Brief betreffende Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2020 .pdf
Tekst van het document
iZczccc)
<
aureauJ
objectief Nijmegen, 23 april 2021
Betreft: Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2020.
Geachte gemeenteraad en college van B&W,
Om de naleving van de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcohol te meten, heeft onderzoeksbureau Objectief in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in 2020 bij verschillende categorieën mysteryshoponderzoek uitgevoerd. Het ministerie van VWS laat dit onderzoek periodiek uitvoeren om de naleving te monitoren. Dit periodieke onderzoek is tevens onderdeel van de acties uit het Nationaal Preventieakkoord. De resultaten van dit onderzoek zijn afgelopen week door het ministerie aangeboden aan de kamer. Mogelijk heeft u hiervan reeds kennis genomen. Bij dit schrijven vindt u een digitale versie van het complete onderzoeksrapport waarin u de resultaten kunt nalezen. Als er in uw gemeente recent een nalevingsonderzoek is uitgevoerd kunt u deze actuele cijfers vergelijken met de landelijke cijfers om te zien hoe uw gemeente zich verhoudt tot het landelijk gemiddelde.
Om de naleving van de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcohol in 2020 te meten, zijn er in totaal 2146 aankooppogingen uitgevoerd door 17-jarige mysteryshoppers. Deze aankooppogingen zijn gedaan in avondwinkels, cafetaria's, horecagelegenheden, NS-kiosken, slijterijen, sportkantines, supermarkten en via thuisbezorgkanalen. Over 2020 bedraagt het totale gewogen nalevingscijfer 38,0%. De naleving is het hoogst in de categorieën slijterijen (66,3%) en de supermarkten (58,1%). De laagste naleving werd geconstateerd bij de thuisbezorgkanalen (12,4%). Het gewogen totale nalevingscijfer in 2020 verschilt niet significant van het gewogen totale nalevingscijfer in 2018. Wel zijn er in diverse categorieën significante verschillen gevonden. Deze verschillen worden toegelicht in het rapport. In de voornoemde rapportage zijn ook de nalevingscijfers bij de verkoop van tabak gerapporteerd. Deze laten we in dit schrijven buiten beschouwing gezien het toezicht op de Tabaks en rookwarenwet centraal bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is belegd. Het gebruik van alcohol door jongeren brengt grote gezondheidsrisico's met zich mee. Om het alcoholgebruik onder jongeren te verminderen, is het belangrijk dat u daar kunt interveniëren waar dit het hardst nodig is.
Zo kunt u de preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd inzetten: waar proberen jongeren alcohol te kopen en waar is de kans het grootst dat ze in hun pogingen slagen?
Om de gezondheid van jongeren in uw gemeente te beschermen, is het raadzaam om de naleving in uw gemeente ook lokaal (periodiek) te onderzoeken’. Naast het uitvoeren van nalevingsonderzoek om de commerciële beschikbaarheid in kaart te brengen, is het aan te bevelen om jongerenonderzoek uit te voeren naar het aankoopgedrag van de lokale jeugd. Op deze manier kan uw gemeente gericht aan de slag met de bescherming van de gezondheid van jongeren, samen steed gezonder.
Toernooiveld 300 • 6525 EC Nijmegen • bureauobjectief.nl
rbureau']
objectief Bovenstaand schrijven en de bijgesloten onderzoeksrapportage dienen ter kennisgeving.
Voor vragen of behoefte aan verdere verduidelijking van deze cijfers kunt u contact opnemen via telefoon: 024 848 1111, of e-mail: info@bureauobiectief.nl
Hoogachtend,
Tim Wolters Algemeen Directeur
Gijs van Amerongen Directeur Onderzoek
'We begrijpen dat NIX18 momenteel mogelijk minder aandacht krijgt in uw gemeente i.v.m. de coronapandemie. Echter is het van belang dat we ook de gezondheidsschade die alcohol met zich meebrengt, zeker voor jongeren, niet uit het oog verliezen. Door na te denken over hoe we ook in deze tijden (en hierna) het onderwerp op passende wijze de aandacht geven die het verdient, voorkomen we een hoop potentiële gezondheidsrisico's.
Toernooiveld 300 • 6525 EC Nijmegen • bureauobjectief.nl
© Copyright Opdrachtgever
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Onderzoeksteam
drs. Gijs van Amerongen drs Milou Hessels
drs. Milou Geerlings drs. Elise Schröer
Roanne Baggen Tim Wolters Adviescommissie
dr. Roel Hermans dr. Ina Koning dr. Michael Vliek
drs. Lynn Voogt Vormgeving
Hoogstede Ontwerpt Wij bedanken alle auditoren en mysterykids voor hun inzet tijdens
het veldwerk.
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
INHOUD 42
Resultaten
Samenvatting
6
Doelstelling
6
Resultaten alcoholverkoop
43
Methode
6
Resultaten tabaksverkoop
80
Resultaten
7
Conclusie
14
Naleving alcoholverkoop 2020
102
Achterg rond
16
Naleving tabaksverkoop 2020
103
Aanleiding
16
Interventies in het leeftijdscontroleproces
103
Ontwikkeling nalevingscijfers
16
Ontwikkeling nalevingscijfers
104
Onderzoek en onderzoeksvragen
17
Afsluitende conclusie
106
102
Conclusie
21
Referenties
107
Mystershoponderzoek
21
Appendix A: Ethische normen mysteryshoponderzoek
108
Selectie mysterykids en auditoren
23
Appendix B: Betrouwbaarheidsintervallen &.
109
Methode
significantietoetsen
Procedure aankooppogingen
24
Begeleiding mysterykids en ouders/verzorgers
27
Gemeten variabelen
28
Steekproef
29
Aankooppogingen bij onbemande kassa’s
36
Analyse
37
Appendix C: Begrippenlijst
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Inhoud
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Inhoud
112
SAMENVATTING
RESULTATEN Gewogen totale nalevingscijfer
Het gewogen totale nalevingscijfer geeft de gemiddelde naleving aan in Nederland. De gewogen totale nalevingscijfers voor alcohol
en tabak zijn tot stand gekomen met behulp van weegfactoren
DOELSTELLING
die per (sub)verkoopkanaal gebaseerd zijn op het relatieve aandeel
In dit onderzoek is de naleving per verkoopkanaal en de gemid
verkooppunten van elk (sub)verkoopkanaal binnen het totale aan
delde landelijke naleving anno 2020 vastgesteld voor de leeftijds
tal verkooppunten in Nederland. In het gewogen totale nalevings
grens van 18 jaar bij de verkoop van alcohol en tabak'. Ook is in kaart
cijfer is voor zowel alcohol als tabak het nalevingspercentage van
gebracht in hoeverre verkopers interventies inzetten bij de leeftijds-
thuisbezorgkanalen niet meegenomen, omdat er geen realistische
controle, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Inter
schatting van het totale aanbod van thuisbezorgkanalen gemaakt
venties zijn de handelingen die een verkoper kan toepassen in het
kan worden. In het verkoopkanaal thuisbezorgkanalen is namelijk
proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een
niet bekend hoeveel locaties onder dit verkoopkanaal vallen.
hulpmiddel gebruiken. Ten slotte is onderzocht of de nalevingscijfers voor de verkoop van alcohol en de verkoop van tabak in 2020
Naleving alcoholverkoop
veranderd zijn ten opzichte van respectievelijk het meest recente
In het landelijk mysteryshoponderzoek in 2020 is het gewogen
onderzoek naar alcohol in 2018 en het meest recente onderzoek
totale nalevingscijfer voor de verkoop van alcohol 38.0%. De nale
naar tabak in 2016.
ving bij alcoholverkoop loopt anno 2020 uiteen van 2.2% bij maal-
tijdbezorgdiensten tot en met 81.1% bij ketenslijterijen.
