Dordrecht - Accountantsverslag 2022.pdf

8 september 2023

ACCOUNTANTSVERSLAG 2022

Gemeente Dordrecht

Aanbiedingsbrief

Aan: de raad van de gemeente Dordrecht T.a.v. mevrouw A.E.T. Wepster, raadsgriffier Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Rotterdam, 8 september 2023 Kenmerk: MS/MF/RA2649

Geachte leden van de raad, Wij hebben de jaarrekening 2022 van de gemeente Dordrecht gecontroleerd, voor zover het de getrouwheid en rechtmatigheid betreft. Over onze belangrijkste bevindingen, conclusies en hieruit volgende aanbevelingen doen wij verslag in dit accountantsverslag 2022. In onze Managementletter 2022 (kenmerk: MS/MF/RA1690) naar aanleiding van de interim controle treft u onze bevindingen en observaties ten aanzien van de relevante interne processen. Onze bevindingen en aanbevelingen hebben wij afgestemd met de verantwoordelijke functionarissen binnen de ambtelijke organisatie en de verantwoordelijke wethouder. Een afschrift van dit verslag is toegezonden aan het college van burgemeester en wethouders. Het is u niet ontgaan dat het controleproces een moeizaam en voor alle betrokkenen erg intensief verloop kende en daardoor niet binnen de wettelijke termijnen kon worden afgerond. Hiermee is de beoogde verbetering van het proces ten opzichte van voorgaand jaar niet gerealiseerd, wat de urgentie van een fundamenteel verbetertraject verder heeft vergroot. Dit wordt ook door de meest nauw betrokkenen in de organisatie gedeeld en op korte termijn opgepakt. In ons verslag gaan wij hier nog nader op in. Wij hopen u met dit verslag van dienst te zijn. Vanzelfsprekend zijn wij graag bereid om een nadere toelichting op de inhoud te geven. Hoogachtend,

Ter informatie De digitale versie van dit document is vanaf de inhoudsopgave interactief. Aan de hand van de navigatiebalk onderaan de pagina en/of de menustructuur bovenaan de pagina kan door het document genavigeerd worden. VORIGE PAGINA

VOLGENDE PAGINA

INHOUDSOPGAVE

DASHBOARD

BDO Audit & Assurance B.V. namens deze,

C.M. Steehouwer MSc RA

Inhoudsopgave

1. DASHBOARD

2. UITKOMSTEN JAARREKENINGCONTROLE

4. BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN

BIJLAGEN

3. RESULTAAT & FINANCIËLE POSITIE

4

1. Dashboard

1.1 Dashboard accountantscontrole

1.1 Dashboard accountantscontrole FRAUDE EN CONTINUITEIT IN DE CONTROLEVERKLARING

STREKKING CONTROLEVERKLARING 

De jaarrekening van de gemeente Dordrecht geeft een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2022 als van de activa en passiva per 31 december 2022 als ook van de financiële positie aan het einde van het boekjaar. Wij zijn voornemens goedkeuring te verlenen ten aanzien van de getrouwheid.



De baten, lasten en balansmutaties zijn niet geheel rechtmatig tot stand gekomen, op grond waarvan wij voornemens zijn een controleverklaring met beperking te verstrekken ten aanzien van de rechtmatigheid.



Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening en bevat geen materiële onjuistheden. De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar. Het BBV en de WNT zijn nageleefd. Wel hebben wij enkele bevindingen ten aanzien van de SiSa-bijlage.

RESULTAAT 2022

TOP 3-AANDACHTSPUNTEN 2023



De paragrafen controleaanpak frauderisico’s en veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie zijn opgenomen in de controleverklaring.



Onze werkzaamheden hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude.



Onze werkzaamheden hebben geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering voort te kunnen zetten.



Wij adviseren u in de jaarstukken 2023 expliciet aandacht te besteden aan frauderisicobeheersing. Dit kan in de paragraaf bedrijfsvoering.

TERUGBLIK CONTROLEPROCES

(x €1.000)

2022

Begroting (na wijziging)

Saldo van baten en lasten

-7.382

-30.258

Mutatie reserves

45.580

30.258

Gerealiseerd resultaat

38.198

0



Het resultaat 2022 wijkt € 38,2 mln. voordelig af.



Op basis van onze ervaringen wijkt het resultaat relatief veel af, wat dit jaar ook bij veel andere gemeenten het geval is. Belangrijkste oorzaken hiervoor zijn de Decembercirculaire en opvang Oekraïne. Van belang is dat bestemming van deze overschotten zorgvuldig gebeurt, gezien hier (deels) kosten in 2023 tegenover staan. DASHBOARD

5

JAARREKENING

Tijdens de interim-controle zijn wederom diverse tekortkomingen in processen benoemd die nog niet hebben geleid tot goede opvolging, zie managementletter.



De controle is bijzonder moeizaam verlopen en heeft tot veel vragen en correcties geleid, met een navenant grote tijdsbesteding en te lange doorlooptijd tot gevolg. Oorzaken liggen zowel in de kwaliteit in de lijn als in de mate waarin bij het voorbereiden van het jaarrekening(dossier) een kritische blik op de kwaliteit is geweest/mogelijk was. De controleerbaarheid van de cijfers staat hierdoor onder druk en noodzaakt stevige inzet richting jaarrekening(proces) 2023. De planning voor 2023 zal afhangen van de voortgang die is gerealiseerd. FINANCIËLE POSITIE

Kritisch vermogen van de verbijzonderde interne controle (VIC) moet fors omhoog om tot een deugdelijke rechtmatigheidsverantwoording te kunnen komen.

2.

Het is noodzakelijk gedurende het jaar zorg te dragen voor borging van de getrouwheid van de te presenteren cijfers in Buraps en jaarrekening en zodoende permanent de kwaliteit van cijfers te borgen. Het doorlopen controleproces toont hier wederom de noodzaak van aan. Verdere stappen noodzakelijk voor start van de controle 2023.

3.

Verbeterde beheersing van de realisatie grote opgaven door gebruikmaking van digitalisering is een belangrijk speerpunt voor de toekomst. Tijdens de interim-controle 2023 doen wij een volwassenheidsscan en rapporteren hierover aan u in onze managementletter.

BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN





1.

BEVINDINGEN



Bevindingen ten aanzien van de naleving van Europese aanbestedingsregels leiden tot een totale onrechtmatigheid van € 4.788.525.



Diverse presentatiefouten die zijn aangemerkt als rechtmatigheidsfout (BBV-fout) voor een totaalbedrag van € 2.195.682.



Onzekerheid van € 2.107.902 inzake opbrengsten huren en pachten aangezien wij geen toereikende onderbouwing hebben ontvangen voor het vaststellen van de juistheid en volledigheid van de huuropbrengsten (steekproef-extrapolatie).



Diverse overige verschillen van beperktere omvang.



