Bijlage Locatiestudie en tuinhistorische waardestelling.pdf

45

Afb. 4.5: Waardering van onderdelen binnen het onderzoeksgebied of net daarbuiten. De aangewezen monumenten zijn met een zwarte contour gemarkeerd. Binnen het gearceerde gebied bevindt zich beplanting of elementen van de aangeduide waarde.

46

Weizigt te Dordrecht

Tuinhistorische waarde: positief - Voor de representatie van de tuingeschiedenis is de locatie van de buitenplaats ter plekke van de buiten de grachten gelegen ‘tuinen’ rondom de binnenstad interessant, zowel als verwijzing naar het fenomeen van de tuinen, als naar de historische omvang van de (binnen)stad. - Met name de vijver met eiland is vanuit tuinhistorie van waarde als karakteristiek element uit de vroege landschapsstijl en door de opname in een destijds courant voorbeeldenboek (G. van Laar’s Magazijn van Tuin-Sieraaden). - De bekende tuinarchitect J.D. Zocher jr. zou omstreeks 1837 op Weizigt gewerkt hebben, maar hiervan resteren geen duidelijke plattegronden of relicten in het terrein die naar zijn betrokkenheid verwijzen. - De historische parkaanleg van de buitenplaats Weizigt is zodanig vertroebeld dat er nauwelijks gesproken kan worden van een compositie of bewuste onderlinge samenhang tussen gebouwde objecten, beplanting of water, waaruit de ontwerpkwaliteit of het ontwerpidee van opdrachtgever of ontwerper afleesbaar zijn. - Uit de aanwezigheid van uiteenlopende boomsoorten, alsmede enkele bijzondere exemplaren als de vijvercipres, spreekt enige dendrologische waarde en verwijzing naar de op buitenplaatsen gangbare verzameling van bijzondere boom- en plantensoorten.

Gebruikshistorische waarde: positief - Er is sprake van enige afleesbaarheid van het historisch gebruik als buitenplaats, aan de historische hiërarchie en functie van gebouwen (hoofdhuis – koetshuis – oranjerie) en verwijzing in het gebruik en inrichting als moestuin met kas en fruitbomen. - In het gebruik als NMC en kinderboerderij is een verwijzing naar de destijds gebruikelijke menagerie en verzameling van (exotische) bijzondere planten- en diersoorten te herkennen. Er is echter een verschil in openstelling (voorheen particulier, nu openbaar). - Voor zover bekend, ontleent de buitenplaats nauwelijks betekenis aan een historisch persoon of gebeurtenis. - Hoewel de parkaanleg thans een andere sfeer kent dan op een buitenplaats gebruikelijk was, mag worden gesproken over een redelijk goed verzorgde situatie (t.a.v. ruimtelijke kwaliteit).

4.3. Interne waardestelling onderdelen Binnen het onderzoeksgebied zijn de volgende onderdelen van waarde beoordeeld: 1. Koetshuis: hoog, rijksmonument; 2. Vijvercipres: hoog, beschermde monumentale boom; 3. Vijver met eiland: hoog, vanwege ouderdom, relatieve gaafheid, relatie tot G. van Laar’s Magazijn van Tuin-Sieraaden, en één van de weinige originele restanten van de oorspronkelijke buitenplaatsaanleg; 4. Uitbreiding van de vijver aan de zuidwestzijde: positief, e in relatie tot het 20 -eeuwse Weizigtpark en als verwijzing naar de afbakening/contour van de buitenplaats; 5. Watergang langs het spoor: positief, e in relatie tot het 20 -eeuwse Weizigtpark, als verwijzing naar de afbakening/contour van de buitenplaats en als verwijzing naar en als restant van de Boerenkil; 6. Zone met oudere, historische bomen: positief, als verwijzing naar de historische parkaanleg (met laan- en parkbomen) bij de buitenplaats, en vanwege de (dendrologische) diversiteit die een historische buitenplaats kenmerkte. De overige onderdelen zijn van ondergeschikt of geen historisch belang geacht.

47

48

Weizigt te Dordrecht

5. AANBEVELINGEN

Aanwezige historische waarden Bij aanpassing van de terreininrichting of verplaatsing van oranjerie annex washuis mag ervan worden uitgegaan dat historische waarden zo veel mogelijk worden gerespecteerd. Deze waarden liggen vanuit tuinhistorie met name rondom de vijver met eiland. Tevens is rekening te houden met aanwezigheid van waardevolle historische bomen (incl. wortelzone), met name de monumentale vijvercipres.

