Dordrecht_Inventarisatie_PFAS_bronnen_rapport_20250909_public.pdf
Tekst van het document
PFAS Bronnenonderzoek Inventarisatie potentiële PFAS-emissiebronnen Gemeente Dordrecht 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Contactpersoon SIBLE HARMSMA Senior Adviseur
T +31653897239 M +31653897239 E sible.harmsma@arcadis.com
2
Arcadis Nederland B.V. Postbus 63 9400 AB Assen Nederland
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Inhoudsopgave 1
2
3
4
5
3
Inleiding
5
1.1
Onderzoeksvraag
5
1.2
Samenvatting inventarisatie
5
1.3
Leeswijzer
6
Bedrijfsactiviteiten en PFAS
8
2.1
Koppeling PFAS aan bedrijfstakken en -activiteiten
8
2.2
Verbijzondering type PFAS naar bedrijfstak
10
2.2.1
Kanttekeningen vooraf
10
2.2.2
Toelichting op de typen PFAS
11
2.2.3
Koppeling type PFAS aan bedrijfstak/categorie
12
Samenstellen lijst potentiële PFAS-bronnen
14
3.1
Selectie relevante bedrijven uit bestanden
14
3.2
Het controleren en aanvullen van de gemaakte selectie
15
3.2.1
Eerste check groslijst
15
3.2.2
Nadere screening en aanvulling
15
3.3
Archiefonderzoek
17
3.4
Aanvulling door de Veiligheidsregio
17
3.5
Resultaat en deelproduct
18
Kans op bodemverontreiniging
19
4.1
Achtergrond bij score-toekenning
19
4.2
Uitkomsten score-toekenning
19
4.3
Omschrijving deelproduct
21
Resultaten, conclusies en aanbevelingen
22
5.1
Resultaten van de inventarisatie
22
5.2
Conclusies
23
5.3
Aanbevelingen
24
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Bijlagen Bijlage A Toelichting per categorie
25
Bijlage B Literatuurlijst
38
Bijlage C Veldenlijst Groslijst en Uitgebreide Groslijst
39
Colofon
40
4
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
1
Inleiding
1.1
Onderzoeksvraag
De gemeente Dordrecht heeft aan Arcadis opdracht verleend voor het uitvoeren van een inventarisatie van potentiële PFAS-bronnen in de gemeente. Als gevolg van jarenlange productie en gebruik van poly- en perfluoralkylstoffen (hierna: PFAS) in Nederland is de bodem in de gemeente Dordrecht in meer of mindere mate verontreinigd geraakt met PFAS. Doel van deze inventarisatie is inzichtelijk te maken waar in de gemeente als gevolg van het mogelijk gebruik van PFAS mogelijk bodemverontreiniging kan zijn ontstaan. Onder een ‘potentiële PFAS-bronlocatie’ wordt een locatie verstaan waar door bestaande of voormalige (bedrijfs)activiteiten mogelijk PFAS in de bodem terecht is gekomen en als gevolg daarvan mogelijk sprake is van risico’s voor mens of milieu. Het onderzoek richt zich op duidelijk afgebakende bronlocaties (puntbronnen) en niet op diffuse belasting, zoals door het gebruik van bestrijdingsmiddelen of atmosferische depositie door de industrie. Aanvullend heeft de gemeente Dordrecht gevraagd in de inventarisatie per bedrijfstak aan te geven welke PFAS1 het betreffen, voor zover dit onderscheid kan worden gemaakt en relevant is.
Doel van het onderzoek Het doel van het onderzoek is het inzichtelijk maken van potentiële PFAS-bronlocaties in de gemeente Dordrecht die lokaal mogelijk bodemverontreiniging kunnen hebben veroorzaakt.
1.2
Samenvatting inventarisatie
De inventarisatie van de potentiële PFAS-bronnen in de gemeente Dordrecht bestaat uit drie onderdelen: 1. Het vaststellen van de (bedrijfs-)activiteiten die mogelijk tot een bodemverontreiniging met PFAS hebben geleid en het zo nauwkeurig mogelijk per bedrijfstak bepalen van het relevante type PFAS; 2. Het identificeren van de bedrijven en locaties waar deze activiteiten hebben plaats gevonden en waar als gevolg van die activiteiten mogelijk bodemverontreiniging met PFAS is ontstaan. 3. Het met behulp van een score lopend van 1 tot 5 onderling rangschikken van de bedrijven en locaties naar mate van de kans op bodemverontreiniging met PFAS als gevolg van die activiteiten. Arcadis heeft op basis van de beschikbare literatuur en kennis opgedaan bij eerder onderzoek naar PFAS-bronnen, zoals voor de provincie Zuid-Holland en ook internationaal, een overzicht opgesteld met de verschillende toepassingen van PFAS. Deze zijn vervolgens gekoppeld aan specifieke bedrijfsactiviteiten (SBI-codes en UBIcodes2) en ingedeeld naar de bijbehorende bedrijfstakken of categorieën. Voor het onderzoek in de gemeente Dordrecht zijn 22 categorieën onderscheiden. PFAS is een verzamelnaam voor een groot aantal verschillende stoffen. Niet elke PFAS is hetzelfde en bij verschillende activiteiten kunnen verschillende PFAS zijn gebruikt en in de bodem terecht zijn gekomen.
Om eventueel bodemonderzoek gerichter te kunnen uitvoeren en de aangetroffen PFAS mogelijk naar een bron te kunnen herleiden, is voor een aantal bedrijfstakken/categorieën het te verwachten type PFAS nader bepaald. Dit is alleen gedaan voor de categorieën waarvoor dit het meest relevant is. Het betreft uiteindelijk elf categorieën, waarbij de categorieën afval en reiniging en de categorieën galvano en metaalindustrie vanwege de overlappende processen samen zijn beschouwd. Overigens is het altijd mogelijk dat binnen een bedrijfstak alsnog andere PFAS zijn gebruikt en in de
1 Voor de definitie van de PFAS-verbindingen wordt uitgegaan van de volgende definitie: "PFASs are defined as fluorinated
substances that contain at least one fully fluorinated methyl or methylene carbon atom (without any H/Cl/Br/I atom attached to it), i.e. with a few noted exceptions, any chemical with at least a perfluorinated methyl group (–CF3) or a perfluorinated methylene group (–CF2–) is a PFAS." Uit: https://one.oecd.org/document/ENV/CBC/MONO(2021)25/En/pdf 2 SBI-code staat voor Standaard Bedrijfsindeling, de codering die door de Kamer van Koophandel wordt gebruikt om economische activiteiten te duiden. UBI-code staat voor Uniforme Bronindeling, een codering die in 2004 is gebruikt bij de samenstelling van het Landsdekkend Beeld Bodem om potentieel bodemvervuilende activiteiten te duiden en te prioriteren. 5
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
bodem terecht zijn gekomen, of dat een bepaald type PFAS alleen door een beperkt aantal bedrijven binnen een bedrijfstak is gebruikt. Dat valt op voorhand niet te bepalen. Met behulp van de SBI- en UBI-codes zijn de relevante bedrijven/locaties uit verschillende bestanden geselecteerd. De belangrijkste bestanden zijn het actuele vestigingenregister van de Kamer van Koophandel (LISA-bestand) en het Historisch Bodembestand (HBB), een bestand samengesteld in 1997 op basis van aan bedrijven verleende Hinderwetof Milieuvergunningen. Alle vermeldingen in deze eerste selectie zijn vervolgens gescreend. Woon- en kantooradressen zijn verwijderd en er is gekeken naar de bedrijfsactiviteiten in combinatie met de rechtsvorm, het aantal werkzame personen en de periode waarin het bedrijf actief was (zeker na 1960), de websites van de bedrijven zijn bekeken en met behulp van Street Smart is een indruk verkregen van de inrichting van het bedrijfsterrein. Van meerdere bedrijven waarvan de activiteiten niet goed konden worden bepaald, zijn de digitaal beschikbare milieudossiers geraadpleegd. Naast informatie over de activiteiten van het bedrijf is daarmee ook aanvullende informatie verzameld over mogelijk aanwezige blusschuiminstallaties en bodembeschermende voorzieningen.
De Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid (OZHZ) heeft een aantal overzichten aangeleverd, zoals met de locaties waar al bodemverontreiniging met PFAS is vastgesteld, bedrijven die PFAS naar de lucht en indirect het oppervlaktewater emitteren en de recente ontvangstmeldingen van met PFAS verontreinigd afvalwater. Via de website www.delpher.nl is gezocht naar krantenberichten over met blusschuim gebluste branden. Ten slotte zijn in het Regionaal Archief Dordrecht (RAD) nog enkele papieren milieudossiers bekeken en is onderzoek gedaan in het archief van de brandweer, waarbij informatie over enkele grote branden, het gebruik van PFAS-houdend blusschuim en enkele brandweeroefenplaatsen is verzameld. De over de brandweer gevonden informatie is ter aanvulling voorgelegd aan de Veiligheidsregio. Alle zo verzamelde informatie is per locatie in de groslijst verwerkt en dit heeft geresulteerd in een lijst met 171 relevante potentiële PFAS-bronlocaties. De locaties zijn als volgt over de verschillende bedrijfstakken of categorieën verdeeld: Categorie
Aantal
Categorie
Aantal
Categorie
Aantal
Afval
30
Distributie/opslag
20
Papier en karton
5
Automotive
10
Elektronica
4
Reiniging
8
Beton
2
Farmacie
4
Scheepsbouw
6
Blusmiddelen
7
Galvano
4
Textiel en leer
3
Brandweer
7
Grafisch
5
Zeep, onderhoud
3
Chemie
5
Jachthavens
2
Overige
6
Coating
7
Kunststof
6
Cosmetica
1
Metaalindustrie
26
Totaal
171
Nadat de inventarisatie was voltooid en alle informatie in de groslijst was verwerkt is aan alle relevante vermeldingen een score toegekend, lopend van 1 (hoog) tot 5 (laag). Deze score geeft aan hoe groot de kans wordt ingeschat op bodemverontreiniging met PFAS op de locatie als gevolg van de activiteiten die op de locatie hebben plaats gevonden. Bij een locatie met score 1 wordt die kans zeer groot geacht, bij een locatie met score 5 wordt die kans als zeer beperkt ingeschat. De score is niet gebaseerd op een formule, maar per locatie toegekend op basis van de verzamelde informatie. Het is dus een indicatieve score, alleen bedoeld om de locaties op de groslijst onderling te rangschikken. Eventuele risico’s voor mens of milieu als gevolg van de mogelijke bodemverontreiniging zijn bij het toekennen van de score buiten beschouwing gelaten. Van de 171 locaties op de groslijst die als ‘relevant’ zijn beschouwd, hebben 26 locatie de score 1 gekregen. Verondersteld wordt dat op deze locaties de kans op bodemverontreiniging zeer groot is..
1.3
Leeswijzer
Deze rapportage beschrijft de opzet, uitvoering en resultaten van het onderzoek. In hoofdstuk 2 wordt beschreven hoe de relatie tussen PFAS en bedrijfsactiviteiten is vastgesteld en hoe voor een aantal categorieën de meest relevante 6
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
typen PFAS zijn bepaald. Hoofdstuk 3 beschrijft hoe de relevante bedrijfsactiviteiten uit de bestanden zijn geselecteerd en hoe bij het screenen van de groslijst te werk is gegaan. Hoofdstuk 4 gaat over het rangschikken van de (bedrijfs-)locaties naar kans op bodemverontreiniging en de uitkomsten daarvan. In hoofdstuk 5 worden de resultaten en producten van dit onderzoek beschreven en worden enkele conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan voor het verdere gebruik van de uitkomsten van het onderzoek. Bijlage A vormt een uitgebreide beschrijving van de uitkomsten van de inventarisatie per bedrijfstak/categorie. In Bijlage B is een beknopte opsomming van de belangrijkste gebruikte literatuur opgenomen en in bijlage C wordt een uitleg gegeven van de in de uitgebreide groslijst opgenomen velden en de inhoud daarvan. Naast deze rapportage zijn de overzichten met de relevante bedrijven en locaties, inclusief de andere gemaakte schema’s in een Excel -bestand met verschillende werkbladen aan de opdrachtgever geleverd.
7
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
2
Bedrijfsactiviteiten en PFAS
2.1
Koppeling PFAS aan bedrijfstakken en -activiteiten
Arcadis heeft een overzicht samengesteld van de verschillende toepassingen van PFAS en de productieprocessen en bedrijfsactiviteiten die daarbij horen. Dit overzicht, Bronnen-toepassingen is in een Excel-bestand als separate bijlage bij dit rapport aan de opdrachtgever geleverd. Het overzicht is gebaseerd op de beschikbare literatuur en andere informatiebronnen, waarvan in bijlage B een overzicht is opgenomen. In het overzicht Bronnen-Toepassingen is de volgende informatie opgenomen: • Het type bedrijf: – PFAS producerende industrie; – PFAS verwerkende industrie; – Locaties waar PFAS-houdende producten gebruikt worden; – Afvalverwerking en recycling; – Inzet AFFF blusschuim; – Overig, gebruik onbekend. • De bedrijfsmatige activiteit. Relevante deelactiviteiten of specifieke onderdelen van het productieproces waarbij PFAS werden/worden gebruikt. • De categorie (bedrijfstak) waar de bedrijfsactiviteit onder valt (zie tabel 1 hierna). • Een inschatting van de naar verwachting gebruikte hoeveelheid PFAS:3 – Zeer klein: ordegrootte tientallen kg; – Klein: ordegrootte honderden kg; – Groot: ordegrootte duizenden kg; – Zeer groot: ordegrootte meer dan 10.000 kg.
• Een beknopte omschrijving van de aard van het productieproces: – Open processen zijn inrichtingen waar geen bodem beschermende voorzieningen aanwezig zijn; – Halfopen processen waarbij deels sprake zal zijn bodem beschermende voorzieningen, maar waar wel kans bestaat op emissie naar de bodem; – Gesloten processen met niet of nauwelijks kans op emissie naar de bodem. • Het jaartal vanaf wanneer voor zover bekend PFAS is gebruikt in specifieke producten of is toegepast in het bedrijfsproces van de betreffende categorie. • De voor de activiteit relevante PFAS-typen (monomeren, polymeren, kortketenige (vluchtige) PFAS), zie paragraaf 2.2. • Relevante productnamen en processen, die als zoeksleutel kunnen dienen bij het doornemen van de bestanden, literatuur en vergunningen. • Verwijzingen betreffende de activiteit in het zogenaamde PFAS-reductievoorstel van de Europese Unie (REACH) en de toelichting die daarin is opgenomen over de specifieke PFAS-toepassing. In tabel 1 is een overzicht opgenomen van de 26 categorieën of bedrijfstakken die uit het overzicht met relevante bedrijfsactiviteiten naar voren zijn gekomen en de activiteiten die binnen de categorieën vallen. In vergelijking met de eerder voor de provincie Zuid-Holland uitgevoerde inventarisatie zijn een paar wijzigingen in de indeling van de categorieën gemaakt: • • •
De categorie brandweer is als aparte categorie toegevoegd, terwijl de brandweerlocaties in het project ZuidHolland nog onder de categorie blusschuim of blusmiddelen vielen; De categorie ‘basis’ is anders genoemd en heet nu ‘chemie’. De categorie Distributie/opslag is toegevoegd. In Zuid-Holland vielen deze bedrijven nog in de categorie blusschuim of in de categorie ‘Overige’.
3 Deze hoeveelheden zijn alleen indicatief en gebruikt om de verschillende categorieën te kunnen onderscheiden, niet om
individuele bedrijven wel of niet te selecteren als mogelijke PFAS-bron. 8
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Let wel: niet in alle gemeenten komen in de genoemde categorieën relevante bedrijven voor. Zo zijn bij de inventarisatie in de gemeente Dordrecht geen bedrijven in de categorieën beelddragers, bestrijdingsmiddelen, delfstoffen en glasteelt naar voren gekomen. Daarom wordt in het verdere rapport ook steeds gerefereerd aan 22 in plaats van 26 categorieën. Tabel 1: Verdeling bedrijfsactiviteiten naar categorie Categorie
Bedrijfsactiviteiten
Afval
Inzameling en bewerking van afval, grondverzetbedrijven, autosloperijen, scheepssloperijen, groothandel in ijzer, schroot en banden, stortplaatsen
Automotive
Vervaardiging van auto-onderdelen, carrosserieherstelbedrijven
Beelddragers
Prepress activiteiten en ontwikkelcentrales (historisch)
Bestrijdingsmiddelen
Vervaardiging van verdelgingsmiddelen en overige landbouwchemicaliën
Beton
Vervaardiging van producten van beton voor de bouw
Blusmiddelen
Leveranciers van (schuim-)blusmiddelen
Brandweer
Brandweerkazernes en brandweeroefenplaatsen
Chemie
Vervaardiging van kunststof in primaire vorm, organische en anorganische basischemicaliën e.d.