Enkele bevindingen gerapporteerd t.a.v. de SiSabijlage. BIJLAGEN

6

2. Uitkomsten jaarrekeningcontrole

2.1 De jaarrekening is getrouw 2.2 (On)rechtmatigheid van de jaarrekening 2.3 Rapporteren over fraude en continuïteit in de controleverklaring 2.4 Top 3-aandachtspunten voor 2023 2.5 Overzicht van de corrigeerde fouten

2.1 De jaarrekening is getrouw De jaarrekening van de gemeente Dordrecht geeft een getrouw beeld van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2022 als van de activa en passiva per 31 december 2022 als ook van de financiële positie aan het einde van het boekjaar

7

Wij zijn voornemens bij de jaarrekening 2022 een goedkeurende controleverklaring af te gegeven met betrekking tot de getrouwheid. Een goedkeurende verklaring met betrekking tot getrouwheid betekent dat de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2022 als van de activa en passiva per 31 december 2022, in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV). Tijdens de controle hebben wij een behoorlijk aantal verschillen geconstateerd welke nagenoeg allemaal zijn gecorrigeerd. Mede in verband met tijdige aanlevering is een beperkt aantal bevindingen niet meer in de jaarstukken verwerkt. Deze zijn onderstaand nader toegelicht, voor zover deze de met u overeengekomen rapporteringsgrens van € 275.000 overschrijden. Daarnaast hebben wij enkele verschillen opgenomen die naar onze mening om kwalitatieve redenen relevant zijn. POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING

FOUTEN

ONZEKERHEDEN

Nog te besteden subsidie niet opgenomen in de balans

526.396

-

Voorziening dubieuze debiteuren te laag verantwoord

268.013

-

Voorzieningen zijn te hoog gepresenteerd (dotatie te hoog voor € 64.226 en voor andere voorziening geen MJOP aanwezig voor € 163.102)

-227.328

-

Voorschotten als materiële vaste activa verantwoord voor € 566.709 (presentatiefout)

0

-

Enkele schulden onjuist gepresenteerd voor € 1.477.440 (presentatiefout)

0

-

Geprojecteerde onzekerheid inzake huren en pachten

-

2.107.902

Totaal

567.081

2.107.902

Materialiteit (1% voor fouten, 3% voor onzekerheden)

7.252.000

21.756.000

Performance materialiteit

4.440.000

18.944.000

Rapporteringstolerantie

275.000

275.000

Getrouwheid

Wij hebben bij het bespreken van de controleverschillen het college verzocht om controleverschillen te corrigeren. Dit is voor de zaken als opgesomd in paragraaf 2.5 ook gebeurd. Voor de hierboven getoonde posten heeft de organisatie gemotiveerd aangegeven waarom zij deze verschillen niet heeft verwerkt en dat zij van oordeel is dat deze posten zowel individueel als gezamenlijk niet materieel zijn voor de jaarrekening als geheel. In de bevestiging bij de jaarrekening neemt de organisatie expliciet haar verantwoordelijkheid voor dit standpunt. Wij concluderen dat de resterende niet-verwerkte controleverschillen zowel individueel als gezamenlijk niet materieel zijn voor de jaarrekening als geheel en zijn daarom voornemens een goedkeurende verklaring te verstrekken met betrekking tot de getrouwheid.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

2.2 De jaarrekening is niet rechtmatig De baten en lasten als ook de balansmutaties in de jaarrekening 2022 zijn niet in overeenstemming met relevante wet- en regelgeving tot stand gekomen

8

Naast de controleverschillen in het kader van de getrouwheid van de jaarrekening zijn de volgende controleverschillen ten aanzien van het aspect rechtmatigheid geconstateerd. Wij zijn met u overeengekomen dat wij tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen groter dan € 275.000 rapporteren, alsmede afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen relevant zijn. POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING

FOUTEN

ONZEKERHEDEN

Nog te besteden subsidie niet opgenomen in de balans

526.396

-

Voorschotten als materiële vaste activa verantwoord voor € 566.709 (presentatiefout)

566.709

-

1.477.440

-

Voorziening dubieuze debiteuren te laag (€ 268.013) en presentatiefout in debiteuren (€ 151.533) omdat een correctieboeking dubbel is gemaakt

418.546

-

Voorzieningen zijn te hoog gepresenteerd (dotatie te hoog voor € 64.226 en voor andere voorziening geen MJOP aanwezig voor € 163.102)

227.328

-

-

2.107.902

SiSa – verantwoording gerapporteerde rechtmatigheidsfouten

172.511

33.687

Overschrijdingen investeringskredieten

88.008

-

Europese aanbestedingsfouten

4.788.525

-

Totaal

8.265.463

2.141.589

Materialiteit (1% voor fouten, 3% voor onzekerheden)

7.252.000

21.756.000

Performance materialiteit

4.440.000

18.944.000

Rapporteringstolerantie

275.000

275.000

Rechtmatigheid

Enkele schulden onjuist gepresenteerd voor € 1.477.440 (presentatiefout)

Geprojecteerde onzekerheid inzake huren en pachten

Wij hebben, voor zover mogelijk, het college verzocht om deze controleverschillen te corrigeren. De organisatie heeft gemotiveerd aangegeven waarom zij deze verschillen niet heeft verwerkt. De fouten zijn volgens de organisatie laat in het traject bekend geworden waardoor deze niet meer gewijzigd zijn, zodat het bestuurlijke proces niet onnodig verder vertraagd wordt. Wij concluderen dat de resterende niet-verwerkte controleverschillen zowel individueel als gezamenlijk van materieel zijn voor de jaarrekening als geheel en zijn derhalve voornemens een controleverklaring met beperking te verstrekken met betrekking tot de rechtmatigheid.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

2.3 Rapporteren over fraude en continuïteit in de controleverklaring De paragrafen controleaanpak frauderisico’s en veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie zijn opgenomen in de controleverklaring Onze werkzaamheden hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude ten aanzien van het doorbreken van de interne beheersing door het college of het management Onze werkzaamheden hebben geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering voort te kunnen zetten

DASHBOARD

9

Verplicht rapporteren over fraude en continuïteit in de controleverklaring Vanaf boekjaar 2022 nemen accountants bij wettelijke controles de paragrafen ‘controleaanpak frauderisico’s’ en ‘veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie’ op in de controleverklaring. Deze aanpassingen zien toe op het verplicht rapporteren in de controleverklaring over onze controleaanpak frauderisico’s en onze controleaanpak ten aanzien van het vermogen om risico’s vanuit de reguliere bedrijfsvoering financieel op te vangen. Met het verplicht rapporteren over deze onderwerpen wordt tegemoet gekomen aan een veel gehoorde wens van stakeholders om transparanter te zijn over onze werkzaamheden. Uiteraard hebben de onderwerpen fraude en het vermogen om financiële risico’s op te vangen altijd al de aandacht tijdens de accountantscontrole. Maar door deze zaken nu te beschrijven in de controleverklaring, wordt die aandacht ook expliciet duidelijk gemaakt. Frauderisico’s Bij de planning voor de jaarrekeningcontrole, houden wij rekening met het risico dat de jaarrekening als gevolg van fraude en onregelmatigheden onjuistheden van materieel belang (€ 7,3 mln.) zou kunnen bevatten. Eén van de door ons uitgevoerde maatregelen is het bespreken van de mogelijke frauderisico’s en mogelijke fraudesituaties met verschillende personen binnen de gemeente.

Ten behoeve van de controle van boekjaar 2022 hebben wij de volgende frauderisico’s geadresseerd tijdens onze controle: • het risico van het doorbreken van maatregelen van interne beheersing door het college of het management, met name vanuit tendensen om budgetten veilig te stellen voor volgend jaar of binnen budgetten of kredieten te kunnen blijven door het verwerken van onjuiste memoriaalboekingen en/of het onterecht beïnvloeden van de waardering van grondexploitaties en andere aanpassingen die tijdens het opstellen van de jaarrekening zijn gemaakt. Dit betreft een risico wat is voorgeschreven in de Nederlandse controlestandaarden en niet een risico wat het gevolg is van een specifieke gebeurtenis of omstandigheid bij de gemeente. • Daarnaast onderkennen wij een frauderisico in het ten onrechte ten laste van de organisatie brengen van kosten die ofwel geen betrekking hebben op de gemeente, ofwel waar geen prestatie aan ten grondslag ligt. Onze controlewerkzaamheden ten aanzien van deze risico’s hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor fraude of vermoedens van fraude. Wel adviseren wij u in de jaarstukken 2023 expliciet aandacht te besteden aan uw frauderisicobeheersing. Continuïteit Feitelijk is het zo dat bij elke gemeente in Nederland het Rijk garant staat.

