwacht. * Bespreek de rol en taken met de ervaringsdeskundige en benoem de mogelijkheden en grenzen van beide kanten. Leg dit ook vast. * Informeer de ervaringsdeskundigen voldoende, tijdig en geef duidelijke informatie. Blijf met elkaar in gesprek. Koppel terug wat er met de inbreng is gedaan, ook als iets niet haalbaar wordt geacht. * Neem de rol van de ervaringsdeskundige serieus, behandel deze als een professional.
pagina 50 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
T
Kijk op basis van de taken en verantwoordelijkheden van de ervaringsdeskundige naar een passende financiële waardering. Het is uiteraard een verschil of iemand een lezing komt geven of wanneer ervaringsdeskundigen structureel in de hulpverlening worden ingezet. Kijk, als iemand structureel in de organisatie wordt ingezet, naar de mogelijkheid om iemand een passend contract of dienstverband aan te bieden. * Zorg voor passende scholing, training en begeleiding van ervaringsdeskundigen. Denk bij begeleiding aan een mentor en intervisie met collega’s of en/of andere ervaringsdeskundigen. * Zorg voor een sfeer waarin ervaringsdeskundigen worden gerespecteerd, waar in verbinding met elkaar wordt gewerkt en waarbij zorgvuldig wordt gecommuniceerd.
C
O
N
C
EP
Monitor en evalueer * Kijk kritisch naar welke verwachtingen de gemeente en/of uitvoerende organisatie en de ervaringsdeskundigen van elkaar hebben, stel gezamenlijke doelen en stel deze bij als dit nodig is. * Neem de ruimte voor reflectie en evaluatie van de verschillende processen door een vast contactpersoon aan te stellen die dit proces begeleidt en in de gaten houdt. Bij voorkeur een contactpersoon gespecialiseerd in het onderwerp huiselijk geweld en kindermishandeling, bijvoorbeeld een beleidsmedewerker huiselijk geweld en/of kindermishandeling of, op regionaal niveau, een projectleider Geweld hoort nergens thuis. * Maak vooraf afspraken over monitoring en evaluatie en reserveer voldoende tijd voor feedback en reflectie. * Maak succeservaringen zichtbaar om iedereen (blijvend) te enthousiasmeren en mee te nemen in de beweging. Blijf successen benoemen en betrek betrokkenen in het communiceren over de successen.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 51 van 60
C
O
N
C
EP
T
Structurele inbedding Wanneer je de pilotfase voorbij bent en je ervaringsdeskundigheid structureel wilt inzetten op meerdere terreinen, denk dan aan het volgende: * Het is van belang dat er draagvlak is op alle niveaus: bestuur, management, professionals. Uitgangspunt moet dan zijn dat ervaringsdeskundigheid een bron van gelijkwaardige kennis en een professie is. * Neem bij voorkeur de inzet van ervaringsdeskundigen op in de missie en werk de inzet van ervaringsdeskundigen uit in concreet beleid. * Borg continuïteit, leren en verbeteren. Bijvoorbeeld door: – Nieuwe medewerkers voor te lichten over hoe ervaringsdeskundigheid in de organisatie een plek heeft. – Ook aan medewerkers te denken die zelf ervaringskennis hebben. In (bijna) elke organisatie werken mensen die huiselijk geweld en/of kindermishandeling hebben meegemaakt. Besteed hier aandacht aan in de organisatie, bijvoorbeeld in het jaargesprek of het verzuimbeleid. Mogelijk dat er ook mensen in de organisatie zijn die hun ervaring willen inzetten of dat al doen. – Cyclisch te leren en verbeteren: analyseer gezamenlijk situaties waarvan geleerd kan worden en welke belemmerende factoren aangepakt kunnen worden.