METHODE
Bij avondwinkels is de naleving 41.0%. Bij cafetaria's en bij horeca
Om de naleving van de leeftijdsgrens vast te stellen is myste
gelegenheden is de naleving respectievelijk 29.8% en 29.0%. Bij NS
ryshoponderzoek uitgevoerd, waarbij 17-jarige jongeren een aan
kiosken is er een naleving van 43.5% geconstateerd. De gewogen
kooppoging in scène zetten.
totale naleving van het overkoepelende verkoopkanaal slijterijen is
66.3%. Onder dit verkoopkanaal vallen de subverkoopkanalen: bor-
Het onderzoek is gedeeltelijk tijdens de COVID-19-pandemie uit
relshops, ketenslijterijen en zelfstandige slijterijen. De naleving bij
gevoerd Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehan
deze subverkoopkanalen is respectievelijk 77.3%, 81.1% en 26.4%.
teerd bij de aankooppogingen in lijn met de methode van de nale-
Bij sportkantines is de naleving 23.9%. De gewogen naleving van
vingsonderzoeken van 2015, 2016 en 2018,z’3. Bij de uitvoering van
het overkoepelende verkoopkanaal supermarkten is 581%. Onder
het onderzoek zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd. In de hoofdstukken 'Methode' en 'Resultaten’
dit verkoopkanaal vallen de subverkoopkanalen ketensupermarkten
wordt hier verder op ingegaanI
en zelfstandige supermarkten, met een naleving van respectievelijk 59.3% en 27.9%. Bij thuisbezorgkanalen is de naleving 12.4%. Hier
onder vallen maaltijdbezorgdiensten (2.2%), thuisbezorgende lan I Zie appendix C voor een uitleg van de begrippen in de context van dit nalevingsonderzoek
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 ■ Samenvatting
delijke ketens (26.4%) en webshops (8.8%). De nalevingscijfers per verkoopkanaal zijn weergegeven in figuur 1.
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
- Samenvatting
Figuur 1. Nalevmgsciffers alcohol per verkoopkanaal 2020*
Naleving tabaksverkoop
Avondwinkels
totale nalevingscijfer voor de verkoop van tabak 50.2%. De naleving
In het landelijk mysteryshoponderzoek in 2020 is het gewogen 41.0%
Cafetaria's
bij tabaksverkoop loopt anno 2020 uiteen van 11.2% bij thuisbe
29.8%
zorgkanalen tot en met 68.2% bij ketensupermarkten. Horecagelegenheden
29.0%
Bij avondwinkels is de naleving 43.8%. Bij cafetaria's en bij hore NS Kiosken
cagelegenheden is de naleving respectievelijk 40.2% en 32.4%.
43.5%
De gewogen naleving van het overkoepelende verkoopkanaal Slijterijen
66.3%
• Borrelshops
supermarkten is 66.6%. Onder dit verkoopkanaal vallen de subver-
koopkanalen ketensupermarkten en zelfstandige supermarkten.
77.3%
Bij ketensupermarkten is de naleving 68.2% en bij zelfstandige • Ketenslijterijer
supermarkten 25.3%. Bij tabaksspeciaalzaken is een naleving
81.1%
geconstateerd van 48.6%. Bij tankstations is de naleving 40.8%. • Zelfstandige slijterijen
Bij thuisbezorgkanalen is de naleving 11.2%. De nalevingscijfers per verkoopkanaal zijn weergegeven in figuur 2
Sportkantines
Supermarkten
• Ketensupermarkten
• Zelfstandige supermarkten
Thuisbezorgkanalen
• Maaltijdbezorgdiensten
• Thuisbezorgende landelijke ketens
• Webshops Gewogen totale nalevingscijfer
38.0%
(excl thufsbezofgkanaten)
0%
20%
40%
60%
80%
1OO%
'Aankooppogingen bij ketensupermarkten zijn gedeeltelijk bij onbemande kassa's gedaan
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Samenvatting
Naleving leeftijdtgrent alcohol- en tabaksverkoop 2020
Samenvatting
Figuur 2. Nalevingsci/fers tabak per verkoopkanaal 2020*
pectievelijk) significant veranderd Er zijn ook diverse kanalen waar
geen significante verandering heeft plaatsgevonden Avondwinkels
43.8%
Cafetaria's
40.2%
De veranderingen in sommige verkoopkanalen en het uitblijven
Horecagelegenheden
hiervan in anderen is mogelijk beïnvloed door de maatregelen als gevolg van de C0VID-19-pandemie die in 2020 uitbrak Echter, is
32.4%
het aandeel van deze maatregelen in de verandering, of het uit Supermarkten
blijven daarvan, niet objectief te kwantificeren Gegeven is wel dat
66.6%
de gemeten naleving de werkelijke naleving van verkoopkanalen • Ketensupermarkten
68.2%
• Zelfstandige supermarkten
In 2020 (inclusief maatregelen als gevolg van de C0VID-19-pandemie) weergeeft
25.3%
Tabaksspeciaalzaken
Verandering na/evmg öii a’coMve'koou tussen 2018 en 2020
48.6%
In figuur 3 wordt de vergelijking weergegeven tussen de naleTankstations
40.8%
Thuisbezorgkan ih
11.2%
vingscijfers van 2018 en 2020 voor alcoholverkoop. De gewogen
totale nalevingscijfers van 2018 (37.7%) en 2020 (37.9%) verschil
len niet significant van elkaar3. Dat betekent dat in 2020 de nale
Gewogen totale nalevingscijfer (excl thuisbezorgkanalen)
ving niet gestegen is ten opzichte van de naleving in 2018.
50.2%
L ox
20%
40%
60%
60%
100%
Bij cafetaria's, horecagelegenheden en webshops is de naleving
van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in 2020 significant hoger *Aankooppogingen bij cafetaria's en horecagelegenheden zijn gedeeltelijk bij tabaksautomaten gedaan
Toegepaste interventies bij leeftijdscontrole
Het vragen naar ID blijkt een belangrijke voorspeller voor naleving. Verder blijkt in verkoopkanalen waar relatief veel gebruik wordt gemaakt van hulpmiddelen om het ID van de mysterykid te contro
leren dat de naleving na ID-vraag met hulpmiddel hoger is dan de naleving na ID-vraag zonder hulpmiddel.
dan de naleving in 2018. De naleving van de leeftijdsgrens bij
alcoholverkoop in slijterijen, zelfstandige slijterijen, supermarkten en ketensupermarkten is in 2020 significant gedaald ten opzichte van 2018. Bij avondwinkels, borrelshops, ketenslijterijen, sport
kantines en zelfstandige supermarkten is de naleving bij alco
holverkoop in 2020 niet significant veranderd ten opzichte van de naleving in 2018. Ook bij het overkoepelende verkoopkanaal
thuisbezorgkanalen en de subverkoopkanalen maaltijdbezorg-
diensten en thuisbezorgende landelijke ketens is de naleving bij Verandering naleving
De naleving van diverse verkoopkanalen van alcohol en tabak zijn
alcoholverkoop in 2020 niet significant veranderd ten opzichte van 2018.
sinds het meest recente voorgaande onderzoek (2018 en 2016 res-
El
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 • Samenvatting
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
- Samenvatting
Figuur 3. Vergelijking nalevingscijfers alcohol per verkoopkanaal 2018 en 2020*
'Het verkoopkanaal NS kiosken is in het onderzoek in 2018 niet meegenomen en ontbreekt daarom in deze figuur Dit kanaal is ook niet meegenomen in hef gewogen totale nalevingscijfer dat in deze vergelijking is gebruikt Verder is het nalevingspercentage van thuisbezorgkanalen niet meegenomen in het gewogen totale nalevingscijfer, omdat er geen realistische schatting van het totaal aanbod van thuisbezorgkanalen gemaakt kan worden. In 2020 zijn de aankooppogingen bij ketensupermarkten gedeeltelijk bij onbemande kassa's gedaan In 2018 was dit niet het geval
34.7% Avondwinkels
41.0%
20.7% | Cafetaria's*
* Signif icant verschillend
29.8%
17.5% B Horecagelegenheden*
Ve/andrv/ng na/eving Oi( tabak^vp'kcoo tussen 2016 en 2020
29.0%
In figuur 4 wordt de vergelijking weergegeven tussen de nalevings
73.3%
Slijterijen*
cijfers van 2016 en 2020 voor tabaksverkoop. In het onderzoek
66.3%
van 2016 is er gebruik gemaakt van een andere indeling van de
82.9%
• Borrelshops
bezochte verkoopkanalen. In dat jaar was er sprake van een ver
77.3% 88.0%
koopkanaal overig, dat bestond uit avondwinkels, drogisterijen,
81.1%
kiosken en zelfstandige supermarkten. In 2020 bestaat het ver
• Ketenslijterijen
koopkanaal overig niet meer. Daarnaast zijn avondwinkels een
35.6%
• Zelfstandige slijteriien*
26.4%
afzonderlijk verkoopkanaal geworden en zelfstandige supermark
20.2% 1
Sportkantines
23.9%
ten een subverkoopkanaal van supermarkten. Vanwege deze ver
|
schillen tussen 2016 en 2020, zijn de gewogen totale nalevingscij 68.9%
Supermarkten*
fers niet een-op-een vergelijkbaar. Daarom is voor beide jaren een
58.1%
alternatief gewogen totale nalevingscijfer berekend, bestaande uit
71.6%
• Ketensupermarkten*
de verkoopkanalen cafetaria's, horecagelegenheden, tabaksspeci
59 3% 25.6%
aalzaken, tankstations en ketensupermarkten. Een nadere toelich
■
• Zelfstandige supermarkten
ting over hoe deze data wordt vergeleken wordt beschreven in het
27.9%
hoofdstuk ‘Methode'.
