Bijlage 1. Cultuurnota Dordrecht 2030.pdf

ACTIEPUNTEN •

We maken meerjarenafspraken met de organisaties uit de

Cutluurnota Dordrecht 2030

basisinfrastructuur.

27

•

We evalueren de subsidieregelingen Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven, Producties en Beeldende Kunst&Vormgevers. We onderzoeken daarbij of we deze kunnen omvormen tot een brede makersregeling.We starten een pilot waarbij aanvragers hun plannen kunnen pitchen voor de adviescommissie. Dit met als doel om de drempel voor het aanvragen van subsidie te verlagen.

producent, werkende en publiek.

5.2 Duurzaamheid Cultuur en duurzaamheid We vinden het belangrijk om in ons cultuurbeleid aandacht te besteden aan duurzaamheid. Zoals de Raad voor Cultuur al constateerde, is de culturele sector nog lang niet klimaatneutraal en circulair. Bij subsidieaanvragen is duurzaamheid één van de criteria binnen onze regeling Amateurkunst, Evenementen en Culturele Initiatieven. Dit geldt ook voor de culturele organisaties in de Dordtse basisinfrastructuur. Goede voorbeelden zijn er overigens al. Schouwburg Kunstmin heeft al enkele jaren het gouden Green Key milieukeurmerk. Bibelot is sinds 2020 aansloten

ACTIEPUNTEN

bij het convenant Green Stages en wil een afvalarm poppodium worden. Algemene duurzaamheidsmaatregelen, zoals de beoogde zero-emissie zone (ZE-zone)

•

instellingen in de Dordtse culturele basisinfrastructuur.

vanaf 2026 in de binnenstad, hebben ook impact op de culturele sector.

•

Verder is cultuur een middel om duurzaamheid onder de aandacht te brengen. De

•

culturele sector kan bijdragen aan het zichtbaar maken van de klimaatproblematiek. Een mooi voorbeeld is ‘Voor de vloed’, dat in 2023 als pilot plaatsvond. Tijdens dit festival werd op een ludieke manier aandacht gevraagd voor klimaatverandering en waterveiligheid. Het festival krijgt een vervolg als onderdeel van de themaevenementen ter versterking van het Dordtse DNA (zie paragraaf 4.4).

Duurzaamheid nemen we op in de meerjarige subsidieafspraken met de We verduurzamen gemeentelijk maatschappelijk vastgoed waar culturele instellingen in gevestigd zijn. We doen een nulmeting naar de impact van de cultuursector op het klimaat. Met de uitkomst van deze meting maken we, samen met culturele partners (bijvoorbeeld het Cultureel Platform), een plan van aanpak. Onderwerpen voor de nulmeting zijn: energieverbruik, materiaalgebruik, afval, vervoer, catering, water, etc.

Verduurzamen vastgoed We hebben de ambitie dat in 2040 al het maatschappelijk vastgoed van de gemeen-

5.3 Innovatiekracht en ondernemerschap

Cutluurnota Dordrecht 2030

te CO2-neutraal is. Dit betreft ook de gemeentelijke panden, vaak monumenten,

28

waar cultuurorganisaties of ateliers in zitten. De afdeling Vastgoed inventariseert

Een toekomstbestendige culturele sector is wendbaar. Dit betekent dat organisaties in

welke maatregelen nodig zijn om, stap voor stap, aan deze eis te voldoen.

kunnen spelen op ontwikkelingen. Dat vraagt om innovatiekracht en ondernemerschap.

Sommige culturele instellingen zijn gevestigd in mooie historische gebouwen

Onderlinge samenwerking en vernieuwingen binnen organisaties dragen hieraan bij.

waar de gemeente tussen 2010 en 2015 fors in heeft geïnvesteerd. Zij huren deze gebouwen van de gemeente. Een deel hiervan is niet energiezuinig en kent klimaat-

De afgelopen jaren hebben we, met coronamiddelen van het rijk, de sector een

problemen. Dit zijn onder andere Kunstmin, Energiehuis, Pictura en het Dordrechts

impuls kunnen geven om hierin te investeren. Veel organisaties hebben hier gebruik

Museum. De komende periode willen we deze verduurzamen om de toekomst-

van gemaakt. Zij hebben de toekomstbestendigheid van hun organisatie vergroot

bestendigheid van deze gebouwen te vergroten.

door te investeren in vernieuwing van inventaris, communicatie of door organisatieof financieel advies in te winnen.

De sector kan ook toekomstbestendiger worden door meer middelen, uit andere

werking tussen professionele culturele organisaties en de gemeente te versterken,

bronnen dan gemeentelijke subsidies, aan te boren. Dat vergroot de mogelijkheden

informatie uit te wisselen en om nieuwe initiatieven te ontwikkelen. Bij het maken

voor culturele activiteiten en verstevigt de basis. Cultuur wordt in Dordrecht

van deze nota hebben we het Cultureel Platform, als belangrijkste stakeholder,

ondersteund door vele cultuur minnende en betrokken inwoners en bedrijven.

gevraagd om inhoudelijke input en advies. In de nieuwe periode willen we met het

Zij zorgen voor vrijwillige inzet, giften en andere vormen van steun. Veel culturele

Cultureel Platform doorgaan. Het biedt kansen om kennis- en informatiedeling op

organisaties en creatieve makers (waaronder zzp’ers) zijn de afgelopen jaren al

een aantal thema’s uit deze nota te stimuleren. Samen met de culturele

actiever geworden in het benutten daarvan. We zijn ook gestart met een

organisaties stellen we de vorm en inhoud van het platform, waar nodig, bij. Verder

samenwerking met het crowdfundplatform Voordekunst om dit te ondersteunen.

stimuleren we samenwerkingen tussen het platform en andere netwerkorganisaties,

Meerdere organisaties zoals Dordrechts Museum, Kunstmin en Kunstkerk zijn al

zowel binnen de culturele sector als daarbuiten.

succesvol in het werven van giften. Toch willen we onderzoeken hoe we culturele

Waar het Cultureel Platform bedoeld is voor professionele culturele organisaties,

instellingen kunnen prikkelen om de wisselwerking met het bedrijfsleven meer op

is het Netwerk Amateurkunst in 2020 opgericht om de onderlinge samenwerking

te zoeken. Een idee om te verkennen is in hoeverre bedrijven, culturele instellingen

tussen amateurkunstverenigingen en de gemeente te bevorderen. Ook dit netwerk

en kunstenaars samen een maatschappelijk vraagstuk aan kunnen pakken.

zetten we voort. (zie ook hoofdstuk 2) De connectie tussen beide netwerken kan voor kruisbestuiving zorgen tussen

ACTIEPUNTEN

professionele culturele organisaties en amateurkunstorganisaties. De komende tijd willen we hier aandacht aan geven.