Coating
Vervaardiging van verf, vernis, drukinkten, coatings e.d., aanbrengen van coatings, straalbedrijven
Cosmetica
Vervaardiging van cosmetische producten
Delfstoffen
Winningslocaties van olie en/of gas
Distributie/opslag
Opslag van brandbare stoffen, aanwezigheid schuimblusinstallatie
Elektronica
Vervaardiging van elektronische apparaten, meet- en regelapparatuur
Farmacie
Vervaardiging van farmaceutische producten, medische instrumenten, laboratoria
Galvano
Oppervlaktebehandeling en bekleding van metaal
Glasteelt
Glastuinbouwbedrijven
Grafisch
Drukkerijen, met name van verpakkingen
Jachthavens
Jachthavens voor recreatievaartuigen met botenlift en open stalling van schepen op de wal
Kunststof
Vervaardiging van producten van kunststof (diverse), rubber, appendages, verpakkingsmiddelen e.d.
Metaalindustrie
Machine-industrie, constructiebedrijven, tanks, vaten, ovens, branders en vliegtuigonderdelen
Papier en karton
Vervaardiging van papier- en kartonwaren, met name verpakkingen
Reiniging
Autotankcleanbedrijven, vatenreconditioneringsbedrijven, classificeerbedrijven
Scheepsbouw
Bouw van schepen en drijvend materieel, jachtbouwbedrijven (groot)
Textiel en leer
Vervaardiging van technisch en industrieel textiel, chemische wasserijen, textielveredeling
Zeep, onderhoud
Vervaardiging van zeep, wasmiddelen, poets- en reinigingsmiddelen, auto was- en -poetsbedrijven
Overige
Skibanen, tunnels, Rwzi’s/Awzi’s, brandlocaties
Het deelproduct van deze stap is een overzicht met de relevante bedrijfstakken, dat met als naam Bronnen en Toepassingen als werkblad is opgenomen in het Excel-bestand dat als separate bijlage bij de rapportage is gevoegd. Vervolgens zijn de verschillende bedrijfstakken en de relevante activiteiten binnen die bedrijfstakken gekoppeld aan SBI- en UBI-codes.4 Met behulp van deze codes zijn de relevante bedrijven uit de verschillende gebruikte bestanden
4 SBI-code staat voor Standaard Bedrijfsindeling, de codering die door de Kamer van Koophandel wordt gebruikt om economische
activiteiten te duiden. UBI-code staat voor Uniforme Bronindeling, een codering die in 2004 is gebruikt bij de samenstelling van het Landsdekkend Beeld Bodem om potentieel bodemvervuilende activiteiten te duiden en te prioriteren. 9
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
geselecteerd (zie paragraaf 3.1 en 3.2). Het schema waarmee die selectie is gemaakt, PFAS_SBI_UBI, is eveneens als werkblad opgenomen in het bij de rapportage geleverde Excel-bestand.
2.2
Verbijzondering type PFAS naar bedrijfstak
2.2.1
Kanttekeningen vooraf
Nadat de relevante bedrijfstakken en SBI-codes waren benoemd en naar bovenstaande categorieën waren ingedeeld, is op verzoek van de gemeente Dordrecht geprobeerd te bepalen welke typen PFAS aan welke categorieën bedrijven of activiteiten kunnen worden gekoppeld. Dat is erg lastig vanwege het wijdverbreide gebruik van PFAS en de vele verschillende soorten PFAS die er zijn. Daarnaast is vaak niet bekend welk soort PFAS is gebruikt. Door de jaren heen is het gebruik van PFAS ook veranderd. Als reactie bijvoorbeeld op de uitfasering van PFOS en later PFOA is gezocht naar alternatieve stoffen, wat ook weer PFAS-verbindingen waren (zoals bijvoorbeeld GenX en 6:2 FTS) Een ander punt is dat bij een standaard PFAS-analyse5 in het kader van een bodemonderzoek slechts een klein deel van de mogelijk gebruikte PFAS worden geanalyseerd en deze analyses alleen gericht zijn op specifieke componenten (de zogenaamde ‘target-analyse’). Als het molecuul ook maar iets afwijkt wordt die verbinding met een standaard analyse niet aangetoond en bestaat de kans dat bij bodemonderzoek veel PFAS worden gemist. Desondanks is geprobeerd het gevraagde onderscheid te maken en aan de categorieën waarvoor dit zinvol is de bij bodemonderzoek te verwachten PFAS-typen te koppelen.
Typen PFAS PFAS kunnen gebruikt zijn in verschillende vormen: • Als niet-polymeren/ “losse” PFAS, zoals bijvoorbeeld PFOS en PFOA. Deze kunnen verdeeld worden in: – Perfluoralkylzuren (PFAA’s), deze groep omvat onder andere: • Perfluoralkylsulfonzuren (PFSA’s), zoals bijvoorbeeld PFOS en PFHxS (perfluorhexaansulfonzuur) • Perfluoralkylcarboxylzuren (PFCA’s), zoals bijvoorbeeld PFOA, PFHxA (perfluorhexaanzuur), PFBA (perfluorbutaanzuur). – PFAA’s met een andere kopgroep, zoals perfluoralkylsulfonamides, pefluoralkylfosfonic en -fosfiniczuren e.a. – PFAS-precursors, deze stoffen kunnen afbreken tot PFAA’s, zoals bijvoorbeeld 6:2 FTS (fluortelomeer sulfonzuren), 8:2 diPaP (polyfluoralkyl fosfaat esters) – Perfluorethers, zoals bijvoorbeeld GenX en Adona • Als PFAS-polymeren: – Fluorpolymeren: dit zijn polymeren met een gefluoreerde keten (backbone) – Polymeren met gefluoreerde zijketens. Bij afbraak kunnen deze zijketens “losse” PFAS vormen. – Andere gefluoreerde polymeren, met volledig gefluoreerde koolstofatomen in de keten of in de zijketen, zoals bijvoorbeeld gefluoreerd polyurethaan of perfluorpolyethers. PFAS-polymeren zijn op verschillende manieren relevant; – PFAS-polymeren vallen onder de definitie van PFAS, maar zijn plastics en zullen daardoor niet snel voor bodemverontreiniging zorgen (tenzij als plastic).
Bij recycling zou het mogelijk wel vrij kunnen komen; – PFAS-polymeren zijn veelal geproduceerd met “losse” PFAS als hulpstof. Deze hulpstof is relevant bij productie, en als nevenverontreiniging in het product. Denk hierbij bijvoorbeeld aan GenX en PFOA bij de productie van PTFE; – Bij polymeren met gefluoreerde zijketens kunnen de zijketens bij toepassing of verwering vrijkomen en voor een verontreiniging met “losse” PFAS zorgen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de coating die voor textiel wordt gebruikt. • Daarnaast vallen ook andere stoffen onder de definitie van PFAS, zoals verschillende bestrijdingsmiddelen en medicijnen. Deze stoffen bevatten vaak 1 of meerdere -CF3-groepen in de molecuulstructuur. Ze breken niet af tot de “losse” PFAS die hierboven genoemd zijn, wel kunnen er bij afbraak en productie mogelijk ultrakorte PFAS vrijkomen, zoals bijvoorbeeld TFA (trifluorazijnzuur). • Ook meerdere fluorgassen vallen onder de definitie van PFAS. Deze verbindingen zijn vluchtig, en daardoor minder relevant voor een bodemverontreiniging. Vanwege de grote volumes en mogelijk vrijkomen ultrakorte PFAS zijn de fabrieken waar deze stoffen worden geproduceerd wel als verdacht aangemerkt in dit onderzoek. Voor meer informatie, zie PFAS-family tree van ITRC (https://pfas-1.itrcweb.org/wpcontent/uploads/2022/01/PFAS_figure_2-4_family_tree_w_header_120221.pdf)
5 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (12 juli 2019). Advieslijst te meten PFAS. Informatiepunt Leefomgeving,
https://iplo.nl/thema/bodem/regelgeving/hergebruik-bouwstoffen-grond-baggerspecie/kwaliteitseisen-toepassen-grondbaggerspecie/handelingskader-pfas/veldwerk-analyse-toetsing/ In het als bijlage bij de rapportage geleverde Excel-bestand is een overzicht van de advieslijst opgenomen. Zie daarvoor werkblad Advieslijst PFAS-analyse. 10
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
2.2.2
Toelichting op de typen PFAS
Voor het maken van het onderscheid van type PFAS naar bedrijfstak of categorie is gebruikt gemaakt van de beschikbare wetenschappelijke literatuur over de verschillende toepassingen van PFAS. 6 In de literatuur wordt een onderscheid gemaakt tussen de verschillende PFAS op basis van de volgende kenmerken: • • •
Ketenlengte: of het molecuul onder een polymeer of non-polymeer valt. Per- of polystructuur: of het molecuul volledig gefluoreerd is. Volledig gefluoreerde moleculen vallen onder de perfluor-PFAS. Daarnaast is het mogelijk dat een gefluoreerd keten wordt onderbroken met een niet-gefluoreerde keten. Indien dit het geval is valt de stof onder de polyfluor-PFAS. Kopgroep: welke kopgroep het molecuul bevat. Zo vallen onder de Perfluoralkylzuren meerdere typen PFAS, zoals Perfluorcarbonylzuren (PFCA’s) en Perfluorsulfonylzuren (PFSA’s).