Thuisbezorgkanalen
12.4%
De gewogen totale nalevingscijfers voor tabaksverkoop van 2016
• Maaltijdbezorgdiensten
(514%) en 2020 (50 6%) verschillen niet significant van elkaar2 • Thuisbezorgende
25.6%
landelijke ketens
26.4%
Dat betekent dat de naleving van de leeftijdsgrens bij tabaksver koop in 2020 niet is gestegen ten opzichte van de naleving in 2016.
| 2.2%
• Webshops*
■■
8.8%
Gewogen totale
37.7%
Bij tankstations is de naleving van de leeftijdsgrens bij tabaksver
nalevingscijfer
37.9%
koop in 2020 gedaald. Bij cafetaria's, horecagelegenheden, keten
supermarkten, tabaksspeciaalzaken en thuisbezorgkanalen is de 0%
20%
40%
■ Nalevingscijfer 2018
ES
60%
80%
100%
H Nalevingscijfer 2020
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Samenvatting
naleving bij tabaksverkoop in 2020 niet veranderd ten opzichte van
de naleving 2016.
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaks
2020
- Achtergrond
KEI
Figuur 4 Vergelijking nalevingsci/fers tabak per verkoopkanaal 2016 en 2020*
de naleving per verkoopkanaal in 2020 is vastgesteld voor zowel
alcohol- als tabaksverkoop. Om de verandering van de naleving van 30.1%
Cafetaria's
de verkoopkanalen nauwkeurig te kunnen meten is er voor alcohol
40.2%
gebruik gemaakt van dezelfde indeling van de verkoopkanalen als
het onderzoek in 2018. Voor de nalevingscijfers voor tabaksverkoop
23.5%
Horecagelegenheden
32.4%
is er in dit onderzoek gebruik gemaakt van een andere indeling van
de verkoopkanalen dan in het onderzoek van 2016, vanwege ont
718%
Ketensupermarkten
wikkelingen in de verkoopkanalen van tabak. Ook maakt de nieuwe
68.2%
indeling het mogelijk om verschillen tussen subverkoopkanalen 56.7%
Tabaksspeciaalzaken
inzichtelijk te maken.
48.6%
52.9%
Tankstations*
Voor zowel alcohol- als voor tabaksverkoop heeft er geen signifi
40.8%
Thuisbezorgkanalen
I I
Gewogen totale
cante toe- of afname plaatsgevonden in de gewogen totale nale
ving over de laatste 2, respectievelijk 4 jaar. Er bestaan wel verschil len op het niveau van enkele individuele verkoopkanalen.
9.3%
nalevingscijfer
11.2%
51.4%
50.6%
(exct thuisbezorgkanalen)
OM
20%
40%
H Nalevingscijfer 2016
60%
80%
100%
H Nalevingscijfer 2020
* Significant verschillend
'Jn het onderzoek van 2016 is gebruik gemaakt van een andere indeling van verkoopkanalen dan in het huidige onderzoek Daarom is voor beide jaren een alternatief gewogen totale nale vingscijfer berekend, bestaande uit de verkoopkanalen cafetaria's, horecagelegenheden, tabaksspeciaalzaken, tankstations en ketensupermarkten Deze berekening is gemaakt op basis van de populatiegrootten van 2020. Door het verschil in verkoopkanalen verschillen de gewogen totale nalevingsci/fers m dit figuur van de complete gewogen totale nalevingscijfers van 2016 en 2018. Een nadere toelichting over hoe deze data wordt vergeleken wordt beschreven m het hoofdstuk 'Methode'
CONCLUSIE Dit onderzoek is een vervolgmeting op het nalevingsonderzoek
voor alcoholverkoop in 2018 en het nalevingsonderzoek voor tabaksverkoop in 2016. De gewogen totale landelijke naleving en
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Achtergrond
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Achtergrond
35.8%2. In 2018 was het nalevingscijfer 37.7%3. Voor de verkoop
ACHTERGROND AANLEIDING
van tabak was in 2015 het nalevingscijfer 27.4%'. In 2016 steeg het
nalevingscijfer significant tot 43.1%?.
ONDERZOEK EN ONDERZOEKSVRAGEN
Alcoholhoudende dranken en tabakswaren mogen niet worden ver
Het doel van dit onderzoek is om op een betrouwbare en represen
strekt aan personen onder de 18 jaar. In zowel de Drank- en Hore-
tatieve manier de gewogen totale landelijke naleving en de nale
cawet als de Tabaks- en Rookwarenwet is verplicht gesteld dat ver
ving per verkoopkanaal in 2020 vast te stellen bij zowel alcohol- als
kopers de leeftijd van klanten, die alcohol of tabak willen aankopen,
tabaksverkoop. Daarnaast is onderzocht of de nalevingscijfers voor
vaststellen aan de hand van een geldig legitimatiebewijs, indien
alcohol in 2020 zijn veranderd ten opzichte van de cijfers van het
deze persoon niet onmiskenbaar 18 jaar lijkt45. Met deze wetten
vorige landelijke onderzoek in 20183. Voor tabak wordt onderzocht
verplicht de overheid verkopers om op een verantwoorde manier
of de nalevingscijfers zijn veranderd ten opzichte van het vorige
alcohol en tabak te verkopen. De gemeenten houden toezicht op
landelijke onderzoek uit 20167 In tabel 1 en 2 staan de hoofdvragen van dit onderzoek beschreven.
de naleving van de leeftijdsgrens voor alcohol. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens voor tabak.
Om de voortgang van deze naleving op landelijke schaal te monito
Tabel 1. Hoofdvragen alcohol
HOOFDVRAGEN ALCOHOL
ren laat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport perio diek nalevingsonderzoek uitvoeren. In dit onderzoek wordt de nale
ving van de leeftijdsgrens van 18 jaar onderzocht bij verkooppunten
In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 17 jaar oud géén alcoholhoudende dranken kopen bij de verkoopkanalen avondwinkels, cafetaria's, horecagelegenheden, NS kiosken, slijterijen
van verschillende verkoopkanalen voor de aankoop van alcohol en
(borrelshops, ketenslijterijen, en zelfstandige slijterijen), sportkantines,
tabak". Zo wordt duidelijk in hoeverre verkopers zich houden aan de
supermarkten (ketensupermarkten en zelfstandige supermarkten) en thuisbezorgkanalen (maaltijdbezorgdiensten, thuisbezorgende landelijke
leeftijdsgrens.
ketens en webshops)?
ONTWIKKELING NALEVINGSCIJFERS
Is de totale landelijke naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop in
2020 veranderd ten opzichte van 2018?
De afgelopen jaren zijn er een aantal landelijke nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Voor de verkoop van alcohol was in 2015 het nale
vingscijfer 21.5%' In 2016 steeg het nalevingscijfer significant tot
Is de landelijke naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop per (sub)
verkoopkanaal veranderd in 2020 ten opzichte van 2018?
u In het rapport van het landelijke nalevingsonderzoek m 2018 is de term categorie gebruikt om aan te duiden in welke sectoren het onderzoek had plaatsgevonden. In dit rapport is ervoor gekozen om de term verkoopkanaal te gebruiken De term impliceert in deze context met dat het primaire doel de verkoop van alcohol en/of tabak is. De term is gekozen vanwege zijn eenvoud en om de leesbaarheid van het rapport te vergroten
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Achtergrond
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Achtergrond
Tabel 2. Hoofdvragen tabak
verkoopkanaal supermarkten kan er nu een uitsplitsing gemaakt naar twee subverkoopkanalen: ketensupermarkten en zelfstandige
HOOFDVRAGEN TABAK
supermarkten. Op deze manier kunnen mogelijke verschillen tus sen de subverkoopkanalen inzichtelijk gemaakt worden. Drogiste
In hoeveel procent van de aankooppogingen kunnen jongeren van 17 jaar oud géén tabak kopen bij de verkoopkanalen avondwinkels, cafetaria's, horecagelegenheden, supermarkten (ketensupermarkten en zelfstan
dige supermarkten), tabaksspeciaalzaken, tankstations en thuisbezorg-
rijen en kiosken zijn voor het onderzoek naar tabaksverkoop niet
bezocht, omdat daar geen tabak meer wordt verkocht. Vanwege
deze verschillen tussen 2016 en 2020, zijn de gewogen totale nale-
vingscijfers niet een-op-een vergelijkbaar. Daarom is voor beide
kanalen?
jaren een alternatief gewogen totale nalevingscijfer berekend, Is de totale landelijke naleving van de leeftijdsgrens bij tabaksverkoop in 2020 veranderd ten opzichte van 2016?