Met andere woorden: een gemeente kan formeel gezien niet failliet gaan, omdat het Rijk dan bij moeten springen en het Rijk niet failliet kan gaan. Het gevolg hiervan is dat crediteuren en andere stakeholders nooit benadeeld kunnen worden door een faillissement. Desalniettemin is de financiële positie vanuit het perspectief van raadsleden van belang en moet het college inzicht geven in hoeverre de gemeente in staat is om de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen, zonder tussenkomst van de toezichthouder. Met de invoering van de aangepaste Nederlandse Standaard 700 dienen accountants vanaf dit jaar voor gemeenten in hun controleverklaringen bij jaarrekeningen naast fraude te rapporteren over de veronderstellingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Onze controlewerkzaamheden hebben geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering voort te kunnen zetten zonder tussenkomst van de toezichthouder.

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

2.4 Top 3-aandachtspunten voor 2023

10

Inleiding Naar aanleiding van de controle van de jaarrekening 2022 hebben wij een aantal bevindingen en aanbevelingen over het afgelopen boekjaar weergegeven. Daarnaast benoemen wij vanuit onze adviesfunctie, de volgende aandachtspunten voor het komende jaar. Noodzaak tot kwaliteitsslag VIC in aanloop naar rechtmatigheidsverant woording.

Kwaliteit financiële administratie en periodeafsluitingen moet sterk en duurzaam verbeterd worden ter borging van kwaliteit P&Cproducten

1. Vooruitblik naar rechtmatigheidsverantwoording Met de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording per 2023 komt er een nog belangrijkere rol bij de Verbijzonderde Interne Controle (VIC) te liggen. Naast het uitvoeren van een deugdelijke risicoanalyse en het uitvoeren en vastleggen van de VIC-werkzaamheden, vraagt dit ook om het vermogen een kwalitatieve VIC uit te voeren en bevindingen te evalueren, op te volgen en conclusies te trekken. De kwaliteit en nauwkeurigheid van de over 2022 uitgevoerde VIC-werkzaamheden waren van onvoldoende niveau en het VIC-team is te beperkt bezet (kwalitatief en kwantitatief), waardoor het risico reëel is dat onvoldoende voortgang wordt geboekt om over 2023 een goed onderbouwde rechtmatigheidsverantwoording te overleggen. 2. Kwaliteit financiële kolom en kwaliteit jaarrekening en jaarrekeningdossier Het jaarrekeningtraject 2022 is niet beter verlopen dan voorgaand jaar. Doordat wij als gevolg van het toegenomen risico op fouten ook met meer diepgang onze controle hebben moeten uitvoeren heeft dit tot een omvangrijke lijst aan correcties geleid. Met name het ontbreken van een interne kritische blik op de onderbouwing van de cijfers, het gemotiveerd innemen van standpunten en het accuraat beantwoorden van onze vragen blijven cruciale zaken hierin.

Dit wordt nog versterkt door een onvoldoende betrouwbare basisregistratie van transacties en monitoring op bijvoorbeeld tussenrekeningen. Dit leidt ertoe dat de kwaliteit van (tussentijdse) P&C-producten waar geen accountantscontrole op plaatsvindt onder druk komt te staan en mogelijk ook fouten bevat. Het is noodzakelijk dat hier concrete en stevig geborgde maatregelen op volgen, teneinde gedurende het jaar kwalitatief goede cijfers te presenteren waaraan ook passende documentatie voor aanwezig is die door financiën & control worden getoetst en op orde worden gebracht waar nodig. Wij beschouwen dit als een belangrijke randvoorwaarde om volgend jaar een controleerbare jaarrekening voorgelegd te krijgen en de werkdruk in het controletraject zowel voor uw als onze medewerkers weer acceptabel te maken. Het doorlopen traject trekt een te grote wissel op uw en ons team, vergroot het risico op fouten en uitval van medewerkers, wat uiteindelijk evenmin bijdraagt aan de duurzame verbetering van de kwaliteit en organisatie.

Kans: verbeteren beheersing van opgaven dankzij digitalisering.

DASHBOARD

3. Verbeteren van beheersing van opgaven dankzij digitalisering Omdat burgers en bedrijven steeds verder digitaliseren wordt ook bij gemeenten digitalisering steeds belangrijker. Grote maatschappelijke opgaven als klimaat, energietransitie, woningnood en verminderde koopkracht kunnen ook efficiënter en doelmatiger worden aangepakt met de inzet van digitale middelen. Het is daarom aan te bevelen om serieus en blijvend te investeren in de digitale transformatie van de bedrijfsvoering en het data gedreven werken. Digitalisering is al lang niet meer een taak van de IT-afdeling alleen. Toch zien wij bij gemeenten (landelijk beeld) nog niet dat de primaire processen en afdelingen optimaal gebruik maken van digitalisering en het datagedreven werken. En dat terwijl de maatschappelijke opgaven daar wel steeds nadrukkelijker om vragen. Komend controlejaar zullen wij als onderdeel van de controle de volwassenheid van Digitale Bestuurskracht in kaart brengen en u de kansen en mogelijkheden rapporteren die wij hierin zien. Dit doen wij met de volwassenheidsscan Digitale Bestuurskracht die gericht is op het vermogen van uw organisatie om door middel van digitalisering zowel de reguliere taken als de maatschappelijke opgaven uit te kunnen voeren.

De meting vraagt een zeer beperkte inbreng vanuit de ambtelijke organisatie en is naar onze mening dan ook uitvoerbaar naast de hierboven genoemde zaken, mede om niet te lang kansen te laten liggen op dit vlak en een bijdrage te leveren aan een mogelijke effectievere inzet van de formatie. JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

2.5 Gecorrigeerde fouten Controleerbaarheid onder druk, uitvoerbaar plan van aanpak noodzakelijk Advies aan de raad: monitor de voortgang van de verbeteracties teneinde uw controlerende rol uit te kunnen voeren Overzicht van gecorrigeerde fouten in de definitieve jaarrekening n.a.v. de controle van de concept jaarrekening

11

Gecorrigeerde controleverschillen Onderstaand een indruk van de naar aanleiding van de controle doorgevoerde correcties. De totale aanpassing van de lasten, mede als gevolg van de correctie van diverse presentatiefouten bedraagt circa € 15 miljoen. De controleerbaarheid van de cijfers staat door de ontstane situatie onder druk. Om voldoende vertrouwen in de kwaliteitsslag en planning richting controle 2023 te verkrijgen is een uitvoerbaar plan van aanpak noodzakelijk. De afspraken om hiertoe te komen zijn inmiddels op ambtelijk niveau gemaakt. Wij adviseren u als raad hierin ook een monitorende rol in te nemen om uw controlerende rol naar behoren te kunnen uitvoeren. BALANSEFFECT

POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING (in € 1.000) Getrouwheid Grondwaarde ten onrechte afgeboekt bij sloop pand (splitsing aankoopsom vormt aandachtspunt)

700

700

POC-methode bij winstneming op grondexploitaties onjuist toegepast

794

- 794

Verliesvoorziening Stadwerven te hoog

973

973

Voorraden gereed product: afboeking ‘grijpvoorraad grijs’

81

-81

Presentatiefout vorderingen met factuurdatum 2023

9.722

-

Presentatiefout verdeling tussen openbare lichamen i.p.v. publiekrechtelijke relaties

6.305

-

Vordering op Ministerie ten onrechte opgenomen

2.380

-

Onjuiste presentatie van dwangsommen binnen de post debiteuren en voorziening dubieuze debiteuren

443

-

Eindafrekening Drechtwerk niet verantwoord over 2022

768

768

Vooruitontvangen bedragen (subsidies) ten onrechte onder het eigen vermogen verantwoord

3.335

-

Baten en lasten parkeervoorzieningen ten onrechte bruto via de reserves verwerkt (i.p.v. saldo)

11.476

-

Voorzieningen verantwoord zonder deugdelijk meerjaren onderhoudsplan (MJOP)

1.892

1.892

Presentatiefout facturen met factuurdatum in 2023

685

-

Vordering ten onrechte gesaldeerd met schulden

50

-

Onjuiste berekening baten POO SiSa-regeling A16

145

- 145

Niet-bestede deel van SiSa-regeling D10 ten onrechte als bate verantwoord

118

- 118

Besteding regeling D12 te hoog verantwoord

276

-

Presentatiefout binnen de overlopende passiva en in balans voor SiSa-regeling D12A