pagina 52 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
VOORBEELD: UITDAGINGEN
EP
T
Ervaringsdeskundigen en professionals lopen soms tegen dilemma’s aan. De ene keer is er een spanningsveld bij de legitimering van de ervaringsdeskundige als ‘andere’ professional. De andere keer speelt beeldvorming, door verschillende opvattingen, interpretaties en stigma’s, waardoor stereotyperingen, onduidelijkheden en verwarring kunnen optreden over de positie van ervaringsdeskundigen én die van de professionals. Het gaat ook om (nog) niet elkaars taal spreken of kunnen verstaan. Soms schuurt het op wederzijdse beeldvorming over de eigen rol ean die van de ander. Samenwerking vraagt een cultuuromslag, een kanteling in de basishouding (van sterk naar meer kwetsbaar). Dat kost tijd en vraagt inspanning van iedereen. Ook van de professional om de kracht en meerwaarde van ervaringsdeskundigheid in het dagelijks werk te ontdekken.
3.5 Extra tips, informatie en contactpersonen
C
O
N
C
* Ga eens in gesprek met gemeenten en professionals die al werken met ervaringsdeskundigen! Zij denken graag met je mee over de waarde van de inzet in jouw regio, en de implementatie hiervan. * Wil je iemand spreken van het landelijke actieprogramma Geweld hoort nergens thuis, stuur dan een e-mail naar info@geweldnergensthuis.nl.12 * Wil je werken met ervaringsdeskundigen aangesloten bij de Spiegelgroep Ervaringsdeskundigheid GHNT? Ga naar de website van de VNG voor hun achtergrond, specialisatie, regio en contactgegevens: www.vng.nl/artikelen/ spiegelgroep-ervaringsdeskundigen. * Movisie en NJi hebben een overzicht gemaakt van ervaringsdeskundigheid landelijk/regionaal. Vanwege de gevoeligheid van de informatie, beschikken alleen regionale projectleiders GHNT over dit overzicht. Via de regionale projectleiders kun je informatie over de concrete inzet van ervaringsdeskundigheid opvragen. * Neem contact op met lotgenotenorganisaties/zelfhulporganisaties op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling. Zij kunnen informatie geven over de inzet van ervaringsdeskundigen en waar deze te vinden zijn.
12 GHNT loopt t/m 2021.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 53 van 60
Annette Kellenaers en Marie-Louise Goossens
EP
T
“Succes als partijen openstaan voor nieuw soort hulpverlening”
C
Annette Kellenaers en Marie-Louise Goossens trekken samen op om ook in gemeenten in Zuidoost-Brabant ervaringsdeskundigheid op de kaart te zetten bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Annette Kellenaers is Regionaal Projectleider Aanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling in Zuidoost-Brabant en Marie-Louise Goossens is gezins- en jongerencoach bij de gemeente Helmond, medewerker bij de Brabantse welzijnsorganisatie Levgroep en ervaringsdeskundige huiselijk geweld bij tienermoeders. Een dubbelinterview. In welk stadium zijn jullie nu?
C
O
N
Annette Kellenaers: “In het prille beginstadium. Ik ben bezig met een basisdocument voor de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling voor mijn regio die uit 21 gemeenten bestaat, met Eindhoven en Helmond als de grootste. Er moet een plan komen dat op de praktijk is gebaseerd en ik put graag uit de kennis en ervaring van niet alleen professionals, maar ook van ervaringsdeskundigen. Ik ben bezig met een inventarisatie waaraan precies behoefte is in de gemeenten van mijn regio bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling en wat de inzet van ervaringsdeskundigen daarin kan betekenen. We zien volop kansen, maar lopen ook tegen vragen aan. Welke vaardigheden moet een ervaringsdeskundige hebben? Hoe staat het met de financiële kant? Wat kunnen andere organisaties en landelijke programma’s die met ervaringsdeskundigen werken ons leren? In deze fase zitten we nu. Ik kom uit de gezondheidszorg en ben erg gecharmeerd van de inzet van ervaringsdeskundigheid. Het lukt ervaringsdeskundigen om hun verleden om te zetten in iets heel krachtigs, zoals ze zich in andere velden als GGZ en verslaving al hebben bewezen.”