Is de landelijke naleving van de leeftijdsgrens bij tabaksverkoop per ver-
koopkanaal veranderd in 2020 ten opzichte van 2016?
bestaande uit de verkoopkanalen cafetaria's, horecagelegenheden, tabaksspeciaalzaken, tankstations en ketensupermarkten.
Naast de hoofdvragen voor alcohol en tabak is ook onderzocht in hoeverre verkopers interventies toepassen tijdens het leeftijdscontroleproces, inclusief de samenhang hiervan met de naleving. Inter
venties zijn de handelingen die een verkoper kan toepassen in het proces van de leeftijdscontrole: leeftijd vragen, ID vragen en een Dit onderzoek is uitgevoerd in lijn met de methode van de nale-
hulpmiddel1" gebruiken. De deelvragen staan in tabel 3 beschreven
vingsonderzoeken van 2015, 2016 en 201812-3. De indeling van ver
koopkanalen voor alcohol is gelijk aan de indeling van het laatste
Tabel 3. Deelvragen alcohol en tabak
nalevingsonderzoek bij alcoholverkoop van 2018. Hierdoor is het DEELVRAGEN ALCOHOL EN TABAK
mogelijk om de cijfers voor alcohol van 2018 en 2020 met elkaar te vergelijken. Het verkoopkanaal NS Kiosken is in 2020 toegevoegd
In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende
aan de indeling voor de verkoopkanalen voor alcohol. De indeling
(sub)verkoopkanalen naar leeftijd gevraagd?
van het verkoopkanalen voor tabak is in dit onderzoek op enkele
punten gewijzigd ten opzichte van het laatste landelijke nale vingsonderzoek bij tabaksverkoop in 2016, vanwege ontwikkelingen
In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende
(sub)verkoopkanalen naar een geldig legitimatiebewijs gevraagd?
in de verkoopkanalen van tabak. In het onderzoek van 2016 was er
sprake van een verkoopkanaal overig, dat bestond uit avondwin
kels, drogisterijen, kiosken en zelfstandige supermarkten. In 2020 bestaat het verkoopkanaal overig niet meer. Daarnaast zijn avond supermarkten een subverkoopkanaal van supermarkten Bij het
in Verkopers kunnen een hulpmiddel gebruiken bij het controleren van de leeftijd op een legi timatiebewijs Voorbeelden hiervan zijn het intoetsen van de leeftijd in een kassasysteem, een ID-scanner die de leeftijd op de legitimatie uitleest of een kalender die voor elke datum de uiterste geboortedatum aangeeft
ra
Ni
winkels een afzonderlijk verkoopkanaal geworden en zelfstandige
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 • Methode
ns alcohol- en tabaksverkoop 2020
- Methode
ra
In hoeveel procent van de aankooppogingen wordt er bij de verschillende
(sub)verkoopkanalen een hulpmiddel gebruikt bij de beoordeling van het
METHODE
legitimatiebewijs?
In hoeveel procent van de aankooppogingen, waarbij interventies worden ingezet, wordt de alcoholhoudende drank of tabak niet verkocht bij de
verschillende (sub)verkoopkanalen?
In dit hoofdstuk komt eerst de procedure van het uitgevoerde mysteryshoponderzoek aan bod. Vervolgens wordt er ingegaan op
de wijze van steekproeftrekking. Tot slot wordt er uitleg gegeven
over de analyse van de mysteryshopdata.
Het onderzoek is gedeeltelijk tijdens de C0VID-19-pandemie uit gevoerd. Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehan
MYSTERSHOPONDERZOEK
teerd bij de aankooppogingen. Bij de uitvoering van het onderzoek
Het doel van het huidige onderzoek is om de naleving van de leef
zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM gevolgd. In het hoofdstuk 'Methode' is de onderzoeksperiode
tijdsgrens door alcohol- en tabaksverkooppunten in Nederland in kaart te brengen. Het naleven van de leeftijdsgrens houdt in dat de
gespecificeerd en wordt toegelicht welke invloed de coronamaatre-
verkoper weigert om alcohol of tabak te verkopen aan een persoon
gelen hebben gehad op de uitvoering.
van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft
bereikt. Het nalevingsonderzoek resulteert in een nalevingscijfer:
het percentage van het aantal aankooppogingen waarbij een ver-
koopkanaal de leeftijdsgrens bij de verkoop van alcohol- en tabak sproducten heeft nageleefd. Om het nalevingscijfer van verschillende verkoopkanalen te meten,
is in dit onderzoek gebruik gemaakt van zogenaamd myste
ryshoponderzoek. Hierbij proberen 17-jarige jongeren ('mystery-
kids’) alcohol of tabak te kopen onder begeleiding van een ervaren begeleider ('auditor'). Het gaat om een aankooppoging van één leeftijdsgebonden product. In dit onderzoek is dat voor alcohol bier,
wijn, mixdrank of sterke drank en voor tabak een pakje sigaretten. Het gehanteerde onderzoeksprotocol respecteert de uitgangspun ten van de Drank- en Horecawet Het gaat hier namelijk om een
geënsceneerde aankoop: de mysterykids hebben géén intentie tot het gebruik van de gekochte alcohol of tabaksproducten, maar
El
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tab
op 2020
Methode
Naleving leeftijdigren» alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
doen de aankoop in het kader van onderzoek. Ook wordt er rekening
Tabel 4 Toelichting op de onderzoeksperiode
gehouden met ethische en juridische normen (zie appendix A). MAAND
De mysteryshopmethode heeft zich bewezen als een valide en
Maart
TOELICHTING
Het onderzoek is halverwege maart stilgelegd in
betrouwbare methode. De methodiek geeft namelijk een natuurge
verband met de coronamaatregelen en verkoopka
trouwe weergave van de daadwerkelijke beschikbaarheid van alco
nalen die m lockdown gingen
hol of tabak voor minderjarigen met een koopintentie en geeft een
realistisch beeld van de naleving van een verkoopkanaal6.
Augustus
Het veldwerk is vanaf augustus weer hervat voor alle verkoopkanalen behalve horecagelegenheden en
sportkantines
Het onderzoek is gedeeltelijk tijdens de COVID-19-pandemie uit gevoerd Het vaste protocol voor mysteryshoponderzoek is gehan
September
kantines zijn eind september weer stilgelegd
zijn continu de regels en richtlijnen van de overheid en het RIVM
gevolgd en is er een intern protocol gehanteerd ter voorkoming van besmettingen. Aan het eind van het onderzoek heeft ieder
Horecagelegenheden en sportkantines zi)n vanaf september weer bezocht De bezoeken aan sport
teerd bij de aankooppogingen. Bij de uitvoering van het onderzoek
Oktober
De bezoeken aan horecagelegenheden zijn halver
wege oktober weer stilgelegd
een ook bij het betreden van publiek toegankelijke locaties continu een mondkapje gedragen Er is geen significant verschil tussen de
November
Ondanks dat in november nog niet alle beoogde steekproefgroottes behaald waren, is in goed
ID-vraag en naleving in de periode voor en tijdens het dragen van
overleg met het ministerie van Volksgezondheid,
een mondkapje.
Welzijn en Sport besloten dat het onderzoek op dat moment afgerond zou worden
In dit nalevingsonderzoek is de ene helft van de aankooppogin gen gedaan door een jongen en de andere helft door een meisje.
Aan de bezochte locaties is niet teruggekoppeld dat er een myste-
SELECTIE MYSTERYKIDS EN AUDITOREN
ryshoponderzoek had plaatsgevonden. Het mysteryshoponderzoek
Voor dit onderzoek zijn mysterykids en auditoren geselecteerd die
is uitgevoerd in maart en van augustus tot en met november 2020.
ervaring hebben met het uitvoeren van nalevingsonderzoek. Zij
In totaal hebben er aan dit onderzoek 158 mysterykids en 37 audi
maken allen deel uit van een landelijk dekkend netwerk dat con
toren meegewerkt.
tinue wordt onderhouden, zodat er altijd gekwalificeerde mede
werkers ter beschikking staan. De auditoren zijn geselecteerd op
Het tijdspad van het onderzoek was langer dan oorspronkelijk
basis van hun achtergrond en deskundigheid Zij beschikken allen
gepland en de aankooppogingen zijn op een paar momenten stilge
over een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) en een APK-gekeurde
legd vanwege de coronamaatregelen en verkoopkanalen die in lock
auto met de benodigde verzekeringen. De auditoren zijn voor het
down gingen. Het is belangrijk om te noemen dat beide zaken geen
onderzoek uitgebreid geïnformeerd over het onderzoeksprotocol
impact hebben op de betrouwbaarheid van de resultaten. In tabel 4
en hun takenpakket. De auditoren staan vóór, tijdens en na de uit
wordt toegelicht op welke momenten het veldwerk is stilgelegd.
voering van het nalevingsonderzoek in contact met elkaar en met het onderzoeksteam.