• •

We onderzoeken hoe we culturele instellingen kunnen prikkelen om de wisselwerking met het bedrijfsleven meer op te zoeken.

Ook individuele makers hebben mogelijkheden om elkaar te ontmoeten en

We continueren de samenwerking met Voordekunst.

kennis te delen. Een open netwerk kan leiden tot interessante kruisbestuivingen, multidisciplinaire initiatieven en een aantrekkelijk makersklimaat. Voorbeelden van netwerken zijn de maandelijkse Dordtse Makers Borrel (DMB) en het netwerk ‘Dordtse

Cutluurnota Dordrecht 2030

5.4

29

Samenwerking

Oogst’ van Kunstmin voor theatermakers met een Dordts of Drechtstedelijk DNA.

Samenwerking helpt de sector stevig en toekomstbestendig te maken. Samen-

Vrijwilligers

werking en verbinding binnen de sector en daarbuiten is cruciaal voor het succes,

De kracht van de culturele sector zit voor een belangrijk deel in vrijwilligers. Veel

vernieuwing en innovatie binnen de totale sector. Dat is onderdeel van een goed

culturele organisaties hebben moeite om het vrijwilligersbestand op peil te houden,

werkend ecosysteem. Daarom zetten we de komende periode in op het bevorderen

ook voor bestuurlijke functies. Dit sluit aan op landelijke trends en trends in andere

van de onderlinge samenwerking: tussen de professionele culturele instellingen,

sectoren. Er is vergrijzing onder de vrijwilligers en mensen willen zich minder vaak

individuele makers, amateurkunstverenigingen, gemeente, maar ook met het

voor langere tijd als vrijwilliger inzetten. Mensen zijn eerder bereid tot het doen van

onderwijs en organisaties uit het sociaal domein.

flexibel vrijwilligerswerk en korte projecten, soms ook bij verschillende organisaties. Voor culturele organisaties is het een belangrijke vraag hoe zij voldoende

Netwerken

vrijwilligers kunnen blijven trekken. Centrum voor vrijwillige inzet INZET078!

Het Cultureel Platform is in 2021 opgericht met als doel om onderlinge samen-

ondersteunt hierbij.

Marketing en communicatie

diverse kerken, maar ook de gemeentelijke ateliers in Pictura en Singel 222. DOOR is

Ook op het gebied van marketing en communicatie ligt een kans om meer samen te

een creatieve broedplaats voor makers. Het is een laagdrempelige plek om het een

werken. Dordrecht Marketing & Partners stelt op dit moment, samen met culturele

atelier of werkruimte te huren. Maar als sociale huiskamer in de stad is het ook een

organisaties, een plan op hier meer samen in op te trekken. (zie ook paragraaf 3.1).

belangrijke ontmoetingsplaats. Als het gaat om popmuziekmakers is de Popcentrale een belangrijke broedplaats. Als het nodig is, gaan we op zoek naar extra mogelijkheden. Dat doen we door het benutten van leegstaande gebouwen of het optimaler

ACTIEPUNTEN

benutten van beschikbare locaties, bijvoorbeeld door multifunctioneel gebruik. Uitgangspunt blijft dat we niet in extra ‘stenen’ investeren, maar in programmering.

•

We zetten het Cultureel Platform en Netwerk Amateurkunst voort.

•

We stimuleren de samenwerking tussen professionele culturele

Bevorderen kruisbestuiving

organisaties, makers en amateurkunstorganisaties.

Kruisbestuiving tussen de disciplines en tussen kleinere initiatieven, jonge makers

•

We bevorderen onderlinge informatie- en kennisuitwisseling over

en grotere instellingen kan vernieuwing en dynamiek bevorderen. Dit past in een

vrijwilligers. INZET078! ondersteunt hierbij.

goed werkend cultureel ecosysteem. Dordrecht heeft geen kunstacademie waardoor makers zich hier niet vanzelfsprekend vestigen. Toch wonen en werken er redelijk wat makers. De mogelijkheden en

5.5 Vitaal makersklimaat

ondersteuning die nodig is, verschillen per discipline. Voor de popmuziek is er een stevige keten van muziekonderwijs, oefenruimtes en podia. Het beeldende kunst-

Belang vitaal makersklimaat

loket van het Dordrechts Museum, onze subsidieregeling voor Beeldende Kunst &

We vinden het belangrijk dat Dordrecht een vitaal makersklimaat kent voor alle dis-

Vormgevers en Atelierbeleid, steunt de beeldende kunstsector. Met het Atelierbeleid

ciplines: muziek, theater & dans, beeldende kunst & vormgeving, erfgoed, letteren,

(2021) is de culturele huurprijs geïntroduceerd. Dit maakt het voor kunstenaars

cultuureducatie en de audiovisuele sector. Makers zorgen voor creativiteit, bedrij-

makkelijker om een gemeentelijk atelier te huren. Ook vinden we kruisbestuiving

vigheid en levendigheid in de stad. Zij dragen bij aan de diversiteit in het culturele

tussen jonge en gevestigde makers belangrijk. Bij DOOR gebeurt dit al door de

aanbod met als resultaat het bereik van een breed en divers publiek.

gedeelde werkplaatsen. We willen deze kruisbestuiving bij de gemeentelijke ateliers stimuleren door deze bijvoorbeeld ook in te zetten voor collectieven.

Cutluurnota Dordrecht 2030

Ruimte voor makers

30

Ook al is een levendig en aantrekkelijk makersklimaat voor het grootste deel afhan-

Verder is er sinds 2023 een subsidieregeling voor podiumproducties. Met deze

kelijk van makers en culturele organisaties zelf, als gemeente blijven we hier ook

regeling bieden we professionele makers de mogelijkheid om subsidie aan te vragen

in investeren. We vinden het belangrijk dat er ruimte is voor nieuwe initiatieven en

voor een productie. Een externe adviescommissie beoordeelt deze aanvragen onder

experiment en dat gevestigde én nieuwe talentvolle makers samenwerken.

andere op artistieke kwaliteit. Hierbij bieden we ruimte voor zowel jonge, talentvolle makers als bewezen succesvolle makers. Met deze regeling stimuleren we ook

Voldoende faciliteiten om te kunnen repeteren, exposeren, optreden of experimen-

kruisbestuiving tussen lokale makers en makers van buitenaf.

teren zijn onmisbaar voor een vitaal makersklimaat.

