Handreiking voor gemeenten Samen deskundig.pdf

T

Samen Deskundig Ervaringsdeskundigheid bij de aanpak van

EP

huiselijk geweld en kindermishandeling

C

O

N

C

Handreiking voor gemeenten

EP

T

Over deze handreiking Deze handreiking is tot stand gekomen op basis van bestaande kennis (wetenschap en praktijk) en in co-creatie met de leden van de Spiegelgroep Ervaringsdeskundigheid1, Wietske Dijkstra (projectleider Geweld hoort nergens thuis (GHNT)) en Caroline Mobach (regionaal projectleider GHNT). Uitkomsten van bijeenkomsten op 26 november 2019 en 5 maart 2020, georganiseerd in het kader van het landelijke actieprogramma Geweld hoort nergens thuis, zijn erin verwerkt. Mensen met ervaringsdeskundigheid op het gebied van huiselijk geweld en/of kindermishandeling, contactambtenaren en regionaal projectleiders onderzochten samen hoe ‘van denken naar doen’ te komen bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Uitgangspunt is dat gemeenten en ervaringsdeskundigen van elkaar kunnen leren en elkaar kunnen versterken. Tot slot is ook de feedback van meelezers uit gemeenten opgenomen. We danken iedereen voor hun belangrijke bijdrage! Deze pilotversie van de handreiking wordt in 2020 gebruikt om in drie pilotregio’s de samenwerking met ervaringsdeskundigen te beproeven en verder te ontwikkelen. Aan de hand van de bevindingen van deze pilots zullen Movisie, Nederlands Jeugdinstituut (NJi) en de Spiegelgroep de handreiking – waar nodig – verrijken, verfijnen en aanpassen.

O

N

C

Colofon Auteur(s): Oka Storms, Mirjam Andries, Kristin Janssens (Movisie) In co-creatie met de leden van de Spiegelgroep Ervaringsdeskundigheid Geweld hoort nergens thuis: Annemoon van Noorden, Danny Dijkhuizen, Hameeda Lakho, Janine Klungel, Kim van Laar, Mohini Awadhpersad, René Haring en Susanne Slikkerveer en de meelezers: Christel Bottema (NJi), Wietske Dijkstra en Gerrianne Rozema (programmateam GHNT), Caroline Mobach (regionaal projectleider GHNT) Eindredactie: Aafke Jochems Illustraties: Geert Gratema Juli 2020 © Movisie

C

Deze handreiking (pilotversie) is tot stand gekomen met subsidie van het ministerie van VWS.

1 De spiegelgroep ervaringsdeskundigen bestaat uit acht ervaringsdeskundigen en heeft als doel om collectief, vanuit ervaringskennis een bijdrage te leveren aan de realisatie van de ambities van de landelijke en regionale ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van het programma GHNT. Dat doen ze o.a. door gevraagd en ongevraagd het kernteam, de stuurgroep, het programmateam, en/of de onderzoekscommissie te adviseren.

Inhoudsopgave 4

1 Belang van ervaringsdeskundigheid 1.1 De impact van huiselijk geweld en kindermishandeling 1.2 De meerwaarde van ervaringsdeskundigheid 1.3 De taakstelling en rol van gemeenten

6 6 10 14

EP

T

Deze handreiking

19 19 20

3 Concreet aan de slag 3.1 Bepaal het gebied en doel van samenwerking met ervaringsdeskundigen 3.2 Bepaal taken en competenties van ervaringsdeskundigen 3.3 Werving en selectie van ervaringsdeskundigen 3.4 Randvoorwaarden voor succes 3.5 Extra tips, informatie en contactpersonen

40 40 40 45 50 53

4 Bronnen en meer achtergrondinformatie

58

C

O

N

C

2 Vormgeven van samenwerking met ervaringsdeskundigen 2.1 Wat is ervaringsdeskundigheid? 2.2 Op welke gebieden samenwerken met ervaringsdeskundigen?

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 3 van 60

Deze handreiking

EP

T

Voor je ligt een handreiking die de samenwerking tussen gemeenten en ervaringsdeskundigen van huiselijk geweld en/of kindermishandeling bespreekt en belicht. Verschillende gemeenten schatten de inzet van ervaringsdeskundigen al op waarde, maar zijn soms nog zoekende hoe dit vorm te geven, zeker bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Het blijkt vaak nog een onontgonnen terrein. Gemeenten weten niet altijd hoe de samenwerking aan te gaan en waar ze ervaringsdeskundigheid kunnen vinden. Deze handreiking biedt hiertoe een eerste aanzet. Het laat de mogelijkheden voor samenwerking tussen gemeenten en ervaringsdeskundigen zien, en geeft je achtergrondinformatie over de specifieke elementen die kenmerkend zijn voor huiselijk geweld en kindermishandeling zoals afhankelijkheid, ongelijke machtsverhoudingen, schaamte en geheimhouding. Ook komen randvoorwaarden voor succes aan bod en helpen we je om concreet aan de slag te gaan.

N

C

Het doel van deze handreiking is tweeledig: * Gemeenten enthousiast maken en inspireren om (vaker) samen te werken met ervaringsdeskundigen bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling en organisaties in hun gemeente/regio stimuleren om ervaringsdeskundigen in te zetten in de uitvoering. * Gemeenten concrete handvatten bieden voor het vormgeven van deze samenwerking.

C

O

Met deze handreiking willen we je inspireren om ervaringsdeskundigen ook in jouw gemeente in te zetten bij een effectieve aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Hun meerwaarde blijft vaak onderbelicht of is zelfs onbekend, terwijl ze op diverse plekken al veel betekenen. Ervaringsdeskundigen dragen bij aan de kwaliteit van hulpverlening, weten wat slachtoffers en plegers nodig hebben en kunnen samen met gemeenten de aanpak vormgeven en verbeteren. Sommigen hebben zich verdiept in het perspectief van bestuurders, beleidsmakers en professionals, zodat zij ook een brugfunctie hebben voor ontwikkeling en verbetering van beleid. Zij zijn in staat verbindingen te leggen waar deze regulier niet altijd bereikt kunnen worden.

Ter inspiratie zetten pioniers binnen gemeenten in deze handreiking uiteen hoe waardevol zij de inzet van ervaringsdeskundigen al hebben ervaren bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Ervaringsdeskundigen uit de Spiegelgroep zijn geïnterviewd over hun werkervaring bij hulpverlening, beleid en onderzoek. In hun interviews lees je mooie voorbeelden van hun inzet, vaak eyeopeners voor beleidsmakers, bestuurders en professionals.

pagina 4 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

C

O

N

C

EP

T

In deze handleiding gaan we in op: * Deel 1. Het belang van samenwerken met ervaringsdeskundigen bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. * Deel 2. Het inhoudelijke proces van hoe je de samenwerking met ervaringsdeskundigen vorm kunt geven. * Deel 3. Hoe je hier als gemeente concreet mee aan de slag kunt gaan en wat er nodig is om de inzet van ervaringsdeskundigheid betekenisvol te laten zijn, de randvoorwaarden voor succes.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 5 van 60

Belang van ervaringsdeskundigheid

T

1.1 De impact van huiselijk geweld en kindermishandeling

EP

Huiselijk geweld en kindermishandeling zijn diepgewortelde problemen in onze samenleving. Het komt in alle lagen van de maatschappij voor. Het zijn de omvangrijkste geweldsvormen in onze samenleving die een verstrekkende impact hebben op het leven van ieder die ermee te maken heeft; slachtoffers, plegers en andere betrokkenen.

C

Jaarlijks zijn zo’n 200.000 volwassenen en 119.000 kinderen slachtoffer van huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Er vallen gemiddeld in Nederland ieder jaar ruim vijftig doden, volwassenen en kinderen. 51% van de vrouwen die zijn omgebracht, wordt gedood door hun (ex-)partner.2 Deze cijfers zijn al jaren hoog. Ondanks de inzet van velen lukt het niet de cijfers te laten dalen. De impact van huiselijk geweld en kindermishandeling is enorm.