229

-

Presentatiefout binnen de overlopende passiva en in balans (overige posten)

592

-

40.714

3.195

Absolute impact op balans en netto impact op resultaat DASHBOARD

RESULTAATS -EFFECT

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

12

3. Resultaat & financiële positie

3.1 Resultaat 2022 3.2 Dashboard financiële positie per 31 december 2022 3.3 Ons beeld van uw financiële positie

3.1 Resultaat 2022 Resultaat 2022 ten opzichte van de gewijzigde begroting bedraagt € 38,2 mln. voordelig

Nagenoeg alle programma’s laten een positieve afwijking zien ten opzichte van de begroting na wijzigingen, een beeld dat wij breed zien bij gemeenten

13

Het resultaat van gemeente Dordrecht over het jaar 2022 ten opzichte van de gewijzigde begroting bedraagt € 38,2 mln. voordelig. In het onderstaand overzicht is het resultaat in het kort weergegeven, waarbij de procentuele afwijkingen van het saldo en de mutaties reserves worden gerelateerd aan de totaal begrote lasten. Dit omdat op basis hiervan een benchmark mogelijk is om de nauwkeurigheid van begroting en realisatie hiervan te evalueren. OVERZICHT VAN LASTEN EN BATEN (x € 1.000)

2022

BEGROTING NA WIJZIGINGEN

VERSCHIL

IN %

Baten

662.961

662.155

806

0,1%

Lasten

670.343

692.413

22.070

-3,2%

Saldo baten en lasten

- 7.382

- 30.258

22.876

- 75,6%

Subtotaal mutaties reserves

45.580

30.258

15.322

50,6%

Resultaat

38.198

0

38.198

5,5 %

Saldo van baten en lasten Het saldo van baten en lasten wijkt € 38,2 mln. voordelig af van de begroting na wijzigingen. Nagenoeg alle programma’s laten voor mutaties reserves een positieve afwijking zien ten opzichte van de begroting na wijzigingen. De achtergrond van deze afwijkingen is in de programmarekening in de jaarstukken door het college geduid. De afwijking is als volgt opgebouwd: 1. Samenwerkend en Verbindend Dordrecht

11.910 V

2. Leefbaar en Veilig Dordrecht

9.074 V

3. Groen en Ruimtelijke Dordecht

4.922 V

4. Sociaal en Zorgzaam Dordrecht

1.415 V

5. Lerend en Ondernemend Dordrecht

1.509 V

6. Gezond en Levendig Dordrecht

5.301 V 2N

7. Duurzaam en Innovatief Dordrecht Financieel totaalbeeld 8. Bouwend en Bereikbaar Dordrecht

19.964 N

Algemene dekkingsmiddelen

10.303 V 1.592N

Overhead, Vennootschapsbelasting & onvoorzien Totaal (x € 1.000)

22.876 V

Op de hierna volgende pagina gaan wij nog kort in op bovenstaande afwijkingen.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

3.1 Resultaat 2022

Nagenoeg alle programma’s laten voor mutaties reserves een positieve afwijking zien ten opzichte van de begroting na wijzigingen

14

Financieel totaalbeeld Graag wijzen wij de raad op de uiteenzetting van het Rekeningresultaat vanaf pagina 246 van de jaarstukken en de cijfermatige duiding van de afwijkingen ten opzichte van de gewijzigde begroting, rekening houdend met reservemutaties. Belangrijke oorzaak voor het resultaat over 2022 is de uitkering uit het gemeentefonds, middelen in het kader van de energietoeslag welke in december beschikbaar zijn gesteld en daarom niet meer zijn uitbetaald in 2022. Tevens is er een groot voordeel op de opvang Oekraïners. De middelen in het kader van de energietoeslag en de opvang Oekraïners zijn verkregen om (ook) in 2023 in te zetten. Vanuit zorgvuldig financieel beheer is het daarom raadzaam deze overschotten separaat te bestemmen. Wij zien een trend dat resultaten volatieler worden, zowel door onverwachte inkomsten als uitgaven, waarbij de beïnvloedbaarheid hiervan af lijkt te nemen. In het kader van financiële weerbaarheid is het daarom belangrijk in de resultaatbestemming de achtergrond van het resultaat mee te wegen in uw besluitvorming. In algemene zin hanteerden wij een vuistregel dat een afwijking van het gerealiseerd resultaat ten opzichte van het begroot resultaat uitgedrukt in een percentage van de begrote lasten tot 3% blijk geeft van een prudent financieel beleid.

Meer en meer zien wij grotere fluctuaties hierin, waarbij 2022 overwegend een (fors) positieve afwijking van het resultaat laat zien bij veel gemeenten.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

3.2 Dashboard financiële positie per 31 december 2022

NETTO SCHULDQUOTE

15

BELASTINGCAPACITEIT

SOLVABILITEIT 50

90

105

95

130

7%

220

-100

< 90%

69%

20

90-130%

0

> 130%

(GECORRIGEERDE) SCHULDQUOTE

< 20%

93% 100

20-50%

> 50%

50

150

< 95%

95-105%

> 105%

STRUCTURELE EXPLOITATIERUIMTE

GRONDEXPLOITATIE

0

90

35 130

0% -100

< 90%

DASHBOARD

10%

20

220

90-130%

> 130%

JAARREKENING

100

0

< 20%

FINANCIËLE POSITIE

1,9%

20-35%

> 35%

BEVINDINGEN

5

-5

< 0%

BIJLAGEN

0%

> 0%

3.3 Ons beeld van uw financiële positie

Kengetallen moeten in relatie tot elkaar worden bezien

16

Onze rol in relatie tot het weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Vanuit onze controlerende rol dienen wij vast te stellen of het jaarverslag (en dus deze paragraaf) niet strijdig is met de jaarrekening en geen materiële onjuistheden bevat. De kengetallen moeten altijd in relatie tot elkaar worden bezien. Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden gemaakt van de financiële positie van de gemeente. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling van) uw financiële positie, mede in relatie tot de landelijke benchmark.

Signaleringswaarden GTK 2020 als referentiewaarden

Signaleringswaarden volgens het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader 2020 (GTK 2020) Vanuit hun taak als financieel toezichthouder hebben de twaalf provincies een gemeenschappelijk financieel toezichtkader opgesteld dat vanaf begrotingsjaar 2020 geldt. In het GTK 2020 zijn signaleringswaarden opgenomen voor de financiële kengetallen zoals opgenomen in het jaarverslag van de gemeente. Wij hebben deze signaleringswaarden als referentie gebruikt bij ons beeld van uw financiële positie.

Uw financiële positie is voldoende

Weerstandsvermogen gemeente Dordrecht is uitstekend In de paragraaf weerstandsvermogen heeft het college een overzicht opgenomen van de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit bedraagt volgens deze paragraaf € 34,5 miljoen. In de paragraaf weerstandsvermogen zijn de relevante risico’s benoemd. De gemeente Dordrecht heeft op basis van interne berekeningen het totale bedrag aan risico’s waaraan de organisatie is blootgesteld bepaald op een bedrag van € 30,9 miljoen. Dit leidt tot een weerstandratio van 1,1 en voldoet daarmee nog net aan de met de gemeenteraad afgesproken grens van 1,0.