In tabel 2 zijn de PFAS-groepen opgenomen die kunnen worden onderscheiden en die op basis van het literatuuronderzoek aan de verschillende bedrijfstakken en categorieën zijn gekoppeld. Tabel 2: Te onderscheiden PFAS-typen, tevens koppeling aan PFAS-Advieslijst en TOP-Analyse Type PFAS in overzicht ‘PFAS-lijst’
Opgenomen in PFAS advieslijst bodem (aantal)
Analyseerbaar met TOPanalyse
Per-structuur
Poly-structuur
Polyfluoralkylalcoholen (FTOHs)
Nee
Nee
Ja
Per- en polyfluoralkylamides
Nee
Nee
Ja
Perfluoralkylcarbonzuren (PFCAs) en polyfluoralkylcarbonzuren
Grotendeels (14)
Nee
Ja
Per- en polyfluoralkylethercarbonzuren (PFECAs)
Deels (1*)
Nee
Nee
Per- en polyfluoralkylsulfonamides (FASAs)
Deels (4)
Nee
Ja
Perfluoralkylsulfonzuren (PFSAs) en polyfluoralkylsulfonzuren (o.a. FTS-en)
Grotendeels (7)
Deels (4)
Ja
Polyfluoralkyl fosforzuren (PAPs en diPAPs)
Nvt
Deels (1)
Ja
Fluorpolymeren (FPs)
Nee
Nee
Nee
Zijketen-gefluoreerde polymeren
Nee
Nee
Mogelijk**
Perfluorpolyethers (PFPEs)
Nee
Nee
Nee
Non-polymeren
Polymeren
* **
HFPO-DA/GenX wordt niet standaard geanalyseerd, maar alleen bij verdenking op de stof. Afhankelijk van de manier van voorbewerking.
Voor de praktische toepasbaarheid van het uiteindelijke schema is per type PFAS aangegeven of deze in de PFAS advieslijst bodem (het standaardpakket) zijn opgenomen en of ze analyseerbaar zijn met een TOP-analyse. De PFAS advieslijst bodem betreft een target analyse, wat betekent dat er geanalyseerd wordt op specifieke PFASverbindingen. Hierbij wordt slechts een (klein) deel van de in een proces of bedrijf mogelijk gebruikte PFAS geanalyseerd. De TOP-analyse is een techniek waarbij verborgen- of voorloper-PFAS, ook wel precursors genoemd, in een monster chemisch worden geoxideerd tot meetbare PFCA’s. Dit type analyse geeft het beste inzicht in de eventuele aanwezigheid van precursors; PFAS-verbindingen die in het milieu omgezet kunnen worden in de meetbare PFSA’s en PFCA’s.
6 Het meest bruikbare overzichtswerk is Glüge e.a. (2020). An overview of the uses of per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS).
Environmental Science Processes & Impacts, 22(12), 2345–2373. https://doi.org/10.1039/d0em00291g . 11
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
De polymeren zijn lastiger om te analyseren. Dit kan momenteel alleen met bijvoorbeeld een totaal fluor analyse, wat geen specifieke informatie geeft over het type PFAS. Hierbij is het ook de vraag in hoeverre ze vrijkomen naar het milieu. Dat hangt af van het soort gebruik; worden ze bijvoorbeeld gebruikt als (kunststof) onderdeel van een product (bijvoorbeeld een pomp of een membraan), of zijn ze verwerkt in vloeibaar materiaal (bijvoorbeeld PTFE-spray). Bij de laatste toepassing is de kans op vrijkomen veel groter. 2.2.3
Koppeling type PFAS aan bedrijfstak/categorie
Op basis van de literatuurstudie is geconcludeerd dat het niet voor alle categorieën of bedrijfstakken zinvol was om een onderscheid naar type PFAS te maken, enerzijds omdat de literatuur hier onvoldoende aanknopingspunten voor bood, anderzijds omdat de gebruikte typen PFAS te divers zijn om een eenduidige uitspraak te kunnen doen. Nadat de inventarisatie van de potentiële PFAS-bronnen was afgerond en de scores met betrekking tot de kans op bodemverontreiniging waren toegekend (zie hoofdstuk 3 en 4), bleek dat alle locaties met de hoogste scores (score 1 en 2) en dus de grootste kans op bodemverontreiniging, binnen de onderstaande categorieën vallen die aan een type PFAS zijn gekoppeld: • • • • • • • • •
Afval/reiniging Automotive Blusschuim Coatings Galvano/metaalindustrie Kunststof Papier en karton Textiel Zeep en onderhoud
Omdat in de categorieën Afval en Reiniging en de categorieën Galvano en Metaalindustrie de PFAS-relevante activiteiten vergelijkbaar zijn wat de toepassing van PFAS betreft, zijn deze categorieën in het uiteindelijke overzicht samengevoegd. Zoals gezegd is het niet eenvoudig om met zekerheid te stellen welk type PFAS in welk bedrijfsproces of door welk bedrijf precies wordt gebruikt. Daarom is bij het opstellen van het overzicht de methode van Glüge c.s. (zie noot 6) gevolgd. In die studie wordt een onderscheid gemaakt naar de bron waarop het gebruik van een type PFAS in een bedrijfstak is gebaseerd. De studie maakt een onderscheid tussen de volgende informatiebronnen: Tabel 3: Betekenis gebruikte lettersymbolen in tabel PFAS per categorie Letter
Betekenis
Uitleg
A
Approved currently
Op dit moment toegestaan gebruik van de PFAS in de categorie
AP
Approved in the past
In het verleden toegestaan gebruik van de PFAS in de categorie
D
Detected in products
Analytisch aangetoond in bepaalde producten van de betreffende categorie
E
Expected
Verwacht dat de PFAS in deze categorie wordt gebruikt
P
Patented
Er is een patent dat gekoppeld is aan gebruik in de categorie
U
Used
Over het gebruik is recent gepubliceerd
Voor het opstellen van het overzicht voor de gemeente Dordrecht zijn alleen die toepassingen als voldoende onderbouwd erkend wanneer daarover is gepubliceerd (Used) of wanneer de PFAS bij analyse daadwerkelijk in een product van de betreffende bedrijfstak is aangetroffen (Detected). Bij de andere informatiebronnen blijft het de vraag of de toepassing ook daadwerkelijk heeft plaats gevonden (Approved, Expected) of mogelijk beperkt is gebleven tot een enkel bedrijf (Patented). Daarom zijn deze toepassingen buiten beschouwing gelaten. In tabel 4 is de verkorte versie van het resultaat van de koppeling opgenomen, waarbij per bedrijfscategorie met een X is aangegeven welk type PFAS als gevolg van de activiteiten die op een locatie hebben plaatsgevonden, en dus mogelijk in de bodem van de locatie kunnen worden aangetroffen.