We vinden het belangrijk dat onze subsidieregelingen toegankelijk en laagdrempelig

Dordrecht kent een breed en divers aanbod van plekken op dit gebied. Voorbeelden

zijn voor nieuwe aanvragers. Via de cultuurmakelaar en het Beeldend Kunst Loket

zijn het Energiehuis, de Kunstkerk, theater Inter Amicos, theater de Oude school,

helpen we mogelijke aanvragers op weg richting de juiste regeling.

Brede talentontwikkeling en ketenbeleid (Brede) talentontwikkeling en een vitaal makersklimaat zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zoals eerder genoemd zijn er voor jongeren voorzieningen in de vorm van cultuureducatie (binnen- en buitenschools). Het Energiehuis is een belangrijke plek voor de Dordtse culturele sector op het gebied van podiumkunsten, cultuureducatie en talentontwikkeling. Het is ook de plek waar de doorgaande keten voor (pop)muziek verder vorm moet krijgen. Dit willen we de komende jaren, samen met de diverse partners, versterken. We zien kansen om samen met de culturele instellingen toegankelijke, meer doorgaande lijnen te creëren. Jonge, talentvolle makers krijgen zo de mogelijkheid om door te groeien. Vooral op het gebied van popmuziek is er al een goede basis. Als kind kun je je eerste gitaarles volgen bij Tobe om daarna bij de Popcentrale, DOOR of DJS je eerste optreden op een podium te hebben. Als je doorgroeit kun je het podium van Bibelot halen. We werken, samen met de culturele organisaties, toe naar een breed gedragen ketenbeleid. Een beleid waarin ieders rol en verantwoordelijkheid duidelijk is. Dit borgen we in de meerjarige subsidieafspraken die we met de instellingen maken. Ook kijken we naar kansen om de keten te versterken in samenwerking met Rotterdamse instellingen en binnen de regio.

ACTIEPUNTEN •

We onderzoeken hoe we leegstaande gebouwen in kunnen zetten of hoe we de functies van bestaande panden, zoals het pand van culturele broedplaats DOOR aan de Munt 5 of het Energiehuis, kunnen verbreden.

Cutluurnota Dordrecht 2030

•

31

We kijken, in navolging van het Atelierbeleid Dordrecht, naar gezamenlijk gebruik van (grote) leegstaande atelierruimtes en de mogelijkheid voor flex-ateliers. Dit beleid, waarin onder meer de culturele huurprijs en de professionaliteitstoets voor kunstenaars belangrijke onderdelen van zijn, evalueren we in 2024.

•

We verkennen, samen met culturele instellingen en makers, hoe we meer doorgaande lijnen voor brede talentontwikkeling kunnen creëren. We maken hier duidelijke afspraken over in de meerjarige subsidieafspraken.

5.6 Wisselwerking cultuur en andere beleidsdoelstellingen

Maatschappelijk opdrachtgeverschap en creatief ondernemerschap Een andere mogelijke wisselwerking is die van het maatschappelijk opdracht-

Opbrengsten en groeipotentie

geverschap en het creatief opdrachtnemerschap. Organisaties uit het sociaal

Zoals eerder genoemd is er al een mooie wisselwerking tussen cultuur en andere ge-

domein of het bedrijfsleven geven opdracht aan culturele organisaties en

meentelijke beleidsdoelstellingen. Een conclusie in het rapport ‘In de schijnwerpers –

creatieve makers. Dit kan een mooie aanvulling zijn op de relatie tussen culturele

groeipotentie voor de culturele sector door bijdragen aan maatschappelijke opgaven’ is

instellingen en het bedrijfsleven. Sommige instellingen hebben dit al in de vorm

dat de maatschappelijke of economische voordelen hiervan vaak niet ten goede komen

van bedrijfsvrienden en sponsorrelaties. Spelers uit het sociaal domein en het

aan de culturele sector. Meestal zijn dat andere beleidsterreinen. Kijken we bijvoorbeeld

bedrijfsleven kunnen de waarde die zij ervaren door samenwerking met de culturele

naar het sociaal domein, dan dragen culturele interventies bij aan positieve gezondheid.

sector vergoeden. Omgekeerd kunnen culturele organisaties en creatieve makers

Door het inzetten van cultuur worden maatschappelijke kosten in de toekomst mogelijk

actief op zoek gaan naar opdrachten.

lager. Een mooi voorbeeld is dans als valpreventie. We zien kunst en cultuur als medicijn, maar vooral als preventief middel om positieve gezondheid te verbeteren en zo kosten te

Sport en cultuur

besparen. Daarvoor zetten we de komende jaren in ieder geval de middelen van de Brede

Sport heeft eenzelfde soort functie als cultuur: het is ook een middel voor maat-

Specifieke uitkering voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie

schappelijke uitdagingen. Sport en cultuur kunnen elkaar hierin versterken. Er zijn

en de sociale basis 2023–2026’ (Brede SPUK GALA) in (zie ook Financiën).

bijvoorbeeld veel raakvlakken als het gaat om urban sport en culture. Een mooie

We dagen culturele organisaties uit om bewezen effectieve interventies aan te bieden

ontwikkeling in Dordrecht is dat er in 2023 een Urban Raad Sports & Culture is

of nieuwe interventies met een positieve maatschappelijke kosten batenanalyse te

opgericht om de onderlinge samenwerking te bevorderen.

ontwikkelen.

ACTIEPUNTEN •

We zorgen voor meer verbinding tussen het sociaal domein, bedrijfsleven en de culturele sector. Dit doen we door het organiseren van netwerkbijeenkomsten en de intermediaire rol van de cultuurmakelaar en

Cutluurnota Dordrecht 2030

cultuurverbinders.