N

JAARLIJKS ZIJN ZO’N 200.000 VOLWASSENEN EN 119.000 KINDEREN SLACHTOFFER VAN HUISELIJK GEWELD EN/OF KINDERMISHANDELING

C

O

Afhankelijkheid en ongelijke machtsverhoudingen Huiselijk geweld en kindermishandeling vinden in de huiselijke kring plaats en wordt door iemand uit de privékring van het slachtoffer gepleegd. Dit kan zijn: partner of expartner, ouder of verzorger, vriend(in), gezins- en familielid en huisvriend(in). Het woord ‘huiselijk’ verwijst dus niet naar de plaats van het geweld – dat kan zowel binnenshuis als buitenshuis – maar naar de relatie tussen pleger en slachtoffer. Het geweld kan fysiek, seksueel en/of psychisch van aard zijn. Er is altijd sprake van een afhankelijkheidsrelatie. Het basisvertrouwen wordt aangetast en het zelfgevoel tenietgedaan. Bij huiselijk geweld en kindermishandeling gaat het vrijwel altijd om ongelijke machtsverhoudingen. Slachtoffers en plegers beschikken vaak over onvoldoende mogelijkheden om deze te doorbreken.

2 Van der Maten (red.), 2020, p. 9.

pagina 6 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

T

Geheimhouding en isolement Als er sprake is van huiselijk geweld en/of kindermishandeling, blijft dit vaak buiten beeld. Zowel slachtoffers als plegers gebruiken een cover-up. De cover-up functioneert regelmatig zo ‘goed’ dat niemand in de omgeving iets merkt. Bij een oppervlakkige kennismaking lijkt het alsof er weinig of niets aan de hand is. Betrokkenen worden vaak gecontroleerd en regelmatig – onder chantage en/of dwang – een spreekverbod opgelegd. Dikwijls raken slachtoffers en plegers zichzelf kwijt en komen in een sociaal isolement, veelal afgedwongen door de pleger met het oog op geheimhouding. Het isolement draagt eraan bij dat niet over huiselijk geweld en kindermishandeling gesproken kan worden.

C

EP

Gevoelens van schaamte en schuld Naast gevoelens van angst, is er vaak ook sprake van gevoelens van schaamte en/of schuld. Bij schending van de lichamelijke en persoonlijke integriteit ontstaat er een gevoel van controleverlies. Zowel slachtoffer als pleger kunnen hierdoor gevoelens van schaamte hebben, maar ook van schuld. Vaak geven slachtoffers zichzelf de schuld. Slachtoffers gaan zichzelf als slecht beschouwen, zodat ze het vertrouwen in de partner/ouder kunnen behouden. Belangrijk om te realiseren is dat ook deze gevoelens van schuld en/of schaamte ertoe leiden dat slachtoffers regelmatig zwijgen. Het is daarom des te belangrijker dat slachtoffers van huiselijk geweld en kindermishandeling zo spoedig mogelijk worden ‘ontschuldigd’.

O

N

Kloof tussen de publieke en privéwereld Huiselijk geweld en kindermishandeling zijn een groot taboe. Mensen ‘hangen niet graag de vuile was buiten’ en zich ‘bemoeien met de zaken van anderen’ is ook niet makkelijk. Slachtoffers krijgen te maken met ongeloof of ontkenning en krijgen vaak ook nog de schuld (victim blaming). Plegers worden veelal gebrandmerkt en ontvangen weinig tot geen (na)zorg. Omstanders willen het liever niet zien. Door de enorme omvang heeft iedereen er weleens zelf of in de directe omgeving mee te maken (gehad). Maar huiselijk geweld en kindermishandeling worden uit het maatschappelijke bewustzijn verbannen.3

C

Huiselijk geweld en kindermishandeling betreffen regelmatig langdurige situaties van chronisch gevaar, structurele onveiligheid en/of regelmatig doodsangst. De plek waar iemand wordt geacht zich veilig te wanen, is dat niet (geweest). Daarom zijn deze vormen van geweld zo ingrijpend. Het werkt veelal lang in de levensloop van zowel slachtoffers, omstanders en plegers door; vaak nog generaties daarna. Dit alles maakt de impact van huiselijk geweld en kindermishandeling zeer verstrekkend. Dat geweld zich vaak afspeelt in de thuissituatie maakt het extra moeilijk voor mensen – professionals, vrijwilligers én omstanders - om vermoedens van geweld in de privésfeer tijdig te signaleren en bespreekbaar te maken.

3 Herman, 2010, p. 12.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 7 van 60

Susanne Slikkerveer

T

“Wij stijgen boven ons eigen verhaal uit”

C

EP

“Toen op mijn achtste mijn vader ernstig ziek werd, werd mijn onbezorgde jeugd bruut verstoord. Ik was nog een kind maar moest in het huishouden volwaardig meehelpen en kon daardoor geen kind meer zijn; rollen liepen door elkaar heen. Dat alles had later onder meer invloed op welke partners ik koos, geen slimme keuzes. Ik viel voor mannen die me in hun web verstrikten. Ik ging het leven leiden zoals zij wilden dat ik het leidde, terwijl op mijn schouders ook nog eens baan, kinderen en huishouden rustten. Wantrouwen en jaloezie van mijn partner werden steeds erger, tot agressie en doodsbedreigingen aan toe. Op het moment dat ik aangifte bij de politie deed, was dat eigenlijk een vraag om hulp. Ik wilde dat hij geholpen zou worden. Die hulp kwam nooit. Ik liep tegen zoveel muren op en werd van het kastje naar de muur gestuurd.

O

N

Ik voel de drang om problemen met huiselijk geweld en kindermishandeling aan te pakken op een constructieve manier. Ik ben naar een politica van de Tweede Kamer gestapt, naar een wethouder in mijn gemeente. De wethouder zei ‘we praten heel veel over jullie, maar niet met jullie, dus neem graag plaats in de regionale taskforce huiselijk geweld en kindermishandeling’. Eerst op vrijwillige basis, maar inmiddels is het betaald. Wat ook moet, want ik ben een professionele ervaringsdeskundige. Zo heb ik kennis verworven via trainingen, cursussen, webinars en door het doen van vrijwilligerswerk voor organisaties tegen huiselijk geweld en kindermishandeling.

C

Met mijn ervaring en de verhalen van lotgenoten kan ik op inhoud adviseren, beleid mede bepalen en aangeven hoe hulp beter kan, waar hulpvragers tegenaan lopen. Met de jaren heb ik een professionele helicopterview gekregen. Geregeld zijn mijn adviezen eyeopeners.

pagina 8 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

T

C

EP

Zoals voor wethouders die het verband nooit hadden gelegd tussen armoede en huiselijk geweld. Ik doordring gemeenten ervan dat het gezin centraal moet staan. Vaak hoor ik dat de ene afdeling of instantie dit kan en de andere dat, maar elke afdeling of instantie stopt bij de eigen grens. Door mijn rol binnen deze overleggen, komen mijn gesprekspartners tot de conclusie dat ze inderdaad binnen hun eigen kaders denken en het gezin niet altijd centraal stellen. Vervolgens bespreken we wat een gezin nodig heeft, wat het wil en kan, en kijken we breder naar welke onderlinge samenwerkingen in gemeenten of regio’s mogelijk zijn, zelfs tussen afdelingen van dezelfde gemeente. Zo kunnen ze de best mogelijke beslissingen nemen.

O

N

Niet iedereen kan ervaringsdeskundige zijn. Ik ben gescreend en dat is goed. Ervaringsdeskundigen blijven niet hangen in hun eigen verhaal, dat schrikt beleidsmakers alleen maar af. We stijgen er bovenuit, gaan niet in de slachtofferrol zitten en worden niet over-assertief. Ik luister naar anderen, stel mijn mening soms bij. Ik kom met oplossingen en ideeën hoe zaken anders kunnen. Ook wat het oplevert voor gemeenten. Zo kan ik eraan bijdragen om het probleem van huiselijk geweld en kindermishandeling zoveel mogelijk in te dammen.”

Susanne Slikkerveer is eigenaar van 4Happinezz, en vertolkt het verhaal

C

van lotgenoten in beleidsbijeenkomsten in de regio en adviseert onder meer wethouders, burgemeesters, directies van hulpverleningsinstanties en scholen. Daarnaast staat ze cliënten bij, bijvoorbeeld bij gesprekken met hulpverleners.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 9 van 60

1.2 De meerwaarde van ervaringsdeskundigheid Bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling staat veiligheid voorop (zie de visie van de gefaseerde ketenzorg4). Deze taak heeft absolute voorrang. Andere interventies kunnen onmogelijk succes hebben als er geen veiligheid is. Vervolgens moet er voldoende aandacht, tijd en ruimte voor herstel zijn. Zowel bij veiligheid als herstel kunnen ervaringsdeskundigen een betekenisvolle rol spelen.