Verplaatsing oranjerie: huidige locatie 61

Vanuit de historie en de huidige locatie wordt aan de oranjerie bepaalde eigenschappen toegekend. Zo is de oranjerie zorgvuldig gedecoreerd, waarbij deze als tuinsieraad goed zichtbaar was vanaf de openbare weg en het gebouw in samenhang met de plantencollectie een representatieve functie kende. De oranjerie vormt in ruimtelijk zin een tegenhanger van de massa van voormalige laanbomen en koetshuis, waardoor de ruimte voor het hoofdhuis wordt omsloten. Mogelijk vormde de oranjerie de schakel tussen de decoratief ingerichte ruimte vóór het hoofdgebouw en de nutsgronden (moestuinen) aan weerszijden achter het hoofdgebouw. Het washuis lijkt secundair gepositioneerd: gevels en dak vallen ruimtelijk weg achter de oranjerie; maar het gebouw is wel aan alle zijden decoratief afgewerkt. Hoewel verplaatsing van een monument in principe nooit wenselijk is, is dit in de huidige procedure als vertrekpunt genomen. Hierbij is vanuit opdrachtgever aangegeven dat er sprake zal zijn van verplaatsing vanaf het terrein van Woonbron naar terrein in gemeentelijk eigendom, waarbij gedacht wordt aan het NMC-terrein (zie stippellijn afb. 5.1).

Dit onderzoeksgebied komt voort uit de overweging dat de gebouwen op geringe (zichtbare) afstand van het hoofdhuis blijven, vrijwilligers van het NMC het toekomstig gebruik van oranjerie en washuis gaan bepalen, de oranjerie op afsluitbaar terrein komt en er geen ruimte is bij de kinderboerderij en speeltuin ten oosten van de vijver met eiland. Gesteld is dat oranjerie en washuis als historisch aaneengegroeid ensemble zijn te beschouwen. Vanuit de historische eigenschappen van de plek is te overwegen de nieuw ontstane situatie, na verplaatsing van oranjerie en washuis, zorgvuldig in te richten, waarbij te denken is aan een markering van de locatie en massa (ter afronding van het als decoratief bedoelde voorterrein).

61

Zie hiervoor ook het bouwhistorisch onderzoek dat momenteel door mevr. C.E.T. Weijs wordt uitgevoerd.

49

Afb. 5.1: In overweging genomen posities voor de herplaatsing van oranjerie en washuis (oranje). In paars de bestaande historische gebouwen; de zwarte stippellijn betreft het zoekgebied.

50

Weizigt te Dordrecht

Verplaatsing oranjerie: toekomstige locatie Kaders Bij verplaatsing en herlocatie van oranjerie en washuis is in overweging te nemen: - Functioneel:  oriëntatie van de oranjerie op het zuiden;  logische ontsluiting en bereikbaarheid van oranjerie en washuis: bij voorkeur aan een hoofdpad;  voldoende (manoeuvreer- en gebruiks)ruimte rondom (de voorzijdes van) de gebouwen; - Ruimtelijk:  ruimtelijke samenhang met de andere (historische) gebouwen: herkenbaar als samenhangend ensemble;  presentatie van oranjerie en washuis: inspelend op de representatieve beleving door bezoekers en/of passanten (aanwezigheid van een voor- en achterzijde);  zorgvuldige inrichting van de omgeving van de gebouwen en aansluiting op verdere terrein. Deze punten komen onder meer voort uit het historisch functioneren van een oranjerie, zoals het optimaal benutten van het zonlicht en het in- en uitrijden van kuipplanten. Gewoonlijk staat de oranjerie aan een hoofdpad of plein, zowel om goed bereikbaar te zijn als om de gestalde collectie aanschouwbaar te maken. Oranjerie en washuis kennen gedecoreerde gevels en zijn in de beleving van de buitenplaats bedoeld als sierlijke en zichtbare onderdelen. Daarentegen is er ook sprake van een achterkant, die thans naar het spoor is gericht, in tegenstelling tot de voorkant die zich naar de openbare weg presenteert.

In de afweging is rekening te houden met enkele niet-historische aspecten:  toekomstig gebruik door NMC bij voorkeur als oranjerie (winterstalling);  eigendoms- en beheersituatie. Daarnaast is mee te nemen dat herziening van de entreeruimte ten zuiden van het koetshuis gepland staat, waarbij de watergang ten oosten van de Krispijnseweg wordt doorgetrokken en de afscheiding tussen Aquarama en koetshuis wordt herzien.