Uw weerstandsratio is 1,1. Het weerstandsvermogen voldoet daarmee net aan uw streefgetal van minimaal 1,0 De gemeente kan aan haar langetermijnverplichtingen voldoen

Solvabiliteit en netto schuldquote De solvabiliteit bedraagt ultimo 2022 69% (2021: 68%). Voor de solvabiliteit geldt dat hoe hoger dit percentage is, hoe beter Dordrecht in staat is om haar verplichtingen op lange termijn te voldoen. De huidige waarde is aan te merken als ‘minst risicovol’. De netto schuldquote bedraagt 7% (2021: -3%). De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie en de hoogte van de investeringen uit het nabije verleden. De schuldquote laat een iets stijgende trend zien. Het GTK classificeert de huidige ratio als minst risicovol. Zowel de solvabiliteit als de netto schuldquote laten een stabiele ontwikkeling zien ten opzichte van de signaleringswaarden volgens het gemeenschappelijk financieel toezichtkader (GTK 2020), maar blijven beide wat ons betreft blijk geven van een robuuste financiële positie en daarmee een goede uitgangspositie naar de toekomst toe.

Financieel risico als gevolg van de grondexploitatie is minst risicovol

DASHBOARD

Ratio grondexploitatie Voor de ratio grondexploitatie geldt dat hoe lager deze is, hoe beter. De ratio grondexploitatie < 20% is het minst risicovol te noemen volgens het GTK 2020. Dit ratio ligt voor de gemeente Dordrecht al op een laag niveau en zal dit naar verwachting ook de komende jaren blijven.

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

17

4. Belangrijkste bevindingen

4.1 Interne beheersing en rechtmatigheidsverantwoording 4.2 BBV, WNT en SiSa 4.3 Ontwikkelingen in grondexploitaties 4.4 Overige bevindingen 4.5 Schattingsposten in de jaarrekening 4.6 Begrotingsrechtmatigheid 4.7 Kredietoverschrijdingen en Europese aanbestedingen

4.1 Interne beheersing en rechtmatigheidsverantwoording

Samenvattend blijkt nog veel ruimte voor verbetering, waarmee ook een aanvang is genomen

18

Interne beheersing en onze aanpak voor 2022 Als onderdeel van de jaarrekeningcontrole hebben wij een interim-controle uitgevoerd. De bevindingen naar aanleiding van deze controle hebben wij opgenomen in onze managementletter 2022. Samenvattend hebben wij aangegeven dat u een start heeft gemaakt om de organisatie de noodzakelijke verbeteringen te laten doormaken om op een kwalitatief aanvaardbaar niveau te komen maar dat dit nog pas in de beginfase staat. Het proces van de jaarrekening onderstreept de noodzaak hiervan. In aanloop naar de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording zien wij nog veel ruimte voor verbetering en aanscherping in zowel de lijnorganisatie als in de kwaliteit, diepgang en periodiciteit van de verbijzonderde interne controle. Prioriteren is noodzakelijk om de beoogde ontwikkeling op de verschillende terreinen aan te laten sluiten op de risico’s hierin. Het duurzaam op orde brengen en houden van een kwalitatief goed ambtenarenapparaat is een belangrijke randvoorwaarde om de te zetten stappen invulling te geven.

SiSa wordt onderdeel van de rechtmatigheidsverantwoording van het college

Stand van zaken Invoering rechtmatigheidsverantwoording met ingang van 2023 De rechtmatigheidsverantwoording wordt ingevoerd met ingang van het boekjaar 2023. Actuele ontwikkelingen In het verlengde van de rechtmatigheidsverantwoording zien wij nog de volgende ontwikkelingen: SiSa wordt onderdeel van de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening, maar van de accountant zal worden verwacht dat deze ook rapporteert over de rechtmatigheid van de SiSa-verantwoording. Wij verwachten dat dit de eerste twee jaar zal leiden tot een verhoging van de benodigde capaciteit om tot een goede beheersomgeving te komen.  Het voornemen is om met de aanpassing van het BADO in het kader van de rechtmatigheidsverantwoording tegelijkertijd met ingang van 2023 de materialiteit voor de accountantscontrole te verhogen naar 2% (van de netto lasten, zonder dotaties aan de reserves). Het onderscheid tussen fouten en onzekerheden komt dan te vervallen. Mogelijk geldt dit pas vanaf begrotingsjaar 2024, echter is dit nog onvoldoende duidelijk. 

Formaliteiten rondom de RMV zijn in de gemeenteraad geweest. De verbijzonderde interne controle 2023 is nog niet gestart Frauderisicoanalyse is een punt van aandacht voor start van de controle 2023

DASHBOARD

Stand van zaken Dordrecht De verantwoordingsgrens is formeel door de raad vastgesteld. Het normenkader en controleprotocol voor 2023 zijn inmiddels ook door de raad vastgesteld. Door de mogelijke aanpassingen in het BADO is het waarschijnlijk dat deze documenten nog herziening vragen in de loop van dit jaar. Er is een eerste (fraude)risicoanalyse opgesteld en de belangrijkste processen die relevant zijn voor het mitigeren van deze onderkende risico’s zijn tevens nog niet onderkend. Er is een start gemaakt met het in kaart brengen van de werkprocessen om tot een risicoanalyse op procesniveau te komen. Mede door het jaarrekeningtraject is dit proces vertraagd. Wij zien verdere verdieping van deze stappen als een noodzakelijke om tot een gedegen VIC-aanpak te komen en inzichtelijk te hebben waar de organisatie risico’s loopt. Wij helpen u graag met tips en training om de uitkomsten van de VIC, de evaluatie daarvan en het formuleren van conclusies en adviezen in het eerste jaar uit te voeren. JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.2 BBV, WNT en SiSa BBV wordt nageleefd m.u.v. artikel 50 van BBV inzake borg- en garantiestellingen door de gemeente

Openbaarheidsparagraaf van de Wet Open overheid (Woo) in het vervolg opnemen

Nog geen enkele aandacht voor frauderisicobeheer in jaarstukken

WNT-verantwoording voldoet aan de vereisten

19

Bevindingen ten aanzien van naleving van de wettelijke verslaggevingsregels (BBV) Wij hebben vastgesteld dat de gemeente Dordrecht de wettelijke verslagleggingsregels (BBV) heeft nageleefd (m.u.v. de bevindingen in paragraaf 2.1 en 2.2). Wij hebben tevens de volgende opmerkingen: Wet Open overheid In artikel 3.5 (Openbaarheidsparagraaf) van de Wet Open overheid (Woo) is voorgeschreven dat bestuursorganen in de jaarlijkse begroting aandacht besteden aan de beleidsvoornemens inzake de uitvoering van deze wet en in de jaarlijkse verantwoording verslag doen van de uitvoering ervan, mede in relatie tot de beleidsvoornemens. Deze begroting en jaarlijkse verantwoording vloeien voort uit het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). De openbaarheidsparagraaf Woo moet in de begroting en jaarstukken worden opgenomen via een afzonderlijke paragraaf, zoals de in artikelen 9 en 26 van het BBV genoemde paragrafen. Deze verplichting geldt reeds voor de jaarstukken 2022. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente een specifieke paragraaf heeft opgenomen in de paragraaf bedrijfsvoering in de jaarstukken 2022. Frauderisicobeheersing In de jaarstukken is geen aandacht besteed aan de wijze waarop het college inzicht heeft in frauderisico’s en hoe zij zorg draagt voor het beheersen van deze risico’s.

Mede in het kader van de vergrote aandacht van het maatschappelijk verkeer voor dit thema, geeft ook de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording alle reden om hier zowel een deugdelijke basis in de organisatie als een transparante verslaglegging in de jaarstukken voor in te richten. Wij adviseren u in de jaarstukken 2023 expliciet aandacht te besteden aan frauderisicobeheersing en welke risico’s u hierin onderkent. De paragraaf bedrijfsvoering is hiervoor de juiste plaats. Naleving van de (publicatieverplichtingen) WNT De Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) is met ingang van 2013 van toepassing en vervangt tegelijkertijd de Wopt (Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens). Doelstelling van de wet is te verhinderen dat instellingen in de publieke en semipublieke sectoren rechtens in staat zijn bovenmatige bezoldigingen toe te kennen. Voor gemeenten geldt dat de secretaris en de griffier als topfunctionaris worden aangemerkt. De algemene bezoldiging voor een topfunctionaris mag voor 2022 niet meer bedragen dan € 216.000 per jaar. De externe accountant is belast met de controle op de naleving van de WNT door de instelling. Overschrijding van de bezoldigingsnorm wordt aangemerkt als een onverschuldigde betaling, die door de topfunctionaris terugbetaald moet worden aan de instelling.