12
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Tabel 4 Verwachte PFAS per bedrijfscategorie PFAS
Per- en polyfluoralkylamides
Perfluoralkylcarbonzuren (PFCAs) en polyfluoralkylcarbonzuren
Per- en polyfluoralkylethercarbonzuren (PFECAs)
Per- en polyfluoralkylsulfonamides (FASAs)
Perluoralkylsulfonzuren (PFSAs) en polyfluoralkylsulfonzuren (o.a. FTS-en)
Polyfluoralkylfosforzuren (PAPs en diPAPs)
Fluorpolymeren (FP)
Zijketen-gefluoreerde polymeren
Perfluorpolyethers (PFPEs)
Polymeren
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Polyfluoralkylalcoholen (FTOHs) Bedrijfscategorie
Non-polymeren
Afval/reiniging
X
Automotive
X
Blusschuim
X
X
X
Coatings
X
X
X
Galvano/metaalindustrie Kunststof Papier en karton
X
X
Textiel
X
X
Zeep en onderhoud
X
X
X
X X
X
X
X
X
X
X
X X
X
X
X
X
X
X
X
Het overzicht toont per bedrijfscategorie welke typen PFAS voornamelijk te verwachten zijn. Over het algemeen komen de standaard PFAS (PFCA’s en PFSA’s) voor in iedere categorie, net als de fluorpolymeren. Andere PFAS worden meer specifiek in bepaalde bedrijfscategorieën gebruikt. Voor de categorie textiel gaat het bijvoorbeeld naast de standaard PFAS (PFCA’s en PFSA’s) en de fluorpolymeren om de non-polymeren FTOHs en FASAs en om de zijketen-gefluoreerde polymeren. Belangrijk is dat het overzicht slechts een algemeen beeld schetst van het PFAS-gebruik binnen een bedrijfscategorie. Het is niet zo dat een individueel bedrijf al deze PFAS uitstoot. Ook kan niet worden uitgesloten dat een individueel bedrijf een ander type PFAS uitstoot dan het type in deze tabel. Het kan vooral gebruikt worden om in te schatten welke andere PFAS mogelijk aanwezig kunnen zijn. In het Excel-bestand dat als separate bijlage bij de rapportage is gevoegd, is een meer uitgebreide versie van tabel 4 als werkblad PFAS per Categorie opgenomen. Daarin is alle genoemde typen PFAS ook de structuur opgenomen, zodat de samenstelling van de verschillende PFAS daaruit kan worden afgeleid.
13
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
3
Samenstellen lijst potentiële PFAS-bronnen
3.1
Selectie relevante bedrijven uit bestanden
De bestanden die zijn gebruikt voor het samenstellen van de groslijst met potentiële PFAS-bronnen in de gemeente Dordrecht zijn de volgende: a. Het LISA-bestand bevat de bij de Kamer van Koophandel ingeschreven bedrijven en de vestigingen van die bedrijven in de provincie. Per bedrijf zijn onder andere de activiteiten en de daaraan gekoppelde SBI-codes, de rechtsvorm en het aantal werkzame personen geregistreerd. b. Het Historisch Bodembestand (HBB) van de gemeente Dordrecht met de gegevens van de verleende Hinderweten milieuvergunningen. Het HBB bevat de namen van de bedrijven, het vestigingsadres, het jaar van vergunningverlening en de activiteit waarvoor de vergunning werd verleend, uitgedrukt in de UBI-code. c. De Emissieregistratie: weliswaar is PFAS geen stof die specifiek wordt geregistreerd, maar het geeft wel een indicatie van mogelijk relevante bedrijven (uitstoot). Specifiek is gekeken naar de bedrijven die als emissiebron van HFK’s en CFK’s staan geregistreerd, omdat dit gefluoreerde organische stoffen betreft. Dit is een aanwijzing voor het gebruik van PFAS-houdende stoffen, zoals bijvoorbeeld koelmiddelen. Wanneer een bedrijf in de Emissieregistratie staat geregistreerd dan is dit in de groslijst vermeld. d.
BRZO-bedrijven: (Besluit Risico’s Zware Ongevallen) bij deze bedrijven zijn vaak blussystemen geïnstalleerd of is een bedrijfsbrandweer aanwezig, wat relevant kan zijn vanwege het gebruik van PFAS-houdend blusschuim. De BRZO-bedrijven zijn in de groslijst met potentiële PFAS-bronlocaties zichtbaar aangegeven. e. Aanvullende specifieke overzichten: - Stortlocaties: hiervoor zijn verschillende lijsten van de provincie Zuid-Holland en de OZHZ met elkaar vergeleken en samengevoegd. Stortplaatsen zijn relevant omdat daar PFAS-houdend bedrijfsafval kan zijn gestort of huishoudelijk afval met PFAS-houdende producten. - Tunnels: in tunnels kunnen brandblusinstallaties met PFAS-houdend blusschuim aanwezig zijn. Daarom zijn de grotere verkeerstunnels in de gemeente Dordrecht op de groslijst vermeld. - Brandweerkazernes: een overzicht met de brandweerkazernes en brandweeroefenplaatsen in de gemeente is aan de groslijst toegevoegd. De gegevens in dit overzicht zijn geverifieerd en aangevuld door middel van archiefonderzoek (zie paragraaf 3.3) en door deze door de Veiligheidsregio te laten verifiëren (zie 3.4). - Rwzi’s: tijdens een eerder project voor de provincie Zuid-Holland is een overzicht aangelegd met de rwzi’s in de provincie. Daarvan bleek er een in de gemeente Dordrecht te liggen. Deze is aan de groslijst toegevoegd.
Witte vlekken en beperkingen van de gebruikte bestanden •
•
• • •
Een precieze ‘dekkingsgraad’ om aan te geven hoe volledig de inventarisatie is, valt lastig te bepalen. Wel kunnen op voorhand een aantal redenen worden benoemd waardoor locaties of bedrijven mogelijk zijn gemist (zie hierna). Anderzijds zullen op de groslijst ook bedrijven of locaties staan waarvan uiteindelijk zal blijken dat ze geen PFAS hebben gebruikt, dan wel dat geen emissie van PFAS plaats vindt of heeft plaats gevonden. De SBI-codes in het LISA-bestand zijn niet altijd nauwkeurig. Daardoor zullen relevante bedrijven zijn gemist. Dit is deels ondervangen door ook andere bestanden te gebruiken (HBB, Emissieregistratie, BRZO, lijsten van brancheverenigingen, informatie van de VNCI) en bedrijfsnamen te doorzoeken op termen als ‘fire’, ‘safety’, ‘brand’ en ‘security’ die kunnen wijzen op activiteiten met PFAS-houdende blusmiddelen. Niet alle (neven)vestigingen van bedrijven zijn afzonderlijk in het LISA-bestand geregistreerd. Als de hoofdvestiging van een bedrijf niet in de gemeente Dordrecht staat, kan het zijn dat de nevenvestigingen in het LISA-bestand ontbreken. Geprobeerd is dit te ondervangen met de andere gebruikte bestanden. Het HBB dateert van voor 2004, terwijl het LISA-bestand van 2024 is. Veel bedrijven die in 2004 bestonden zullen nog altijd bestaan en bedrijven die in 2024 actief zijn in de jaren daarvoor al gestart.
Geprobeerd is dit ‘gat’ te dichten met andere bestanden, zoals de Emissieregistratie en de BRZO-lijst e.a.(zie hierna) In het HBB zijn alleen vergunningplichtige bedrijfsactiviteiten geregistreerd die in 2004 als potentieel bodemvervuilend werden gezien. Het kan zijn dat hierdoor bepaalde bedrijven en activiteiten zijn gemist.
Het belangrijkste bestand dat is gebruikt voor het samenstellen van de groslijst met potentiële PFAS-bronnen is het LISA-bestand. Dit bestand is als basis gebruikt, waarna extra locaties en aanvullende informatie uit de andere bestanden is toegevoegd.
14
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
3.2
Het controleren en aanvullen van de gemaakte selectie
3.2.1
Eerste check groslijst
Nadat de mogelijk relevante bedrijven en andere activiteiten met behulp van het schema ‘PFAS-SBI_UBI’ (zie paragraaf 2.1) op basis van de SBI-codes en UBI-codes uit de verschillende bestanden waren geselecteerd, is een eerste screening van de gemaakte selectie uitgevoerd: • • •
Dubbele vermeldingen zijn samengevoegd en de informatie over de locaties en bedrijven is gecombineerd; Alle bedrijven met als rechtsvorm ‘financiële holding’ en ‘vereniging’ zijn verwijderd. Alle bedrijven met als rechtsvorm ‘eenmanszaak’ ‘v.o.f. of ‘Bv’ met 0 of 1 werknemer(s), zijn met behulp van Google Maps nagelopen, waarna evidente woonadressen van bedrijfseigenaren en kantooradressen zijn verwijderd.
Na uitvoering van deze eerst check resteerde een lijst met 248 mogelijk relevante locaties.