EP

T

Door huiselijk geweld en kindermishandeling voelen slachtoffers en plegers zich vaak onveilig in hun lichaam en ook in hun relatie tot anderen. Ze hebben het gevoel dat mensen hen kwaad willen doen, zonderen zich van anderen af en nemen hen moeilijk in vertrouwen. Ze voelen zich vaak alleen en eenzaam. Overheidsinstanties en maatschappelijke instellingen – en autoriteiten in het algemeen – bekijken ze met angst en wantrouwen. Ze gaan contact met (hulpverlenende) instellingen liever uit de weg, zijn vaak teleurgesteld in de gehele overheid en hebben geen vertrouwen (meer) in instellingen.

N

C

Van het kastje naar de muur Zodra ze de stap toch wagen, ervaren ze de dienst- en hulpverlening regelmatig als gesloten en versnipperd. Veel slachtoffers en plegers lopen in hun zoektocht naar veiligheid, juridische steun en hulpverlening tegen knelpunten en taboes aan. Ze krijgen het idee dat ze van het kastje naar de muur worden gestuurd. Hierdoor voelen zij zich geregeld niet serieus genomen en onheus bejegend. Ook het idee dat maatschappelijke instanties opnieuw zouden kunnen misleiden of bedriegen levert veel (emotionele) stress op. Van alle kanten wordt aan hen getrokken. Dit maakt dat ze regelmatig op hun hoede en boos zijn. Door de ervaren onveiligheid en het wantrouwen naar overheid en maatschappelijke instellingen, krijgt onder andere de hulpverlening moeilijker toegang tot slachtoffers en/of plegers van huiselijk geweld en kindermishandeling en slaat de hulp veelvuldig ook niet aan.

O

Bestuurders, beleidsmakers en professionals lijken zich niet altijd heel bewust van het inherente machtsverschil tussen overheid en burgers, hulpverleners en cliënten. De beleving van slachtoffers en plegers wordt regelmatig uit het oog verloren. Bewustzijn van dit verschil in macht is juist zo belangrijk, omdat slachtoffers en plegers uit een situatie komen waar machtsmisbruik en machteloosheid een grote rol spelen/hebben gespeeld.

C

Kunnen, kennen en durven Juist ervaringsdeskundigen kunnen een heel belangrijke brugfunctie vervullen. Zij kunnen met hun kennis en ervaring een brug slaan tussen theorie en praktijk, tussen overheid en slachtoffers en plegers. Bijvoorbeeld door professionals een inkijk te geven in de belevingswereld van het slachtoffer of de pleger. Zij zijn degenen die de kloof kunnen overbruggen en dichten, omdat ze van beide werelden kennis hebben. Zij kunnen en

4 Vogtländer & Van Arum, 2016.

pagina 10 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

bieden iets wat anderen niet hebben. Zij zijn toegerust om te letten op de behoeften van alle betrokkenen.

T

Ervaringsdeskundigen kennen huiselijk geweld en/of kindermishandeling van binnenuit. In een sfeer van veiligheid, vertrouwen en compassie bieden zij ruimte voor herstel. Zij durven te praten over, kunnen luisteren naar en geven gehoor aan verhalen over geweldservaringen. Vaak lijkt een half woord voldoende. Slachtoffers en plegers vinden in hun persoonlijke en maatschappelijke omgeving vaak weinig (h)erkenning en steun voor hun situatie. Mede doordat de omgeving moeite heeft te begrijpen wat er bij hen van binnen gebeurt, is er sprake van veel onbegrip. Hierdoor zijn slachtoffers en plegers vaak nog meer geneigd om hun ervaringen verborgen te houden.

C

EP

Ervaringsdeskundigen kunnen zich ook gemakkelijker verplaatsen in de situatie van slachtoffers en plegers. Zij weten dat vertrouwen een zeer gevoelige en geleidelijke ontwikkeling kent en weten daar ook goed mee om te gaan. Het resultaat van interventies hangt evenzeer af van bewuste instemming van slachtoffers en plegers als van de interventies zelf. Van buitenaf opgelegde interventies kunnen mensen die huiselijk geweld en kindermishandeling hebben meegemaakt een gevoel van onmacht geven. Maar als slachtoffers of plegers zeggenschap hebben over de bij hen toegepaste interventies, kan dat gevoel van onmacht minder worden. Ervaringsdeskundigen kunnen hen hierbij bijstaan en motiveren. Zij zijn niet afhankelijk van richtlijnen, protocollen, codes, e.d.

N

Ervaringsdeskundigen durven zelf ook kwetsbaar te zijn en schaamtevolle zaken bespreekbaar te maken. Hierdoor voelen slachtoffers en plegers zich vaak meer gezien en vinden zij (h)erkenning voor hun lijden en problemen. Dit is echt van belang voor het helen en herstel, in een maatschappelijke omgeving waarin sprake is van verdringing en ontkenning.

C

O

De positieve resultaten van de samenwerking met ervaringsdeskundigen zijn ook te danken aan de kracht van verbinding en een gelijkwaardige relatie. Omdat ervaringsdeskundigen soortgelijke situaties hebben meegemaakt, staan ze op gelijke voet met slachtoffers en plegers. Ervaringsdeskundigen zetten in op menselijk een oordeelvrij contact. Zij weten dat de scheidslijnen tussen slachtoffer, pleger en getuige vaak niet een zwart-wit, maar een grijs gebied is.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 11 van 60

Kim van Laar

EP

T

“Professionals zoals politie kunnen veel meer betekenen voor kinderen dan ze denken”

N

C

“Op mijn 17e ging ik op mezelf wonen. Daarmee was mijn verleden van huiselijk geweld, verwaarlozing en seksueel misbruik niet opeens verwerkt. Gespecialiseerde hulp had ik hard nodig, maar ik stond er niet voor open. Ik had mij al die tijd prima gered, had nergens last van. Totdat ik voor het eerst veilig was. Toen pas lukte het niet meer om te kunnen functioneren. Wist ik veel dat ik hulp nodig had? De enige met wie ik nog contact had, was een maatschappelijk werkster. Zij stond voor een dilemma; mij doorsturen naar gespecialiseerde hulp, wetende dat ik die hulp niet zou aannemen en ze me dan kwijt was, of contact met me houden? Steunen of ingrijpen, of allebei? Dit geeft enig idee hoe ingewikkeld het voor hulpverleners is.

C

O

Een trauma blijft altijd bij je, het gaat erom dat je weet hoe ermee om te gaan en wat je valkuilen zijn. Die kennis leerde ik met de jaren. Maar deze kans moet je wel krijgen. Ik ging pedagogiek studeren en werd gevraagd mijn verhaal aan studenten te vertellen. Het was het begin van wat nu mijn werk is en de missie die ik voel. Het gaat niet alleen om mijn verhaal en dat van lotgenoten, het gaat er juist ook om degene te begrijpen die ik adviseer. Als ervaringsdeskundige probeer ik me altijd in die ander te verplaatsen. Erachter te komen wat die ander raakt en wat werkt, zonder dat ik met heftige details kom, want dat werkt averechts. Sinds ik wijkagenten heb laten inzien dat kinderen ze bijvoorbeeld niet als kindervriend zien op het

pagina 12 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

EP

T

moment dat ze hun gewelddadige vader uit huis halen, hebben ze een andere aanpak. Door mijn advies beseffen ze dat hun komst beangstigend kan zijn voor kinderen. Terwijl zij dachten dat kinderen ze als redders zouden zien. Nu nemen ze altijd een familie-agent in burger mee die uitlegt aan de kinderen wat er gebeurt. Zo hebben de kinderen toch een positieve ervaring met de politie, waardoor ze zelf sneller hulp zullen vragen als dit nodig is.