Gebeurt dit niet, dan is BDO als accountant wettelijk verplicht om bij het ministerie melding te doen van deze onverschuldigde betaling. Wij hebben tevens een meldingsplicht indien het college geen of onjuiste gegevens heeft gepubliceerd in de jaarrekening. Wij hebben vastgesteld dat de bezoldigingen over 2022 van de gemeente Dordrecht niet strijdig zijn met de WNT en dat de jaarrekening 2022 van de gemeente Dordrecht voldoet aan de publicatieverplichtingen van de WNT.

Geen bevindingen SiSa-bijlage DASHBOARD

SiSa-bijlage Wij hebben de in de SiSa-bijlage van de jaarrekening genoemde specifieke uitkeringen gecontroleerd met inachtneming van de Nota verwachting accountantscontrole SiSa 2022. Op grond van ons onderzoek hebben wij bij uw specifieke uitkeringen twee fouten en één onzekerheid geconstateerd die de voor SiSa geldende rapporteringstolerantie overschrijden. Zie tevens bijlage B. JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (1/6)

20

Actualisatie en bijstelling grondexploitaties Met een netto boekwaarde van € 69,2 miljoen betreft de onderhanden projecten (grondexploitaties) veruit de grootste post met betrekking tot de voorraden. Door de invloed van de parameters (zoals kostenstijgingen, fasering, druk op verkoopprijzen, rente-effecten) die bepalend zijn voor de in de toekomst te realiseren opbrengsten en kosten hebben wij bij onze controle de grondexploitaties diepgaand gecontroleerd. De inherente risico's voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot drie P’s: Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt? Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.  Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavel appartementen, etc.) in de projecten in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?  Prijs: inherent gevolg van economische ontwikkelingen is dat er sprake is van stijgende bouwkosten en een stijgende rente. Hiermee staat de betaalbaarheid en daarmee de verkoopprijs van woningen en dus ook van grond onder druk.

Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd, rekening houdend met het risico dat gronden later of in het geheel niet worden afgenomen? 

Redelijkheid belangrijkste schattingselementen vastgesteld

Deze drie P’s zijn zowel voor als na de actualisatie met uw medewerkers besproken. Tijdens deze gesprekken zijn de uitgangspunten getoetst. De grondexploitaties zijn met deze uitgangspunten per 31 december 2022 geactualiseerd. Tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd en of de resultaatneming (winst of verlies) correct is ingeschat en verwerkt.

BDO kiest voor een risicogerichte controleaanpak

Controleproces grondexploitaties De onderhanden projecten bij de gemeente Dordrecht bestaan uit meerdere grondexploitaties. Als onderdeel van de controle van de waardering van de grondexploitaties hebben wij een risicoanalyse per individuele grondexploitatie uitgevoerd. Op basis van onder andere de huidige boekwaarde, het geprognotiseerde resultaat/eindwaarde, de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten en de voortgang van het project is het risicoprofiel op een materiele fout in de waardering vastgesteld. Op grond van deze risicoanalyse hebben wij de waardering van Stadswerven als een significant risico aangemerkt en hebben wij een verhoogd risico onderkend voor Middenzone Gezondheidspark en Amstelwijck Wonen. Het risicoprofiel bepaalt de mate van diepgang bij de toetsing op de ingenomen uitgangspunten en ramingen. Ook om de voorspelbaarheid van onze werkzaamheden te beperken hebben wij aanvullend op acht andere projecten de nodige werkzaamheden uitgevoerd op de uitgangspunten. Naast de hierboven benoemde complexen hebben wij van alle complexen, indien van toepassing, de juistheid en volledigheid van de tussentijdse winstneming of het vormen van een verliesvoorziening vastgesteld, de relevante aansluitingen, de juistheid en de consistente toepassing van de algemene parameters vastgesteld.

Op basis van de hierboven genoemde werkzaamheden en na het verwerken van de geconstateerde controleverschillen hebben wij vastgesteld dat de waardering van de ultimo 2022 verantwoorde grondexploitaties aanvaardbaar is.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (2/6)

21

Diverse constateringen en aanbevelingen Het is uw en onze ambitie om de grondexploitaties in februari te controleren. Ondanks diverse verbeteringen bleek dit geen realistische planning en is de controle van de grondexploitaties eveneens in een lange periode uitgevoerd. Om hier voor komend jaar verbetering in aan te kunnen brengen beschrijven wij hieronder enkele observaties en doen wij enkele aanbevelingen ter verbetering.

De doorlooptijd en kwaliteit van het jaarrekeningproces moet worden verbeterd

De Nota Grondbeleid dient te worden geactualiseerd

Kostentoerekening werkzaamheden IBD

DASHBOARD

Tijdige en inhoudelijke kwalitatieve aanlevering Het helpt de controle en de doorlooptijd te bevorderen wanneer de initiële aanlevering van uw exploitaties tijdig en van een kwalitatief hoogwaardig niveau plaatsvindt. Door een deels late en onvolledige aanlevering is de vooraf opgestelde planning niet gerealiseerd. Ook hebben wij enkele, naar onze mening te voorkomen controleverschillen moeten constateren. Diverse zaken kunnen eerder intern worden onderkend en in gang gezet worden, waaronder de actualisatie van de uitgangspunten (parameters) en het uitvragen en analyseren van externe taxaties. Het verdiepen van de interne analyse moet ervoor zorgen dat vragen van ons overbodig worden en de ambtelijke organisatie zelf al opvallende uitkomsten heeft geadresseerd en opgevolgd. Mogelijk kan in de toekomst een rol voor de VIC in dit traject een bijdrage leveren, al zien wij dat als een ambitie voor de langere termijn, gezien de vele uitdagingen. Actualiseren Nota Grondbeleid De gemeente beschikt over een Nota Grondbeleid uit 2018-2021 waarin is opgenomen dat de Nota minimaal eenmaal per raadsperiode dient te worden geactualiseerd dan wel indien er sprake is van een veranderende rol van de gemeente dan wel wet- en regelgeving.

Wij adviseren om op korte termijn de Nota grondbeleid te actualiseren waar onder andere de (mogelijke) gevolgen van de invoering van de Omgevingswet in kan worden verwerkt. Wij hebben begrepen dat de actualisatie hiervan inmiddels onderhanden is. Werkzaamheden IBD en interne kostentoerekening De gemeente maakt voor onder andere de technische uitwerking van de projectplannen en het maken van kostenramingen gebruik van de werkzaamheden van het Ingenieursbureau Drechtsteden (IBD). Hierbij wordt de systematiek gehanteerd dat per opdracht een projectvoorstel wordt ingediend waarbij op basis van een raming van het aantal uren * tarief de totale ingerekende kosten worden bepaald. Gezien het IBD met de ontvlechting van de GR Drechtsteden integraal onderdeel is van de gemeente Dordrecht, is het van belang dat het gehanteerde en in de grondexploitatie ingerekende tarief geen winstopslag bevat die een kostprijsverhogend effect op de waardering heeft. Wij hebben vastgesteld dat de gemeente door het toepassen van bijvoorbeeld projectkortingen voldoende rekening houdt met het hiervoor benoemde aandachtspunt en dat er geen sprake is van een (materiele) impact van de gehanteerde systematiek op de waardering van de grondexploitaties.

Ten behoeve van een consistente toepassing adviseren om de systematiek van kostentoerekeningen vanuit de IBD aan de grondexploitaties in lijn te brengen met de systematiek zoals die voor de overige eigen medewerkers is bepaald.