32

Cutluurnota Dordrecht 2030

H6

33

6 Financiën en uitvoering Inleiding

Uitvoeringsprogramma

Om alle ambities en actiepunten uit deze nota te kunnen realiseren, zijn voldoende

Het uitvoeringsprogramma, dat aansluitend op deze nota is opgesteld, geeft

financiële middelen nodig. We hebben er bewust voor gekozen om realistische am-

aan hoe we de huidige middelen verdelen en waar we nog dekking voor zoeken.

bities te stellen. De huidige financiële middelen, samen met externe middelen en

Voor een deel van de acties is nog geen financiële ruimte of alleen tijdelijk.

de kansen die we zien, lijken voldoende om deze ambities te bereiken. Voor een deel van de acties is echter nog geen structurele dekking. Het verknopen van cultuur met

Extra budget is nodig voor kunst in de openbare ruimte (zie paragraaf 4.3). Het uit-

andere sectoren, het vergroten van particuliere bijdragen, meer samenwerking en

voeringsprogramma en de bijbehorende begroting worden aangepast op basis van

het benutten van subsidieregelingen vanuit het Rijk of provincie, biedt kansen voor

(financiële) ontwikkelingen en tussentijdse evaluaties.

extra culturele activiteiten. Als er in de toekomst meer financiële ruimte ontstaat, werken we de voorstellen die passen binnen de ambities verder uit.

Eigen inkomsten culturele instellingen

We zien ook een aantal risico’s. Indien nodig moeten we, samen met organisaties,

De inkomsten van culturele instellingen komen deels uit kaartverkoop, horeca, fond-

prioriteiten stellen en keuzes maken. Deze nota is hierbij de leidraad.

sen en donaties. Hoewel deze inkomsten de kosten voor programmering vaak dekken, is dit meestal niet genoeg om de huur en andere vaste lasten te betalen. Gemeente-

Huidige financieel kader

lijke subsidie blijft hiervoor nodig. We stimuleren organisaties om hun bronnen van

De gemeentelijke begroting voor cultuur bedraagt de komende jaren rond 7,5

inkomsten te verhogen door innovatie en ondernemerschap (zie ook hoofdstuk 5.3).

miljoen per jaar. Dat is exclusief het Dordrechts Museum (7,8 miljoen) en andere domeinen die een relatie hebben met cultuur (zoals evenementen en de

Subsidies en vastgoed

bibliotheek). Ook financiering uit andere beleidsdomeinen voor projecten zit hier

De huurkosten van culturele organisaties in onze gebouwen stijgen marktconform.

niet bij. De begroting is in 2024 hoger door het restant coronamiddelen en de

conform wet- en regelgeving. Tot 2022 stegen de subsidies niet in dezelfde mate

bijdrage van het Rijk vanuit de Impuls Jongerencultuur.

mee. Dit brengt de beschikbare financiële ruimte voor programmering in gevaar. Voor 2023 en 2024 is er een hogere indexatie van subsidies voor de organisaties in

Bij de vaststelling van de Kadernota 2024, is voor 2024 €200.000,- aan de

de basisinfrastructuur. Deze werkt structureel door.

Cutluurnota Dordrecht 2030

cultuurbegroting toegevoegd. Voor de jaren erna is dat structureel €300.000,-

34

extra. Deze middelen zijn bedoeld om organisaties in de basisinfrastructuur te

Kansen vanuit andere overheden en fondsen

ondersteunen en te versterken.

Onze rol als financier is niet op alle gebieden even groot. Zo zien we het waarborgen en vergroten van artistieke kwaliteit vooral als verantwoordelijkheid voor de

Door herschikkingen kunnen we de belangrijkste onderdelen uit de huidige

culturele sector en kunstenaars zelf, ondersteund door het Rijk (via Rijksfondsen)

cultuurnota voortzetten en kan de huidige culturele programmering op peil blijven.

en particuliere fondsen. We zien kansen in het benutten van middelen van andere

Bovendien is er beperkte ruimte voor de uitvoering van enkele nieuwe actiepunten.

overheden (Rijk, provincie, Europa) en fondsen voor het realiseren van onze ambities.

Zo komt er een programma voor ontwikkeling en vernieuwing van amateurkunst.

Risico’s

Hiervoor komt er een Nationaal Akkoord Amateurkunst, met afspraken tussen OCW,

De toekomstbestendigheid van de sector, de basis voor de culturele ambities, is

IPO en VNG, over een structurele aanpak van de ondersteuning van amateurkunst-

een punt van zorg. Een aantal organisaties in de basisinfrastructuur geeft aan dat

groepen. Dit akkoord gaat in 2025 in, maar in 2023 en 2024 zijn er al pilots. De rege-

de extra middelen op langere termijn niet voldoende zijn. We bespreken dit bij het

ling vanuit het Rijk Cultuur met Kwaliteit (CmK) gaat in de periode 2025-2028, met

opstellen van de meerjarenafspraken.

een hoger budget, verder. Dit vergroot de kans van slagen van onze ambities voor cultuureducatie.

Sommige risico’s kunnen de ambities voor de komende jaren onder druk zetten.

We zien kansen voor versterking van de samenwerking met Rotterdam, binnen de

Voorgenomen Rijksbeleid betekent dat gemeenten vanaf 2026 veel minder uit het

stedelijke cultuurregio, en met andere gemeenten binnen onze regio om meer te

Gemeentefonds ontvangen. Dit zal forse impact hebben op de gemeentebegroting.

kunnen bereiken.

De consequenties zullen in de loop van 2024 duidelijker worden. Dit kan ook leiden

We volgen nieuwe ontwikkelingen. Als er kansen ontstaan door fondsen en regelingen,

tot noodzakelijke ombuigingen in de begroting voor cultuur. Het is bij het opstellen

informeren de culturele partijen in de stad hierover en stimuleren we ze om er

van deze nota onzeker in hoeverre het nieuwe kabinet het huidige (cultuur)beleid

gebruik van te maken.

zal continueren of dat er zelfs bezuinigingen op cultuur komen. Tenslotte zijn er de risico’s van verdere kostenstijgingen (energielasten, minimum-

Verknopen middelen uit andere sectoren

loon, kosten freelancers, impact eisen Fair Practice Code) en dalende inkomsten bij

Om cultuur breder in te zetten voor andere beleidsterreinen moeten geldstromen

economische teruggang.

worden gekoppeld. Het uitgangspunt is dat de culturele begroting de basis is voor financiering van culturele voorzieningen. Voor bijzondere projecten, samen met andere sectoren, zijn andere aanvullende budgetten nodig. We vragen van culturele organisaties dat zij actief op zoek gaan naar opdrachten en samenwerking met andere sectoren. (zie ook paragraaf 5.6). Het Rijk biedt financiële mogelijkheden met specifieke uitkeringen en fondsen (zie ook onder Kansen). Zo zetten we middelen uit de brede ‘Specifieke uitkering voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis 2023–2026’ (Brede SPUK GALA) ook in voor projecten die positieve gezondheid Cutluurnota Dordrecht 2030

bevorderen. Een voorbeeld daarvan is een dansproject voor ouderen dat werkt als

35

valpreventie. Verder zijn er kansen binnen de landelijke regeling van het Fonds voor Cultuurparticipatie ‘Samen Cultuurmaken’ (2022-2024). Dit is een subsidieregeling waar het sociaal én het cultureel domein samenwerken aan cultuur voor iedereen. Deze regeling gaat na 2024 verder en biedt ook kansen voor projecten in Dordrecht. Het nieuwe lokale Ondernemersfonds biedt de kans voor culturele organisaties om samen met het bedrijfsleven plannen te ontwikkelen die beide sectoren versterken.