C

De kloof die er tussen theorie en praktijk is, kan ik als pedagoog en ervaringsdeskundige dichten. Gemeentebeleid kan heel theoretisch zijn. Ook zie ik gemeenteplannen met de beste bedoelingen, zoals incidentele lessen op scholen gegeven door ervaringsdeskundigen, terwijl er een langetermijnstrategie moet zijn met een serieus budget om ervaringsdeskundigen in te zetten. Ik heb preventiemedewerkers geadviseerd en mee gekeken naar hun beleidsplannen. Door mijn inbreng erkenden ze dat ze nog niet genoeg hadden nagedacht hoe burgers te bereiken voor wie het beleid nou juist bedoeld is.

O

N

Om mijn werk goed te blijven doen, heb ik om me heen een netwerk opgebouwd dat me begeleidt en steunt in mijn werk, om te sparren en feedback te krijgen op mijn lessen, om samen te reflecteren en steeds kritische vragen te stellen bij wat ik doe.”

C

Kim van Laar is pedagoog en heeft de Stichting Stop Kindermishandeling

opgericht en Team-Kim opgezet. Zij geeft advies, voorlichting en gastlessen aan onder meer kinderen, jongeren, beleidsmakers en (aankomende) zorgprofessionals.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 13 van 60

1.3 De taakstelling en rol van gemeenten Sinds 2015 zijn gemeenten helemaal verantwoordelijk voor de preventie en aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Deze wettelijke verplichting voor gemeenten vloeit voort uit de Wmo 2015, de Jeugdwet, de Wet Tijdelijk Huisverbod en de Wet Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Deze wettelijke kaders beschrijven de taken en verantwoordelijkheden van gemeenten als het gaat om preventie, opvang en bescherming, herstel en nazorg.

EP

T

Ten aanzien van huiselijk geweld en kindermishandeling hebben alle gemeenten op grond van de wet in ieder geval de taak om5: * Maatregelen te nemen om kindermishandeling te bestrijden (Jeugdwet, artikel 2.6, lid 2). 6 * Er zorg voor te dragen dat het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling wordt nageleefd en hier toezicht op te houden. * Zorg te dragen voor een advies- en meldpunt huiselijk geweld en kindermishandeling (Wmo, artikel 4.1.1, lid 1). * Beleid te ontwikkelen om huiselijk geweld en kindermishandeling te voorkomen en te signaleren. * Hulp en nazorg te bieden bij geweld in de privésfeer.

C

O

N

C

Juist doordat gemeenten verantwoordelijk zijn voor preventie en aanpak, hebben ze een doorslaggevende rol bij het inzetten van ervaringsdeskundigheid bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Denk daarbij aan de volgende rollen: * Gemeenten zijn regisseur van de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Daarbij kunnen zij het belang van de inzet van ervaringsdeskundigheid bekrachtigen. Bijvoorbeeld door ervaringsdeskundigen te betrekken bij de ontwikkeling van gemeentelijk beleid op het gebied van huiselijk geweld en kindermishandeling. * Gemeenten zijn financier en organisator van projecten in lokale en regionale instellingen. Door bijvoorbeeld bij subsidieaanvragen of projecten de inzet van ervaringsdeskundigen als kwaliteitseis te maken, kunnen zij het benutten van ervaringsdeskundigheid stimuleren en faciliteren. * Gemeenten zijn opdrachtgever van regionale en lokale instellingen. Door middel van inkoop, bekostiging en subsidie kunnen zij invloed uitoefenen op inhoudelijke beleidsdoelen. Zij kunnen kwaliteitseisen stellen bij het samenwerken met ervaringsdeskundigen, zodat de inzet van ervaringsdeskundigheid duurzaam vorm kan krijgen.

5 vng.nl/artikelen/kindermishandeling-en-huiselijk geweld 6 Zie ook www.meldcode.nl.

pagina 14 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

EEN OVERZICHT VAN RELEVANTE WETTELIJKE KADERS VOOR GEMEENTEN Wmo 2015 In de Wmo is vastgelegd dat de organisatie van Veilig Thuis en de opvang bij huiselijk geweld onder de verantwoordelijkheid van de gemeente valt.

EP

T

Jeugdwet 2015 De Jeugdwet is sinds 1 januari 2015 in werking. Deze wet geeft regels over de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor preventie, ondersteuning, hulp en zorg aan jeugdigen bij opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen. De jeugdwet stelt de gemeente bestuurlijk en financieel verantwoordelijk voor alle jeugdhulp (de jeugdbescherming en jeugdreclassering) en voor de organisatie van Veilig Thuis.

Wet publieke gezondheid De Wet publieke gezondheid is het wettelijk kader voor de werkzaamheden van de jeugdgezondheidszorg.

C

Wet tijdelijk huisverbod De Wet tijdelijk huisverbod maakt het mogelijk om een persoon van wie een ernstige dreiging van huiselijk geweld en kindermishandeling uitgaat, tijdelijk de toegang tot zijn of haar woning te ontzeggen.

O

N

Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling De Wet verplichte meldcode verplicht beroepskrachten in verschillende sectoren om bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling de meldcode toe te passen.

C

Burgerlijk Wetboek In het Burgerlijk Wetboek is een verbod op gebruik van geweld in de opvoeding vastgelegd. En de taken en bevoegdheden van de Raad voor de Kinderbescherming zijn hierin geregeld. Wetboek van Strafrecht Het Wetboek van Strafrecht regelt de bevoegdheden van de gecertificeerde instellingen bij het uitvoeren van de maatregelen van jeugdreclassering. Meer informatie: www.movisie.nl

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 15 van 60

Caroline Mobach

EP

T

“Cliënt en kwaliteit aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling gebaat bij inzet ervaringsdeskundigen”

N

C

Caroline Mobach is sinds januari 2019 regionaal projectleider van het regionaal programma Geweld hoort nergens thuis in West-Brabant. In haar professionele leven bouwde ze sinds de jaren negentig veel kennis op over de aanpak en samenwerking bij huiselijk geweld en kindermishandeling, op gemeentelijk en regionaal niveau. Ze is een voorstander van de inzet van ervaringsdeskundigen. Zij is warm pleitbezorger van het West-Brabantse project De cirkel is Rond, waarin ervaringsdeskundigen samenwerken met professionals. Caroline pleit ervoor ervaringsdeskundigen in alle fases van de ketenaanpak7 op te nemen. Wat zie je als meerwaarde van de inzet van ervaringsdeskundigen?

C

O

“Zij snappen de bijzondere dynamiek die speelt bij huiselijk geweld en kindermishandeling. Denk aan zaken als aantasting van basisvertrouwen, geheimhouding, schaamte, schuld, taboe en ongezonde overlevingsmechanismen. Ook de omgeving reageert vaak met ongeloof. Voor professionals is die dynamiek lastiger te doorgronden. De ene dag belt iemand bijvoorbeeld de politie vanwege partnergeweld, de volgende dag loopt de beller met die partner weer gearmd over straat. Politie begrijpt dat vaak niet, een ervaringsdeskundige herkent het, kan het invoelen want die heeft deze specifieke afhankelijkheidsrelatie zelf doorleefd.

7 Vogtländer & Van Arum, 2016.

pagina 16 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

Wat zijn randvoorwaarden?

EP

T

Een ervaringsdeskundige begrijpt de betekenis voor kinderen die in een onveilige thuissituatie opgroeien. Daarnaast kenmerkt een aanpak zoals De cirkel is rond zich doordat ook ex-plegers onderdeel uitmaken van het team. Ervaringsdeskundigen zijn het levende bewijs dat verandering mogelijk is. Zij bieden betrokkenen hoop, omdat ze laten zien dat er perspectief op verbetering mogelijk is. Cliënten die deelnemen aan het regionale project De cirkel is rond geven aan meer dan gemiddeld tevreden te zijn met ervaringsdeskundigen. Zij geven hun gemiddeld een rapportcijfer van 8,5. Zo voelen cliënten dat er goed geluisterd wordt, dat zij begrepen worden. Zij putten kracht uit de contacten. Uit het project is naar voren gekomen dat professionals de ervaringsdeskundigen meer zijn gaan waarderen. De inzet van ervaringsdeskundigen is laagdrempelig, flexibel, toegankelijk en bereikbaar. Ook kan die inzet verrassend doorbrekend zijn. De verbinding met het slachtoffer gaat beter en er zijn praktijkvoorbeelden dat een doorbraak in een casus eerder wordt bereikt8.”