pagina 54 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
EP
T
Marie-Louise Goossens: “In 2019 organiseerde Annette een bijeenkomst met en voor beleidsmakers, bestuurders en professionals huiselijk geweld en kindermishandeling uit de regio waar ik aanwezig was. Op de vraag welke professionals zelf ervaring hadden met dit onderwerp, bleek dat 10% te zijn. Ook ik, want als tienermoeder heb ik lange tijd te maken gehad met fysiek en psychisch huiselijk geweld. Met de jaren heb ik me geschoold als ervaringsdeskundige en draag ik vanuit die rol bij aan trainingen voor medewerkers van Veilig Thuis.” Wat is de meerwaarde van ervaringsdeskundigheid?
C
O
N
C
Annette Kellenaers: “In het algemeen voelen ervaringsdeskundigen cliënten vollediger aan dan hulpverleners. Er is sneller vertrouwen. Wij verwachten dat ervaringsdeskundigen in de gemeenten verschillende rollen kunnen vervullen, iedere ervaringsdeskundige vanuit zijn eigen kwaliteit. Denk aan deskundigheidsbevordering van professionals in de uitvoering. Of een adviserende rol, de rol van voorlichter op scholen of in de gemeenteraad, een inspirator, coach of mede-ontwikkelaar van beleid vanuit het perspectief van slachtoffer of pleger. Ik weet dat wethouders graag gevoed worden met wat er speelt in hun gemeente. Een ervaringsdeskundige kan verwoorden wat het betekent, men beseft dan dat het ook in hun gemeente speelt, ook al zien ze het niet. Er ontstaat zo een besef van urgentie.” Marie-Louise Goossens: “Een cliënt kan zijn verhaal doen tegenover iemand die hem of haar begrijpt. De cliënt voelt zich gezien en gehoord en ziet iemand voor zich die het bewijs is dat je uit je situatie kunt komen. Als ik mijn helicopterview deel met beleidsmakers of professionals, merk ik vaak dat het een eyeopener voor ze is. Ze hadden er nog niet zo over nagedacht. Of beseffen dan pas wat interventies met een slachtoffer kunnen doen.” Annette Kellenaers: “Cliënt en ervaringsdeskundige spreken dezelfde taal. Daardoor kan een ervaringsdeskundige een brug slaan tussen professional en cliënt.
Ervaringsdeskundigen begrijpen de wederzijdse afhankelijkheid tussen slachtoffer en pleger, kunnen beter aanvoelen wat het vraagt van een cliënt. Ze herkennen ook sneller signalen en kunnen die benoemen, waardoor de doorlooptijd naar herstel korter kan zijn.”
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 55 van 60
Wat zijn randvoorwaarden?
N
C
EP
T
Annette Kellenaers: “Ervaringsdeskundigheid is een aanvulling op hulpverlening, geen vervanging of bedreiging. De inzet moet aansluiten op wat er in de gemeenten al aan hulpverlening is. Verder moet er ruimte zijn om te pionieren en verbinden. Het wordt pas een succes als alle partijen openstaan voor een nieuw soort hulpverlening. Ook moet je zorgen dat de ervaringsdeskundigen een goede training krijgen. In mijn regio is het nog een onontgonnen terrein als het gaat om de inzet van ervaringsdeskundigheid bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Alle betrokken partijen moeten met elkaar een richting kiezen. Een richting kiezen betekent openstaan voor de nieuwe vorm van hulpverlening. Samen deze keuze bewust maken en daar ook voor gaan. Je neus durven stoten en ervaren waarin zij aanvullend op elkaar zijn in de hulpverlening of bij het ontwikkelen van beleid. Dit vraagt van zowel de ervaringsdeskundigen als de professionals en beleidsmakers nieuwsgierigheid, denken in kansen en mogelijkheden en sterk zijn in reflectie. Inzet van ervaringsdeskundigheid dient dan ook gehonoreerd te worden. We zullen daarin de trajecten van de andere velden in de gezondheidszorg meenemen.” Wat kunnen knelpunten zijn?