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (3/6)

Netto boekwaarde stijgt met € 14,8 miljoen

Voorziening voor verwachte verliezen stijgt met € 11,9 miljoen

22

Ontwikkeling boekwaarde De totale netto boekwaarde na aftrek van de verliesvoorziening bedraagt ultimo 2022 € 69,2 miljoen (2021: € 54,4 miljoen). De totale voorziening voor verwachte verliezen is in 2022 toegenomen van € 76,9 miljoen ultimo 2021 naar € 88,8 miljoen ultimo 2022 en betreft met name Stadswerven, Leerpark en Oranjepark. Het grootste deel van de netto boekwaarde komt voor rekening van bouwgrondexploitaties met betrekking tot woningbouw. Dit is conform het beeld ultimo 2021.

ONTWIKKELING NETTO BOEKWAARDE GRONDEXPLOITATIES 2022–2021-2020 (x € 1 miljoen) 80,0

69,2

70,0

60,0

Hierna gaan wij dieper in op de ontwikkelingen en onze observaties en bevindingen. Nieuwe complexen in exploitatie genomen Gedurende 2022 zijn de complexen Einsteinstraat 61, OMC terrein, Noordendijk/Vlijweide en Speeltuinlocatie Wielwijk in exploitatie genomen. De totale eindwaarde van deze complexen is relatief beperkt. Af te sluiten complexen Bij het vaststellen van de jaarrekening 2022 zullen de volgende complexen worden afgesloten: Dordtse Kil IV deel 1, Mijlweg en Spuiboulevard 4-88. De totale positieve eindwaarde van deze grondexploitaties bedraagt circa € 25 miljoen en is in de afgelopen jaren reeds grotendeels in het resultaat verwerkt.

54,4 50,0

47,0

46,0

40,0 30,6

31,8

30,0 22,2

23,8

20,0 14,2 10,0

0,0

BIE - woningbouw

BIE - bedrijventerreinen

2022

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

2021

BIJLAGEN

2020

Totaal

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (4/6)

Totale tussentijdse winstneming van € 11,5 miljoen

23

Winstneming Het voorzichtigheidsbeginsel leidt ertoe dat realisatie van winst moet worden uitgesteld tot daarover voldoende zekerheid bestaat. Dit betekent echter niet dat pas winst moet worden genomen bij het afsluiten van het grondexploitatiecomplex. In de notitie Grondexploitatie is opgenomen dat voor winstneming de Percentage of Completion (POC) methode geldt: voor zover gronden zijn verkocht en opbrengsten zijn gerealiseerd dient tussentijds naar rato van de voortgang van de grondexploitaties winst te worden genomen. Hiervoor moet het resultaat op de grondexploitatie wel op betrouwbare wijze kunnen worden ingeschat. Dit is mogelijk wanneer het waarschijnlijk is dat de economische voordelen die aan het project zijn verbonden naar de gemeente zullen toevloeien. Indien aan de volgende voorwaarden is voldaan, bestaat er voldoende zekerheid om winst te kunnen nemen: 1. Het resultaat op de grondexploitatie kan betrouwbaar worden ingeschat; én 2. De grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht; én 3. De kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie gerealiseerd). Voor de gemeente Dordrecht heeft dit geleid tot een totale (tussentijdse) winstneming van € 11,5 miljoen.

Dit bestaat uit totale (tussentijdse) genomen winsten van de complexen Troelstraweg (€ 3,1 miljoen), Drechtwerk B&S Locatie (€ 3,0 miljoen), Kilkade 7 (€ 3,0 miljoen), Gezondheidspark Overkampzome (€ 1,9 miljoen) en Grote Hondring (€ 0,4 miljoen). Gezien bij de complexen Dordtse Kil IV deel 2, Amstelwijck Wonen, Noordendijk/Vlijweide, Speeltuinlocatie Wielwijk er geen sprake is van gerealiseerde opbrengsten is ondanks een positieve eindwaarde er (nog) geen sprake van (tussentijds) genomen winstneming.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (5/6)

De gehanteerde parameters zijn geactualiseerd op basis van de algemene ontwikkelingen

Er is sprake van een mogelijke impact van stikstof en PFAS op de waardering van de grondexploitaties

Toename van de verliesvoorziening als gevolg van hogere kosten en lagere opbrengsten(stijgingen)

24

Algemene ontwikkelingen op parameters Door onder andere de hoge inflatie en een stijgende rente is er sprake van gewijzigde marktomstandigheden die een mogelijk negatieve impact op de waardering van de grondexploitaties hebben. De gemeente heeft de impact van de inflatie in de waardering van de grondexploitaties verwerkt door per complex de basisramingen te actualiseren naar het prijsniveau van 1 januari 2023. Daarnaast hebben onder andere een stijging van de hypotheekrente en hogere bouwkosten een negatieve impact op de verkoopprijs van nieuwbouwwoningen. De gemeente heeft (intern) onderzoek verricht naar de mogelijk impact hiervan op de (toekomstige) prijsontwikkeling van woningbouw. Op basis hiervan heeft de gemeente ervoor gekozen om diverse scenario's door te rekenen. Op basis van deze scenarioanalyse heeft de gemeente besloten een scenario in te rekenen waarbij voor de jaren 2023 tot en met 2025 sprake is van 0% opbrengstenstijging woningbouw en voor de periode vanaf 2026 een percentage van 2%. Wij hebben de door de gemeente gehanteerde parameters beoordeeld en vastgesteld dat het ingerekende scenario het meest passend is en de overige parameters en significante veronderstellingen tevens aannemelijk en passend zijn.

Wij adviseren u met de huidige marktomstandigheden nauwgezet de realisatie te volgen en indien nodig tijdig bij te sturen om de impact op de eindwaarde inzichtelijk te houden. Impact stikstof en PFAS op grondexploitaties Als gevolg van ontwikkelingen op het gebied van stikstof en PFAS heeft BDO de gemeente verzocht om de impact van het huidige stikstofbeleid en de aanwezigheid van (mogelijke) PFAS vervuiling op de waardering van de grondexploitaties in kaart te brengen. Op basis van de door de gemeente opgestelde positionpapers is de gemeente van mening dat er sprake is van een mogelijke impact op de grondexploitaties maar dat momenteel nog onvoldoende kan worden vastgesteld wat de impact hiervan op de waardering is. Gezien de aanwezige onzekerheid heeft de gemeente ervoor gekozen om de impact hiervan dus niet in de waardering van de grondexploitaties te verwerken. Dit is conform de relevante verslaggevingsvoorschriften (BBV). Wij kunnen ons in dit standpunt vinden en adviseren om aanvullend onderzoek uit te (laten) voeren en de mogelijke (financiële) impact hiervan in de waardering van de grondexploitaties en/of in de paragraaf weerstandsvermogen te verwerken. Ontwikkelingen Stadswerven In het kader van de jaarrekening 2022 is de grondexploitatie Stadswerven geactualiseerd.

Als gevolg van deze actualisatie is de eindwaarde en daarmee de bijbehorende verliesvoorziening verslechterd van € 50,8 miljoen naar € 62,2 miljoen. Deze verslechtering wordt grotendeels veroorzaakt door het inrekenen van hogere kosten bouw- en woonrijp maken (€ 5 miljoen negatief), het verlagen van de nog te realiseren opbrengsten woningbouw (€ 3,2 miljoen negatief) en de ingerekende toekomstige opbrengstenstijging (€ 4,3 miljoen negatief). Met betrekking tot de opbrengsten woningbouw heeft de gemeente ten behoeve van de actualisatie door een erkend taxateur een taxatie laten uitvoeren op basis waarvan de verschillende deelgebieden per ultimo 2022 (m.u.v. deelgebied A3) zijn gewaardeerd. Naar aanleiding van de uitgevoerde taxatie is de gemeente echter van mening dat de in de taxatie opgenomen vrij op naam (v.o.n.) prijs (met name voor appartementen) die als basis voor de taxatie is gehanteerd niet passend is bij het premium karakter, en het daarbij behorende prijsniveau, van Stadswerven. Als reactie hierop heeft de gemeente een aanvullend prijsadvies opgevraagd bij een makelaarskantoor met specifieke kennis in de omgeving Dordrecht. De input van het aanvullend prijsadvies is door de gemeente in de initiële taxatie verwerkt wat een positieve impact van € 5,9 miljoen positief op de ingerekende opbrengsten heeft.