O

N

C

“Je moet onderscheid blijven maken tussen ervaringsdeskundigen en professionals. Een ervaringsdeskundige vervangt de professional niet, al kan deze de professional wel ontlasten. Ze trekken samen op. Verder moet de inzet breed gedragen worden. Wethouder Greetje Bos van Breda en lid van de stuurgroep voor Veilig Thuis en GHNT in West-Brabant omarmt ervaringsdeskundigheid en benoemt de waardevolle inzet ook steeds. Die constante aandacht en waardering is belangrijk. Ook is het belangrijk dat de financiering voor het project structureel wordt. De ervaringsdeskundigen zijn net als de professionals in loondienst. Het is de moeite waard om een onderzoek te doen naar de scenario’s die mogelijk zijn voor structurele bekostiging. Met een 1-jarige financiering red je het niet.” Welke knelpunten heb je ondervonden?

C

“Gemeenten hebben verantwoordelijkheid in verschillende rollen bij de aanpak van huiselijk geweld: als regisseur, beleidsmaker, financier, opdrachtgever en uitvoerder. In de samenwerking tussen professionals en ervaringsdeskundigen is het van belang goede afspraken te maken:

8 Zie ook ‘Ervaring met ervaring’. De inzet van ervaringsdeskundigen binnen huiselijk-geweldsituaties geëvalueerd. 2018-2019. GGD West-Brabant.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 17 van 60

EP

T

wie doet wat, en hoe kan ieders expertise en eigenheid het beste benut worden? En de grenzen blijven bewaken. Goede afspraken maken kost tijd en kan een pad met hobbels zijn, omdat het een proces is van elkaars verwachtingen leren begrijpen. Elke hobbel moet je samen nemen en niet uit de weg gaan. Benoem elkaars kwaliteiten en neem misverstanden weg. Bespreek de dilemma’s en worstelingen. Veeg ze niet onder het tapijt. We hebben soms de neiging daarvandaan te blijven en er dan maar vanaf te zien. Terwijl je het gesprek moet aangaan, elkaar moet leren begrijpen om die stap wél te zetten. Daar wordt ieder rijker van.” Hoe zou de toekomst eruit moeten zien?

C

O

N

C

“Mijn wens is ten eerste dat het taboe op huiselijk geweld en kindermishandeling eraf gaat en ten tweede dat ervaringsdeskundigheid een stevige plek krijgt in de gefaseerde ketenzorg. Als gemeenten ervaringsdeskundigen inzetten, is dat meestal bij herstel, maar waarom bijvoorbeeld niet ook al meteen in de acute fase? Laat ervaringsdeskundigen meelopen in alle fases. De gevolgen van huiselijk geweld en kindermishandeling zijn heel groot en laten meestal diepe sporen na die van invloed in iemands leven blijven. Dat betekent tegelijkertijd ook dat de maatschappelijke kosten van de aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling hoog zijn. Ik ben ervan overtuigd dat je met de inzet van ervaringsdeskundigheid in een vroeger stadium een betere aansluiting bij een cliënt kunt bewerkstelligen. Dat betekent dat de kwaliteit van de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling met hun inzet verbetert, waardoor je de investering van hun inzet terugverdient. En dan in die volgorde. Kwaliteit heeft immers haar prijs.”

pagina 18 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

EP

T

Vormgeven van samenwerking met ervaringsdeskundigen 2.1 Wat is ervaringsdeskundigheid?

N

C

Om te begrijpen wat ervaringsdeskundigheid is, gaan we eerst in op de rijke geschiedenis. Geworteld in de vrouwenbeweging van de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw, vestigden ervaringsdeskundigen publieke aandacht op het bestaan van huiselijk geweld en kindermishandeling. Vanuit zelfhulporganisaties streden zij ervoor dat deze geweldsvormen als een maatschappelijk probleem werden erkend en dat stigmatisering werd tegengegaan. Vanaf 1990 werden veel van deze organisaties geprofessionaliseerd en verdween de profilering met ervaringsdeskundigheid naar de achtergrond. Tegelijkertijd werden in de GGZ vanaf de late jaren 90 persoonlijke ervaringen met psychiatrie in toenemende mate als ervaringsdeskundigheid gewaardeerd. Vanaf 2010 ontwikkelt ervaringsdeskundigheid zich, naast andere beroepsgroepen, steeds meer tot een zelfstandige discipline in de GGZ. De laatste jaren krijgt de inzet van ervaringsdeskundigheid ook daarbuiten (opnieuw) meer voet aan de grond en wordt het met toenemende mate ingezet in het brede sociale domein. Nu is het tijd voor een nieuwe impuls!

C

O

Bij de ontwikkeling van ervaringsdeskundigheid is het hebben van ervaring met huiselijk geweld en/of kindermishandeling noodzakelijk. Dit wil echter niet zeggen dat deze persoonlijke ervaring an sich voldoende is om als ervaringsdeskundige op dit gebied aan het werk te gaan. Daarvoor is allereerst een proces van herstel, zelfreflectie en zelfinzicht nodig om het persoonlijke verhaal helder te krijgen. Ten tweede is het van belang dat de persoonlijke ervaring met anderen gedeeld wordt en dat andere bronnen geconsulteerd worden. Vanuit verbinding ontstaat er meer afstand tot de eigen ervaring evenals een algemenere vorm van collectieve kennis die de persoonlijke ervaring overstijgt. Dit wordt ook wel een ‘wij-verhaal’ genoemd.9 Ten derde wordt geleerd om de collectieve kennis professioneel over te dragen aan anderen, opdat deze betekenisvol voor anderen wordt.

9 Van Haaster, 2005.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 19 van 60

Schematisch ziet het proces er als volgt uit:

VAN ERVARING

f

ERVARINGSKENNIS

f

ERVARINGSDESKUNDIGHEID

2. Ervaringskennis

3. Ervaringsdeskundigheid

Het begint met herstel van, zelfreflectie op en analyse van de eigen ervaringen met huiselijk geweld en kindermishandeling als slachtoffer, betrokkene en/of pleger.

Met meer afstand leren kijken naar de eigen ervaringen door deze met anderen te bespreken, hierop samen te reflecteren en met de ervaringen van anderen en andere (kennis)bronnen te verbinden: er ontstaat collectieve kennis.

Het (aanleren) van vaardigheden om deze collectieve kennis deskundig en professioneel over te dragen en in diverse rollen en op diverse gebieden in te zetten.

EP

T

1. Ervaring

N

C

Het verloop is niet altijd lineair. Het reflecteren op eigen ervaring, het bundelen van kennis en het overdragen ervan is een voortdurend ontwikkelingsproces. Deze ontwikkeling is ook niet hiërarchisch, in de zin dat ervaringsdeskundigheid meer waard zou zijn dan ervaringskennis of ervaring. Elke stap is van betekenis en heeft intrinsieke waarde. Daarnaast bepaalt de mate van ervaringsdeskundigheid slechts voor een deel of iemand geschikt is of niet voor een rol of functie.

O

Ervaringsdeskundigheid is net als andere deskundigheden een zelfstandige deskundigheid met eigen verantwoordelijkheid. Ervaringsdeskundigheid is als bron van kennis gelijkwaardig aan wetenschappelijke en professionele kennis.

2.2 Op welke gebieden samenwerken met ervaringsdeskundigen?

C

Voor veel gemeenten is samenwerken met ervaringsdeskundigen helemaal nieuw. Sommige zijn er al iets langer mee bezig, maar nog volop in ontwikkeling. Weer andere hebben er inmiddels best wat ervaring mee. Ervaringsdeskundigen nemen deel aan klankbordgroepen, toetsen en/of ontwikkelen beleid, stellen de regiovisie mede op, begeleiden lotgenotengroepen, dragen bij aan deskundigheidsbevordering, zitten standaard aan tafel bij het team Multidisciplinaire aanpak, intersectoraal en specialistisch (MDA++).

pagina 20 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

EP

T

Er zijn grofweg negen gebieden te onderscheiden waarin gemeenten met ervaringsdeskundigen kunnen samenwerken: 1. Bewustwording, maatschappelijke urgentie en inspiratie. 2. Beleid (ontwikkeling en verbetering van bestaand beleid). 3. Lotgenotencontact. 4. Belangenbehartiging en/of agendering. 5. Voorlichting, advies en kennisoverdracht. 6. Hulp-, dienst- en steunverlening. 7. Onderzoek. 8. Ontwikkelde initiatieven door ervaringsdeskundigen. 9. Ervaringsdeskundigheid professionals binnen een organisatie ontwikkelen en benutten.