Cutluurnota Dordrecht 2030

Bijlagen

36

Bijlage 1 Proces met de stad De input voor deze nota hebben we opgehaald bij diverse bijeenkomsten en uit onderzoeken. Sommige bijeenkomsten zijn door andere organisaties georganiseerd en hebben wij ondersteund.

Eind 2022/mei 2023

Onderzoek behoefte aan cultuur OCD, met extra enquête onder jongeren

Mei 2023

Analyse culturele doelgroepen door Kunstgebouw

Maart-juli

Werkgroepen Cultureel Platform stellen op verzoek gemeente advies op

4 april 2023

Jongerenbijeenkomst (in combinatie met evenementen)

11 april 2023

Sessie met (muziek)theatermakers, georganiseerd door Weeshuistheater

20 april 2023

Symposium Cultuurparticipatie, georganiseerd door SOC (samen met gemeente)

5 juni 2023

Toekomstscan amateurkunst (samen met Kunstgebouw)

15 juni 2023

Brede bijeenkomst met diverse organisaties

Juni 2023

Uitvraag schetsplannen organisaties basisinfrastructuur

26 juni 2023

Inspiratiesessie met grootste culturele instellingen: SCe, Kunstmin, Dordrechts Museum en Bibelot

29 september 2023

Informatiebijeenkomst over hoofdlijnen cultuurnota met ruimte voor reacties

Oktober

Feedback gevraagd aan diverse betrokken partners

In bijeenkomsten met het Cultureel Platform en Netwerk Amateurkunst hebben we input gevraagd en deelnemers geïnformeerd over de tussenstand en het vervolg van

Cutluurnota Dordrecht 2030

het proces.

37

Bijlage 2 SWOT-analyse

Sterk

Zwak

Kansen

Bedreigingen

Cultuur is breed (culturele disciplines), Cul-

Programmering niet divers genoeg; niet

Diversiteit vergroten door investeren in

Monocultuur, eenzijdigheid

turele instellingen worden gewaardeerd.

alle doelgroepen bereikt

verschillende (soorten) makers, cultuur-

Sterk cultureel aanbod.

Gezamenlijke communicatie cultureel

aanbod, biedt ruimte aan niches.

aanbod beperkt

Gebruik maken van wijkaccommodaties

Beperkt inzicht in totale aanbod en

Analyse en onderzoek doelgroepen

Organisatie te veel in eigen bubbel,

wensen en hoe doelgroepen

vanuit Kunstgebouw/provincie onder-

beperkte blik.

(bv. jongeren) beter te bereiken

steund.

Cultuureducatie binnen – en buitenschools

Weinig acties op cultureel gebied via de

Toegankelijker maken van cultuur met

Verbreden doelgroepen vergt

voor 4-12 jaar sterk ontwikkeld en onder-

Dordtpas

Dordtpas

extra €.

Cultuureducatie binnen VMBO en MBO

Rijksbeleid cultuureducatie met kwa-

Vertrek jongeren uit Dordrecht

nog beperkt geïntegreerd

liteit gaat door inclusief integratie in

door gebrek aan opleidingen, werk-

curriculum.

gelegenheid, (studenten)kamers

Cultuur voor en door iedereen

Dordtpas, Quiet community

Cutluurnota Dordrecht 2030

deel Onderwijsvisie

38

Culturele opleidingen ontbreken in

Uitbouw samenwerking MBO dans/

Dordrecht

ToBe; Aantrekken van culturele MBO/ hbo opleidingen in Dordrecht.

Sterk

Zwak

Kansen

Bedreigingen

Culturele organisaties leggen verbinding

Wisselwerking culturele sector, creatieve

Nieuwe samenwerkingsvormen in

Versnippering door ongecoördi-

met lokale wijkinitiatieven en sociaal

industrie en bedrijfsleven lastig doordat

verbinding met het sociaal domein,

neerd richten op diverse wijken.

domein. Dit leverde al diverse mooie

elkaars taal nog niet goed (genoeg)

sport, onderwijs.

projecten op

gesproken wordt

Positieve gezondheid is een breed

Versterken levendige en aantrekkelijke stad

gedragen maatschappelijke ontwikkeling (kans voor financiering uit andere domeinen binnen gemeente) Intensievere samenwerking tussen

Rendement van samenwerking

(jongerenfestival, mobiele studio

bedrijfsleven en cultuur kan het bezoek

wordt niet gemakkelijk en snel

Popcentrale)

aan cultuur stimuleren.

zichtbaar

Nieuwe initiatieven voor jongeren in

Gebrek aan nachtcultuur

Fiscale voordelen verbonden aan uitgaven voor cultuur kunnen meer benut worden. Veel culturele voorzieningen in mooie histo-

Onvoldoende betaalbare plekken in de

Impuls Jongerencultuur (tijdelijk extra

Stijgende kosten onderhoud,

rische panden

stad voor makers.

financiën).

energie en huur vastgoed

Diversiteit in ateliers

Een goede concertzaal voor klassieke

Veel plekken om op te treden, m.n. voor

muziek ontbreekt.

muziek en theater

Niet optimaal: klimaat en energiezuinigheid Energiehuis, Kunstmin en Dordrechts Museum Te weinig betaalbare oefenruimte en podia voor bv. dans en theater en

Cutluurnota Dordrecht 2030

amateurkunstverenigingen.