0
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 • Methode
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
Ouders/verzorgers van de mysterykids krijgen voorafgaand aan het
Een locatie wordt over het algemeen door één mysterykid bezocht,
onderzoek informatie over de inhoud van nalevingsonderzoek en
waarbij één aankooppoging uitgevoerd wordt. Een uitzondering
de achterliggende gedachte hiervan. Ook worden zij geïnformeerd
hierop zijn horecagelegenheden, omdat mysterykids zich hier
over de manier waarop de mysterykids van de benodigde nazorg
onveilig kunnen voelen. Bij horecagelegenheden gaan mystery
worden voorzien. In alle gevallen hebben de ouders/verzorgers
kids daarom in een tweetal (jongen en meisje) naar binnen. De
schriftelijke toestemming gegeven voor deelname van de jongere
mysterykid van het tweetal die géén aankooppoging hoeft te
aan het onderzoek.
plegen, zorgt ervoor dat hij/zij buiten zicht is (bijvoorbeeld door
gebruik te maken van het toilet) ten tijde van de aankooppoging.
In dit geval vindt de communicatie tussen de mysterykids plaats
PROCEDURE AANKOOPPOGINGEN
via WhatsApp, zodat zij elkaar op de hoogte kunnen brengen
Voorbereiding
wanneer de aankooppoging voltooid is. Wanneer een mysterykid
Op een veldwerkdag wordt de mysterykid door de auditor opge
aangeeft zich ook in een tweetal niet veilig te voelen, wordt de
haald. Tijdens mysteryshoponderzoek zijn géén uiterlijke kenmer
desbetreffende locatie op dat moment overgeslagen. De auditor
ken toegestaan (pet, zonnebril, etc.) die een eerlijke inschatting van de leeftijd van de mysterykids in de weg kunnen staan. Voor
bepaalt vervolgens samen met een coördinator of de locatie veilig genoeg is om op een later moment door (een) andere myste-
vertrek wordt dit door de auditors gecontroleerd. Ook controleert
rykid(s) bezocht te worden. In het geval van een veilige locatie
de auditor voor vertrek of de mysterykid een geldig legitimatiebe
wordt de locatie op de onderzoekslijst voor een volgende route
wijs en een pinpas bij zich heeft. Tot slot krijgt de mysterykid de
geplaatst. In het geval van een niet-veilige locatie wordt de locatie
laatste instructies.
vervangen door een reserve locatie. Wanneer een mysterykid naar zijn/haar leeftijd wordt gevraagd
Uitvoering
Voor de betrouwbaarheid van het onderzoek is het van belang
dat aankooppogingen worden uitgevoerd op momenten waarop 17-jarigen dit in werkelijkheid ook zouden doen. Daarom worden
sportkantines veelal in het weekend bezocht en vinden de aan
kooppogingen vlak voor, tijdens of na reguliere wedstrijden van
tijdens een aankooppoging, mag deze één keer jokken ('ik ben 18
jaar'). De mysterykid is wel verplicht om zijn of haar legitimatie
bewijs te laten zien aan de verkoper wanneer deze hierom vraagt. Ook dient de mysterykid de locatie zonder discussie te verlaten als de aankoop geweigerd wordt.
jeugdteams plaats. Horecagelegenheden worden zoveel mogelijk
rondom het weekend bezocht. Ook bezoeken mysterykids enkel
Afronding
locaties op minstens 20 kilometer afstand van hun eigen woon
Om alle elementen van het aankoopproces vast te kunnen leg
plaats, om eventuele herkenning door verkopers te voorkomen.
gen, worden de geslaagde aankopen natuurgetrouw afgerond. De
Afgezien daarvan zijn de mysterykids werkzaam binnen hun eigen
mysterykid rekent af via pinbetaling. Indien het gekochte product
regio, om het mogelijke accent van de mysterykids te laten aan
bedoeld is voor 'elders dan ter plaatse' (bijvoorbeeld bij een super
sluiten bij de desbetreffende regio
markt), neemt de mysterykid het product mee naar de uitgang.
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Methode
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
Direct bij het verlaten van de locatie neemt de auditor vervolgens
van de mysterykid. Op de dag dat de bezorging plaatsvindt, wordt
het product over. Voor het kopen van alcohol bij horecagelegenhe
de mysterykid op dezelfde uiterlijke kenmerken gecontroleerd als
den en sportkantines geldt echter dat de alcohol ter plaatse gecon
bij de algemene procedure. De auditor controleert dit op afstand
sumeerd dient te worden. In dat geval wordt de eventueel gekochte
door middel van foto’s die de mysterykid met hem/haar deelt.
alcohol door de mysterykid onaangeroerd achtergelaten op de bar.
Op deze manier blijft de alcohol onder de verantwoordelijkheid
Bestellingen bij thuisbezorgende landelijke ketens en webshops
van het barpersoneel. Bovendien blijft de auditor in de buurt zodat
worden een aantal dagen voor de aankooppoging geplaatst. Bij
deze, indien nodig, het onaangeroerde biertje of wijntje in bezit kan
maaltijdbezorgdiensten wordt de bestelling op de avond zelf
nemen en onopvallend kan verwijderen.
geplaatst. Op de dag van de bezorging zijn de ouders aanwezig voor de veiligheid van de mysterykid. Tijdens de bezorging is het
Aan het eind van iedere veldwerkdag worden de aankopen ingezameld
belangrijk dat de bezorger niet in de gaten heeft dat de ouders
en collectief vernietigd. Zodra alle locaties voor de desbetreffende
thuis zijn. Daarom opent de mysterykid altijd zelf de deur wanneer
veldwerkdag bezocht zijn, brengt de auditor de mysterykid(s) naar huis.
er wordt aangebeld en zijn de ouders niet zichtbaar aanwezig voor
Afwijkende procedure tabaksautomaten
de bezorger. Eventuele auto’s, die geparkeerd staan op de oprit, worden vooraf verplaatst. De auditor houdt het proces rondom
Een aantal cafetaria's en horecagelegenheden beschikken over
de bezorging nauwlettend in de gaten via een telefoonverbinding
tabaksautomaten. Bij aankooppogingen aan tabaksautomaten pro
op afstand. Ook maakt de mysterykid een geluidsopname van de
beren de mysterykids eerst zelfstandig tabak aan te kopen aan de
bezorging.
tabaksautomaat, zonder daarbij actief de verkoper te benaderen. grendeling van de tabaksautomaat, bijvoorbeeld door ontgrende-
Gedurende de leeftijdscontrole door de bezorger, handelt de mys terykid op dezelfde wijze als beschreven onder de algemene proce
ling met afstandsbediening of door het verkrijgen van een agecoin.
dure. Wanneer er alcohol of tabak wordt verkocht, neemt de myste
Wanneer een tabaksautomaat is voorzien van een ID-lezer, roept de
rykid het product in ontvangst en sluit hij/zij de deur. Wanneer het
Als dit niet lukt, wordt de verkoper actief benaderd voor de ont-
mysterykid de verkoper om hulp. Hij/zei geeft dan aan dat de aan
product niet wordt verkocht, bedankt de mysterykid de bezorger
koop niet lukt, omdat het legitimatiebewijs beschadigd is. Als de
en sluit hij/zij de deur. Hierna neemt de mysterykid samen met de
verkoper erom vraagt, toont de mysterykid wel zijn/haar werkelijke
auditor de bezorging door, waarna de auditor de resultaten regis
legitimatiebewijs.
treert. De bezorgde alcohol of tabak wordt op een later moment
overhandigd aan de auditor, waarna deze collectief wordt vernietigd. Afwijkende procedure thuisbezorgkanalen
De procedure voor het verkoopkanaal thuisbezorgkanalen wijkt op len. Bij dit verkoopkanaal worden namelijk geen fysieke verkooppun
BEGELEIDING MYSTERYKIDS EN OUDERS/VERZORGERS
ten betreden, maar vindt er een bezorging plaats bij het huisadres
Elke deelnemende mysterykid volgt een training over het doen van
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
een aantal punten af van de procedure bij de andere verkoopkana-
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 ■ Methode
Methode
El
mysteryshoponderzoek. Daarnaast wordt hij/zij gedurende elke
Daarnaast wordt onderzocht of de verkoper alcohol of
veldwerkdag dooreen auditor geïnstrueerd en begeleid. Zo krijgt de
tabak verkoopt aan de mysterykid:
mysterykid begeleiding bij het correct uitvoeren van de aankoop poging en het waarnemen van de benodigde informatie tijdens
•
Heeft de verkoper de verkoop geweigerd?
iedere aankooppoging. De auditoren zijn tijdens een veldwerkdag
Bij enkele verkoopkanalen is er sprake van extra metingen
verantwoordelijk voor het welzijn en de veiligheid van de mystery-
op de naleving, namelijk:
kids en gaan hierbij uit van de Arbowet en de Arbeidstijdenwet.