C

O

N

C

Hierna geven we een schematisch overzicht van de negen gebieden met beknopte doelstelling, voorbeelden en meerwaarde van ervaringsdeskundigen.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 21 van 60

Janine Klungel

EP

T

“Voor mij staan gelijkwaardigheid en verbinding voorop”

N

C

“Voordat ik naar buiten trad als ervaringsdeskundige, hield ik me als cultureel antropoloog al jaren wetenschappelijk bezig met de onderwerpen geweld en trauma. Vandaaruit groeide de wens om beeldend traumatherapeut te worden. Toen ik daarbij ook doelbewust mijn ervaringsdeskundigheid van seksuele kindermishandeling begon in te zetten, ervoer ik de maatschappelijke hiërarchie tussen wetenschappelijke, professionele en ervaringsdeskundige kennisbronnen. De wetenschappelijke kennis wordt als hoogste gezien. Afhankelijk van mijn rol benaderen mensen mij anders. Voor mij zijn de drie kennisbronnen volkomen gelijkwaardig aan elkaar. Ik verbind ze. Dat is mijn kracht.

C

O

Een hiërarchie tussen kennisbronnen impliceert ongelijkheid. Ongelijkheid alsook een overweldigend gevoel van machteloosheid en pijnlijk isolement is nou juist dat wat het leven tekent van mensen die geweld thuis meemaken. Dit is ook de reden waarom ik pas relatief laat mijn ervaringsdeskundigheid ben gaan inzetten. Op basis van mijn geweldservaringen sprak een innerlijke stem mij steeds toe dat ik niets kan, niets waard ben en niemand in mij gelooft. Er is mij een ‘spreekverbod’ opgelegd.

pagina 22 van 60

Tijdens een intensief herstelproces heb ik hard gewerkt om de macht van deze innerlijke stem te ontkrachten. Dit proces was ook nodig om zélf de waarde van mijn belichaamde kennis van geweld te onderkennen, te herkennen en te erkennen. Een getraumatiseerd lichaam is daadwerkelijk inhoudsdeskundig. Deze kennis kunnen mensen die dit type geweld niet doorleefd en overleefd hebben, nooit evenaren.

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

EP

T

Er was moed en doorzettingsvermogen voor nodig om met mijn ervaringsdeskundigheid naar buiten te komen. Er rust nog steeds een taboe op huiselijk geweld en kindermishandeling. Lotgenoten vinden zowel in hun persoonlijke als maatschappelijke omgeving zelden een luisterend oor en (h)erkenning voor hun ervaringen. Ik ben dankbaar voor de pioniers die in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw de durf hadden om het alledaagse geweld publiekelijk aan te kaarten en bespreekbaar te maken. Zij zijn mijn rolmodellen. Ik voel mij schatplichtig aan hen. Daarom zet ik mijn ervaringsdeskundigheid allereerst in ten dienste van lotgenoten die ik graag begeleid op hun eigen weg naar herstel.

O

N

C

Ik maak mij sterk voor inspirerende samenwerkingsverbanden waar ervaringsdeskundigen gelijkwaardig deel van zijn. Vanuit ervaringsdeskundigheid ga ik na of bijvoorbeeld onderzoek en beleid voldoende aansluiten bij de behoeften van lotgenoten en bij de geleefde werkelijkheid van geweld. Vandaaruit ga ik in gesprek met samenwerkingspartners om thema’s en gevoeligheden in kaart te brengen. Dit om samen te kunnen beoordelen: doen we de juiste dingen en doen we de juiste dingen goed? Kortom, verbinding staat voorop. Geen wij-zij, maar samenwerken vanuit een wij-gevoel. We zetten ons in voor een gezamenlijk doel. De aanpak van geweld kan niet zonder de kennisbron van ervaringsdeskundigheid.”

Janine Klungel investeert in kennisoverdracht vanuit de belichaamde ervaring van

C

seksuele kindermishandeling om tot (h)erkenning en een rechtvaardiger samenleving te komen. Ze doet dit in diverse hoedanigheden, zoals in die van onderzoeker, docent, hulpverlener, beleidsmedewerker, beeldend werker, schrijver en bestuurder van Stichting RISE, een landelijke beweging voor en door mensen die als kind seksueel mishandeld zijn.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 23 van 60

1. Bewustwording, maatschappelijke urgentie en inspiratie Doel Aandacht vestigen op en inzicht geven in het thema huiselijk geweld en kindermishandeling. Zo krijgen slachtoffers hoop en bestuurders en professionals voelen de urgentie om met het thema aan de slag te gaan.

T

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Bewustwordingscomité ervaringsdeskundigen. • Professionals in lokale veld bewust maken. • Verhaal ervaringsdeskundige voor creëren urgentiebesef.

C

‘Flinke Jongen’, Danny Dijkhuizen is ervaringsdeskundige spreker en artiest. Hij deelt op storytelling-achtige wijze zijn verhaal tijdens lezingen op studiedagen en bijeenkomsten van schoolteams, scholenkoepels, congressen en trainingen. Door het vertellen van zijn levensverhaal en het maken van muziek maakt hij het publiek bewust van hoe zij het verschil kunnen maken voor kinderen met een zware rugzak. Zo laat hij als voorbeeld zien dat negatieve dingen uit het verleden en de daaruit voortkomende gevolgen als verlatingsangst, wantrouwen en gemis niet per se een rem op de toekomst hoeven te zijn.

N

Meerwaarde ervaringsdeskundige

O

Door het delen van een inspirerend (collectief) ervaringsverhaal zijn ervaringsdeskundigen het levende bewijs dat een uitweg mogelijk is uit een situatie die uitzichtloos lijkt. Dit gegeven is niet alleen inspirerend voor slachtoffers en plegers, maar ook voor bestuurders, beleidsmakers en professionals. Het is motiverend om te zien dat mensen uit de geweldspiraal kunnen stappen en verandering mogelijk is. Een ervaringsdeskundige is boegbeeld en baken van hoop.

C

Voorbeeld rol gemeente

Gemeenten die meedoen aan de meldcodetour kunnen ervaringsdeskundigen inzetten. Deze tour richt zich op kinderopvang, scholen, jeugdgezondheidszorg, lokale jeugdprofessionals en leerplichtambtenaren om de verbeterde meldcode onder de aandacht te brengen. Het verhaal van een inspirerende ervaringsdeskundige raakt deelnemers rechtstreeks in het hart. Dit kan net de motivatie geven om dat ene stapje te zetten dat nodig is om het verschil te maken. De gemeente maakt contractuele afspraken met de ervaringsdeskundige over de inzet en hanteert daarvoor een marktconform tarief.

pagina 24 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

2. Beleid (ontwikkeling en verbetering van bestaand beleid) Doel In samenspraak met slachtoffers en plegers beleid goed afstemmen op en direct laten aansluiten bij hun problemen en behoeften. Hierdoor ontwikkelen gemeenten passender beleid en verbetert de kwaliteit van leven en verbetert beleid en hulpverlening.

T

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Klankbordgroepen bij ontwikkelen en toetsen van regionaal en lokaal beleid. • Deelname ervaringsdeskundigen aan regioraden en bij opstellen regiovisie. • Opzetten ervaringsdeskundigenpools, zowel slachtoffers als plegers.

C

Voor het opstellen van het nieuwe kader voor de regiovisie huiselijk geweld en kindermishandeling 2019-2022, regio Haaglanden, organiseerden Gemeente Den Haag en GGD Haaglanden drie bijeenkomsten. Acht ervaringsdeskundigen vanuit de Academie voor Herstel en Ervaringsdeskundigheid werden uitgenodigd. Zij scherpten samen met medewerkers van regiogemeenten en partners actief op het terrein van huiselijk geweld en kindermishandeling het huidige kader aan. Ook pasten ze het aan nieuwe ontwikkelingen aan, om te komen tot een visie en nieuw beleid voor de komende jaren.