39

Veel talent aanwezig in de stad

Placemaking: lokaal inkopen is nog niet

Leegstaande panden gebruiken, subsi-

Erkenning van talent bv. door benoemen

altijd een standaard in Dordrecht Wei-

dies voor werkruimtes, gebouwen beter

stadsdichter en stadskunstenaar

nig ervaring bij culturele sector als op-

benutten.

drachtnemer in placemaking processen Lokale makers in te zetten voor gemeenschappelijke doelen en placemaking. Placemaking in nieuwe gebieden creëert mogelijkheden voor het verbreden van het cultureel aanbod en spin-off voor de culturele sector. Ontwikkeling Wantij West als culturele hotspot.

Sterk

Zwak

Kansen

Bedreigingen

Weinig verbinding met makers/kunste-

Humuslaag voeden en verlevendigen

Vrijwilligersbestand op peil houden

naars van buiten de stad

door open netwerken aan te leggen.

lastig, ook voor bestuurlijke functies

Meer samenwerking tussen grote en

vergrijzing

Toekomstbestendige cultuursector Bloeiend verenigingsleven amateurkunst

kleine spelers, zodat kleine spelers kunnen meeliften op faciliteiten en publiciteit van grote spelers. Mentorrol richting jonge makers op zakelijk vlak. Keten (locaties en organisaties) rond talen-

Geen meerjarensubsidies

Talenten aantrekken van buiten de stad.

Onzekerheid over voortzetten

tontwikkeling popmuziek

Beperkt aantal professionele organisa-

Artist in residence.

productieregeling podiumkunsten.

ties ontvangt structureel subsidie

Verdwijnen van makers door gebrek aan steun.

Cultureel Platform en Netwerk Amateur-

Weinig lokale subsidies en ruimte

Ruimte voor meer regionale samen-

kunst en Dordtse makersborrel spelen

voor ontwikkeling, nieuwe impulsen,

werking binnen Drechtsteden en

goede rol in onderlinge samenwerking

experiment.

stedelijke cultuurregio (verbinding

binnen sectoren: expertise, kennisdeling.

Rotterdam)

Diverse subsidieregelingen lijken goed

Subsidie indexering stijgt niet in gelijke

Meerjarige afspraken, gekoppeld aan

bekend en worden goed benut.

tred met kostenstijgingen

doelstellingen gemeente

Fair Practice Code lastig uitvoerbaar binnen bestaande financiële mogelijk-

Cutluurnota Dordrecht 2030

heden

40

Productieregeling

Geen percentageregeling (meer), waar-

Subsidie voor beginnende makers,

Voldoende faciliteiten voor beeldende kunst

bij vastgoedontwikkelaars een deel van

continuïteit waarborgen voor

de totale bouwsom in kunst of cultuur

gevestigde makers.

moeten investeren

Bijlage 3 Samenvatting onderzoek cultureel doelgroepenmodel Samenvatting doelgroepenanalyse door Kunstgebouw Het Kunstgebouw heeft op basis van het Culturele Doelgroepenmodel een verdie-

Wanneer we Dordrecht vergelijken met Zuid-Holland, valt één doelgroep op: de

pende analyse gemaakt. Het doel: meer inzicht krijgen in de samenstelling, wensen

Proevende Buitenwijker. De Proevende Buitenwijker leidt een ontspannen leven

en behoeftes van de inwoners van de gemeente Dordrecht10.

met een goede balans tussen werk en vrije tijd. Het is een sociale groep die het

In het Culturele Doelgroepenmodel is te zien wie cultuur bezoekt, wie nog niet, en

leuk vindt om Koningsdag te vieren, naar het circus te gaan en houdt van populaire

wie weinig. Het onderscheidt drie hoofdgroepen: intensief, medium en licht. Daar-

muziekgenres. Bij het kiezen van een woning kijkt de groep naar ruimte, groen, een

binnen vallen elf specifiekere doelgroepen. Deze verschillen op basis van factoren

goede sfeer in de wijk en betaalbaarheid. Dit hoeft niet in het centrum te zijn.

als leeftijd en levensfase, opleiding, inkomen, mediagebruik, culturele interesses en

Cutluurnota Dordrecht 2030

gedrag. Een overzicht van de culturele doelgroepen staat hieronder.

41

10 H  et Culturele Doelgroepenmodel is een segmentatiemethode speciaal voor de culturele sector. Het publiek is eerst gesegmenteerd op basis van cultureel gedrag en voorkeuren naar drie hoofdgroepen: intensief, medium en light (kijkend naar gebruik van het huidige kunst en cultuuraanbod) en vervolgens naar 11 culturele doelgroepen. Het model is tot stand gekomen door data over cultuurgedrag te combineren met algemene Whize-data. Deze Whize-data wordt gevoed door meer dan 330 bronnen (demografische, sociografische, lifestyle, financiële, woning, enquête, mediagebruik, merkvoorkeur gegevens etc.)

In het onderzoek is specifiek gekeken naar de gebieden Dordrecht Centrum, Dordrecht-Oost en Dordrecht-West en is dieper ingegaan op de wijken. In de Cultuurnota ‘De kracht van cultuur. Voor en door iedere Dordtenaar’ is ervoor gekozen op de focus te verbreden van de binnenstad naar meer cultuurparticipatie in de wijken. Vanuit wijkgericht werken zijn met name de doelgroepen sociale cultuurhopper en lokale vrijetijdsgenieters interessant. Beide groepen zijn licht bij cultuur betrokken. Cultuurcoaches hebben voor 2023 Staart, Crabbehof-Zuidhoven, Noordflank en Sterrenburg als aandachtswijken aangewezen. In het onderzoek is gekeken naar wijken met een hoge aanwezigheid van doelgroepen met als kenmerken een licht kunst- en cultuurgebruik én wijkgericht. Hieruit kwamen de wijken Wielwijk, Crabbehof-Zuidhoven, Nieuw-Krispijn en Noordflank naar voren. Dit komt niet geheel overeen met de aangewezen wijken. Een nuance hierbij is dat Sterrenburg een grote wijk is met veel verschillende buurten. Ook in de wijk Crabbehof-

Cutluurnota Dordrecht 2030

Zuidhoven zijn er grote verschillen tussen buurten wat betreft cultuurgebruik.

42

Bijlage 4 Landelijk, provinciaal en lokaal beleid Taakverdeling tussen de overheden

De gemeenten dragen de zorg voor:

Op veel terreinen van het maatschappelijk leven is de verdeling van verantwoordelijkheden tussen overheidslagen wettelijk geregeld, maar op het gebied van

•

lokale omroepen) en voorzieningen die nodig zijn voor de culturele

cultuur is dat slechts beperkt het geval. De Monumentenwet, de Archiefwet en

infrastructuur van de gemeente (zoals musea en bibliotheken).

de Mediawet bevatten taken en bevoegdheden van gemeenten, maar veel van het cultuurbeleid is vrij van regelgeving.