Eenmanszaken, Bv’s met 0 werknemers, kantoor- en woonadressen Toelichting op de selectie • Eenmanszaken zijn bedrijven die in principe uit een persoon bestaan, vaak een zogenaamde ZZP’er die zichzelf aan een ander bedrijf verhuurt. Deze eenpersoonsbedrijven vallen qua activiteiten onder dezelfde SBI-code als een Bv of een Nv met honderden mensen in dienst. Ze komen hier vooral voor in de categorieën Afval (grondverzetbedrijven), Reiniging (schoonmakers) en Zeep/ Onderhoud (schoonmakers). • Bv’s met nul werknemers kunnen niet zondermeer meer als ‘niet-relevant want te kleinschalig’ worden weggeschreven. Een onderneming kan uit meerdere Bv’s bestaan, waarbij de activiteiten onder de ene inschrijving vallen en het personeel onder een andere. Daarom zijn alle vermeldingen van een Bv met nul werknemers via Google Maps bekeken en is op die manier de schaal van de onderneming bepaald. • Als vestigingsadres van een bedrijf staat bij de Kamer van Koophandel geregeld het woonadres van de directeureigenaar vermeld. Vaak gaat het dan om eenmanszaken, maar het kan ook om een Bv gaan. De lijst is hierop nagelopen en locaties waarvan evident was dat het een woonadres en geen productielocatie betrof zijn uit de lijst geschrapt. • Hetzelfde geldt voor kantooradressen.
Het kan zijn dat het hoofdkantoor van een bedrijf kan in Dordrecht is gevestigd, maar dat de productielocatie in een andere gemeente ligt. Deze zijn ook geschrapt.
3.2.2
Nadere screening en aanvulling
Vervolgens zijn alle vermeldingen op de resterende lijst nagelopen en beoordeeld op de vraag of ze wel of niet als een mogelijk relevante PFAS-bron moeten worden gezien. Er zijn dus geen bedrijven of locaties van de groslijst geschrapt, maar in een kolom in de lijst is aangegeven of de locaties na uitvoering van de screening wel of niet als relevant worden beschouwd. Op basis van de aanvullend geraadpleegde bronnen zijn ook nog enkele bedrijven/locaties toegevoegd die niet in de eerste selectie waren opgenomen, maar uit de aanvullend bestudeerde bronnen naar voren kwamen. Bij de screening zijn de volgende bronnen gebruikt: •
•
15
Street Smart: op basis van luchtfoto’s en ‘streetview’ is de situatie ter plekke bekeken en een inschatting gemaakt van de omvang van het bedrijf en de inrichting van het bedrijfsterrein (open proces, gesloten gebouwen, opslag in de open lucht, terreinverharding, afvoerinstallaties e.d.). Tevens is vastgesteld of het bedrijf nog op de locatie actief is of dat het een historische activiteit betreft en met behulp van https://www.topotijdreis.nl/ of de situatie op de locatie in de loop van de tijd ingrijpend is veranderd (sloop, nieuwbouw) en mogelijk grootschalig grondverzet heeft plaats gevonden. Deze informatie is in de groslijst verwerkt. Ook als een bedrijf niet meer op de locatie actief is, maar wel een relevante potentiële PFAS-bron lijkt te zijn geweest, is de locatie op de groslijst gehandhaafd. Websites van het bedrijf: de meeste bedrijven hebben een website waar zij vertellen wat hun producten zijn, welke markten ze bedienen en waar productielocaties en opslag-, distributie- en kantoorlocaties gevestigd zijn. Bij meerdere bedrijven is op de websites ook een beschrijving op hoofdlijnen van het productieproces gevonden. Aan de hand van deze informatie is het beeld van de activiteiten van het bedrijf verder ingevuld.
Verder is gebruik gemaakt van de ‘Wayback machine’, een soort van internetarchief waarmee vroegere versies van websites kunnen worden geraadpleegd en dat is gebruikt om eerdere vestigingsadressen van bedrijven te achterhalen. Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
•
• •
•
Brancheverenigingen: de meeste van de verschillende relevante bedrijfscategorieën hebben bedrijfsverenigingen, zoals de EFTCO (vereniging van tankautocleanbedrijven), de NVVV (de Nederlandse vereniging van vatenhandelaren) of de VNP (de Koninklijke Verenging van Nederlandse papier- en kartonfabrieken). De ledenlijsten van deze verenigingen zijn langs de lijst gelegd en nog ontbrekende bedrijven zijn toegevoegd. Bij enkele van deze verenigingen is ook aanvullende informatie over het productieproces verzameld. Handboek Producten Chemie van de Vereniging Nederlandse Chemische industrie (VNCI): in dit boek en op de bijgeleverde Cd-rom is op producenten en productnamen gezocht. Voor het project in Dordrecht heeft deze bron slechts weinig aanvullende informatie opgeleverd. Digitaal beschikbare milieuvergunningen: via de website van de OZHZ (https://www.ozhz.nl/vergunningen/) zijn van meerdere bedrijven de digitaal beschikbare milieudossiers geraadpleegd. Dit is vooral gedaan om de omschrijving van de activiteiten te verifiëren en te bevestigen.
Een vergelijkbare bron hiervoor is de website van het Regionaal Archief Dordrecht (https://www.regionaalarchiefdordrecht.nl/) waar op de historische verzameling Hinderwet- en Milieuvergunningen kan worden gezocht en meestal een korte omschrijving van de activiteiten is opgenomen die deels aanvullend is gebruikt voor de omschrijvingen die al aan het LISA-bestand of het HBB waren ontleend. Delpher: via deze website zijn een groot aantal Nederlandse kranten digitaal doorzoekbaar gemaakt. Op de website is op verschillende trefwoorden in combinatie met de plaatsnaam Dordrecht gezocht. Het leverde verschillende berichten op over grote bedrijfsbranden in de gemeente waarbij vrijwel zeker PFAS-houdend blusschuim is gebruikt. Verder is aanvullende informatie over een aantal specifieke bedrijven gevonden, waaronder een bedrijf dat handelde in blusmiddelen en dat niet uit de andere geraadpleegde bronnen naar voren was gekomen.7 (zie onderstaande advertentie).
Figuur 1: Advertentie van Inham BV in Het Vrije Volk, 31 mei 1980. Gevonden via Delpher.
•
Door de OZHZ zijn een aantal overzichten met nadere informatie aangeleverd: – Een overzicht met locaties (stippenkaart) waar PFAS en met name PFOA sterk verhoogd voorkomt. In de praktijk bleek dit overzicht echter niet goed toepasbaar, omdat hele wijken van de stad dan ‘rood’ kleuren. Deze informatie is daarom niet gebruikt. – Een overzicht met de locaties in het bodeminformatiesysteem waar PFAS wordt genoemd in het opmerkingenveld. Meestal ging het om de vermelding dat geen onderzoek naar PFAS was gedaan of dat het juist wel in een verkennend onderzoek was meegenomen. Dit leverde verder geen bruikbare informatie op. Voor drie locaties is informatie over een uitgevoerd bodemonderzoek aan de lijst toegevoegd. – Een overzicht van de bij de OZHZ bekende gegevens over PFAS-emissies naar de lucht en indirect naar water. Dit betrof elf bedrijven die allemaal ook al op de groslijst stonden. De informatie uit het overzicht is bij de betreffende bedrijven toegevoegd.
7 De Hinderwetvergunning die destijds (1975) voor een inrichting voor het vullen van blusmiddelen aan het bedrijf is
verleend, is bij de samenstelling van het HBB mogelijk niet als een potentieel bodemvervuilende activiteit beschouwd en bij de inventarisatie buiten beschouwing gebleven. Het in de advertentie genoemde Halon 1301 is overigens geen PFAShoudend blusmiddel, maar een bedrijf dat in blusmiddelen levert moet op zich wel als mogelijke PFAS-emissiebron worden gezien. 16
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
– Een overzicht van de in 2024 gedane meldingen van afvalwaterstromen met PFAS afkomstig uit Dordrecht. Op de lijst staan de verwerker, de ontdoener en de locatie van herkomst. De informatie is voor de betreffende bedrijven aan de lijst toegevoegd. De bedrijven stonden allemaal al op de groslijst. – Het resultaat van het zoeken op de termen ‘brandweer’, ‘brand’ of ‘blus’ in het bodeminformatiesysteem van de gemeente. Dit leverde geen nieuwe locaties op die nog niet op de groslijst stonden. Alle informatie die uit de genoemde bronnen over de locaties is verzameld is aan de groslijst toegevoegd, voornamelijk in de twee velden voor ‘Opmerkingen’.