Mogelijkheden Vanuit de huidige terreinsituatie zijn potentiële nieuwe locaties overwogen: 1. Een vrije situering in de heemtuin, noordoostelijk van het Aquarama, met ongewijzigde oriëntatie van de oranjerie; 2. Een situering aan het hoofdpad, met de oranjerie gericht op de gebruiksruimte tussen koetshuis en kas; 3. Een situering aan de entree, in lijn met het koetshuis, waarbij oranjerie licht gedraaid doch zuidgericht is; 4. Een situering noordelijk aan de gebruiksruimte tussen moestuin en kas, met ongewijzigde oriëntatie van de oranjerie; 5. Een vrije situering aan de vijver met eiland, inspelend op de parkbeleving en georiënteerd op de vijver; 6. Een vrije situering in het Weizigtpark, mogelijk met ongewijzigde bezonning van de oranjerie.

Afwegingen Ruimtelijke samenhang en toekomstig gebruik pleiten voor een ligging aan de gebruiksruimte tussen koetshuis en kas. Tussen koetshuis en Aquarama is de meeste ruimte aanwezig en ligt een herinrichtingsopgave. Hierbij zou de oranjerie gelijk georiënteerd kunnen blijven (1), omgedraaid kunnen worden in aansluiting op hoofdpad en gebruiksruimte (2) of licht gedraaid in aansluiting op koetshuis (3). In het eerste geval gaat de herplaatsing ten koste van de aanwezige (niet historische) heemtuin en de rondom het Aquarama ontworpen educatietuin. De toekomstige beleving van de oranjerie vanuit het zuiden wordt overschaduwd door het Aquarama (met name markante kleurstelling). Bij optie 2 wordt aangesloten op de bestaande inrichting en gebruiksruimte, waarbij de oranjerie naar het noorden wordt gedraaid zodat toekomstig gebruik als oranjerie niet meer mogelijk is. De derde

51

optie biedt met name kansen wanneer tevens de entreezone wordt heringericht en zorgvuldig wordt afgestemd op situering en ontsluiting van oranjerie en washuis. De lichte draaiing ter uitlijning op het koetshuis is historisch niet zuiver, maar zal de functionaliteit beperkt schaden. Historisch gezien sluit het wel aan bij de aanwezigheid van dienstgebouwen direct aan de Krispijnseweg. Een positie aan de noordzijde van het terrein (4) gaat ten koste van aanwezige historische beplanting (voormalige laan), kent beperkte ruimte voor inpassing (met name voor het washuis) en valt deels buiten de eigendomsgrens. De oranjerieruimte sluit wel fraai aan op de ronde tuin. Om de oranjerie een positie en (nieuwe) betekenis te geven binnen de parkbeleving, is ofwel een positie aan de vijver met eiland (5), ofwel een positie in het Weizigtpark (6) denkbaar. In het eerste geval heeft dit positieve gevolgen voor de buitenplaatsbeleving, maar negatieve gevolgen op de (krappe) positie van het washuis, te kappen bomen, nabijheid van het spoor en grotere afstand tot andere gebouwen en daarmee toekomstig gebruik. In geval van plaatsing in het Weizigtpark zijn met name beheersituatie en gebruiksmogelijkheden beperkend. In alle gevallen zal een goede en zorgvuldige inpassing van de gebouwen in de nieuwe situatie op gebied van ontsluiting en beplanting dienen plaats te vinden.

Conclusie Locatieopties 1, 2 en 3 hebben vanuit de cultuurhistorische en enkele functionele overwegingen de voorkeur. Alle opties behoeven een aanpassing van de omgeving. Hoewel optie 2 ruimtelijk een goede optie zou zijn, is dit historisch-functioneel minder wenselijk, omdat door de omdraaiing van de oranjerie haar oorspronkelijke gebruik – en continuering hiervan – onmogelijk worden. In geval van optie 1 behoudt de oranjerie haar huidige zuivere oriëntatie op het zuiden. De inpassing dient aan te sluiten op de losse inrichting (niet de orthogonale of formele structuur tussen koetshuis en kas), voldoende breed pad ter ontsluiting van de oranjerie en begeleidende beplanting. Hiermee kan op deze plek worden gestreefd naar herstel van historische buitenplaatssfeer, hoewel de ruimte hier mogelijk beperkt wordt door de huidige nabije ligging van heemtuin met ‘watertuin’, ‘dijk’ en ‘beemd’ en Aquarama. De dominantie van het Aquarama in het aanzicht vanuit het zuiden zou heroverweging behoeven, waarbij te denken is aan een minder opvallende kleurstelling van het gebouw. Locatieoptie 3 voegt zich naar het koetshuis, in lijn met historisch aanwezige bijgebouwen. Doordat dit thans een voorruimte bij het NMC betreft die een relatief open inrichting kent en herziening van het hekwerk reeds gepland is, gaat plaatsing niet ten koste van de huidige inrichting van de heemtuin.