•

Het Rijk is verantwoordelijk voor:

Het subsidiëren van activiteiten op gebieden als beeldende kunst, amateurkunst en kunsteducatie.

Op dit moment geldt voor de cultuursector (behalve sectoren met wettelijke regels) de volgende ongeschreven taakverdeling.

Het financieren van wettelijk verplichte voorzieningen (zoals archieven,

•

Onderhoud en gebruik van podiumkunstaccommodaties.

Het Rijk is voornemens om vanaf 2029 cultuurbestel te vernieuwen. De voorbereidingen hiervoor zijn gestart. Zo heeft de Raad voor Cultuur hiervoor

•

De subsidiëring van grootschalige culturele instellingen met een landelijke

een advies uitgebracht.

betekenis zoals musea, orkesten en toneel-, opera- en dansgezelschappen. •

Het subsidiëren van manifestaties en festivals van (inter)nationale betekenis.

•

Het stimuleren van experimenten, voorbeeldprojecten en ontwikkeling.

•

Het verzorgen van indirecte steunfuncties, zoals financiering van landelijke

Bij advies: link naar https://www.raadvoorcultuur.nl/toegang-tot-cultuur Cultuurbeleid Rijksoverheid

instellingen die kunstenaars en culturele instellingen ondersteunen bij studie •

en onderzoek, deskundigheidsbevordering en kwaliteitsontwikkeling.

In het huidige cultuurbeleid van de Rijksoverheid, dat al jaren redelijk stabiel is,

Inkomensbeleid en stimulering van cultureel ondernemerschap voor kunste-

staan vier uitgangspunten centraal:

naars.

Cutluurnota Dordrecht 2030

De provincies zijn doorgaans verantwoordelijk voor:

43

•

Het stimuleren van diversiteit en spreiding van voorstellingen en activiteiten;

•

Het subsidiëren van directe steunfunctietaken zoals de begeleiding van instellingen en het bevorderen van kwaliteit;

•

Een rol spelen bij zaken die regionale identiteit uitdrukken (zoals regionale omroep, taal/dialecten, regionale musea).

•

Verbreding en vernieuwing;

•

Een sterke cultuursector;

•

Cultuur van en voor iedereen;

•

Cultuur is grenzeloos.

In november 2022 presenteerde staatssecretaris Cultuur en Media Gunay Uslu de meerjarenbrief 2023-2025 ‘De kracht van creativiteit. Cultuur midden in de samenleving’. In deze brief staan vijf doelen waar het Rijk op inzet om te zorgen voor een stevige creatieve en culturele sector: •

Het versterken van de positie van de culturele en creatieve professional;

•

Inzet van creativiteit bij complexe maatschappelijke transities;

•

Cultuur is overal en voor iedereen;

•

Investeren in de kansen van digitalisering;

•

Erfgoed voor de toekomst.

Hoofdlijnen cultuurbeleid van de provincie Zuid-Holland De provincie Zuid-Holland houdt zich bezig met cultuur en erfgoed. Bij erfgoed ligt de focus op een aantrekkelijke leefomgeving en identiteitsbeleving. Op het gebied van cultuurparticipatie biedt de provincie tweedelijnsondersteuning aan gemeenten. De basisvoorziening cultuurparticipatie in Zuid-Holland bestaat uit vier organisaties: •

Kunstgebouw

•

Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland

•

Popunie Zuid-Holland

•

Stichting Educatieve Orkest Projecten (SEOP)

Waar de focus van de provincie Zuid-Holland eerst vooral bij erfgoed lag, zien we nu een verschuiving naar meer inzet op cultuurparticipatie en -educatie. Zo lanceerde

Cutluurnota Dordrecht 2030

de provincie, samen met het Cultuurfonds en het Kunstgebouw, in 2023 het

44

themafonds cultuurparticipatie.

Bijlage 5 Subsidiesystematiek Huidige regelingen



Opstellen van een beschikking voor 4 jaar.

Dordrecht kent meerdere subsidiemogelijkheden voor cultuur waaronder:



Jaarlijks informeert de organisatie over inhoudelijke en financiële resultaten en voortgang van het meerjarenplan, inclusief

•

Begrotingssubsidie (basissubsidie) voor de Dordtse culturele instellingen in de basisinfrastructuur.

Daarnaast is voor het Dordrechts Museum, als gemeentelijke culturele werkmaat-

jaarrekening. o o

schappij, budget binnen de gemeentebegroting opgenomen. • •

•

We maken vierjarige afspraken. Voorwaarden kerninstellingen: 

Gevestigd en werkzaam in Dordrecht;



Dragen bij aan de diversiteit van het culturele aanbod in Dordrecht;



Dragen een verantwoordelijkheid voor het algehele culturele klimaat,

Subsidieregeling Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en

actieve samenwerking met lokale culturele instellingen en het

Producties. Deze regeling is bedoeld voor incidentele activiteiten of projecten.

betrekken van een brede doelgroep;

Subsidieregeling Beeldend Kunstenaars & Vormgevers. Via deze regeling



Dragen bij aan het bereiken van nieuwe doelgroepen;

bevorderen we de artistieke ontwikkeling, beroepspraktijk en zichtbaarheid



Dragen bij aan de vernieuwing en dynamiek in de culturele sector;

van professionele beeldend kunstenaars en vormgevers



Dragen bij aan het versterken van de identiteit van de stad;

Culturele huurprijs ateliers



Dragen bij aan de doelstellingen op het gebied van cultuureducatie en cultuurparticipatie;

Voorgenomen aanpassingen subsidiesystematiek •

Meerjarensubsidies basisinfrastructuur

 o

Cutluurnota Dordrecht 2030

Voorwaarden specifieke organisaties: 

Zijn gevestigd en werkzaam in Dordrecht

Met de organisaties in de Dordtse basisinfrastructuur willen we meerjarensubsidie-



Dragen bij aan de diversiteit van het culturele aanbod in Dordrecht;

afspraken maken.



Dragen bij aan het versterken van de identiteit van de stad;



Dragen bij aan de vernieuwing en dynamiek in de culturele sector;



Jaarlijkse subsidie van minimaal €20.000,-.