C
O
Marie-Louise Goossens: “Ervaringsdeskundigheid is hot, maar tegelijkertijd roept het soms ook weerstand op bij professionals om de samenwerking aan te gaan. Ik ben zelf hulpverlener in de gemeente Helmond en heb collega’s die echt goed werk verrichten. Wat zij doen is heel waardevol, maar vanuit mijn specifieke ervaringskennis zie ik dat ze regelmatig uitgaan van aannames, omdat ze zelf de situatie niet doorleefd hebben. Hier moeten we voorzichtig mee zijn. Kloppen die aannames wel? Dat is niet altijd zo. Verder krijg ik reacties als, leuk, maar wat levert het op? Wat maakt het verschil? Dat moet je goed kunnen uitleggen. Bijvoorbeeld omdat een cliënt zich begrepen en erkend voelt door een ervaringsdeskundige en daardoor de kans groter is dat de cliënt intrinsieke motivatie opbouwt om krachtiger uit een trauma komen.
pagina 56 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
EP
T
Mensen die in aanraking komen met een ervaringsdeskundige gaan anders om met herstel. Waar hulpverlening goed is om mensen te helpen met de problemen die op dat moment het meest spelen, veroorzaakt een ervaringsdeskundige een andere beweging. In plaats van het samen, hulpverlener en cliënt, opruimen van de puinhoop, ervaart een cliënt met alle zintuigen de mogelijkheid en het bewijs tot herstel. Het is een wake-up call voor cliënten. Dat maakt dat de combinatie van hulpverlening met ervaringsdeskundigen zo effectief zal zijn. Door oog te hebben voor de ervaringsdeskundige als werker en die in te zetten op diens kwaliteiten, zorg je dat professionaliteit gewaarborgd blijft. Als daarnaast de positie in een team met andere professionals voor iedereen helder is, kan de ervaringsdeskundige ook daadwerkelijk een professionele bijdrage leveren aan het team.”
C
O
N
C
Annette Kellenaers: “In de andere velden van de gezondheidszorg, denk aan GGZ en verslavingszorg, heeft het 10 jaar geduurd voordat zij een gedegen werkwijze met inzet van de ervaringsdeskundigen ontwikkeld hadden. We willen dat wel wat sneller doen en leunen daarin graag op de best practices van de anderen.”
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 57 van 60
4
Bronnen en meer achtergrondinformatie
T
Alink, L., Prevoo, M., Berkel, S. van, Linting, M., Klein Velderman, M. en Pannebakker, F. (2018) NPM 2017. Nationale prevalentiestudie mishandeling van kinderen en jeugdigen. Leiden: University, Institute of Education an Child Studies/TNO Child Health.
EP
Bernard van Leer Foundation, Catherine Keyl Producties en Academie voor Herstel en Ervaringsdeskundigheid (2011). Voorlichtingsfilm: Geheim Geweld en nu…?, Den Haag. Bommel, D. van, Dam, M. van, Dijkhuizen, D, Hoekstra, N, Lakho, H, Mobach, C, Troost, S. (2019). Naar de menselijke maat. De waarde van ervaringsdeskundigheid in organisaties.
C
Boom, A. ten en Wittebrood, K. (2019). De prevalentie van huiselijk geweld en kindermishandeling in Nederland (Cahier 2019-01). Den Haag: WODC.
N
Boevink, W. (2017). HEE! Over Herstel, Empowerment en Ervaringsdeskundigheid in de psychiatrie (Proefschrift). Utrecht: Trimbos Instituut. Cadat Lampe, M., Lucassen, A., Nourozi, S., & Sok, K. (2018). Ervaringskennis in beleid: Zo benut u optimaal ervaringskennis en -deskundigheid [Handreiking]. Utrecht: Movisie.
