2. Samen op pad.pdf

De Fondsen die ons steunen:

Enkele grote natuurbeheerorganisaties die van de diensten van Groen & Handicap gebruik gemaakt hebben:

“Samenstellers en uitgever zijn zich bewust van een zo betrouwbaar mogelijke uitgave te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor eventueel in deze uitgave voorkomende onjuistheden. Er wordt met dit product geen commercieel doel beoogd! Eventuele verwijzingen naar producten van bedrijven zijn geheel vrijblijvend en onafhankelijk tot stand gekomen. Gegevens uit dit rapport kunnen worden overgenomen met verwijzing naar titel, uitgever, auteurs en datum.”

‘Samen op pad’ zelfstandig & drempelvrij genieten van de natuur

Stichting Groen & Handicap, 2017

Colofon Titel

:

‘Samen op Pad’ zelfstandig & drempelvrij genieten van de natuur

Opdrachtgever & uitgever

:

Stichting Groen & Handicap www.natuurzonderdrempels.nl

Herziening

:

maart 2017

Projectleiding

:

Dhr A. Kwakkel

Begeleidingscommissie :

Subsidiegever

Dhr H. Dietz Mw I. de Haan Dhr J.J.M. Haug Dhr C.J. van Helteren Dhr ir K. Kuijken Dhr A. Kwakkel

Papermate Stichting Groen & Handicap Bouw Advies Toegankelijkheid Stichting Groen & Handicap Stichting Groen & Handicap Stichting Groen & Handicap

:

Stichting Groen & Handicap, 2017

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1

Inleiding

-1-

Hoofdstuk 2

Ervaringen van gebruikers

-2-

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Recreatie is geen luxe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -2Het voelt alsof we op de fiets zitten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -2Blinde kan gebouw horen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -2Je wil weten waaraan je begint.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3Op het water voel ik me vrij. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3'Eerst naar mij luisteren voor je gaat sjorren'. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3-

Hoofdstuk 3 3.1 3.2 3.3

Hoofdstuk 4 4.1 4.2 4.3 4.4

Wetgeving en richtlijnen

-9-

Plannen, realisatie & onderhoud

-10-

Samenwerken met gebruikers

-12-

Omgaan met vragen en opmerkingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -12Het opslaan en verwerken van de opmerkingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -12-

Hoofdstuk 8 8.1 8.2 8.3 8.4

-5-

Inrichtingsplannen (terreinen). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -10Nieuwbouw- & verbouwingsplannen (gebouwen). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -10Inrichtingsplannen voor exposities. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -11Onderhoud. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -11-

Hoofdstuk 7 7.1 7.2

Ergonomische uitgangspunten

Bouwbesluit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -9NEN 1814.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -9VN Verdrag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -9Richtlijn ‘Handboek voor Toegankelijkheid’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -9Nieuwe richtlijnen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -9-

Hoofdstuk 6 6.1 6.2 6.3 6.4

-4-

Mensen met een beperking in het voortbewegen (lopen). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -5Mensen met een beperking in het zien (slechtziend en blind). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -7Mensen met een beperking in het horen (slechthorend en doof). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -7Mensen met een verstandelijke beperking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -74.4.1 Informatievoorziening. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -84.4.2 De wandeling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -84.4.3 Hulpmiddelen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -84.4.4 Enthousiasme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -84.4.5 Afwerking van de paden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -84.4.6 Suggesties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -8-

Hoofdstuk 5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Terminologie en visie

Mensen met een beperking of handicap. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4BTB & i. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4Inclusief denken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4-

Bereikbaarheid

-13-

Openbaar vervoer. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -13Fietsers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -13Rolstoelgebruikers.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -13Automobilisten (parkeerplaatsen). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -13-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Hoofdstuk 9 9.1

9.2

9.3

9.4

9.5

Wandelpaden

-15-

Ontwerprichtlijnen van wandelroutes per doelgroep.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -159.1.1 Toegankelijke paden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -159.1.2 Scootmobielroutes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -169.1.3 Avontuurlijke rolstoelpaden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -169.1.4 Lange afstand wandelroutes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -169.1.5 Wandelroutes voor mensen met een visuele beperking. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -179.1.6 Markering en bewegwijzering van wandelroutes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -189.1.7 Inventarisatie van alle toegankelijke wandelpaden in Nederland.. . . . . . . . . . . . . . . . . . -18Maatvoering en technische eisen voor voetpaden.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -199.2.1 Materiaal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -199.2.1.1 Asfalt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