•
Wanneer een mysterykid aangeeft een locatie niet te willen bezoe
Hoe hoog is de naleving bij tabaksautomaten?
(horecagelegenheden en cafetaria's)
ken, of de veldwerkdag te willen afbreken, dan luistert de auditor
hiernaar. De resterende locaties worden vervolgens opnieuw inge pland om op een later tijdstip te bezoeken. Naast de begeleiding
•
Hoe hoog is de naleving bij onbemande kassa's?
(ketensupermarkten)
die de mysterykids tijdens een veldwerkdag ontvangen, worden de mysterykids ook voorzien van de benodigde nazorg. Zo krijgen ze
informatie over de nadelige effecten van alcohol op het jonge brein en wordt deze kennis regelmatig getoetst. Bovendien kunnen de mysterykids te allen tijde contact opnemen met een toegewezen
contactpersoon om hun ervaringen te delen
STEEKPROEF Om uitspraken te kunnen doen over de nalevingscijfers van de
verschillende verkoopkanalen, is het van belang een represen tatieve steekproef te trekken. Om de grootte van deze steek
proef te bepalen, zijn er drie parameters nodig: populatiegrootte, betrouwbaarheidsniveau en spreiding. Deze parameters leiden tot
GEMETEN VARIABELEN
een minimumaantal locaties dat per (sub)verkoopkanaal bezocht
In dit onderzoek worden verschillende variabelen gemeten om de
moet worden om gefundeerde uitspraken over de naleving te
naleving in kaart te brengen. Allereerst wordt onderzocht of er bij
kunnen doen. De drie parameters worden hieronder bespro
een aankoop van alcohol of tabak door de verkoper naar leeftijd
ken. Vervolgens wordt beschreven hoe de representativiteit in dit
en/of legitimatiebewijs wordt gevraagd en of er een hulpmid
onderzoek is gewaarborgd.
del wordt gebruikt bij het beoordelen van het legitimatiebewijs Daarom wordt bij iedere aankooppoging het volgende vastgesteld:
•
•
Populatiegrootte
Heeft de verkoper de mysterykid naar zijn/haar leeftijd
De eerste parameter om de benodigde steekproefgrootte te kun
gevraagd?
nen bepalen, is de populatiegrootte, ofwel het totale aanbod van alcohol- en tabaksverkooppunten in Nederland. De populatie
Heeft de verkoper de mysterykid naar een geldig
grootte van de verschillende (sub)verkoopkanalen - uitgezonderd
legitimatiebewijs gevraagd?
van thuisbezorgkanalen - is vastgesteld op basis van verschillende
•
El
Heeft de verkoper (waarneembaar) gebruik gemaakt van een
bronnen: websites van ketens, KvK, databestanden van sportbon
hulpmiddel om de leeftijd van de mysterykid te controleren?
den, eigen databestanden en diverse zoekopdrachten op internet.
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en ti
>p 2020
Methode
Naleving leeftijdegrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
EO
In het verkoopkanaal thuisbezorgkanalen is niet bekend hoeveel
Voor alcoholaankopen binnen het verkoopkanaal thuisbezorg
locaties onder dit verkoopkanaal vallen. Op basis van internetrese-
kanalen geldt dat er op subniveau niet is vastgehouden aan het
arch kan geconcludeerd worden dat dit verkoopkanaal onuitputte
minimale betrouwbaarheidsniveau van 90%. In plaats daarvan is
lijk is. Alleen al het subverkoopkanaal maaltijdbezorgdiensten is in
het aantal bestellingen dat nodig was om 90% betrouwbaarheid
principe ongelimiteerd. Een vuistregel bij wetenschappelijk onder
te garanderen op hoofdniveau, gelijk verdeeld over de drie subni
zoek is dat er bij een onbekende of oneindige populatie uitgegaan
veaus. Bij tabaksaankopen in thuisbezorgkanalen is er geen sprake
kan worden van een populatie van 20.000. De benodigde steek-
van een minimaal betrouwbaarheidsniveau, omdat het hier gaat om
proefgrootte neemt boven dit aantal namelijk nauwelijks meer toe.
een indicatief nalevingscijfer.
Indien dit aantal per subverkoopkanaal bezocht zou moeten wor
den, zou het aantal bestellingen bij de thuisbezorgkanalen dermate
Spreiding
groot zijn, dat de praktische uitvoerbaarheid van het onderzoek in
De derde parameter om de juiste steekproefgrootte te kunnen
gevaar zou komen. Daarom is ervoor gekozen om voor alcohol de
bepalen, is de spreiding. Hiermee wordt de geschatte verdeling
populatie van 20.000 enkel aan te houden op hoofdniveau en de
van de variabelen in de populatie bedoeld. In dit geval gaat het
benodigde locaties evenredig te verdelen over de drie subniveaus. Voor tabaksaankopen bij thuisbezorgkanalen is er binnen de scope
om de variabele 'naleving'. Bijvoorbeeld, als een naleving van 80% wordt verwacht, hoort daar een verwachte spreiding van 80% bij.
van het onderzoek gekozen om een indicatief nalevingscijfer te
Door deze verwachte spreiding mee te nemen in de berekening,
geven op hoofdniveau.
zal de benodigde steekproefgrootte afnemen. Wanneer er geen onderbouwde verwachting bestaat over de verdeling van de vari
Betrouwbaarheidsniveau
abele 'naleving', is het de wetenschappelijke standaard om uit te
De tweede parameter is het betrouwbaarheidsniveau van de resul
gaan van een spreiding van 50%. Dit leidt tot de maximale steek
taten. In dit onderzoek is voor ieder verkoopkanaal en subverkoop-
proefgrootte. Om een keuze te kunnen maken, is het verloop van
kanaal - met uitzondering van thuisbezorgkanalen - een minimaal
de naleving in voorgaande jaren bekeken. Alhoewel er tussen de
betrouwbaarheidsniveau van 90% gehanteerd. Dit betekent dat
nalevingscijfers per verkoopkanaal voor alcohol van 2016 en 2018
met 90% zekerheid gezegd kan worden dat het nalevingscijfer dat
geen significant verschil1'' was, was er tussen 2015 en 2016 wel
gevonden wordt in de steekproef overeenkomt met de naleving van
sprake van een significante verandering in de naleving van 5 uit
de gehele (sub)populatie. Dit betrouwbaarheidsniveau valt binnen
de 7 bezochte verkoopkanalen. Ook bij tabak was er tussen 2015
de wetenschappelijke onderzoeksrichtlijnen
en 2016 sprake van een significant verschil in de naleving bij 4 uit de 7 bezochte verkoopkanalen Dit geeft reden om te concluderen
Bij horecagelegenheden en sportkantines is de gewenste steek-
dat er geen betrouwbare voorspelling gedaan kan worden van de
proefgrootte voor alcoholaankopen niet behaald. Het betrouwbaar
naleving van de verschillende verkoopkanalen in 2020. Daarom is
heidsniveau van de steekproef voor alcoholaankopen in horecage
er gekozen voor een spreidingsmaat van 50%.
legenheden is 85% en in sportkantines 82%. Voor tabaksaankopen
is bij horecagelegenheden de gewenste steekproefgrootte niet
behaald. Het betrouwbaarheidsniveau van de steekproef voor
tabaksaankopen in horecagelegenheden is 59%.
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 • Methode
/V Een significant verschil houdt in dat het onwaarschi/nlqk is dat het gevonden verschil op toeval
berust
Naleving leeftijdsgrens alcohol' en tabaksverkoop 2020
Methode
Representatieve steekproef
Het is van belang dat de onderzoeksresultaten een goede weer spiegeling geven van de situatie in Nederland. Om de landelijke
Figuur 5. Schematische weergave van de steekproeftrekking per regio. Elk verkoop kanaal is opgesplitst in vier regio's, die weer opgesplitst zijn in drie categorieën van gemeentegrootte. Daarnaast zijn de verkoopkanalen sportkantines, supermarktke tens en borrelshops nog een keer opgesplitst in respectievelijk sporttype en keten.
representativiteit te waarborgen, is er een gestratificeerde aselecte
steekproef getrokken (met uitzondering van thuisbezorgkanalen7).