Wel zou een zorgvuldige inpassing van de gebouwen in de omgeving behoeven, inclusief buitenruimte en aansluiting op beoogde doortrekking van de watergang langs de Krispijnseweg.

52

Weizigt te Dordrecht

BIJLAGE 1. MONUMENTENOMSCHRIJVING

53

54

Weizigt te Dordrecht

BIJLAGE 2. OVERIGE AFBEELDINGEN

Afb. A: Kaart van 'Dordrecht', afgebeeld op pagina 290 in de Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden deel 4, uitgegeven door Isaak Tirion te Amsterdam, 1742. (Herkomst: NA, 4.VTH, inv.nr. 2179A; bewerking SB4.)

55

Afb. B: Kaart van het 'Buitenverblyf van den Heere A B. van den Brandeler [aan de Singel tussen Boerenkil en Beeltjeshaven] in den Zomer van 1804.' (Herkomst: RAD, inv.nr.551_40070.)

56

Weizigt te Dordrecht

Afb. C: Plaat XXXIX in het Magazijn van Tuinsieraaden (1802[-1809]) van Gijsbert van Laar (1768-1820), katern 5 dat in augustus 1803 verscheen. (Bron: http://groenverleden.nl/gijsbert-van-laar-1768-1820/.)

57

Bron: OAT 1832, RCE. Beschrijving van de percelen gelegen binnen de kadastrale Gemeente Dubbeldam (dit gedeelte betreft de 'oude kern' van de buitenplaats, ten zuiden van de Boerenkil): 229 huis, schuurtje en erf 230 tuin 231 boomgaard 232 tuin 233 tuin [kas of kweekbak] 234 tuin [kas of kweekbak] 235 tuin [kas of kweekbak] 236 tuin [kas of kweekbak] 237 vijver als lustplaats 238 tuin [kas of kweekbak] 239 stal [koetshuis] 240 tuin 241 huis [tuinmanswoning aan de Spuiweg] 242 laan als boschhakhout 243 schuur of bergplaats 244 vijver als lustplaats 245 tuin 246 bosch als lustplaats 247 huis & erf [het herenhuis met siertuin aan de Spuiweg] 248 vijver als lustplaats 249 tuin 250 bosch als lustplaats 251 vijver als lustplaats 252 vijver als lustplaats 253 bosch als lustplaatsch [het eilandje in de grote vijver] 254 boomgaard [open ruimte in het bos] 255 vijver als lustplaats [watergang langs het Bonenpad/Marketteweg] 256 weg als bosch hakhout [het Bonenpad/Marketteweg] 265 tuin 266 bosch als lustplaats 267 huisje 267bis weg als bosch hakhout Beschrijving van de percelen gelegen binnen de kadastrale Gemeente Dordrecht (de gewezen buitenplaats van A.B.

van den Brandeler, ten noorden van de Boerenkil): 829 bosch hakhout 830 water als lustplaats 830bis weiland 831 weiland 832 weiland 832bis lustplaats 833a lustplaats 833b vijver tot vermaak 833c weiland 833d lustplaats 834 wetering 834a lustplaats 834b vijver van vermaak 835 weiland 836 weiland 837 weiland

58

Weizigt te Dordrecht

Afb. D: Grond in eigendom van de 'Erven François de Roo van Westmaas', uitsnede van het Kadastraal Minuutplan, verkend in 1826, van kracht gegaan in 1832. (Bron: RCE; Gemeente Dordrecht Sectie D genaamd Zuid Buiten Tweede Blad, Gemeente Dubbeldam Sectie A genaamd De Kerk Eerste Blad, bewerking SB4.)

59

Afb. E: Twaalf gezichten op het Eiland van Dordrecht op één blad, lithografie van J.H. van der Heyden, 1854. Linksboven staat Weizigt afgebeeld. (Herkomst: RAD, inv.nr.551_15070.)

Afb. F: Oranjerie op buitenplaats De Hartekamp te Heemstede. Foto G.J. Dukker, 1968. (Herkomst: RCE obj.nr.120.681.)

Afb. G: Niet uitgevoerd schetsontwerp voor een station en spoorweg, 1854. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_330087.)

60

Weizigt te Dordrecht

Afb. H: Ontwerp voor de parkaanleg bij huis Weizigt, F.W.H. Maritz van Crayestein, 1866. (Herkomst: Speciale Collecties WUR, inv.nr. 09.026.06, betreft een fotokopie op A4-formaat, het origineel van 46 x 116,5 cm bevindt zich in het archief De Roo in het Streekarchief Dordrecht; bewerking door SB4.)

grenssloot langs het spoor

waterloop ten noorden van het Bonenpad

koetshuis/stalgebouw

locatie vijvercipres

hoofdhuis

tuinmanswoning entree

oranjerie waterloop langs de Spuiweg

61

Afb. I: Kaartuitsnede van de Chromotopografische Kaart, uitgave 1881. (Herkomst: www.topotijdreis.nl.) NB. de topografische kaarten zijn ten aanzien van Weizigt, na de aanleg van het spoor en station in 1872, niet volledig bijgewerkt.

Afb. J: Kaartuitsnede van de Chromotopografische Kaart, uitgave 1892. (Herkomst: www.topotijdreis.nl.)

NB. de topografische kaarten zijn ten aanzien van Weizigt, na de aanleg van het spoor en station in 1872, niet volledig bijgewerkt.

62

Weizigt te Dordrecht

Afb. K: Kaartuitsnede van de Chromotopografische Kaart, uitgave 1898. (Herkomst: www.topotijdreis.nl.)

NB. de topografische kaarten zijn ten aanzien van Weizigt, na de aanleg van het spoor en station in 1872, niet volledig bijgewerkt.

Afb. L: Kaartuitsnede van de Chromotopografische Kaart, uitgave 1910. (Herkomst: www.topotijdreis.nl.)

NB. de topografische kaarten zijn ten aanzien van Weizigt, na de aanleg van het spoor en station in 1872, niet volledig bijgewerkt.

63

Bonenpad

dienstwoningen

Afb. M: Vogelvluchtopname uit het zuidoosten, opname uit circa 1920. (Herkomst: Nederlands Instituut voor Militaire Historie, inv.nr.2011-0102.)

Afb. N: Bonenpad gezien vanaf de Spuiweg, foto uit circa 1930. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_401933.)

Afb. O: Voorzijde van het hoofdhuis, foto uit circa 1925. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_314258.)

Afb. P: Erf op de buitenplaats, foto uit circa 1920. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_304062.)

Afb. Q: Twee tuinmannen naast kas, foto uit circa 1920. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_304063.)

64

Weizigt te Dordrecht

Afb. R:'Krispijnscheweg 4', foto uit circa 1920-1930. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_332864.)

Afb. S: Opstallen langs de Krispijnseweg, waaronder de zogenaamde 'koepel', vlak voor afbraak. Foto 16-11-1946. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_300437.)

Afb. T: Vogelvluchtopname van het in aanleg zijnde Weizichtpark, gezien vanuit het zuiden, 1947-1948. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_317913.)

Afb. U: Zicht op de zuidwesthoek van het Weizigtpark tijdens de aanleg, foto 1947-1948. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_3015005.)

65

Afb. V: Beplantingsplan voor het Weizigtpark, S.G.A. Doorenbos, 1946. (Herkomst: Speciale Collecties WUR, inv.nr. 09.026.05.)

66

Weizigt te Dordrecht

Afb. W: Bejaardentehuis Thureborgh in aanbouw met daartussen de voormalige dienstwoningen van buitenplaats Weizigt, foto 1960. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_320023.)

Afb. Y: Voorzijde van huize Weizicht, foto uit circa 1960. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_318620.)

Afb. X: Koetshuis (rechts is de zuidelijke zijgevel zichtbaar) en het achterliggende erf, foto 13-6-1966. (Herkomst: RAD, inv.nr.554_34149.)

Afb. Z: Voorzijde van huize Weizicht, foto uit circa 1960. (Herkomst: RAD, inv.nr.1186_1339.)

Afb. a: Bejaardentehuis Thureborgh met op de voorgrond het Weizigtpark. Rechts onder de uitkijkheuvel. Vogelvluchtopname in oostelijke richting. Foto 1963. (Herkomst: RAD, inv.nr.552_319829.)

67