Deze meerjarige subsidiesystematiek werken we in de komende periode verder uit,

45

Dragen bij aan het bereiken van nieuwe doelgroepen

maar de uitgangspunten hierbij zijn in ieder geval: In 2027/2028 evalueren we gemaakte meerjarenafspraken en de basisinfrastructuur. o

Daarvoor richten we een open proces in waarbij alle organisaties die in ieder geval

Proces:  

Format opstellen met gewenste items meerjarenbeleidsplan

voldoen aan de voorwaarden en passen binnen het beleid kans maken.

en -begroting

Eventuele toevoegingen aan de basisinfrastructuur moeten bijdragen aan verbreding

De organisatie levert een meerjarenbeleidsplan en -begroting aan

in bereik doelgroepen en versterking cultureel ecosysteem.

waarin is beschreven hoe zij aan de voorwaarden voldoen 

Gesprek

•

Regeling Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en Producties

De culturele organisaties die buiten de basisinfrastructuur vallen kunnen een beroep doen op de reguliere subsidieregeling voor Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en Producties. Deze gaan we in 2024 evalueren en actualiseren op basis van deze cultuurnota en het nieuwe beleid voor evenementen. •

Nieuwe makersregeling (in plaats van subsidie beeldende kunst en regeling Producties)

We onderzoeken hoe we de huidige subsidieregelingen voor beeldende kunst en het onderdeel Producties (uit de regeling Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en Producties) kunnen samenvoegen en omvormen naar een makersregeling zonder onderscheid in disciplines. Het bundelen van de regeling Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en Producties en de regeling Beeldende Kunst

Cutluurnota Dordrecht 2030

tot één regeling Cultuur en Evenementen is ook een optie.

46

Bijlage 6 Begrippenlijst Basisinfrastructuur

Cultuurmakelaar

Binnen de culturele basisinfrastructuur maken we onderscheid in kernvoorzieningen

De cultuurmakelaar heeft als belangrijkste taken het verbinden van partijen, aanjagen

en specifieke voorzieningen, met bijbehorende verwachtingen over de rol van deze

van nieuwe projecten en signaleren van nieuwe ontwikkelingen binnen het culturele

organisaties binnen het culturele veld.

veld. Het stimuleren van samenwerking tussen verschillende disciplines staat hierbij

1.

Kernvoorzieningen leggen met een breed aanbod voor een breed publiek de basis voor de culturele infrastructuur in de stad. Ze maken voor de lange termijn onderdeel uit van het beleid. Deze instellingen dragen verantwoordelijkheid voor het algehele culturele klimaat en de creatieve keten (het culturele ‘ecoysysteem’) in de stad.

2.

Specifieke voorzieningen geven kleur aan het culturele klimaat en zijn onderscheidend voor de stad, soms met regionale uitstraling. Vaak betreft het activiteiten op het gebied van presentatie en educatie. Deze instellingen streven naar optimale culturele inhoud. Ze spelen meerjarig een rol in de lokale creatieve keten. Hieronder kunnen ook evenementen en bepaalde amateurkunst-organisaties worden geschaard.

centraal. De cultuurmaker adviseert en begeleidt culturele organisaties en makers bij het aanvragen van subsidies. De cultuurmakelaar is ook ambtelijk secretaris van de adviescommissie Evenementen, Amateurkunst, Culturele Initiatieven en Producties. De gemeentelijke cultuurmakelaar is onderdeel van het beleidsteam Cultuur en Evenementen. Cultuurverbinder Cultuurverbinders organiseren en stimuleren culturele activiteiten in wijken. Cultuurverbinders zijn belangrijk voor cultuurparticipatie in de wijken. Hun netwerk in de wijk komt van pas bij het afstemmen van de behoefte van de bewoners op de activiteiten. Ze stimuleren organisaties om, samen met andere partijen, culturele interventies in het sociaal domein op te zetten. De cultuurverbinders werken nauw

Cultuur

samen met de cultuurmakelaar. Ze zijn in dienst bij het SOC (Samen ontwikkelen

Cultuur geeft uitdrukking aan wat leeft in de stad. Cultuur gaat over verbeelding,

door Cultuur), onderdeel van de SCe (Stichting Cultuureducatie).

verwondering en het delen van verhalen. Het proberen te begrijpen, duiden en vormgeven van elkaar en de wereld, al spiegelend, noemen we ‘cultuur’. Het omvat

Sociaal Makelaar

beelden, vormen, geluiden en teksten met symbolische of vormgevende betekenis.

De sociaal makelaars zijn actief in verschillende wijken in Dordrecht. Zij brengen op

Belangrijke elementen zijn verbeelding, conceptualisering en analyse. Deze elementen

laagdrempelige wijze het brede aanbod van sport-, welzijns- en kunst- en cultuur-

ontwikkelen zich door de tijd. Het is belangrijk dát zij zich ontwikkelen voor het

activiteiten onder de aandacht. Ze helpen inwoners bij het kiezen uit het aanbod.

Cutluurnota Dordrecht 2030

begrip en de verhouding van mensen tot nieuwe situaties.

47

Positieve gezondheid Cultuureducatie

Positieve gezondheid is een bredere kijk op gezondheid, die uitgewerkt is in zes

Cultuureducatie is leren over, door en met cultuur. Cultuureducatie is de

dimensies: lichaamsfuncties, dagelijks functioneren, meedoen, kwaliteit van leven,

verzamelnaam voor kunsteducatie, erfgoededucatie en media-educatie.

zingeving, mentaal welbevinden.

We onderscheiden binnenschoolse en buitenschoolse educatie. Binnenschoolse educatie wordt steeds vaker cultuuronderwijs genoemd.

Sociaal domein Het sociaal domein is het veld dat uitvoering geeft aan de Jeugdwet, Participatiewet, Wmo en deels de wet Publieke gezondheid. Hierin werken gemeenten en maatschappelijke organisaties samen aan gezondheid, welzijn en veiligheid.

Colofon Tekst Gemeente Dordrecht Fotografie Else van Groesen, Carola van Duijkeren, Kunstmin, Pictura, Rick Keus, Dordrechts Museum, Festival voor de vloed, Peter Verheijen, Rieneke de Vries, Mark Isarin, Rob van Herwaarden, Kevin Gleijm, Danny van der Weck, Wouter Sieuwerts, Fenna Kwakernaak, Mirjam Lems Fotografie, Kristian Bras, Jip van Tatenhove, Kevin Kessels, Jarko de Witte-van Leeuwen Vormgeving Rocketboys Creative Studios Uitgave: maart 2024