Klein
De stratificatie vond per (sub)verkoopkanaal plaats op regio van de
Midden
Noord
gemeente (Noord-, Oost-, Zuid- en West-Nederland) Vervolgens
Groot
Hockey
is per regio gestratificeerd naar bevolkingsdichtheid van de betref
Tennis
fende gemeente (figuur 5). Deze is als volgt ingedeeld
Klein
Voetbal
•
Oost
Klein: < 35 000 inwoners
Midden
■
Zealtport
Groot
•
Midden: 35.000 - 155.000 inwoners
•
Groot: > 155.000 inwoners
Verkoopkanaal
Kltin Zuid
Keten 1
'■
Midden Keten 2
Groot Keten 3
In lijn met de voorgaande landelijke onderzoeken, is voor ketens
Keten ...
Klein
lijterijen, borrelshops en ketensupermarkten een extra niveau van Wast
stratificatie toegepast (figuur 5). In deze subverkoopkanalen is er
-
1
Midden Groot
namelijk sprake van een onevenredige verdeling van marktaandeel
per ketenbedrijf. Door te stratificeren op ketenniveau, kan er binnen deze subverkoopkanalen een zo goed mogelijke afspiegeling wor
den gegarandeerd. Op dezelfde wijze is ook voor sportkantines een
Steekproef opschonen
gestratificeerde steekproef getrokken (figuur 5) Dit is gebeurd op
Het totale aanbod in Nederland, verdeeld over de verschillende ver
basis van het aandeel van de vier meest relevante sporttypen voor
koopkanalen, is verkregen uit gegevens van verschillende bronnen
jeugd: hockey, voetbal, tennis en zaalsporten (waaronder volleybal).
(zie ’Populatiegroofte'). Deze bronnen representeren echter niet altijd het daadwerkelijke aanbod. Zo komt het geregeld voor dat
bepaalde locaties niet meer bestaan (bijvoorbeeld horecagelegen
heden) of niet meer het juiste verkoopkanaal representeert (bijvoor beeld een restaurant in plaats van een cafetaria). Daarom zijn de
locaties in de steekproef via vooronderzoek op internet gecontro leerd op zaken als een mogelijk faillissement of een verandering v' Bi/ thuisbezorgkanalen zi/n de thuisbezorgende partyen aan de hand van de woonadressen van mysterykids geselecteerd, om ervoor te zorgen dat er genoeg verkopers gevonden zouden worden, die m de luiste gebieden bezorgen Bi/ maalhidbezorgdiensten zyn de locaties gefilterd volgens de functie 'Aanbevolen' op thuisbezorgwebsites en is vervolgens het aantal benodigde restaurants van boven naar beneden geselecteerd
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 • Methode
van verkoopkanaal. Wanneer een locatie niet geschikt was voor het
onderzoek, is deze verwijderd uit de steekproef en vervangen door een locatie die tijdens de steekproeftrekking als reserve locatie was
Na
ig leeftijdsgrens alcohol- en tabaks
op 2020
- Methode
gemarkeerd Zo is voor elk (sub)verkoopkanaal een steekproef van
representatieve locaties verkregen.
Tabel 5. Aantal uitgevoerde aankooppogingen op alcohol per (sub)verkoopkanaal en regio
NOORD
OOST
ZUID
WEST
TOTAAL
Avondwinkels*
30
5
10
55
100
Cafetaria's
72
71
67
75
285
Horecagelegt
50
46
54
50
200
NS kiosken
20
22
20
23
85
VERKOOPKANAAL
Beschikbaarheidsonderzoek
Op basis van eerdere nalevingsonderzoeken is bekend dat veel
cafetaria's en zelfstandige supermarkten geen alcohol en/of tabak
verkopen. Ook geldt dat niet alle horecalocaties tabak verkopen. Dat kan voor veel uitval van locaties zorgen. Daarom is er na het
trekken van de steekproef een beschikbaarheidsonderzoek uitge
voerd. Bij de genoemde verkoopkanalen is telefonisch gecontro leerd of zij alcohol en/of tabak verkochten aan de hand van een belscnpt. Wanneer een locatie het product niet verkocht, is deze
617
Slijterijen
• Borrelshops
55
55
55
55
220
• Ketenslijterijen
49
49
49
49
196
• Zelfstandige
50
53
46
52
201
48
41
45
42
176
locatie verwijderd uit de steekproef. Vervolgens zijn ook reserve
locaties gecontroleerd, totdat het quotum per verkoopkanaal was behaald.
slijterijen
Steekproef bijstellen
Het opschonen van de steekproeven en het uitvoeren van beschik-
Sportkantines
baarheidsonderzoek leidt soms tot een afname van de populatiegrootte. Dit was in het huidige onderzoek het geval bij cafetaria’s,
Supermarkten
horecagelegenheden, zelfstandige supermarkten en tankstations.
Bij deze verkoopkanalen is daarom op basis van extrapolatie van de
• Keten
408
75
76
67
79
297
22
10
24
55
111
supermarkten
uitvalcijfers een herijking van de populatie toegepast. Vervolgens
is op basis van de gecorrigeerde populatiegrootte de benodigde
• Zelfstandige supermarkten*
steekproefgrootte opnieuw berekend. Het gevolg was dat er minder
bezoeken nodig waren dan oorspronkelijk berekend om de onder grens van 90% betrouwbaarheid te behalen.
275
Thuisbezorgkanalen
• Maaltijd-
22
25
23
23
93
24
21
24
22
91
23
22
22
24
91
540
496
506
604
2146
bezorgdiensten
Totale steekproef
De bezochte locaties in de totale steekproef zijn verdeeld over 330
• Thuisbezorgende
landelijke ketens
gemeenten. In tabel 5 staat hoeveel alcoholaankopen er uiteindelijk
per (sub)verkoopkanaal en per regio zijn gedaan. In tabel 6 staat het aantal uitgevoerde tabaksaankopen per (sub)verkoopkanaal
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Methode
• Webshops
Totaal
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
n
Tabel 6. Aantal uitgevoerde aankooppogingen op tabak per verkoopkanaal en regio
met enkel bemande kassa's en het aantal winkels met onbemande kassa berekend. Vervolgens zijn de aankooppogingen bij de betref
VERKOOPKANAAL
fende keten in dezelfde verhouding uitgevoerd. NOORD
OOST
ZUID
WEST
TOTAAL
Avondwinkels*
31
7
11
56
105
Cafetaria's
50
63
84
42
239
23
15
68
Horecagelegenheden
19
11
ANALYSE Allereerst is per (sub)verkoopkanaal en per product (alcohol of tabak) het nalevingscijfer van de leeftijdsgrens in 2020 berekend.
Hierbij is ook berekend hoe vaak verkopers naar leeftijd hebben Supermarkten
360
• Keten supermarkten
• Zelfstandige
65
70
63
63
261
gevraagd, hoe vaak zij om een legitimatiebewijs hebben gevraagd
en of er hulpmiddelen zijn gebruikt bij het controleren van het legi timatiebewijs. Daarnaast is voor zowel alcohol als voor tabak een
23
6
15
55
99
supermarkten’
Tabaksspeciaalzaken
62
61
61
63
247
Tankstations
61
62
58
64
245
totaal landelijk nalevingscijfer berekend. Voor de berekeningen is
gebruik gemaakt van puntprevalenties, betrouwbaarheidsinterval len en weegfactoren. Deze worden hieronder toegelicht. Vervolgens wordt ook uitgelegd hoe de verschillen in naleving berekend zijn. Puntprevalenties en betrouwbaarheidsintervallen
Thuisbezorgki
il<
23
22
21
23
89
De nalevingscijfers zijn berekend door de frequentie van naleving te delen door het totale aantal aankooppogingen. Per verkoopkanaal
Totaal
334
302
336
381
1353
zijn de frequenties en percentages (puntprevalenties) gerappor teerd. Daarnaast zijn voor alle nalevingspercentages betrouwbaar
'Het aanbod in d«ze verkoopkanalen is dermate onevenredig verdeeld, dat de populatie het met toehet om in elke regio een gehfk aantal locaties op te nemen in de steekproef In sommige regio's was er simpelweg minder aanbod dan er nodig was voor de steekproef Om de benodigde steekproefgrootte te behalen, zijn locaties bi/getrokken uit de regio's waar nog aanbod over was.
heidsintervallen (BI)7' berekend met behulp van de Wilson Score.