3.3
Archiefonderzoek
Op 26 maart en 3 april 2025 is onderzoek gedaan op het Regionaal Archief Dordrecht (RAD). Daarbij zijn de volgende archieven geraadpleegd: • • •
•
Archief van de Gemeentelijke brandweer 1929-1999 (Archief 239), daarin dossiers over verschillende grote branden in de gemeente, brandbestrijding en blussystemen bij bedrijven, materieel, kazernes en brandrapporten; Archief van de gemeente Dordrecht (Archief 8A, deels afgesloten in 1980, deels in 1990), dossiers over de gemeentelijke brandweer, kazernes, brandweeroefenplaatsen, materieel en uitoefening van de dienst. De collectie Hinderwetvergunningen van de Milieudienst ZHZ (Archief 326-A), dossiers van meerdere bedrijven, met name van bedrijven waarvan werd vermoed dat er een schuimblusinstallatie aanwezig zou zijn en bedrijven waarvan de activiteiten nog niet helemaal duidelijk konden worden vastgesteld en dus ook niet duidelijk was of er met PFAS werd of wordt gewerkt. Archief Hoogland & Massee N.V. (Archief 1334), vanwege de participatie in Simplus Brandblusapparaten BV.
Het archiefonderzoek concentreerde zich voor wat de brandweer betreft op de periode vanaf 1970, omdat bekend is dat PFAS-houdend blusschuim vanaf 1975 algemeen werd gebruikt voor het blussen van vloeistofbranden. Bij de milieudossiers van bedrijven lag de focus op de periode vanaf 1960. In het brandweerarchief bleken dossiers beschikbaar over een aantal grote branden en de blusmiddelen waarmee deze waren geblust. Verder bleken alle uitrukken van de brandweer voor een langere periode te zijn vastgelegd op formulieren (brandrapporten). Via een steekproef is onderzocht of dit nuttige informatie zou kunnen opleveren. Het bleek om meer dan honderd formulieren per jaar te gaan en deze bleken alleen zeer summiere informatie te bevatten. Geconcludeerd is dat het doornemen van de formulieren zeer tijdrovend zou zijn en weinig bruikbare, aanvullende informatie zou opleveren. Daarom is besloten deze bron bij deze inventarisatie verder buiten beschouwing te laten. De archiefdossiers van de Hinderwet- en Milieuvergunningen hebben voor een aantal bedrijven wel nuttig informatie opgeleverd. Aan de hand van de vergunningaanvragen werd meer duidelijk over het productieproces en kon beter worden bepaald of het bedrijf wel of niet als een relevante potentiële PFAS-bron moest worden gezien.
Tevens zijn voor enkele bedrijven nadere beschrijvingen van de aanwezige stationaire blusvoorziening en de daarin gebruikte blusmiddelen gevonden. Alle verzamelde informatie is in de groslijst verwerkt.
3.4
Aanvulling door de Veiligheidsregio
Mede op basis van de uitkomsten van het archiefonderzoek is een vragenlijst opgesteld en voorgelegd aan de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid. De vragen betroffen de volgende onderwerpen: 1. Het gebruik van AFFF (PFAS-houdend blusschuim) en eventueel ander fluorhoudend schuim; 2. De kazernes die sinds 1970 bij de brandweer in gebruik waren en nog zijn (oefeningen ter plekke, wassen van de auto’s na inzet, drogen van de slangen, aanwezigheid van bodembeschermende voorzieningen); 3. Het gebruik van de verschillende oefenlocaties waarover tijdens het onderzoek informatie was gevonden; 4. Aanvullende informatie over grotere branden in de gemeenten, met name in de periode na 2000, waarbij PFAShoudend blusschuim is gebruikt en over de aanwezigheid van stationaire blussystemen of bedrijfsbrandweer bij bedrijven. De Veiligheidsregio kon op een aantal punten, vooral over de kazernes en de aanwezigheid van bedrijfsbrandweer en stationaire blussystemen de nodige aanvullende informatie geven die in de groslijst is verwerkt. Voor de meeste historische vragen bleek het echter lastig nadere informatie te achterhalen, omdat daarover vrijwel geen kennis meer binnen de organisatie aanwezig is. De verkregen informatie is in de groslijst verwerkt. 17
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
3.5
Resultaat en deelproduct
Alle informatie die tijdens de screening (3.2.2), het archiefonderzoek (3.3.) en als aanvulling van de Veiligheidsregio (3.4) is verkregen, is aan de groslijst met potentiële PFAS-bronnen toegevoegd. Van de 248 locaties die na de eerste selectie waren geselecteerd als mogelijk relevante PFAS-bronlocatie, zijn er na uitvoering van screening en het archiefonderzoek, zijn er 171 als ‘wel relevant’ en 77 als ‘niet relevant’ bestempeld. Locaties zijn om de volgende redenen als ‘niet-relevant’ bestempeld: • • • • •
Er bleek geen verband met de productie, het gebruik of de verwerking van PFAS te zijn vastgesteld; De activiteiten bleken erg kleinschalig te zijn, zodat de kans op emissie van PFAS naar de bodem als verwaarloosbaar klein moet worden beschouwd; Het bleek alsnog niet om een productielocatie te gaan, maar toch om een woon- of kantooradres. De activiteiten op de locatie waren voor 1960 al beëindigd, zoals bij een aantal stortplaatsen die voor dat jaar al waren gesloten, zodat het niet aannemelijk is dat PFAS-houdend afval is gestort. Het bedrijf had slechts zeer kort bestaan of was maar heel kort op de betreffende locatie gevestigd geweest, zodat de kans op bodemverontreiniging met PFAS als heel klein moet worden beschouwd.
Bij alle locaties is een omschrijving van de activiteiten en de gevonden informatie opgenomen en is in korte bewoordingen aangegeven waarom een bedrijf of locatie wel of niet als relevant is beschouwd. Van de uiteindelijke groslijst zijn twee versies aan de gemeente Dordrecht geleverd: • •
Uitgebreide Groslijst: daarin is per bedrijf/locatie alle verzamelde informatie opgenomen en zichtbaar gemaakt. In deze lijst kunnen ook de in de screening als ‘niet-relevant’ beschouwde locaties naar voren worden gehaald. Groslijst: een beknopte versie van de lijst met alleen de relevante locaties, de belangrijkste velden en de uiteindelijke score die aan de locatie is toegekend (zie hoofdstuk 4).
Een nadere beschrijving per bedrijfstak of categorie van het type locaties dat op de groslijst als ‘wel relevant’ is bestempeld, is opgenomen in bijlage A. Daar wordt nader ingegaan op de kenmerken van de locaties en de redenen waarom deze als relevant worden gezien.
18
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
4
Kans op bodemverontreiniging
4.1
Achtergrond bij score-toekenning
Op basis van de over de bedrijven en de locaties verzamelde informatie is een inschatting gemaakt van de kans dat als gevolg van de activiteiten op de locaties bodemverontreiniging met PFAS is ontstaan. Deze kans is uitgedrukt in een score van 1 tot en met 5. De scores staan voor de volgende indeling: 1. Zeer grote kans op bodemverontreiniging; 2. Grote kans op bodemverontreiniging; 3. Kans op bodemverontreiniging; 4. Beperkte kans op bodemverontreiniging; 5. Zeer beperkte kans op bodemverontreiniging. Voor de goede orde hebben de locaties die uiteindelijk na de screening als ‘niet relevant’ zijn bestempeld de score 6 gekregen. De score-indeling komt overeen met de indeling zoals die bij de inventarisatie voor de provincie ZuidHolland is toegekend, al is bij die inventarisatie geen informatie over branden verzameld. Bij het bepalen van de scores zijn verschillende factoren meegenomen die te maken hebben met de aard en omvang van de activiteiten die op de locatie hebben plaats gevonden, zoals: • • • • •
Hoe groot is gezien de aard van het productieproces (open, halfopen, gesloten proces, alleen gebruik of ook verwerking of zelfs productie) de kans op emissie van PFAS naar de bodem? Welk type PFAS is op de locatie geproduceerd, verwerkt of gebruikt? Op wat voor schaal wordt gebruik gemaakt van PFAS of worden PFAS-houdende producten verwerkt? In welke periode en hoe lang was het bedrijf op de locatie actief? Is al informatie bekend over op de locatie aanwezige bodemverontreiniging met PFAS?