N

Meerwaarde ervaringsdeskundige

O

Ervaringsdeskundigen kunnen antwoord geven op de vraag hoe beleid in het dagelijks leven van mensen uitpakt. Zij staan aan de wieg van werkbaar beleid dat beter aansluit bij de noden van slachtoffers en plegers. Ze helpen bij de ontwikkeling van een visie vanuit ervaringsdeskundigheid en bij de verbetering van de kwaliteit van hulpverlening.

C

Voorbeeld rol gemeente

De gemeente kan ervaringsdeskundigen actief betrekken bij het proces van beleidsvorming, en zo aandacht besteden aan het verbeteren van de positie van slachtoffers en/of plegers. Op deze manier benut de gemeente ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid. Ook bij het verstevigen van inclusie in lokaal beleid, de eigen gemeentelijke organisatie en enkele specifieke thema’s. De gemeente geeft aan ervaringsdeskundigen een duidelijke positie aan de ‘inclusietafel’.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 25 van 60

Flinke Jongen Danny Dijkhuizen

EP

T

“Het gaat erom dat de ander zich gehoord en gezien voelt”

C

“De buitenwereld zag armoede, maar als kind beleefde ik dat totaal niet zo. Ik was thuis zielsgelukkig met mijn moeder en twee broertjes. We hadden het financieel niet breed, maar er was genoeg te eten en heel veel liefde. In mijn rol als ervaringsdeskundige benadruk ik bij zorgprofessionals dan ook altijd dat ze rekening moeten houden met de beleving van het kind, en niet alleen de stempel moeten zien die een gezin opgedrukt krijgt.

C

O

N

Ondanks teleurstellingen bleef mijn moeder geloven in de ware liefde. Ook bij haar laatste partner die eerst zo aardig leek. De man die een mannelijk rolmodel voor me was geworden, bracht haar en mijn broertjes om. Ik was pas 11 en voelde me alleen op de wereld, ook al ontfermde mijn tante zich over me. Later zorgde mijn voogd ervoor dat ik in een liefdevol pleeggezin werd opgenomen waar ik mijn eigen verhaal kon ontdekken en verwerken.

pagina 26 van 60

Het gaat er niet om wat ik heb meegemaakt en het gaat niet om mijn pijn, maar hoe ik ermee ben omgegaan en wat ik er uitgehaald heb. Als ervaringsdeskundige stel ik mezelf en mijn verhaal ten dienste van de ander die nog niet zo ver in zijn herstel is. Zodat die ander door mijn verhaal gemotiveerd raakt en zijn of haar eigen veerkracht kan versterken.

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

C

EP

T

Ik werk met kinderen, jongeren en volwassenen en benader ze verschillend, maar bij ieder gaat het erom dat die zich gehoord en gezien voelt. Dat inzicht probeer ik over te dragen aan zorgprofessionals en is voor gemeenten ook belangrijk. Even los van meldcodes en officiële procedures zit ik tegenover een cliënt als mens, en luister. En zie ik de cliënt als mens en zeg dat het oké is om je alleen en verdrietig te voelen, je mág je rot voelen. Dat hij of zij niet de enige is die heftige dingen heeft meegemaakt. Het is heel goed dat er stappenplannen, beleid en protocollen zijn, maar de cliënt is geen casus of object. Een aai over de bol of high five zijn kleine gebaren die veel kunnen betekenen. Deel iets persoonlijks van jezelf en de ander stelt zich makkelijker open. Er ontstaat een gevoel van vertrouwen en juist ervaringsdeskundigen blinken erin uit om vertrouwen te scheppen.

O

N

Een valkuil is dat je te empathisch bent en meegaat in de emoties van een gesprek. Ik heb geleerd daarmee om te gaan. Ik ben er oprecht voor een cliënt en zijn of haar verhaal kan me raken, maar daarna laat ik het los. Er is tijd voor nodig om dat te kunnen. Dat is ook het verschil tussen een ervaringsdeskundige en iemand met ervaring van huiselijk geweld en/of kindermishandeling. Een ervaringsdeskundige is een paar levels verder, heeft het trauma erkend en geaccepteerd en kan er met een helicopterview over praten.”

Danny Dijkhuizen studeerde af als sport- & bewegingsleider, was

C

jongerencoach, is rapper Flinke Jongen, is motivational speaker en draagt uit dat een negatief verleden niet per se een rem hoeft te zijn op het waarmaken van je dromen.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 27 van 60

3. Lotgenotencontact Doel Lotgenoten (h)erkenning, herstel en veerkracht bij elkaar aanmoedigen. In contact wisselen slachtoffers of plegers onderling ervaringen en ervaringskennis uit, veelal zonder tussenkomst van reguliere hulpverleners.

T

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Supportgroep-meetings en ondersteuningsgroepen. • Zelfhulp/lotgenotencontact voor plegers. • Themadagen voor lotgenoten.

N

C

In de gemeente Den Haag helpen ervaringsdeskundigen slachtoffers van huiselijk geweld en kindermishandeling. Slachtoffers kunnen de cursus Doorbreek het Zwijgen volgen met als doel dat ze de gevolgen van huiselijk geweld en kindermishandeling (h) erkennen, ze nieuwe inzichten krijgen, werken aan empowerment en vergroten van hun levenskwaliteit. Kennisoverdracht, vragen, discussies en het delen van eigen ervaringen komen aan bod. Ervaringsdeskundigen leiden de cursus. Vanuit de praktijk staan de eigen ervaringen centraal. Dit nodigt uit tot gelijkwaardig gesprekspartnerschap en werkt drempelverlagend.

Meerwaarde ervaringsdeskundige

C

O

Door lotgenotencontact aan te bieden, faciliteren en/of te begeleiden kunnen ervaringsdeskundigen slachtoffers en/of plegers enorm van dienst zijn. Zij vinden in hun persoonlijke en maatschappelijke omgeving vaak weinig (h)erkenning en steun die ze van lotgenoten en ervaringsdeskundigen wel krijgen. Lotgenoten helpen elkaar door het delen en leren van elkaars ervaringen. Het werken met eigen ervaringen geeft inzichten in het eigen herstelproces en het herkennen van situaties uit de praktijk. Dat levert handvatten voor herstel, zelfredzaamheid en zelfwaardering. Voorbeeld rol gemeente Vanuit de visie ‘gefaseerde ketenzorg’ is het noodzakelijk dat de gemeente verschillende vormen van herstelgerichte ondersteuning aanbiedt voor slachtoffers en plegers. De gemeente kan dat faciliteren door bijvoorbeeld deze herstelgerichte ondersteuning te financieren, een (anonieme) ruimte beschikbaar te stellen, dit aanbod op te nemen in de sociale kaart en bekend te maken onder relevante organisaties die kunnen doorverwijzen (denk aan huisartsen, maatschappelijk werk, lokale toegang).

pagina 28 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

4. Belangenbehartiging en/of agendering Doel Het verbeteren van de positie/situatie van slachtoffers en/of plegers door onder andere uitsluiting en stigmatisering tegen te gaan. En het aan de orde stellen van thema’s vanuit ervaringsdeskundigen zelf.

T

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Alliantie. • Cliëntenraden.

N

C

Een wethouder in de regio Gooi en Vechtstreek besefte na een gesprek met een ervaringsdeskundige dat in de taskforce huiselijk geweld en kindermishandeling vooral over slachtoffers werd gesproken, maar niet met hen. Sindsdien is een ervaringsdeskundige aan de taskforce toegevoegd. Deze spreekt o.a. namens een klankbordgroep waarin meerdere ervaringsdeskundigen zitten. Zo denken ze langdurig mee over de regionale aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling en halen thema’s op uit de achterban, bijvoorbeeld de onderschatting van psychisch geweld. Werkgroepen voeren de acties uit. Hierin zitten naast beleidsmedewerkers van de gemeenten en uitvoerenden uit de organisaties ook ervaringsdeskundigen. Meerwaarde ervaringsdeskundige

C

O

Ervaringsdeskundigen zijn regelmatig bewuste getuigen en voorvechters van de positie van slachtoffers en plegers. Ze stellen onrecht aan de kaak, omdat ze de urgentie van de problematiek van huiselijk geweld en kindermishandeling door en door kennen.