O
Eijkeren, L. van, Downes, R., en Veenstra, R. (2018). Slachtofferschap en huiselijk geweld: prevalentieonderzoek naar de aard, omvang, relaties en gevolgen van schachtoffer- en plegerschap. Den Haag: WODC. Flinke Jongen ft. Mexxi. (2017, 21 juni). Beschadigd [Videobestand]
C
Haaster, H., & Koster-Deese, Y. (red.) (2005). Ervaren en weten. Essays over de relatie tussen ervaringskennis en onderzoek. Utrecht: Jan van Arkel. Herman, J. (2010). Trauma en herstel: De gevolgen van geweld – van mishandeling thuis tot politiek geweld (13e druk). Amsterdam: Wereldbibliotheek. Lakho, H. (2000). Verborgen Tralies. Amsterdam: Ambo Anthos Uitgevers. Lakho, H. (2005). Geheim Geweld Amsterdam: Ambo Anthos Uitgevers.
pagina 58 van 60
*
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
Lakho, H. (2016). Help Jezelf: Het geheim van innerlijke moed en veerkracht. Amsterdam: Ambo Anthos Uitgevers. Mens-Verhulst, J., & Waaldijk, B. (2008). Vrouwenhulpverlening 1975-2000: Beweging in en rond de gezondheidszorg. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum.
T
Ministerie van Justitie en Veiligheid, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Vereniging Nederlandse Gemeenten (2018). Geweld hoort nergens thuis: Aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling [Beleidsnota].
EP
Regio West Brabant (2019). Kennisdossier: Inzet ervaringsdeskundigen, Geweld hoort nergens thuis.
Rijkers, A. & Jongeneel, M. (2020). Ervaring met ervaring’. De inzet van ervaringsdeskundigen binnen huiselijk-geweldsituaties geëvalueerd. 2018-2019. GGD West-Brabant. Römkens, R., Van den Brink, A. & De Jong, T. (2018). Welk geweld telt? Opvattingen en denkbeelden van Nederlanders over partnergeweld. Amsterdam: Atria / Blijf Groep.
C
Van Bergen, A-M., Poll, A., Van der Werf, M., & Willemsen, E. (2015). Ervaringsdeskundigheid in de wijk. Hoe organiseer je het? [Handreiking]. Utrecht: Movisie.
N
Van Deth, A., Beltman, H., & Poll, A. (2012). Aan het woord: Portretten van ervaringsdeskundigen. Utrecht: Movisie. Van der Maten, Jeannette (red.) (2020). Projectgroep Regiovisie Aanpak huiselijk geweld 2020 t/m 2023, Regiovisie. Samen tegen huiselijk geweld.
O
Van Erp, N., Knispel, A., & Van Bakel, M. (2019). Empowerment en inzet ervaringsdeskundigheid in sociale wijkteams [Handreiking]. Utrecht: Trimbos-instituut. Van Hoorn, E., Keuzenkamp, S., Van der Meulen, M. (2020). Ervaringswerk in het sociaal domein. Utrecht: Movisie
C
Vereniging tegen Seksuele Kindermishandeling. (2012). De kracht van spreken: Dertig levensverhalen over seksuele kindermishandeling. Leeuwarden: Elikser. Vogtländer & Van Arum (2016). Eerst samenwerken voor veiligheid, dan samenwerken voor risicogestuurde zorg. GGD GHOR Nederland. Stichting Civil Care. Weerman, A. (2016). Ervaringsdeskundige zorg- en dienstverleners. Stigma, verslaving & existentiële transformatie (proefschrift). Delft: Eburon.
Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten
*
pagina 59 van 60
T EP C N O
C Movisie * Postbus 19129 * 3501 DC Utrecht * T 030 789 20 00 * www.movisie.nl * info@movisie.nl