BDO heeft de gehanteerde uitgangspunten met betrekking tot de opbrengsten van Stadswerven uitgebreid getoetst en is van mening dat de uitgangspunten optimistisch maar aanvaardbaar zijn. Ondanks de impact van bovengenoemde uitgangspunten met betrekking tot de opbrengsten, zijn per saldo de nog te realiseren opbrengsten en de eindwaarde verslechterd wat heeft geleid tot een aanvullende verliesvoorziening.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.3 Ontwikkeling grondexploitaties (6/6)

Gezondheidspark – Middenzone

Amstelwijck Wonen

Dordtse Kil IV deel 1 en deel 2

25

Ontwikkelingen Gezondheidspark – Middenzone Als gevolg van onder andere het actualiseren van de bouwkosten en de ingerekende opbrengstenstijging is de eindwaarde van het complex verminderd van € 4,13 miljoen ultimo 2021 naar € 1,05 miljoen positief. Voor de ingerekende opbrengsten hanteert de gemeente conform vorig jaar de uitgangspunten van een contract met een projectontwikkelaar welke door een externe taxateur in 2020 zijn gewaardeerd. In 2019 heeft voor de ontwikkeling van Gezondheidspark-Middenzone een aanbesteding plaatsgevonden op basis waarvan een projectontwikkelaar is geselecteerd waarmee tevens een ontwikkelovereenkomst is afgesloten. Door het feit, dat naar mening van de gemeente, de afspraken die in de ontwikkelovereenkomst zijn opgenomen niet door de projectontwikkelaar zijn nagekomen heeft de gemeente eenzijdig in het voorjaar 2023 de ontwikkelovereenkomst beëindigd. Gezien er sprake is van een gebeurtenis na balansdatum met een mogelijke impact op de waardering van het complex heeft de gemeente gemotiveerd aangegeven wat de mogelijke impact is van het ontbinden van de overeenkomst op de waardering ultimo 2022. De gemeente is van mening dat er geen sprake is van een (materiele) negatieve impact op de waardering en dat het risico op mogelijke claims beperkt is.

Wij hebben in het kader van de jaarrekeningcontrole de veronderstellingen van de gemeente beoordeeld en kunnen hier mee instemmen. Ontwikkelingen Amstelwijck Wonen In 2022 zijn er met betrekking tot het complex Amstelwijck Wonen nog geen verkopen gerealiseerd. Doordat er in 2022 € 13,1 miljoen aan kosten zijn gerealiseerd is de boekwaarde verder opgelopen naar € 27,1 miljoen. Gezien de positieve eindwaarde van € 15,0 miljoen is er geen aanleiding voor het opnemen van een verliesvoorziening. Doordat er nog geen grondverkopen zijn gerealiseerd is er tevens nog geen tussentijdse winst verantwoord. Ontwikkelingen Dordtse Kil IV deel 1 en Dordtse Kil IV deel 2 Ten aanzien van het complex Dordtse Kil IV deel 1 is in 2022 € 6,3 miljoen verkopen gerealiseerd waarmee alle kavels in dit complex zijn verkocht danwel zijn overgeheveld naar deel 2 en het complex bij vaststellen van de jaarrekening 2022 zal worden afgesloten. Het totale resultaat (eindwaarde) van het complex betreft € 25,1 miljoen positief, waarmee over de gehele looptijd daarom hetzelfde bedrag aan winst is gerealiseerd. De eindwaarde van € 25,1 miljoen betreft een verslechtering van het totale resultaat van € 3,8 miljoen ten opzichte van de raming ultimo 2021.

Mede door het succes van het bedrijventerrein Dordtse Kil IV deel 1 heeft uw raad in 2021 besloten om tevens het complex Dordtse Kil IV deel 2 in exploitatie te nemen. Ultimo 2022 is er sprake van een eindwaarde van € 27,1 miljoen positief (2021: € 32,7 miljoen positief) waarbij het de verwachting is dat het complex ultimo 2032 volledig is gerealiseerd. Gezien er nog verkopen gerealiseerd is er nog geen tussentijdse winst verantwoord.

DASHBOARD

JAARREKENING

FINANCIËLE POSITIE

BEVINDINGEN

BIJLAGEN

4.4 Overige bevindingen (1/3)

Presentatiefout in balans: € 566.709 (voorschotten onder materiële vaste activa) Voorziening dubieuze debiteuren te laag: € 267.013. Tevens een presentatiefout van € 151.533 Voorziening bepaald op basis van 10 jaar, terwijl object een levensduur van 40 jaar heeft Wij adviseren wel op basis van de volledige levensduur de voorziening te bepalen Voorzieningen zijn € 227.328 te hoog

Presentatiefout onterechte betaling: € 462.805

DASHBOARD

26

Materiële vaste activa Onder de materiële vaste activa zijn enkele bedragen geactiveerd waarvoor nog geen investering heeft plaatsgevonden maar wat voorschotten zijn aan derde partijen. Deze bedragen horen derhalve niet onder de materiële vaste activa maar onder de overlopende activa gepresenteerd te worden voor een bedrag van € 566.709. Uitzettingen met een rente-typische looptijd korter dan 1 jaar Uit onze controle van de uitzettingen met een rente-typische looptijd korter dan 1 jaar blijken de volgende bevindingen: • De voorziening voor dubieuze debiteuren is te laag gepresenteerd voor een bedrag van € 267.013 (kans dat debiteuren terug zullen betalen is gering waardoor opname in een voorziening nodig is); en • Een presentatiecorrectie voor uitzettingen in de balans is abusievelijk tweemaal geboekt waardoor er sprake is van een presentatiefout van € 151.533. Onderhoudsvoorziening Sportboulevard In eerdere jaren hebben wij gerapporteerd over de samenstelling van de onderhoudsvoorziening Sportboulevard. De voorziening is gebaseerd op een looptijd die niet in overeenstemming is met de looptijd van het meerjarenonderhoudsplan en de levensduur van het gebouw (40 jaar). Hierdoor wordt te weinig gedoteerd de komende jaren om de echt grote onderhoudskosten te kunnen bekostigen.

Conform BBV is geen sprake van een fout en mag een kortere duur gehanteerd worden voor het vormen van een onderhoudsvoorziening. Of dit een goed beleidsuitgangspunt is, valt te betwisten. Wij hebben u vorig jaar daarom geadviseerd de bepaling van de horizon voor het vormen van de onderhoudsvoorziening expliciet te besluiten. Een dergelijk besluit is voor zover wij hebben vernomen nog niet door de gemeenteraad van de gemeente Dordrecht genomen. Wij adviseren de scenario’s en het daarbij horende besluit alsnog op korte termijn vorm te geven en in te brengen in de gemeenteraad. Overige voorzieningen Uit de controle van de voorzieningen blijken enkele bevindingen: • De onderhoudsvoorziening Sportvelden is € 64.226 te hoog omdat geen rekening is gehouden met de BTW-component vergoeding via de H4 SiSa regeling waardoor de jaarlijkse dotatie aan de voorziening te hoog is. • De onderhoudsvoorzieningen overgenomen van Parkschap nationaal park de Biesbosch zijn onvoldoende onderbouwd en niet geactualiseerd waardoor de juistheid en volledigheid van deze voorziening niet is vast te stellen aan de hand van documentatie en het vormen van deze voorzieningen derhalve onjuist is voor € 163.102.

Kortlopende schulden Zowel onder de kortlopende schulden als onder de overlopende activa (vooruitbetaalde bedragen) staat een bedrag van € 462.805 gepresenteerd voor een onterechte betaling die door de gemeente Dordrecht is verricht. Het betreft hier een presentatiefout in de jaarrekening.