Voorbeeld rol gemeente Belangenbehartiging door ervaringsdeskundigen kan ook benut worden bij het formuleren van inclusief en passend beleid, en bij het formuleren van de sociale agenda, opdat instanties er wat aan kunnen doen en er budget voor wordt vrijgemaakt.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 29 van 60

5. Voorlichting, advies en kennisoverdracht Doel

T

Professionals, beleidsmakers en/of burgers meenemen in het perspectief van iemand die huiselijk geweld en/of kindermishandeling zelf heeft doorleefd, en ze activeren en informeren. Om zo de reflectie op eigen handelen en deskundigheid te vergroten.

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Deskundigheidsbevordering van bestuurders, beleidsmakers en zorgprofessionals. • Lezingen, gastlessen, trainingen. • Toolkit en Film ‘Leren van slachtoffers van seksueel misbruik’.

N

C

Ervaringsdeskundige jongvolwassenen van Team Kim hebben gastlessen ontwikkeld en gaan met professionals in gesprek over eigen ervaringen. Een ervaringsdeskundige vertelt bijvoorbeeld hoeveel het haar zou hebben geholpen als professionals haar als kind zouden hebben gezien, in plaats van als cliënt of nummer. De professionals worden geraakt door de eerlijke en oprechte verhalen, waarvan zij veel leren. Het houdt hen onder meer scherp om de mens achter het dossier in het oog te blijven houden.

Meerwaarde ervaringsdeskundige

C

O

Huiselijk geweld en kindermishandeling moet je hebben meegemaakt om te begrijpen wat voor impact dat heeft op iemands persoonlijkheid en hoe de langetermijngevolgen doorwerken in het eigen leven, in dat van naasten en in de omgeving. Daardoor kunnen ervaringsdeskundigen sneller en beter de signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling (h)erkennen. Zij kunnen bestuurders, beleidsmakers en professionals meenemen in de achtergronden en perspectieven van slachtoffers en plegers. Zij maken de kennis invoelbaar. Voorbeeld rol gemeente De gemeente kan voor de bijscholing van o.a. de eigen medewerkers gebruikmaken van de kennis van ervaringsdeskundigen. Die kennis kunnen gemeenten ook inzetten om bijvoorbeeld klantprocessen te optimaliseren.

pagina 30 van 60

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

6. Hulp-, dienst- en steunverlening Doel

T

De drempel verlagen tot maatschappelijke hulp- en dienstverlening door naast slachtoffers en plegers te gaan staan, hen steun te bieden en rolmodel te zijn. Als begeleider, maatje, coach en rolmodel kunnen ervaringsdeskundigen het werk van reguliere hulpverleners aanvullen en versterken. Voorbeelden

Praktisch voorbeeld

EP

• Deel uitmaken van team MDA++. • Herstelondersteuners. • Ondersteuning/begeleiding reclasseringscliënten. • Inzet van maatjes met ervaringsdeskundigheid, zoals bij Maatje achter de voordeur.

N

C

In West-Brabant vullen ervaringsdeskundigen in het project De cirkel is rond het werk van reguliere professionals aan door cliënten in kwetsbare situaties te ondersteunen en te versterken. Gemeente Breda omarmde dit project en financiert het de eerste twee jaar. In het eerste jaar zijn zes ervaringsdeskundigen (slachtoffers en plegers) ingezet voor ongeveer veertig casussen. Het ging om casussen waarin sprake was van structureel geweld en het patroon nog niet doorbroken was, bijvoorbeeld omdat de betrokkenen geen hulp wilden ontvangen. Het Interventieteam en de teams Casusregie (van Veilig Thuis), Ambulant Wonen en Ambulant (Vrouwenopvang) bepaalden welke casussen vroegen om de aanvullende inzet. Samen met de mentoren van ervaringsdeskundigen maakten zij matches. Meerwaarde ervaringsdeskundige

C

O

Doordat slachtoffers en plegers ervaringsdeskundigen niet als (directe) vertegenwoordigers van een organisatie zien, ervaren ze ervaringsdeskundigen als toegankelijker en minder bedreigend dan reguliere hulpverleners. Hierdoor kunnen ervaringsdeskundigen de doelgroep beter bereiken, het contact laagdrempelig tot stand brengen en de hulp versnellen. Zij kunnen ook ondersteunen bij het vragen om hulp.

Voorbeeld rol gemeente De gemeente of de regio kan in hun subsidie- of contractvoorwaarden opnemen dat organisaties naast professionele inzet ook gebruikmaken van inzet van ervaringsdeskundigen. De gemeente kan dit als een kwaliteitsvereiste in haar inkoop- en subsidievoorwaarden beschouwen.

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 31 van 60

René Haring

T

“Als pleger heb je macht”

EP

“Op mijn vijfde konden mijn ouders me niet aan. Ik belandde een jaar in een kindertehuis en moest vechten voor mijn eigen plek en speelgoed. Op de lomschool leerde ik mijn plek verder opeisen, als het moest met agressie. Vanaf toen perfectioneerde ik mijn agressie om het steeds als wapen in te zetten.

N

C

Ik heb een verleden van huiselijk geweld, tegen partners en kinderen. Na een aangifte in 2008 kwam ik onder reclasseringstoezicht. Ik voelde me erin geluisd, was boos. Als pleger heb je macht die je niet wil afstaan. Waarom zou je ook, denk je, want jij bepaalt nu alles, niet je gezinsleden. Toch hield ik me rustig tijdens die proeftijd, ook al verdwenen de spanningen thuis niet. Toen ik voelde dat ik een gevaar voor mezelf en gezin was, stapte ik naar politie en organisaties voor hulp, maar kreeg die steeds niet. In 2013 explodeerde ik extreem. Ik werd opgepakt, vastgezet, berecht, veroordeeld en moest meewerken aan een verplichte forensische behandeling.

C

O

Toen de behandeling afgerond was, was het voor mij nog niet klaar, maar stond ik wel op straat. Ik kon nergens stoom afblazen, terwijl je dat op dat moment nog hard nodig hebt. Er was geen enkele nazorg. Nazorg die bij drank- en drugsverslaving zo vanzelfsprekend is.

pagina 32 van 60

Ik ben trainingen gaan volgen om in 2016 te starten met een lotgenotengroep. Er samen over praten is essentieel om je volle emmertje steeds te legen. Ik kan met mijn ervaringen duidelijk maken dat ook plegers kunnen veranderen. Van het een kwam het ander. Zo ging ik professionals het perspectief van plegers van huiselijk geweld uitleggen, ook aan gemeenten.

*

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

T

N

C

EP

Sinds 2020 werk ik op persoonlijke titel als ervaringsdeskundige mee binnen het project De cirkel is rond van Veilig Thuis West-Brabant en Safegroup, om bij MDA++ casuïstiek zo snel mogelijk de cirkel van geweld bij plegers van huiselijk geweld te doorbreken. In dit project praat ik op beleid mee om de pleger-aanpak te verbeteren, en in de praktijk praat ik 1 op 1 met cliënten die vaak nog niet openstaan voor hulp, omdat ze het idee hebben dat ze altijd iets moeten van hulpverleners. Van mij hoeven en moeten ze niets. Ik neem de tijd om samen oplossingen te zoeken voor zaken waar ze tegenaan lopen. Tegelijkertijd laat ik ze inzien wat het gevolg is van bepaald handelen en het maken van keuzes. Ik weet hier feilloos mee om te gaan, omdat ik zelf in die situatie heb gezeten. Dat voelen cliënten aan en maakt de kans op het doorbreken van de geweldscirkel groter.”

René Haring is vanaf 2016 oprichter/eigenaar van het bedrijf Agressie,

C

O

en daarna?, begeleidt lotgenoten en groepen, steekt zijn nek uit als ex-pleger om het taboe te doorbreken en bespreekbaar te maken. Zet zich in om de pleger-aanpak (signaleren en nazorg) te verbeteren. Praat mee/adviseert o.a. met/aan gemeenten. Belicht het verhaal van plegers als spreker op congressen, tijdens workshops en gastlessen. Veel van zijn projecten zijn te vinden op www.agressieendaarna.nl/ projecten

Samen deskundig. Handreiking voor gemeenten

*

pagina 33 van 60

7. Onderzoek Doel Actief samenwerken met slachtoffers en plegers bij de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van onderzoek, en het onderzoek laten aansluiten bij hun behoeften en problemen.

T

Voorbeelden

Praktisch voorbeeld