Daarnaast is gekeken naar de kans op bodemverontreiniging met PFAS als gevolg van het gebruik van PFAShoudend blusschuim, bijvoorbeeld omdat op de locatie een brand heeft gewoed die mogelijk met PFAS-houdend blusschuim is geblust, omdat de brandweer op de locatie heeft geoefend of omdat een stationaire schuimblusinstallatie aanwezig is of was die vermoedelijk ook regelmatig is getest. De scores zijn niet met behulp van een statistische methode of een theoretisch model toegekend, maar op basis van interpretatie van de feitelijk over de locatie bekende informatie zoals die in de uitgebreide groslijst is opgenomen. Er heeft dus steeds een individuele weging plaats gevonden. De score geeft uiteraard alleen een indicatie van de kans op bodemverontreiniging. Of daadwerkelijk als gevolg van de activiteiten op de locaties bodemverontreiniging met PFAS is ontstaan kan alleen door verder onderzoek (historisch vooronderzoek en bodemonderzoek) worden vastgesteld.
4.2
Uitkomsten score-toekenning
Na toekenning is de verdeling van de scores over de gehele groslijst als in onderstaande tabel: Score
Omschrijving
Aantal
Aandeel
1
Zeer grote kans op bodemverontreiniging met PFAS
29
17%
2
Grote kans op bodemverontreiniging met PFAS
40
23%
3
Kans op bodemverontreiniging met PFAS
68
40%
4
Beperkte kans op bodemverontreiniging met PFAS
21
12%
5
Zeer beperkte kans op bodemverontreiniging met PFAS
13
8%
Totaal 171 6
19
Niet relevant
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
77
PFAS BRONNENONDERZOEK
Score 1: Zeer grote kans op bodemverontreiniging • • • • • • • •
Locaties waar in de relevante periode (vanaf 1970/1975) omvangrijke branden hebben gewoed die zeker of vrijwel zeker met PFAS-houdend blusschuim zijn geblust; Locaties waar door de brandweer in dezelfde periode zeer waarschijnlijk met PFAS-houdend blusschuim is geoefend; Locaties waarvan bekend is dat er een stationair blussystemen aanwezig is of is geweest met PFAS-houdend blusschuim, dan wel dit gezien de aard van het bedrijf zeer waarschijnlijk is; Een vestiging van een bedrijf dat blusmiddelen levert en dat ook PFAS-houdend afvalwater laat afvoeren; Afvalverbrandingscentrales waarbij als gevolg van de verbranding PFAS via de lucht kan zijn verspreid. Stortplaatsen waarvan bekend is dat er PFAS-houdend afval is gestort en/of op de lijst met emissies van PFAS naar de lucht staan. Een aantal specifieke bedrijven waar PFAS worden geproduceerd dan wel op relatief grote schaal worden verwerkt of toegepast. Locaties waar een combinatie van verschillende potentiële PFAS-bronnen aanwezig is.
Score 2: Grote kans op bodemverontreiniging • • • • • • • • • •
Afvalinzamelingsbedrijven en afvalrecyclingbedrijven Bedrijven die blusmiddelen hebben geproduceerd dan wel geleverd, waarin mogelijk PFAS-houdend blusschuim was verwerkt; Locaties waar mogelijk een stationaire schuimblusinstallatie aanwezig is. Twee grote verkeerstunnels waar blusvoorzieningen aanwezig zijn, maar niet duidelijk is om welke blusmiddelen het gaat of deze zijn gebruikt of getest. Tankcleaningbedrijven of bedrijven waar dit een nevenactiviteit is Een grote voormalige cosmeticafabriek, waarvan de exacte activiteiten nog niet voldoende konden worden vastgesteld. Een aantal specifieke bedrijven waar producten worden gemaakt of op enige schaal worden toegepast waar mogelijk PFAS in is verwerkt, zoals coatings, specifieke instrumenten en apparatuur; Locaties waar brand heeft gewoed en deze mogelijk met PFAS-houdend schuim is geblust. Een grote wasserij waar waarschijnlijk ook kleding voorzien van PFAS-houdende coatings is gereinigd. Een aantal specifieke bedrijven en situaties.
Score 3: Kans op bodemverontreiniging met PFAS • • • • • • • • • •
Metaaloppervlaktebehandelingsbedrijven en bedrijven die zich bezighouden met het toepassen of juist het verwijderen van coatings (bijvoorbeeld het stralen van schepen e.d.); Metaalbedrijven die waarschijnlijk ook aan metaaloppervlaktebehandeling doen; Autoschadeherstelbedrijven; Een aantal stortplaatsen waarvan niet geheel bekend is in welke periode er afval is gestort Aantal stortplaatsen, mogelijk in relevante periode; Bedrijven die zich bezig houden met de handel in mogelijk PFAS-houdende producten zoals smeer- of koelmiddelen en waar misschien ook een schuimblusinstallatie aanwezig is; Jachthavens met een open stalling voor boten op de wal; Bedrijven in de verpakkingsindustrie; Een skibaan; Een aantal specifieke reinigingsbedrijven; Een bedrijf waar tapijten worden gereinigd en enkele andere specifieke bedrijven.
Score 4: Beperkte kans op bodemverontreiniging met PFAS • • • • • 20
Een locatie waar brand heeft gewoed en een brandweeroefenlocatie waarvan de plek niet precies kon worden bepaald; Betonfabrieken waar PFAS mogelijk als ‘release-agent’ is gebruikt; Een stortplaats waarvan de ligging niet geheel duidelijk is; Bedrijven in de grafische sector; Metaalbedrijven of machinefabrieken zonder een directe relatie met oppervlaktebehandeling. Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
Score 5: Zeer beperkte kans op bodemverontreiniging met PFAS • • •
Kazernes van de brandweer die recent in gebruik zijn genomen. Autowasserijen, een categorie bedrijven waar weinig informatie bekend is over de relatie met PFAS, maar de gebruikte reinigingsmiddelen mogelijk wel PFAS-houdend zijn. Enkele bedrijven waarvan van de exacte activiteiten minder goed konden worden bepaald, maar die mogelijk wel relevant kunnen zijn
4.3
Omschrijving deelproduct
De scores zijn voor alle locaties, ook de locaties die als niet-relevant zijn beschouwd, in de groslijst en de uitgebreide groslijst opgenomen en kunnen daaruit worden geselecteerd.
21
Onze referentie: DX35EF6AEJSD-812315103-204:1.1 - Datum: 9 september 2025 - Public
PFAS BRONNENONDERZOEK
5
Resultaten, conclusies en aanbevelingen
5.1
Resultaten van de inventarisatie
Het doel van het onderzoek was het inzichtelijk maken van potentiële PFAS-bronlocaties in de gemeente Dordrecht die lokaal mogelijk bodemverontreiniging kunnen hebben veroorzaakt. De resultaten van de inventarisatie zijn de volgende: •
Een overzicht met de relevante bedrijfsactiviteiten gerangschikt naar 22 categorieën, waarbij voor negen categorieën (of elf, maar Afval en Reiniging en Galvano en Metaalindustrie zijn gezamenlijk bekeken) het mogelijk was om het type PFAS dat kan worden verwacht te verbijzonderen. Deze verbijzondering is uitgewerkt in het overzicht PFAS per Categorie dat als separaat Excel-bestand is geleverd. Het betreft de volgende categorieën:
Categorie
Categorie
Afval/Reiniging
Kunststof
Automotive
Papier & Karton
Blusschuim
Textiel
Coatings
Zeep & Onderhoud
Galvano/Metaalindustrie
•
Een groslijst met met 171 relevante PFAS-bronlocaties waar mogelijk sprake is van bodemverontreiniging met PFAS als gevolg van de activiteiten die op de locaties hebben plaats gevonden. Alle over de locaties en bedrijven verzamelde informatie is vastgelegd in de ‘Uitgebreide groslijst’ en een verkorte versie daarvan, ‘Groslijst’. De 171 locaties zijn als volgt over de verschillende bedrijfstakken of categorieën verdeeld:
Categorie
Aantal
Categorie
Aantal
Categorie
Aantal
Afval
30
Distributie/opslag
20
Papier en karton
5
Automotive
10
Elektronica
4
Reiniging
8
Beton
2
Farmacie
4
Scheepsbouw
6
Blusmiddelen
7
Galvano
4
Textiel en leer
3
Brandweer
7
Grafisch
5
Zeep, onderhoud
3
Chemie
5
Jachthavens
2
Overige
6
Coating
7
Kunststof
6
Cosmetica
1
Metaalindustrie
26
Totaal
171
•
Aan de locaties die op de groslijst als relevante potentiële PFAS-bronnen worden genoemd is een score van 1 tot 5 toegekend waarmee de locaties onderling zijn gerangschikt naar de kans op bodemverontreiniging met PFAS op de locatie. De scores zijn als volgt over de 171 locaties verdeeld: