Bijlage 2 90_ Regionale Investeringsagenda Drechtsteden.pdf

REGIONALE INVESTERINGSAGENDA DRECHTSTEDEN EN GORINCHEM CONCEPT 90% VERSIE SAMEN MEER VOOR ELKAAR

Waarom deze agenda? • Brede welvaart staat onder druk (wonen, bereikbaarheid, energie, gezondheid) • Grote opgaven overstijgen gemeentegrenzen • Nú investeren voorkomt achteruitgang • Onze maritieme topregio is economisch cruciaal voor Nederland en Europa • 8amenwerking vergr oot slagkracht en ܪnanciering De RIA is een investeringsprogramma waarmee we onze Regionale Strategie tot uitvoering brengen in termijnen van telkens 5 jaar, gericht op concrete projecten met als doel: zichtbare verbetering voor de hele regio. REGIONALE INVESTERINGSAGENDA (RIA) SAMEN MEER VOOR ELKAAR – DRECHTSTEDEN & GORINCHEM Wat levert de Ria op? Naast een sterker ecosysteem waarin alle partijen samenwerken aan dezelfde doelen: Wat is de RIA? gemeenten provincie Rijkbedrijfsleven onderwijs RIA RIA verbindt gemeenten, provincie, Rijk, bedrijfsleven en onderwijs.

++ 90% VERSIE Voor inwoners ✓ Meer woningen ✓ Schone lucht & meer gr oen ✓ Betrouwbare energie ✓ Betere bereikbaarheid ✓ Bestaanszekerheid Voor ondernemers ✓ Ruimte op energienet ✓ Betere benutting bedrijventerreinen ✓ Betere bereikbaarheid werknemers ✓ Beter woonklimaat werknemers ✓ Versterkt innovatie en campusontwikkeling ✓ Beter afgestemd onderwijs en opleidingen Voor regiogemeenten / raden ✓ Lokale plannen versneld uitvoeren ✓ SFSHNJWNSL ✓ Regionale slagkracht REGIONALE INVESTERINGSAGENDA (RIA) VAN STRATEGIE NAAR UITVOERING: 8 DOORBRAAKPROJECTEN VOOR DE KOMENDE 5 JAAR Investeringen Regionale investering trekt extra geld aan. Beschikbaar: ± €660 miljoen SFSHNJWJS s ӏ RNQOTJS Totaal: ± €1,5 miljard Beschikbaar 2SK XI ƼRERGMIVIR Effecten Doorbraakprojecten Opgaven Projecten versterken elkaar Energie Economie Wonen LeefomgevingMobiliteit De acht doorbraakprojecten Warmtenet (60.000 aansluitingen) OV & mobiliteitshubs Groenblauw netwerk Oude Lijn (woningbouw + station) Decentraal energiesysteem 8nelܪetsUaden MerwedeLingelijn (woningbouw) Maritieme clusters 1 3 5 7 2 4 6 8 Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 2 VOORWOORD Een regio van ondernemers die kansen zien, onderwijsinstellingen die talent ontwikkelen en overheden met oog voor het maatschappelijk belang. Juist wanneer de uitdagingen groot zijn, weten wij elkaar te vinden en de handen ineen te slaan.

En uitdagingen zijn er. De komende jaren staan we voor keuzes die bepalend zijn voor de toekomst van Drechtsteden-Gorinchem. Hoe zorgen we voor voldoende woningen en een aantrekkelijke leefomgeving? Hoe houden we onze economie sterk én duurzaam? Hoe gaan we om met netcongestie, de krapte op de arbeidsmarkt en de grote transities in energie, mobiliteit en industrie? En vooral: hoe zorgen we ervoor dat inwoners ook morgen prettig kunnen wonen, werken, leren en leven in onze regio? Daarbij bouwen we voort op een stevige basis. Onze regio beschikt over een bewezen krachtige combinatie van ondernemerschap, innovatie, vakmanschap en samenwerking. Dat geeft ons niet alleen vertrouwen, maar ook de verantwoordelijkheid om door te pakken. Deze Regionale Investeringsagenda is daarvan het resultaat: een gezamenlijke agenda van overheden, ondernemers, zorg en onderwijsinstellingen. Een agenda die focus aanbrengt en die kiest voor projecten die daadwerkelijk het verschil maken. Doorbraakprojecten die bijdragen aan een sterke economie, een duurzame leefomgeving en een goed toekomstperspectief voor inwoners. In het netwerk van ondernemers, onderwijs, zorg en overheid hebben we samen prioriteiten bepaald, belangen verbonden en keuzes gemaakt. Juist dat gezamenlijke eigenaarschap maakt ons optimistisch.

Want grote opgaven vragen om partners die dezelfde richting kiezen en bereid zijn samen te investeren in de toekomst. Wij zijn ervan overtuigd dat Drechtsteden-Gorinchem alles in huis heeft om die toekomst vorm te geven. Met lef, met visie en vooral met elkaar. Namens de bestuurlijke stuurgroep bedanken wij iedereen die heeft bijgedragen aan deze agenda. We nodigen u uit om mee te bouwen. Om samen de stap te zetten van ambitie naar uitvoering, van samenwerking naar resultaat en van investeren naar zichtbaar verschil voor onze inwoners en onze regio. De Regionale Investeringsagenda is geen eindpunt, maar een begin. Geen verzameling ambities op papier, maar een uitvoeringsagenda waarin overheden, ondernemers, zorg en onderwijs samen investeren in projecten die zichtbaar verschil maken voor inwoners en bedrijven. Een gezamenlijke agenda die alleen waarde krijgt door uitvoering. Daarom nodigen wij iedereen uit om mee te bouwen aan een regio die ook de komende generaties kansen biedt. Namens de bestuurlijke stuurgroep, Maarten Burggraaf Coördinerend bestuurder RIA Drechtsteden-Gorinchem Jacob Klink Voorzitter Werkgevers Drechtsteden Nicole Stolk-Luyten Voorzitter Raad van Bestuur Albert Schweitzer ziekenhuis Henrik Stevens Voorzitter College van Bestuur ROC Da Vinci Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 3 Deze RIA bestaat uit drie delen en een bijlage.

Hieronder leest u wat waar staat. Deel 1: Het vertrekpunt voor de Regionale Investeringsagenda Dit deel schetst wie we zijn. Onze ligging aan het water, de maritieme maakindustrie en het kennisnetwerk. Waarom investeren nu nodig is: de brede welvaart staat onder druk. Het eindigt met onze koers, de Ruimtelijke Strategie Gezonde Maritieme Delta 2050 en haar vijf opgaven. In dit deel gaan we ook in op wat de RIA is en hoe ze werkt, van opgave naar doorbraakproject naar deelproject, wat ze toevoegt aan de regionale samenwerking en aan elke gemeente. Deel 2: Van strategie naar uitvoering Deel 2 zijn de opgaven waar de Regionale Investeringsagenda op focust. Vanuit deze vijf opgaven komen we tot een onderbouwd, regionaal pakket dat laat zien dat investeren in de Drechtsteden loont. De doorbraken zijn verbonden aan de vijf opgaven uit de Ruimtelijke Strategie. Deel 3 is de investeringsagenda zelf en de concrete uitvoering ervan: hier maken we de stap naar wat we concreet gaan doen, investeren en realiseren. We beschrijven eerst per opgave de huidige situatie, de ambitie en de acht doorbraakprojecten waarmee we het verschil maken. Daarna maken we het financiële beeld inzichtelijk: wat de projecten kosten, wat al beschikbaar is en hoe we het resterende financieringstekort willen dichten.

Tot slot komen de samenwerkingsafspraken aan bod en hoe we de voortgang volgen en de agenda actueel houden. Deel 3: De doorbraakprojecten van de Regionale Investeringsagenda Bijlage: Projectenportefeuille deelprojecten In de bijlage worden de acht doorbraakprojecten uitgewerkt naar de concrete deelprojecten. Elk deelproject volgt dezelfde vijf vragen: wat we beogen, aan welke doelen het bijdraagt, wie erbij betrokken is, hoe de fasering loopt en wat het kost. LEESWIJZER Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 4 Samen meer voor elkaar De Drechtsteden en Gorinchem vormen samen een unieke regio gelegen aan de drukst bevaren rivieren van de Noordwest-Europese delta. Omgeven door Nationaal Park De Biesbosch, het Werelderfgoed van Kinderdijk, de Hollandse Waterlinie en de oevers van de Merwede, Noord en Oude Maas bieden onze gemeenten een aantrekkelijke thuishaven voor inwoners en ondernemers. Verbonden met elkaar en de wereld Onze regio is groot genoeg om slagkracht te maken en klein genoeg om elkaar te kennen. We weten elkaar te vinden en zijn op allerlei fronten met elkaar verbonden. We delen als het ware hetzelfde DNA met onze daadkracht, nuchterheid en rijke gezamenlijke historie. Dit laatste uit zich in een eeuwenoude traditie van vakmanschap waardoor onze krachtige, innovatieve maakindustrie en zorgsector zich zo kon ontwikkelen.

De eeuwenlange strijd tegen overstromingen heeft inwoners gesterkt en hun onderlinge band verstevigd. Samen ‘hard werken’ en ‘samen op zoek gaan naar nog betere oplossingen’ heeft zich in de volksaard van de Drechtstedelingen genesteld. En we zijn trots op wat we samen bereiken, zonder dat we ons daarop voor laten staan. Bijdragen aan economie, autonomie en veiligheid Een sterk punt is onze ligging op een kruispunt van waterwegen, spoorlijnen en snelwegen die de Randstad verbinden met belangrijke zuidelijk en oostelijk gelegen regio’s. Langs onze oevers werken bedrijven, gebouwd op generaties ondernemerschap. Samen vormen zij een krachtig internationaal netwerk waar dagelijks tienduizenden mensen werken aan economische vooruitgang, innovatie en veiligheid. Toonaangevende ondernemingen die van belang zijn voor de BV Nederland en voor Europese autonomie en veiligheid. Elke dag weer ontwikkelen en maken zij producten die over de hele wereld hun aftrek vinden. Bouwen aan een gezonde leefomgeving We zitten in de lift maar willen niet achteroverleunen. We willen actief verder bouwen aan een gezonde regio waar onze kinderen veilig kunnen opgroeien en straks ook hun boterham kunnen verdienen. Aan een sterke regio die haar top 3 positie als Europese maritieme innovatiecluster verstevigt.

Bedrijfsleven, onderwijsinstellingen en gemeenten werken samen met partners binnen en buiten de regio aan werkgelegenheid, onderwijs (hbo en een heel krachtig mbo), veiligheid, de energietransitie, huisvesting, recreatie, waterhuishouding, bereikbaarheid, diversiteit en inclusie en gezondheid. ONZE INZET: VAN STRATEGIE NAAR UITVOERING Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 5 Regionale investeringsagenda (RIA) Met de RIA brengen we focus aan en bundelen we kennis, kunde en ervaring. Vanuit de kracht van ons innovatieve netwerk realiseren we de komende jaren projecten die doorslaggevend zijn voor onze veerkracht. Het houdt ons weerbaar, wendbaar en adaptief. Uitvoering van de RIA heeft een merkbaar positief effect op inwoners en ondernemers in elke gemeente. Niet als abstract beleid, maar in de vorm van schonere lucht, betaalbare woningen, betere bereikbaarheid, een betrouwbaar energiesysteem en een gezonde leefomgeving. Dat is de inzet: een onderbouwd, regionaal pakket dat laat zien dat investeren in de Drechtsteden loont. Samen, met vertrouwen in elkaar en in de kracht van deze regio. Samen meer voor elkaar. Waar we mee aan de slag gaan en wat we nodig hebben In deze RIA maken we dit regionale pakket concreet.

Met acht gemeenten (Alblasserdam, Dordrecht, Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht) werken we met onze partners aan acht doorbraakprojecten voor de komende vijf jaar. Daarmee zetten we belangrijke stappen om de opgaven uit onze Regionale Ruimtelijke Strategie 2050 en de lokale omgevingsvisies op het vlak van energie, wonen, bereikbaarheid, economie en gezonde leefomgeving voor onze inwoners en ondernemers te realiseren. 1. Versneld realiseren van een regionaal warmtenet met 60.000 aansluitingen; We versnellen de uitrol van circa 13.000 naar ruim 22.000 aansluitingen in 2030, met uitbreiding in Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht en haalbaarheidsonderzoek in Alblasserdam en Hardinxveld-Giessendam. Inwoners van onze gemeenten krijgen betaalbare, duurzame warmte en meer zekerheid over hun energierekening; bedrijven en woningbouw krijgen weer ruimte op het volle elektriciteitsnet. 2. Bouwstenen voor een decentraal energiesysteem; We realiseren de eerste energiehubs en versterken ruim twintig energiecoöperaties, met waterstof, groen gas en slimme netsturing om het stroomnet te ontlasten. Ondernemers krijgen weer ruimte om uit te breiden en te verduurzamen; inwoners krijgen meer grip op hun eigen, betaalbare energie. 3.

Hubs en betrouwbaar OV-aanbod; We zetten de eerste schakels van de Drechtstedenring neer: opgewaardeerde hubs en nieuwe P+R’s rond Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam en Ridderkerk. We bouwen een betrouwbaar, vraaggestuurd OV-aanbod op. Inwoners reizen makkelijker vanuit elke gemeente naar werk, school en zorg, met een serieus alternatief voor de auto, met toegenomen urgentie tijdens de wegwerkzaamheden tot 2035. 4. Snelfietspaden F15 en F16; We maken de snelfietsroutes compleet door de ontbrekende schakels te dichten zodat alle acht gemeenten en Rotterdam op de fiets verbonden zijn. Inwoners krijgen een veilige, snelle fietsroute naar werk en station; minder auto’s op de weg betekent schonere lucht voor iedereen. 5. Een klimaatbestendig, gezond en verbonden groenblauw netwerk (Landschapspark Albert Cuyp); We verbinden versnipperd groen tot één netwerk met de eerste Groenblauwe vingers. Van het Stadspark in Dordrecht en de Vleugels van de Stad in Gorinchem tot de Develzone in Zwijndrecht, een parkverbinding in Sliedrecht en de Hoofdgroenstructuur in Papendrecht, een Getijdenpark, en een Landschapsvisie die de koers naar 2050 vastlegt. Inwoners krijgen groenere, koelere wijken en toegankelijke rivieroevers om te bewegen en te recreëren, terwijl het gebied beter bestand wordt tegen hitte en wateroverlast. 6.

Gebiedsontwikkeling MerwedeLingelijn; Op drie locaties (Sliedrecht, Hardinxveld-Giessendam en Gorinchem) starten we de bouw en maken we tegelijk de doorontwikkeling van woningbouw langs de hele lijn mogelijk, waaronder de transformatie van Vinkenwaard-Noord in Alblasserdam waarvoor we samen de ontwikkelstrategie uitwerken. Inwoners krijgen betaalbare woningen op goed bereikbare plekken; de regio houdt jongeren en gezinnen vast die nu geen woning vinden. 7. Gebiedsontwikkeling Oude Lijn; We ontwikkelen ruim 1.500 woningen rond Leerpark en Walburg en werken toe naar de ontwikkeling van een nieuw station Campus Leerpark op een sterkere spoorverbinding met Rotterdam. Inwoners krijgen betaalbare woningen vlak bij het station en een snellere verbinding met de Randstad; onderwijs en ziekenhuis worden beter bereikbaar. 8. Clusterontwikkeling van de maritieme maakindustrie; We herstructureren circa 50 hectare watergebonden bedrijventerrein en versterken het innovatie-ecosysteem rond de Smart Campus Leerpark en de Maakfabriek. Bedrijven krijgen ruimte om te groeien en te verduurzamen, en de regio behoudt werkgelegenheid voor duizenden inwoners in een sector van wereldklasse. We hebben daarvoor ruim €650 miljoen aan investeringen beschikbaar.

Voor de volledige uitvoering van ons pakket zetten we samen met partners de schouders eronder om nog circa €800 miljoen euro aan additionele cofinanciering op te halen. Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 6 Onze partners Deze RIA is geen agenda van de overheid alleen. We voeren de doorbraakprojecten uit samen met een groot aantal partners, en zij stonden ook aan de basis van deze agenda. In opgavesessies brachten partners hun kennis, ideeën en projecten in. Ook in de stuurgroep, die de totstandkoming van de RIA begeleidde, zaten verschillende partners aan tafel. De volgende partners zijn direct betrokken bij de uitvoering van de projecten in deze RIA: de acht gemeenten en provincie Zuid-Holland; het Rijk (waaronder de ministeries van I&W en VRO) en de MRDH.

De kennis- en onderwijspartners Da Vinci College, Duurzaamheidsfabriek, HyCollege en Smart Campus Leerpark; het georganiseerde bedrijfsleven en de economische partners (Werkgevers Drechtsteden en de lokale ondernemersverenigingen, de ondernemersfondsen, ROM-D, Smart Delta & Partners, I_Lab, Havenbedrijf Rotterdam, Dutch Delta Cruise Port, Koninklijke Binnenvaart Nederland en de Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, energiecoöperaties- en bedrijven, en de maritieme bedrijven zelf, in samenhang met Toekomstpact De Witt); het Albert Schweitzer Ziekenhuis, de netwerk- en nutspartners Stedin en HVC; de woningcorporaties Rhiant, Tablis, Trivire, Woonbron, Fien wonen, Poort 6 en Woonkracht10; en de uitvoerende partners ProRail/NS, Rijkswaterstaat, de waterschappen Hollandse Delta en Rivierenland, de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, vervoersbedrijven (zoals Qbuzz, Waterbus en Donkey Republic), Staatsbosbeheer, Nationaal Park De Biesbosch, UNESCO Kinderdijk, natuurorganisaties en ontwikkelaars en bouwers. Een agenda die stap voor stap werkt De RIA is geen plan dat in beton is gegoten, maar een adaptief instrument. We kijken vijf jaar vooruit en herijken de agenda elke bestuursperiode: wat klaar is maakt plaats voor een volgende stap en nieuwe kansen of ontwikkelingen krijgen een plek.

Zo benutten we de RIA om ons toekomstbeeld in behapbare stappen te realiseren: de Ruimtelijke Strategie Gezonde Maritieme Delta 2050 én de omgevingsvisies van onze gemeenten. We denken groot, maar doen gericht: elke stap die we nu zetten, werkt door richting 2035 en 2050. Dit betekent dus niet dat projecten of onderwerpen die niet in de RIA opgenomen zijn niet op de agenda staan van de regio. Naast die RIA, die gericht is op uitvoering, zetten we ons lokaal en als regio breder in om onze ambities waar te maken door gerichte ontwikkeling en lobby. Voortbouwen op wat werkt De RIA bouwt voort op wat er al is. Veel van wat we doen, gebeurt immers al: gemeenten investeren in hun wijken, bedrijventerreinen en voorzieningen. Wat de RIA daaraan toevoegt, is focus en kracht. Ze brengt die losse projecten samen in één sterk, gezamenlijk verhaal en kiest de acht doorbraakprojecten die de komende vijf jaar de meeste regionale meerwaarde leveren. Daar organiseren we vervolgens bestuurlijk commitment, middelen en capaciteit op. Dat geeft de regio realisatiekracht: het vermogen om projecten daadwerkelijk van de grond te krijgen in plaats van ze te laten verwateren over losse initiatieven. En het werkt ook de andere kant op.

Door één overtuigend regionaal pakket neer te leggen, met onderbouwde projecten en heldere cofinanciering, laten we provincie, Rijk, Europa en private partners zien dat investeren in de Drechtsteden loont. Zo trekken we extern geld aan dat we als losse gemeenten nooit zouden mobiliseren. Bovendien versterken de projecten elkaar: doordat mobiliteit, energie, kennis en landschap op elkaar aansluiten, zet de ene investering de volgende in beweging. Dat we hierin sterk zijn, bewijzen we al: als regio hebben we twee keer met succes een Regio Deal met het Rijk binnengehaald, € 22,5 miljoen in 2020 en € 25 miljoen in 2024, beide minimaal verdubbeld door de regio en partners. De RIA tilt die bewezen samenwerking naar het niveau van de grote investeringen die de komende jaren nodig zijn om voor onze inwoners en ondernemers een leefbare, gezonde en prettige regio te zijn en te blijven.

Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 8 Verbonden met elkaar en de wereld Acht gemeenten rond een kruispunt van rivieren. Alblasserdam, Dordrecht, Gorinchem, Hardinxveld-Giessendam, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht: samen vormen wij de Drechtsteden . We liggen daar waar de Noord, de Oude Maas en de Boven- en Beneden-Merwede samenkomen, een van de drukst bevaren rivierpunten van Europa, waar jaarlijks meer dan 160.000 schepen passeren. Zo vormt de regio de toegangspoort tot Europa. Mensen voelen zich hier thuis door de manier waarop we dingen doen: nuchter, samen en met de handen uit de mouwen. Dat zie je terug in de polder, op de werven en in de bedrijven. We zijn groot genoeg om slagkracht te organiseren, maar klein genoeg om elkaar echt te kennen. Het zit in ons DNA om verantwoordelijkheid te nemen en problemen samen op te lossen. Dat is onze kracht en maakt ons wendbaar. Een regio die met wereldklasse vakmanschap bijdraagt aan economie, autonomie en veiligheid Onze regio is gebouwd aan het water. Al eeuwenlang maken, bouwen en innoveren mensen hier. Die traditie leeft. Vandaag zijn wereldspelers als Damen, Boskalis, Van Oord en Fokker hier geworteld. Niet toevallig, maar omdat zij zijn gegroeid uit dezelfde cultuur van vakmanschap en ondernemerschap die deze regio al generaties kenmerkt.

Samen met meer dan 1.200 gespecialiseerde bedrijven in de maritieme industrie zijn zij goed voor €15–20 miljard omzet. Daarmee is de regio de grootste maritieme werkregio van Nederland. Eén op de vier werknemers in onze regio werkt in de maakindustrie en in de bouw en twee van de vier wereldwijd grootste bedrijven op het gebied van kustbescherming, havenaanleg en berging zijn gevestigd in de Drechtsteden. Dat is niet alleen economisch belangrijk. De bedrijven in onze regio leveren ook een belangrijke bijdrage aan defensie en maritieme veiligheid, bijvoorbeeld via technologie, scheepsbouw en gespecialiseerde productie voor de defensieketen. Tegelijkertijd spelen zij een rol in grote transities waar Europa voor staat, zoals schonere scheepvaart, duurzame energie en technologische innovatie. DEEL 1: VERTREKPUNT VAN DE RIA AL EEUWENLANG MAKEN, BOUWEN EN INNOVEREN MENSEN HIER. DIE TRADITIE LEEFT . ” “ Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 9 Kortom, in de Drechtsteden werken we aan oplossingen die belangrijk zijn voor het Nederlandse verdienvermogen, onze nationale weerbaarheid én voor de strategische positie van Europa.

Rond dat bedrijfsleven staat een solide kennisnetwerk: het Da Vinci College, Hoger Onderwijs Drechtsteden, nauwe banden met TU Delft en Erasmus Universiteit, innovatieplatformen zoals I_lab, Yes!Delft! en de Smart Campus Leerpark waar onderwijs, innovatie en hightech maakindustrie samenkomen. Onze ziekenhuizen zijn ankers voor gezondheid, werkgelegenheid en talent. Samen zorgen deze instellingen ervoor dat mensen hier niet alleen kunnen werken, maar ook in goede gezondheid kunnen leren en groeien. BOUWEN AAN EEN GEZONDE LEEFOMGEVING Water maakt de Drechtsteden uniek. Het typeert onze economie, natuur en identiteit: van de Biesbosch tot de Hollandse Waterlinie, van de historische binnensteden tot de polders, dijken en getijdennatuur. Dit landschap maakt de regio aantrekkelijk voor inwoners én bezoekers en biedt kansen voor ontspanning, bewegen en klimaatadaptatie. Daarnaast bieden deze kwaliteiten kansen om te vergroenen, vernieuwen en te groeien. WAAROM INVESTEREN NU NOODZAKELIJK IS De regio Drechtsteden is een regio om trots op te zijn. Maar wie eerlijk kijkt, ziet ook dat het niet alleen goed gaat. De brede welvaart in de Drechtsteden, hoe goed mensen hier kunnen wonen, werken, leven en gezond blijven, staat al langere tijd onder druk. In landelijke vergelijkingen komen we vaak in de onderste regionen uit.

2 Meerdere van onze gemeenten staan in de landelijke top 12 van gemeenten met de meest vervuilde luchtkwaliteit; alle Drechtstedengemeenten vallen in de slechtste 25% van het land.3 Groene structuren zijn versnipperd, barrières als spoorlijnen (Betuweroute en MLL) en snelwegen (A15, A16 en A27) snijden door het omliggende landschap. Veel wijken hebben te weinig groen en zijn kwetsbaar voor hittestress en wateroverlast. De PFAS-verontreiniging door Chemours zet natuur en oevers extra onder druk. In delen van Dordrecht-West, Zwijndrecht en Gorinchem komt dit scherp naar voren. 2 In de Index Brede Welvaart 2024 zijn de Drechtsteden terug te vinden op de plekken 231 tot 335 van Nederland. 3 Zie ook het Pointer onderzoek (2025) naar luchtkwaliteit in Nederland. 4 De RIA is een ruimtelijk-economische agenda. De sociaal-economische opgaven pakken we ook aan via andere sporen, waaronder de Regio Deals en het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Beide sporen versterken elkaar: een gezondere leefomgeving en betere bereikbaarheid werken door in de kansen van juist deze wijken. Daar stapelen problemen zich op: minder groen, meer drukte op de weg, slechtere luchtkwaliteit en meer gezondheidsklachten. Dit raakt juist de mensen die al kwetsbaar zijn in de wijken die onderaan de lijstjes staan.

Het betekent dat onze inwoners gemiddeld minder gezonde jaren hebben, dat kinderen opgroeien in lucht die niet schoon genoeg is en dat te veel wijken te weinig groen, te veel drukte en te weinig perspectief kennen. 4 Ook ondernemers merken de gevolgen van de grote maatschappelijke opgaven. Door netcongestie is er te weinig ruimte op het elektriciteitsnet voor uitbreiding of verduurzaming, bedrijven die willen groeien komen op een wachtlijst, woningbouwprojecten en nieuwe bedrijven krijgen geen elektriciteitsaansluiting. Bovendien lopen energiekosten op en staat de structurele betaalbaarheid en beschikbaarheid van energie onder druk. De drukke A15, A16 en A27 zorgen voor files, slechtere lucht en onbetrouwbare reistijden. En het wordt de komende jaren erger: grootschalig onderhoud aan wegen, tunnels en bruggen in en rond de regio duurt tot 2035. Openbaar vervoer is geen volwaardig alternatief, de frequenties zijn te laag en niet alle gemeenten zijn goed aangesloten. Als we niets doen, raakt de regio verder achterop: economisch, sociaal en qua leefkwaliteit. Juist daarom is investeren nu nodig: het is noodzakelijk om als regio vooruit te komen en ervoor te zorgen dat alle gemeenten meeprofiteren van betere voorzieningen, meer kansen voor inwoners en een gezondere leefomgeving. Door gericht te werken aan de vijf gebiedsgerichte opgaven uit onze Ruimtelijke Strategie.

DE KOERS: EEN GEZONDE MARITIEME DELTA IN 2050 In 2025 is de Ruimtelijke Strategie Gezonde Maritieme Delta 2050 opgesteld. Daarin wordt uitgesproken hoe we onze sterke punten (de ligging aan het water, de maritieme sector, onze compacte steden en mooie dorpen) beter willen benutten om de brede welvaart in alle gemeenten te vergroten. Het is een koers voor iedereen die hier leeft, werkt, leert of onderneemt. De vijf gebiedsgerichte opgaven vormen de kern van die strategie. Het verbeteren van onze mobiliteit met een betrouwbare en schone Drechtstedenring. Het ontwikkelen van vitale spoorzones waar wonen en werken samenkomen. Het versterken van onze maritieme maakindustrie. Het ontwikkelen van ons groenblauwe landschap met het Landschapspark Albert Cuyp. En het bouwen van een duurzaam energiesysteem waarmee we beschikbare en betaalbare energie veiligstellen. Deze opgaven horen bij elkaar en versterken elkaar: zonder energie geen economie en woningen, zonder bereikbaarheid geen banen, zonder gezonde leefomgeving geen brede welvaart. ONZE OMGEVING BIEDT RUIMTE OM TE GROEIEN, GROENER TE WORDEN EN TE VERNIEUWEN, OP EEN MANIER DIE PAST BIJ WIE WE ZIJN EN BIJ WAT INWONERS BELANGRIJK VINDEN” “ Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 10 DE STAP VAN OPGAVE NAAR DOORBRAAKPROJECTEN De Ruimtelijke Strategie geeft richting tot 2050. De RIA maakt de stap naar uitvoering.

Het is het instrument waarmee we de komende vijf jaar samen met partners gericht investeren in doorbraakprojecten die de brede welvaart in de Drechtsteden merkbaar verbeteren. De RIA is geen wensenlijst en geen beleidsnotitie. Het is een investeringsprogramma voor de komende vijf jaar met concrete projecten, concrete partners en zicht op beschikbare financiering. Met twee heldere doelen: 1. Investeren waar het verschil maakt. Doorbraakprojecten die inwoners, ondernemers en gemeenten direct merken: schonere lucht, ruimte op het energienet, betaalbare woningen, betere bereikbaarheid. 2. Laten zien dat we klaar zijn om uit te voeren. Eén regionaal pakket waarin projecten, verantwoordelijkheden én financiering op orde zijn: we maken duidelijk wat we zelf investeren en welke cofinanciering nog nodig is. Zo weten provincie, Rijk, Europa en private partners dat investeren in de Drechtsteden loont. De RIA werkt van groot naar klein, in drie stappen. De gebiedsgerichte opgaven uit de Ruimtelijke Strategie zijn het vertrekpunt: de grote vraagstukken richting 2050. Daarbinnen kiezen we doorbraakprojecten: gerichte samenhangende inspanningen waarmee we binnen vijf jaar zichtbaar verschil maken op die opgaven. Ze bundelen geld, kennis en partijen en overstijgen gemeentegrenzen.

Die doorbraken voeren we uit via deelprojecten: concrete acties die tastbaar resultaat opleveren op straat-, wijk- of gebiedsniveau. DEEL 2. VAN STRATEGIE NAAR UITVOERING MET DE RIA DOEN WE SAMEN WAT NODIG IS: DOORBRAAKPROJECTEN REALISEREN DIE ONZE REGIO MERKBAAR VOORUIT HELPEN” “ Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 11 NIVEAU BETEKENIS Opgave (strategisch) Een grote, structurele regionale uitdaging die richting geeft tot 2050. De vijf gebiedsgerichte opgaven uit de Ruimtelijke Strategie vormen samen de lange termijn koers voor de regio. Bepaalt het strategisch kader waarbinnen doorbraakprojecten worden gekozen. De ‘hoe’ wordt ingevuld via doorbraakprojecten. Doorbraakproject (tactisch) Een samenhangende, gebiedsoverstijgende inspanning die binnen vijf jaar een zichtbare doorbraak realiseert op één of meer strategische opgaven en aantoonbaar bijdraagt aan brede welvaart. Het bundelt energie, middelen en partijen en is gericht op concrete vooruitgang. Bestaat uit één of meerdere deelprojecten die elkaar versterken. Vormt de kern van de RIA-portefeuille. Deelproject (operationeel) Een concreet, afgebakend onderdeel van een doorbraakproject dat een tastbaar resultaat oplevert. Is helder afgebakend in scope, planning, budget en partnerschap.

Het kan zelfstandig worden uitgevoerd, maar ontleent zijn strategische betekenis aan de samenhang met het doorbraakproject waar het onder valt. Maakt het doorbraakproject tastbaar en toetsbaar voor bewoners, ondernemers en bestuurders. DE KEUZES DIE WE MET DE RIA MAKEN De Ruimtelijke Strategie bevat méér dan we in vijf jaar kunnen realiseren. Dat hoort bij een koers voor 25 jaar. Maar het dwingt ons nu scherp te kiezen. Waar zetten we de komende vijf jaar onze (extra) tijd, middelen en regionale uitvoeringskracht op in? Welke doorbraakprojecten helpen de regio het meest vooruit én zetten andere ontwikkelingen in beweging? Om daar antwoord op te geven zijn met alle gemeenten en partners opgavesessies gehouden. Daarin is per opgave in beeld gebracht welke doorbraakprojecten nodig zijn en welke (deel)projecten en initiatieven daaraan bijdragen. Dat leverde tientallen ideeën, lopende projecten en nieuwe initiatieven op uit de hele regio. Deze zijn door de bestuurlijke stuurgroep gewogen op vijf criteria: CRITERIUM Wat dit betekent Bijdrage aan brede welvaart Maakt het merkbaar verschil voor inwoners en ondernemers? Schonere lucht, meer groen, betaalbare woningen, kansengelijkheid, energiezekerheid, ruimte voor groei.

Regionale meerwaarde Helpt het meerdere gemeenten tegelijk vooruit? Onderbouwde aanpak Is er een heldere redenering waarom dit werkt en hoe het resultaat wordt bereikt? Financiële haalbaarheid en uitvoerbaarheid Zijn middelen grotendeels in zicht en is helder waar nog benodigde middelen gehaald kunnen worden, is er een realistische planning en zijn verantwoordelijkheden helder? Urgentie en maatschappelijk draagvlak Pakt het een probleem aan dat nu al knelt en waar bestuurlijke wil en maatschappelijk draagvlak voor is? TABEL 2. AFWEGINGSCRITERIA RIA Op basis van die weging zijn door de bestuurlijke stuurgroep acht doorbraakprojecten geselecteerd: de inspanningen die de komende vijf jaar het meeste opleveren voor de regio. Ze zijn bewust zo gekozen dat ze niet alleen zelf resultaat leveren, maar ook andere doorbraakprojecten in beweging zetten.5 Vervolgens zijn de onderliggende deelprojecten gewogen en is daaruit een selectie gemaakt. Die deelprojecten zijn uitgewerkt in projectfiches: wat ze opleveren, wie wat doet, wat ze kosten en wat al beschikbaar is (zie bijlage 1). 5 De doorbraakprojecten leveren niet altijd alleen voordelen op. Gebiedsontwikkeling kan tijdelijk extra verkeer, geluid of milieudruk betekenen; herstructurering raakt zittende bedrijven. Die effecten zijn in de weging kwalitatief meegenomen, maar worden pas echt zichtbaar bij de uitwerking per project.

Daarom brengen we bij elk deelproject de effecten in beeld via de reguliere procedures (omgevingsplan, milieueffectrapportage waar vereist) en volgen we bij de halfjaarlijkse monitoring ook de neveneffecten, zodat waar nodig bijgestuurd kan worden. Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 12 NIET ALLES KAN IN ÉÉN KEER Sommige doorbraakprojecten, zoals de MerwedeLingelijn, reiken verder dan vijf jaar. Binnen elke doorbraak liggen meerdere deelprojecten die we gefaseerd oppakken. Sommige starten nu, andere vragen meer tijd: omdat beleid moet worden aangepast, grondposities nog niet rond zijn of de uitvoering verder weg ligt. Dat is geen reden om te wachten. Per doorbraakproject kiezen we de goede richting, zetten we nu de eerste concrete stappen, en werken we stap voor stap toe naar het grotere geheel. Wat we in deze eerste RIA nog niet kunnen opnemen, agenderen we als regio gezamenlijk bij provincie, Rijk of andere partners, zodat die onderdelen bij de volgende actualisatie wél een plek krijgen. DE ROL VAN DE GEMEENTERADEN De RIA is van de regio, maar landt in elke gemeente en daarmee bij elke raad. Raden geven richting en stellen de kaders via hun lokale omgevingsvisie. Ook bepaalt de raad via hun eigen begroting aan welke projecten zij mee doen en over de lokale inzet van mensen en middelen.

Bij belangrijke herijkingen en bij de halfjaarlijkse voortgang worden de raden geïnformeerd, zodat ze zicht houden op de koers en kunnen bijsturen wanneer dat nodig is. Daar staat een duidelijke opbrengst tegenover: de RIA versnelt de ambities die raden lokaal al hebben vastgelegd (in woonvisies, klimaatplannen, mobiliteits- en economisch beleid) en geeft de eigen gemeente de regionale schaal, financiering en slagkracht om projecten van de grond te krijgen die anders blijven steken. Investeren in de regio is zo investeren in de eigen gemeente. WAT DE RIA TOEVOEGT AAN DE REGIONALE SAMENWERKING Als Drechtsteden werken we op veel terreinen samen. De RIA bouwt daarop voort en versterkt die samenwerking op vijf punten. 1. Focus. De RIA brengt scherpte aan. Acht doorbraakprojecten die de komende vijf jaar het meeste regionale meerwaarde leveren. Daar organiseren we ons als regio en gemeenten ook op: met bestuurlijk commitment, heldere verantwoordelijkheden en de uitvoeringskracht om door te pakken. Kiezen voor deze acht projecten betekent dat we onze schaarse capaciteit, middelen en regionale bestuurlijke aandacht bundelen. Gemeenten houden daarnaast ruimte voor eigen projecten en initiatieven; de RIA gaat over wat we alléén samen voor elkaar krijgen.” 2. Realisatiekracht en aantrekkingskracht. De RIA is geen intentie maar een investeringsagenda.

Concrete doorbraakprojecten, concrete bedragen, concrete afspraken over wie wat doet. Dat geeft ons als regio realisatiekracht: het vermogen om projecten daadwerkelijk van de grond te krijgen. Maar het werkt ook de andere kant op. Door één overtuigend regionaal verhaal neer te zetten, met onderbouwde projecten en heldere cofinanciering, laten we provincie, Rijk, Europa en private partners zien dat investeren in de Drechtsteden loont. BOX 1: WAT DE RIA OPLEVERT Als inwoner wil je weten: wat merk ik hiervan? het antwoord: schonere lucht in je wijk. meer groen om de hoek. Een betaalbare woning voor je kind. sneller naar je werk via het ov of de snelfietspaden, zonder in de file te hoeven staan. zekerheid dat je energie beschikbaar en betaalbaar blijft. Een leefomgeving waar je gezond oud kunt worden. Als ondernemer wil je weten: kan ik weer vooruit? Het antwoord: ruimte op het energienet om uit te breiden. Betere bereikbaarheid voor je personeel en klanten. Een regio die aantrekkelijk is voor talent om te komen wonen en/of werken. Ruimte om te innoveren en te verduurzamen. Als raadslid wil je weten: wat levert dit mijn gemeente op? Het antwoord: investeren in de regio is investeren in uw eigen gemeente. Uw lokale projecten lopen gewoon door.

Maar een aantal problemen waar uw inwoners dagelijks tegenaan lopen (volle wegen, slechte lucht, het tekort aan woningen, onzekerheid over energie) zijn te groot om als gemeente alleen op te lossen. Niet te groot voor de Drechtsteden samen. Dat is precies waar de RIA over gaat: regionale doorbraak-projecten die zo zijn gekozen dat ze meerdere gemeenten tegelijk versterken, en daarmee de hele regio. De RIA is daarbij geen nieuw beleid dat over lokale programma’s heen komt. Het is een verlengstuk ervan. De RIA bouwt namelijk voort op ambities die gemeenten al hebben: in woonvisies, klimaatplannen, mobiliteitsbeleid of economische agenda’s. De RIA voegt toe wat gemeenten afzonderlijk niet kunnen organiseren: de regionale schaal, de gebundelde financiering en de slagkracht om projecten van de grond te krijgen die lokaal blijven steken. Zo helpt de RIA om lokale programma’s, ook die van een nieuw college, sneller en concreter te realiseren. Wat regionaal wordt afgesproken en opgepakt, werkt door in wat lokaal mogelijk wordt. FIGUUR 1. SAMENHANG OPGAVEN EN DOORBRAKEN Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 13 Verbinder van agenda’s. Onze regionale keuzes sluiten direct aan op wat lokaal, provinciaal en landelijk speelt: meer betaalbare woningen, minder netcongestie, een toekomstbestendige energievoorziening, een andere manier van reizen en beter omgaan met extreem weer.

De kracht van de RIA is dat we die agenda’s slim combineren. Lokaal bouwen de doorbraakprojecten voort op de omgevingsvisies, woonvisies, klimaat- en mobiliteitsplannen die gemeenten al hebben vastgesteld: een investering in de spoorzones helpt een gemeente haar eigen woningbouw- en stationsambities te realiseren, en het Landschapspark Albert Cuyp geeft lokale groen- en klimaatplannen regionale schaal. Tegelijk werken diezelfde keuzes door naar boven: de spoorzones dragen bij aan de woningbouw in de Zuidelijke Randstad, de nationale woningbouwopgave én aan de ambitie van het Groene Hart om het OV te verbeteren. En het Landschapspark sluit aan op de provinciale inzet op groen.6 Zo voorkomen we dat projecten los van elkaar worden uitgevoerd en ontstaat één geheel waarin regionale keuzes lokale, provinciale, nationale en Europese agenda’s tegelijk ondersteunen. FIGUUR 2. SAMENHANG AANPALENDE AGENDA’S 5. 3. Samenhang en multipliereffect. De doorbraakprojecten zijn niet los van elkaar gekozen; ze werken op drie manieren door de opgaven heen. We versterken wat de regio sterk maakt: de ligging aan het water, de maritieme maakindustrie en de strategische positie langs de Oude Lijn en MerwedeLingelijn. We verbinden losse onderdelen tot één regionaal systeem, zodat mobiliteit, energie, kennis en landschap beter op elkaar aansluiten en versnippering afneemt.

En we vergroten de veerkracht: energie, mobiliteit en water bewegen mee met groei, waardoor woningbouw, bedrijvigheid en bereikbaarheid minder snel vastlopen. Zo ontstaat geen verzameling losse projecten, maar een vliegwiel waarin de ene investering de volgende in beweging zet (zie box 1). Voor provincie, Rijk en Europa wordt investeren in de Drechtsteden daarmee rendabeler: één maatregel raakt meerdere doelen tegelijk. 4. Langjarig commitment. De opgaven waar we voor staan lossen zich niet op in één raadsperiode. Het versterken van de brede welvaart, het verduurzamen van ons energiesysteem, het gezonder maken van onze leefomgeving: dat vraagt om langjarige inzet met elkaar. De RIA is daarom geen eenmalig plan, maar een levende agenda die we elke vijf jaar actualiseren. We denken groot, maar doen gericht: welke stappen kunnen we nú zetten die doorwerken richting 2035 en 2050? 6 De provincie streeft naar een 10% groenblauwe dooradering (GBDA) van het landelijk gebied in 2050, met als doel een gezond, klimaatbestendig landschap met sterke verbindingen voor natuur en biodiversiteit.

Box 2: Het vliegwiel van de RIA in actie Stel: we investeren versneld in een sterker energiesysteem in de regio: lokale energiehubs op bedrijventerreinen waar bedrijven stroom en opslag delen, energiecoöperaties die zon en wind in de wijk organiseren, groen gas uit reststromen voor de industrie en het zware vervoer, en warmtenetten waar dat logisch is. Een robuuster energiesysteem haalt druk van het volle elektriciteitsnet en creëert daarmee tegelijk ruimte voor bedrijven om uit te breiden én voor tienduizenden nieuwe woningen op de plekken waar we ze willen bouwen. Meer woningen in combinatie met een mix van werkgelegenheid en voorzieningen rond stations betekent meer reizigers, en daarmee een sterkere basis voor betere verbindingen van treinen en bussen. Beter OV haalt auto’s van de weg. Minder auto’s betekent schonere lucht en stillere straten. En schonere lucht betekent gezondere kinderen, fittere ouderen en een regio waar mensen willen blijven. Of de snelfietspaden F15 en F16: die verbinden alle gemeenten, verminderen de druk op de snelwegen en maken het mogelijk om rond OV-knooppunten te bouwen met lagere parkeernormen. Hetzelfde zie je bij de oevers langs de Noord en de Merwede.

Als we daar investeren in vergroening, levert dat niet één voordeel op maar drie tegelijk: extra waterberging bij hoog water, meer plekken om te wandelen, sporten en recreëren, én een aantrekkelijke leefomgeving voor bedrijven en hun werknemers. Of neem de Drechtstedenring: een betere OV-verbinding maakt het niet alleen makkelijker om naar je werk te komen, maar maakt het ook voor de Zuidelijke Randstad en het Rijk aantrekkelijker om de woningbouw langs de Oude Lijn te versnellen. Zo werkt het vliegwiel: elke doorbraak versterkt de volgende. Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 14 Met de RIA brengen we focus aan en bundelen we kennis, kunde en ervaring. Vanuit de kracht van ons innovatieve netwerk realiseren we de komende jaren projecten die doorslaggevend zijn voor onze veerkracht. Het houdt ons weerbaar, wendbaar en adaptief. Uitvoering van de RIA heeft een merkbaar positief effect op inwoners en ondernemers in elke gemeente. Niet als abstract beleid, maar in de vorm van schonere lucht, betaalbare woningen, betere bereikbaarheid, een betrouwbaar energiesysteem en een gezonde leefomgeving. Dat is de inzet: een onderbouwd, regionaal pakket dat laat zien dat investeren in de Drechtsteden loont. De doorbraken zijn verbonden aan de vijf opgaven uit de ruimtelijke strategie.

DEEL 3: DE DOORBRAAK- PROJECTEN Robuust regionaal energiesysteem: een energievoorziening die duurzaam, betaalbaar en weerbaar is, zodat inwoners warmte kunnen betalen, bedrijven kunnen groeien, netcongestie structureel afneemt en de strategische autonomie toeneemt. Drechtstedenring van OV en hubs: een betrouwbaar en schoon vervoersnetwerk dat files beperkt, alle gemeenten goed verbindt en gebieden rond knooppunten maximaal benut voor wonen, werken en voorzieningen. Regionaal Landschapspark Albert Cuyp: een verbonden, klimaatbestendig groenblauw netwerk met aantrekkelijke rivieroevers en toegankelijk groen voor bewegen, ontspannen en gezond leven. Met aandacht voor hitte, wateroverlast, bodemdaling en de kwaliteit van de directe woonomgeving. Ontwikkeling van regionale spoorzones langs de Oude Lijn en de MerwedeLingelijn als ruggengraat voor woningbouw, bereikbaarheid en economische ontwikkeling. Regionale maritieme clusters: een kwaliteitsimpuls voor onze wereldklasse maakindustrie, met vrijgespeelde oeverlocaties, een sterk innovatie-ecosysteem dat bijdraagt aan de strategische autonomie van Nederland en Europa.

Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 15 De RIA bestaat uit een projectenportefeuille. Met de projectenportefeuille maken we acht grootschalige doorbraakprojecten van onze regio mogelijk. We beschrijven per opgave wat de huidige situatie is, wat de ambitie is, met welke doorbraakprojecten we hierop het verschil willen maken. In deze bijlage leest u meer over de scope van de onderliggende deelprojecten. BIJLAGE: PROJECTEN- PORTEFEUILLE

A. OPGAVE: EEN ROBUUST REGIONAAL ENERGIESYSTEEM Energie raakt alles. Zonder een betrouwbaar energiesysteem geen nieuwe woningen, geen groeiende bedrijven, geen verduurzaming. De opgave voor een robuust regionaal energiesysteem is daarmee geen technisch vraagstuk alleen: het gaat over bestaanszekerheid, over de vraag of warmte en energie betaalbaar en beschikbaar blijven, of bedrijven kunnen blijven investeren en of we als regio klaar zijn voor een wereld waarin energie schaarser en duurder kan worden. 7 Gorinchem valt onder een andere energieregio en haakt daarmee niet aan op dit doorbraakproject. In Gorinchem wordt overigens ook gewerkt aan uitbreiding van het warmtenet. Huidige situatie Doorbraakprojecten Gewenste situatie Het elektriciteitsnet in de regio zit vol. Stedin heeft voor vrijwel de gehele regio netcongestie afgekondigd. Bedrijven met een nieuwe aanvraag voor een aansluiting op het elektriciteitsnet worden op een wachtlijst geplaatst. Woningbouwprojecten krijgen bij gebrek aan capaciteit ook geen aansluiting. Structurele netuitbreiding is pas voorzien tussen 2032 en 2035. Tegelijk is de warmtevoorziening voor tienduizenden huishoudens nog afhankelijk van gas, terwijl het alternatief (het warmtenet) te langzaam opschaalt. Van de beoogde 60.000 aansluitingen is nog slechts een deel gerealiseerd, mede omdat de kosten te hoog zijn voor een grootschalige uitrol.

Doorbraakproject 1: Versneld realiseren van een regionaal warmtenet met 60.000 aansluitingen7 Doorbraakproject 2: Ontwikkelen van bouwstenen voor decentraal energiesysteem (groen gas, netcongestieverzachting, gelijktijdigheid) Een robuust decentraal energiesysteem waarbij duurzame energie voor iedereen beschikbaar en betaalbaar is. Netcongestie is structureel verminderd door lokale opwek, opslag en energiedeling via energyhubs bij bedrijventerreinen en woonkernen. 60.000 woningen zijn aangesloten op het warmtenet, waardoor de elektriciteitsvraag voor verwarming nu en in de toekomst daalt. In 2030 wekt de regio minimaal 0,37 TWh aan duurzame elektriciteit op. Zo geven we invulling aan de nationale klimaatdoelstelling, dragen we bij aan de bestaanszekerheid van inwoners en verstevigen we het vestigingsklimaat. 2 Doorbraakproject 1: Versneld realiseren van een regionaal warmtenet met 60.000 aansluitingen Kern van het doorbraakproject De regio heeft nu circa 13.000 warmtenetaansluitingen. Het systeem werkt goed, maar de opschaling stokt: de aansluitkosten zijn te hoog voor een brede uitrol. Daardoor blijft de warmtevraag drukken op een elektriciteitsnet dat al tegen zijn grenzen loopt. Het eindbeeld is een regionaal warmtenet met 60.000 aansluitingen (een opgave voor de lange termijn).

Binnen de RIA-periode versnellen we de uitrol naar circa 22.600 aansluitingen in 2030, met ruim 27.000 als koers richting 2035. De doorbraak bestaat uit het wegnemen van het betaalbaarheidsprobleem dat die versnelling nu blokkeert. Lukt dat, dan kan de uitrol in vijf gemeenten doorpakken en kunnen de lokale warmtenetten op termijn worden gekoppeld tot één regionaal systeem met duurzame, lokale bronnen. Wat dit doorbraakproject oplevert • Minder druk op het net. Tienduizenden (nieuwe) woningen schakelen over op duurzame collectieve warmte in plaats van naar stroom. Dat haalt druk van het volle elektriciteitsnet en maakt ruimte voor groei. • Ruimte voor woningbouw en bedrijven. Bedrijven kunnen uitbreiden en woningbouwprojecten kunnen worden aangesloten zonder te wachten op nieuwe netcapaciteit. • Betaalbare warmte voor inwoners. Dat is bestaanszekerheid in de praktijk: minder onzekerheid over de energierekening, meer financiële ruimte voor gezinnen. • Sleutel voor andere doorbraakprojecten. Nieuwe OV-knooppunten kunnen worden aangesloten, spoorzones kunnen sneller verdichten en innovaties in energie en industrie worden eenvoudiger op te schalen. • Meer verkracht en weerbaarheid voor de regio.

Een gediversifieerd decentraal energiesysteem is beter bestand tegen prijsschokken, geopolitieke onzekerheid en extreme weersomstandigheden Hoe en met wie we het aanpakken Met de RIA zetten we samen met HVC, Stedin, provincie Zuid-Holland en de woningcorporaties Rhiant, Tablis, Trivire, Woonbron, Poort 6 en Woonkracht10 in op het oplossen van het betaalbaarheidsprobleem. De route loopt via de nationale clusteraanpak collectieve warmte: we werken toe naar een clusterdeal met het Rijk, met besluitvorming uiterlijk in de eerste helft van 2027. Daarmee versnellen we de uitrol in Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht; in Alblasserdam en Hardinxveld-Giessendam loopt een haalbaarheidsonderzoek. Blijft een omvangrijke clusterdeal uit, dan zetten we de uitbreiding voort via andere regelingen, op kleinere schaal en in lager tempo. De warmtenetten worden op termijn gekoppeld tot één systeem, gevoed door lokale duurzame bronnen. Bijdrage aan lokale, provinciale en nationale programma’s • Lokaal: Draagt bij aan de gemeentelijke warmteprogramma's, de inzet op aardgasvrij wonen en de Regionale Energiestrategie Drechtsteden. Biedt inwoners en ondernemers lagere energielasten en ruimte voor lokale bouwplannen. • Provinciaal: Sluit aan bij de Zuid-Hollandse warmtestrategie, het provinciaal pMIEK en de inzet op vermindering van netcongestie.

• Nationaal: Draagt bij aan de nationale klimaatdoelstellingen, het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie en het Nationaal Programma Versnelling Verduurzaming Gebouwde Omgeving. Levert een bewezen model voor regionale warmtenetuitrol dat elders in Nederland toepasbaar is. • Europees: Past in de Green Deal en RepowerEU en versterkt de strategische energie-autonomie van regio en land. Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 17

3 Wat dit doorbraakproject oplevert • Extra ruimte op het elektriciteitsnet. Energiehubs op bedrijventerreinen en in woonkernen vangen pieken lokaal op, waardoor woningbouw en bedrijfsuitbreiding niet (langer) vastlopen op wachtlijsten. • Meer eigen regie voor ondernemers. Energiecoöperaties en gezamenlijke opwek geven bedrijven zekerheid en lagere kosten. Ze worden minder afhankelijk van energiebronnen die ze niet zelf in de hand hebben. • Snellere verduurzaming en innovatie. Bedrijven en instellingen krijgen meer mogelijkheden om te elektrificeren, productieprocessen te vergroenen en innovaties op te schalen. Daarnaast levert het de maakindustrie schone brandstof en versterkt de concurrentiepositie van de regio. • Stabielere uitvoering van andere opgaven. Mobiliteitshubs, spoorzones, maritieme innovatie en warmtenetten profiteren direct van meer netcapaciteit. • Meer veerkracht en weerbaarheid voor de regio. Een gediversifieerd decentraal energiesysteem (warmte, stroom, waterstof, groen gas) is beter bestand tegen prijsschokken, geopolitieke onzekerheid en extreme weersomstandigheden Hoe en met wie we het aanpakken Met de RIA investeren we samen met partners als gemeenten, Stedin, HVC, waterschap Hollandse Delta, energiecoöperaties, maritieme bedrijven, MKB, provincie Zuid-Holland in vier samenhangende onderdelen die de regionale energievoorziening direct versterken: a.

Energiecoöperaties en energiehubs. We versterken de ruim twintig (op te richten) energiecoöperaties en realiseren de eerste energiehubs, waarin lokale opwek, opslag en slimme sturing het net ontlasten. De Energiefabriek Drechtsteden ondersteunt de coöperaties met kennis, standaardisatie, groepstransportovereenkomsten en een gezamenlijke projectpijplijn. b. Netsturing achter de meter: pilot Antoniapolder. Op bedrijventerrein Antoniapolder verbinden zes bedrijven zich via één virtuele 'voor de meter'-aansluiting en sturen ze samen op netcapaciteit. De pilot levert Stedin het bewijs dat coöperatieve groepssturing werkt, de basis voor groepscontracten en bredere toepassing in de regio. c. Waterstof: H2 Smart Energy Hub. Op De Driehoek (Sliedrecht) en 't Oog (Hardinxveld) zetten we lokaal opgewekte duurzame elektriciteit via elektrolyse om in groene waterstof, voor industrie, logistiek en de maritieme sector (inclusief bunkerpunten). Op Gorinchem (Groote Haar) onderzoeken we dit. Samen met de Duurzaamheidsfabriek en het HyCollege bouwen we aan een regionaal waterstofecosysteem en bezien we kansen voor een aansluiting op de landelijke waterstof backbone. d. Groen gas en CO₂-afvang. Bij de rioolwaterzuivering in Dordrecht realiseert Waterschap Hollandse Delta een slibgistingsinstallatie die circa 2 miljoen m³ groen gas per jaar produceert en CO₂ afvangt voor hergebruik.

In Hardinxveld-Giessendam verkennen we daarnaast collectieve groengasproductie uit monomestvergisting (circa 900.000 m³ per jaar), mede met het oog op de bijmengverplichting groen gas vanaf 2027. Bijdrage aan lokale, provinciale en nationale programma’s • Lokaal: Geeft gemeenten concrete instrumenten om netcongestie aan te pakken in lokale gebiedsontwikkelingen. Ondersteunt gemeentelijke duurzaamheidsambities en biedt ondernemers op bedrijventerreinen in onze regio direct perspectief. • Provinciaal: Sluit aan bij het Zuid-Hollandse programma voor netcongestieverzachting, het provinciaal pMIEK en de provinciale waterstofstrategie. • Nationaal: Draagt bij aan het Nationaal Programma Energiesysteem en de waterstofbackbone, en sluit aan op de bijmengverplichting groen gas. De H2 Smart Energy Hub kan als proeftuin dienen voor het nationale waterstofbeleid. • Europees: Versterkt de strategische autonomie van de Europese maritieme sector door schone energievoorziening aan de bron, en past in RepowerEU. 8 Dit doorbraakproject werkt direct samen met doorbraakproject 1: waar het warmtenet de vraag naar stroom vermindert, zorgt het decentrale systeem ervoor dat het aanbod slimmer wordt verdeeld. Samen maken ze ruimte voor de spoorzones (doorbraakprojecten 6 en 7) en versterken ze het vestigingsklimaat voor de maritieme clusters (doorbraakproject 8).

Regionale Investeringsagenda Drechtsteden - Gorinchem 18 Doorbraakproject 2: Ontwikkelen van bouwstenen voor decentraal energiesysteem (waterstof, groen gas, netcongestieverzachting) Kern van het doorbraakproject Ook als het warmtenet op volle kracht draait, is de netcongestie niet opgelost. De vraag naar stroom groeit sneller dan het net kan meegroeien. Structurele uitbreiding is pas voorzien tussen 2032 en 2035, en ook daarna dreigt het net opnieuw vol te lopen als we blijven denken in centraal aanbod. De doorbraak zit in een fundamenteel andere benadering: energie lokaal opwekken, opslaan en delen, zodat de regio minder afhankelijk wordt van het landelijke net en het net wordt ontlast. Dat maakt onze energievoorziening niet alleen slimmer, maar ook weerbaarder. Lokale energiehubs en coöperaties geven bedrijven en bewoners meer grip op hun eigen energievoorziening. Waterstofproductie biedt de maritieme sector een toekomstbestendig alternatief. Groen gas en circulaire CO₂-afvang verbreden het palet en verkleinen de afhankelijkheid van één bron of technologie.8 B. OPGAVE: DRECHTSTEDENRING VAN OV EN HUBS Hoe je je verplaatst bepaalt je dagelijks leven: of je op tijd op je werk bent, of je kinderen zelfstandig naar school kunnen, hoe makkelijk je bij de huisarts of het ziekenhuis komt.

In de Drechtsteden staat die dagelijkse bereikbaarheid onder druk, en dat merken inwoners, ondernemers en bezoekers elke dag. 9 Het huidige fietsnetwerk in de regio wordt onder gemiddeld beoordeeld: https://www.fietsersbond.nl/fietsgemeente-2026/fietsgemeente-2026-hoe-scoort-jouw-gemeente/ Huidige situatie Doorbraakprojecten Gewenste situatie De bereikbaarheid van de Drechtsteden staat structureel onder druk. De A15, A16 en A27 behoren tot de drukste wegen van Nederland en de files nemen tot 2035 verder toe mede door grootschalig onderhoud aan het hoofdwegennet van Rijkswaterstaat. De files kosten niet alleen tijd, ze kosten ook gezondheid. De Drechtsteden behoren tot de 15% slechtst scorende gebieden op fijnstof. Kinderen groeien op langs snelwegen die meer uitstoot produceren dan nodig is, omdat er geen goed alternatief is voor de auto. Want dat alternatief ontbreekt grotendeels. Openbaar Vervoer heeft naast een te lage frequentie niet overal een snelle en directe aansluiting. Gemeenten als Alblasserdam en Papendrecht zijn onvoldoende (direct) aangesloten op het regionale treinnetwerk. Wie geen auto heeft, of er geen tweede kan betalen, is aangewezen op verbindingen die niet aansluiten op werktijden, schooltijden of zorgtijden. De rivieren, het meest kenmerkende landschapselement van de Drechtsteden, werken nu vooral als barrière in plaats van als verbinding.

Nog geen 45% van de inwoners beweegt voldoende; een aantrekkelijk en veilig fietsnetwerk9 zou daar direct een positieve bijdrage aan kunnen leveren. Doorbraakproject 3: Realiseren van hubs en betrouwbaar OV-aanbod. Doorbraakproject 4: Realiseren snelfietspaden F15 en F16 (MFR) Een samenhangend mobiliteitssysteem dat niet primair uitgaat van de auto en hiermee de wegen ontlast, alle gemeenten met elkaar verbindt en de regio betere bereikbaarheid biedt. Dat betekent dat er een geïntegreerd multimodaal systeem van twee ringen is. De externe ring vormt een netwerk van mobiliteitshubs langs de A15, A16, A27 en N3 voor een snelle overstap naar fiets, hoogwaardig OV en deelmobiliteit. De interne ring verbindt alle regiogemeenten onderling via fiets, trein, bus en waterbus. Stationsgebieden en haltes worden maximaal benut voor verdichting met woningen en werkplekken, met lage(re) parkeernormen om OV-gebruik te stimuleren. Zo ontstaat een fijnmazig netwerk dat de wegen ontlast en de regio zowel intern als extern bereikbaar houdt. 5 Doorbraakproject 3: Realiseren van hubs en betrouwbaar OV-aanbod Kern van het doorbraakproject De Drechtstedenring bestaat nog niet als samenhangend systeem. Haltes voldoen nog niet aan de eisen, P+R-locaties ontbreken op cruciale plekken en de overstap tussen auto, fiets, bus en trein is op veel plekken onvoldoende of onaantrekkelijk.

Tegelijk staat het fijnmazige OV onder druk: concessies krimpen en buurt- en wijkvervoer valt weg. Zolang het OV geen samenhangend en betrouwbaar geheel is, blijft de auto de standaardkeuze, ook voor ritten die prima met fiets en OV kunnen. De doorbraak bestaat uit twee dingen tegelijk: de eerste schakels van de Drechtstedenring neerzetten (opgewaardeerde haltes en hubs waar vervoersmiddelen naadloos op elkaar aansluiten en nieuwe P+R's op strategische plekken) én een betrouwbaar, vraaggestuurd OV-aanbod opbouwen dat die knooppunten verbindt. We richten ons daarbij nadrukkelijk op de noordwestelijke Drechtsteden, waar de ontsluiting nu het meest achterblijft.10 Het vervoer over water is ook een belangrijke focus voor mobiliteit in de Drechtsteden. Op dit moment zijn er geen projecten die via de RIA worden opgepakt rondom vervoer over water. Dit betekent niet dat er geen focus op is in de regio. De verkenning van een alternatief Waterbusconcept loopt parallel via het Uitvoeringsprogramma Mobiliteit. Wat dit doorbraakproject oplevert • Sneller en makkelijker reizen. Inwoners kunnen vanuit elke gemeente met een betrouwbare combinatie van fiets, trein of (water)bus naar werk, school of zorg, zonder dat de dienstregeling een puzzel is. • Een serieus alternatief tijdens de wegwerkzaamheden en daarna.

Tot 2035 wordt er grootschalig onderhoud gepleegd aan de Rijkswegen, dit is nu al merkbaar bij de N3. De hubs en het verbeterde OV-aanbod bieden een robuust alternatief dat voorkomt dat de regio vastloopt én draagt bij aan de gewenste mobiliteitstransitie. • Woningbouw mogelijk maken. Beter OV en beter bereikbare knooppunten maken bouwen met lagere parkeernormen mogelijk. Dat maakt woningbouw op stedelijke inbreidingslocaties haalbaar en biedt ruimte voor een kwalitatieve buitenruimte. • Gezondere lucht en meer beweging. Minder autoverkeer betekent op korte termijn minder uitstoot. Betere overstappunten op fietsroutes nodigen uit tot actief vervoer. Beide dragen direct bij aan de gezondheid van inwoners. Hoe en met wie we het aanpakken We investeren aan twee samenhangende bouwstenen: a. Betrouwbaar en fijnmazig OV-aanbod. We bouwen voort op bestaande pilots voor vraaggestuurd en kleinschalig vervoer en breiden die stapsgewijs uit, te beginnen met Hop-On Sliedrecht (pendelbussen naar bedrijventerreinen, vanaf juli 2026), de verbinding Sliedrecht–Rotterdam, flexibel vervoer in Wilgenwende en de ontsluiting van Distripark. Plannen, boeken en betalen loopt via centrale apps als 9292 en OVpay en de last mile kan worden afgelegd met deelfietsen. Parallel verkennen we via haalbaarheidsstudies kansrijke nieuwe pilots.

Zo houden we werk, onderwijs en zorg eenvoudig bereikbaar, ook voor inwoners die op dit vervoer zijn aangewezen. b. Stations, mobiliteitshubs en P+R's. We waarderen bestaande haltes, hubs en P+R's op en realiseren nieuwe knooppunten in tranches, met de eerste concrete projecten rond Gorinchem en Hardinxveld-Giessendam. Dit betreffen P+R's in Hardinxveld-Giessendam, Ridderkerk en Gorinchem en een OV-hub in Gorinchem-West die de snelle busverbinding (BRT) op de A27 koppelt aan de MerwedeLingelijn. Daarnaast onderzoeken we kansrijke locaties voor nieuwe hubs en stations langs de binnen- en buitenring, van Dordrecht Zuid en Stadspolders tot waterbushaltes in de regio, met nadruk op de ontsluiting van de noordwestelijke Drechtsteden. Onze partners hierbij zijn de verschillende Drechtstedengemeenten, de provincie Zuid-Holland, de MRDH, vervoerders (zoals Riveer) en Rijkswaterstaat. Ook de werkgeversorganisaties Werkgevers Drechtsteden en de Federatie en de lokale ondernemersfondsen zijn onmisbare partners Bijdrage aan lokale, provinciale en nationale programma’s • Lokaal: Ondersteunt gemeentelijke omgevingsvisies en mobiliteitsprogramma’s. Maakt woningbouwlocaties rond stations en haltes haalbaar door regionale bereikbaarheid te garanderen, bijvoorbeeld door het borgen van fiets- en P+R voorzieningen bij knooppunten.