Het 95%-BI van een gemeten percentage geeft aan dat als deze meting 100 maal wordt herhaald, de gemeten waarde 95 maal bin nen dit interval zal liggen. Bijvoorbeeld, wanneer de puntschatting
20.2% bedraagt met een 95% BI van 16.1% tot 25.1%, dan zal het
AANKOOPPOGINGEN BIJ ONBEMANDE KASSA’S
nalevingscijfer bij 95 van 100 herhaalde metingen tussen de 16.1%
In verschillende ketensupermarkten is niet alleen meer sprake van
en 25.1% vallen. De breedte van het BI geeft de precisie van de
bemande kassa's, maar zijn er ook onbemande kassa's aanwe
schatting weer; hoe smaller het BI, hoe preciezer de schatting van
zig. Om te onderzoeken of er een verschil bestaat in de naleving
het werkelijke nalevingscijfer is.
tussen beide typen kassa’s, is een deel van de aankooppogingen
in ketensupermarkten aan onbemande kassa's gedaan Hiertoe is per supermarktketen de verhouding tussen het aantal winkels
VI Het betrouwbaarheidsinterval is iets anders dan het eerder genoemde betrouwbaarheidsniveau Het betrouwbaarheidsmveau geeft aan in hoeverre het zeker is dat het gemiddelde van de populatie in dit betrouwbaarheidsinterval zit.
E3
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Methode
Methode
El
De niet behaalde steekproefgroottes hebben een breder BI tot
gevolg. Ondanks dat dit interval bij de verkoopkanalen waar de beoogde steekproefgroottes niet behaald zijn groter is, heeft dit
geen implicaties voor een vergelijking met de cijfers van het voor
•
Alcoholverkoop 2020: exclusief 'NS kiosken'
•
Tabaksverkoop 2016: exclusief 'Overig'
•
Tabaksverkoop 2020: exclusief ‘Zelfstandige supermarkten'
en 'Avondwinkels'
gaande onderzoek.
Hierdoor kunnen de totale nalevingscijfers alsnog met elkaar verge Gewogen totale nalevingscijfers
leken worden In figuur 6 zijn de aanpassingen in verkoopkanalen
Om voor zowel alcoholverkoop als tabaksverkoop tot een landelijk
van tabaksverkoop schematisch weergegeven.
nalevingscijfer te komen, dient er rekening gehouden te worden met het relatieve aandeel verkooppunten van elk (sub)verkoopka-
Figuur 6. Verschuiving van de indeling van de verkoopkanalen tabak voor een ver
naal binnen het totale aantal verkooppunten in Nederland (popu-
gelijking met 2016
latiegrootte). Dit is mogelijk door gebruik te maken van weegfac 2016
2020
verkooppunten te delen door de proportie van het (sub)verkoopka-
Cafetaria's
Cafetaria’s
naal in de steekproef. Vervolgens is bij ieder (sub)verkoopkanaal de
Horecagelegenheden
Horecagelegenheden
Tabaksspeciaalzaken
Tabaksspeciaalzaken
Tankstations
Tankstations
toren. Voor elk (sub)verkoopkanaal is er een weegfactor bepaald door de proportie van het (sub)verkoopkanaal in het totale aantal
corresponderende weegfactor op het nalevingscijfer toegepast Dit resulteerde in een gewogen totaal nalevingscijfer voor alcoholver koop en voor tabaksverkoop. Hierbij is het verkoopkanaal thuisbe
zorgkanalen geëxcludeerd gezien er geen realistische schatting van
Supermarkten
het totale aanbod gemaakt kon worden. • Ketensupermarkten
Ketensupermarkten
Verschillen tussen nalevingscijfers
Overige
Naast het berekenen van de actuele nalevingscijfers, is ook bere
• Zelfstandige supermarkten
• Zelfstandige supermarkten
kend of er verschillen bestaan in de naleving alcoholverkoop tussen
2018 en 2020 en in de naleving tabaksverkoop tussen 2016 en
• Drogisterijen
X
2020. Ten eerste is voor zowel alcoholverkoop als voor tabaksver
• Kiosken
X
• Avondwinkels
Avondwinkels
koop berekend of de naleving per verkoopkanaal veranderd is. Ten
tweede is voor beide producten berekend of er een verschil is tus sen de gewogen totale nalevingscijfers van de verschillende jaren
Thuisbezorgkanalen
Thuisbezorgkanalen
Vanwege een andere indeling in verkoopkanalen in de verschillende onderzoeken, is voor alcoholverkoop 2020, tabaksverkoop 2016 en tabaksverkoop 2020 een alternatief gewogen nalevingscijfer berekend:
O
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tab
2020 - Methode
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
EU
Significante verschillen
Om te bepalen of een verschil tussen nalevingscijfers berust op toeval of op een werkelijk verschil, kan gekeken worden naar de
mate van overlap tussen de betrouwbaarheidsintervallen (BI's). Er mag van een significant verschil gesproken worden als de BI's
elkaar niet overlappen. Bijvoorbeeld, wanneer het BI van nalevingscijfer A tussen de 53.6% en de 64.7% ligt en dat van nalevingscijfer
B tussen 65.9% en 76.9%, is er geen overlap tussen de betrouw baarheidsintervallen Er is hier een significant verschil tussen de nalevingscijfers.
Als de twee BI's wel overlappen, is er meer informatie nodig om een conclusie te trekken. In dat geval wordt het 95%-BI om het verschil tussen nalevingscijfer A en nalevingscijfer B berekend Als
dit 95%-BI de waarde 0% bevat, kan geconcludeerd worden dat de
twee nalevingscijfers niet significant verschillen Bevat het BI niet de waarde 0%, dan verschillen de nalevingscijfers wel significant van elkaar. Ook voor het 95%-BI om een verschil geldt: hoe kleiner
het interval, hoe preciezer de schatting van het werkelijke verschil
in naleving. Daarnaast geldt dat het interval steeds kleiner wordt bij een groter aantal aankooppogingen.
El
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020 - Methode
ER MAG VAN EEN SIGNIFICANT VERSCHIL GESPROKEN WORDEN ALS DE BETROUWBAAR HEIDSINTERVALLEN ELKAAR NIET OVERLAPPEN.' I
Naleving leeftijdsgrens alcohol- en tabaksverkoop 2020
Methode
waar geen significante verandering heeft plaatsgevonden De ver
RESULTATEN
anderingen in sommige kanalen en het uitblijven hiervan in ande
ren is mogelijk beïnvloed door de maatregelen als gevolg van de COVID-19-pandemie die in 2020 uitbrak. Echter, is het aandeel van deze maatregelen in de verandering, of het uitblijven daarvan, niet
In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek beschre
objectief te kwantificeren Gegeven is wel dat de gemeten naleving
ven. Het hoofdstuk bestaat uit twee delen. In het eerste deel ko
de werkelijke naleving van verkoopkanalen in 2020 (inclusief maat
men de resultaten voor alcoholverkoop aan bod. In het tweede deel
regelen als gevolg van de C0VID-19-pandemie) weergeeft.
worden de resultaten beschreven voor tabaksverkoop.
In beide delen wordt eerst het gewogen totale nalevingscijfer
RESULTATEN ALCOHOLVERKOOP
gerapporteerd en vervolgens de cijfers per (sub)verkoopkanaal.
Naleving bij alcoholverkoop in 2020
Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de resultaten per stap in
Het gewogen totale nalevingscijfer voor alcoholverkoop bij alle ver
het leeftijdscontroleproces. De resultaten zijn verwerkt in informa tieve illustraties. Elk deel wordt afgesloten met het rapporteren van
koopkanalen (exclusief thuisbezorgkanalen 1 ) in 2020 is 38.0%.
de veranderingen in naleving tussen het huidige landelijke nale-
in 38.0% van de gevallen nageleefd Figuur 7 geeft het gewogen
vingsonderzoek en het vorige landelijke nalevingsonderzoek7": voor
totale nalevingscijfer en de nalevingscijfers per verkoopkanaal weer
Gemiddeld wordt de leeftijdsgrens bij verkoop van alcohol
dus
alcohol wordt het huidige onderzoek vergeleken met het onder
zoek van 2018, voor tabak wordt vergeleken met het onderzoek van
Bij 41 van de 100 aankooppogingen bij avondwinkels is er nage
2016. In appendix B zijn de bijbehorende betrouwbaarheidsinter
leefd (41.0%). Bij cafetaria’s is er bij 85 van de 285 aankooppo
vallen en significantietoetsen opgenomen
gingen nageleefd (29.8%). Bij de horecagelegenheden is er bij 58 van de 200 aankooppogingen nageleefd (29.0%). Bij 37 van de