-199.2.1.2 Beton. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -199.2.1.3 Stabilisatie ondergrond. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -199.2.1.4 Straatstenen en tegels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -209.2.1.5 Natuurgesteente met 0-fractie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -209.2.1.6 Gesteente met stabilisator.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -209.2.1.7 Grind/split/etc. met bindend middel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -209.2.1.8 Ongebonden ongestabiliseerde halfverhardingen.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -219.2.1.9 Gestabiliseerde ongebonden halfverharding.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -219.2.2 Dichtgroeien van halfverhardingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -219.2.3 Vrije hoogte boven de paden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -229.2.4 Overbruggen hoogteverschillen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -22Veewering en fietssluizen. . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -239.3.1 Veeroosters. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -239.3.2 Fiets- en bromfietssluizen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -25Bijzondere en afwijkende voetpaden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -269.4.1 Vlonders .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -269.4.2 Steigers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -279.4.3 Bruggen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -279.4.4 Strandtoegang / stuifzand.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -289.4.5 Risicovolle paden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -28Meubilair. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -299.5.1 Zitelementen / banken. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -299.5.2 Bijzondere rustpunten.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -309.5.3 Picknicktafels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -309.5.4 Vogelkijkhut en -schermen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -319.5.5 Visvoorziening. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -329.5.6 Speelvoorzieningen.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -339.5.7 Aanlegplaats voor boten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -34-

Hoofdstuk 10

Gebouwen

-35-

10.1 Algemene eisen aan verkeersruimte in het gebouw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3510.1.1 Deuren.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3510.1.2 Drangers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3510.1.3 Hoogteverschillen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3610.1.4 Liften. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3610.1.5 Hellingen.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3610.1.6 Trappen.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3610.1.7 Gangen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3610.2 Entree. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3710.3 Balie/winkel.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3710.3.1 Informatiefunctie (mondeling). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3710.3.2 Expositiefunctie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3710.3.3 Handelingsfunctie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3710.4 Expositie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3810.5 Horeca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3810.6 Toiletten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -3910.7 Garderobe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4010.8 Meubilair . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -40Stichting Groen & Handicap, 2017

10.9 Bewegwijzering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4010.10 Overzicht van inrichtingeisen.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -40-

Hoofdstuk 11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5

Aangepast tuinieren

-41-

Algemeen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -41Borders en tafels .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -41Vijvers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -41Tuingereedschap. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -41Planten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -42-

Hoofdstuk 12

Informatie

-43-

12.1 Informatie (inhoud). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4312.2 Informatiedragers.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4312.2.1 Informatieborden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4312.2.2 Geschreven informatie (brochures e.d.). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4312.2.3 Hoorbare informatie (audio). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4412.2.4 Digitale informatie (internet).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4412.2.5 Aangepaste informatie voor blinden- en slechtzienden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4412.2.6 Audio-informatie bij videopresentatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4412.3 Codering en symbolen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4512.3.1 De Landelijke Toegankelijkheids Code (LTC).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

-4512.3.2 Het Internationaal Toegankelijkheids Symbool. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4512.3.3 Zelf toetsen / zelf inventariseren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -46-

Hoofdstuk 13

Innovaties

-47-

13.1 Ontwikkeling met betrekking tot rolstoelen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4713.2 Ontwikkelingen voor blinden en slechtzienden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -47-

Hoofdstuk 14

Bijlage

-48-

14.1 Literatuurlijst. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -4814.2 Lijst web sites.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . -49Dit icoontje (vanaf blz.13) brengt u naar de website Goede Voorbeelden.

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 1 Inleiding

Prachtige vergezichten; de wind in je gezicht voelen; een oude, kromme boom in je blikveld; een veldleeuwerik die je hoort fluiten en verder alleen maar stilte; in de natuur is veel te beleven. Ook mensen met een handicap willen graag van de natuur genieten, met hun familie of alleen. Maar in een rolstoel kom je niet ver op een zanderig bospad of in een expositieruimte met een hoge drempel bij de voordeur. Als slechtziende heb je niet veel aan informatieborden met kleine lettertjes, en als blinde wil je graag informatie die je helpt om het landschap te ervaren. En mensen met een beperking stellen het zeer op prijs als de omgeving zo is ingericht, dat zij geen hulp hoeven vragen. Als de helling bijvoorbeeld de juiste hellingshoek heeft, zodat zij er zelfstandig tegenop komen. Het doel van de Stichting Groen & Handicap is dat mensen met een fysieke beperking zelfstandig en drempelvrij kunnen genieten en bewegen in natuur- en recreatiegebieden. Uitgangspunt is inclusief beleid en ‘Design for all’. In 2003 heeft de stichting in het kader van het Europees jaar voor mensen met een handicap subsidie gekregen om de bereikbaarheid, toegankelijkheid en bruikbaarheid (BTB) van natuur- en recreatiegebieden in kaart te brengen. Van 21 natuur- en recreatiegebieden zijn de faciliteiten en voorzieningen voor mensen met een beperking in kaart gebracht.

Dit onderzoek heeft vooral als eye-opener gewerkt voor zowel de gebruiker als de beheerder. Met als resultaat dit handboek met adviezen en richtlijnen. Actualisering van het handboek Het handboek ‘Samen op Pad’ wordt jaarlijks aangevuld met nieuwe inzichten en nieuwe ontwikkelingen. In deze versie vindt u een aanvulling op het gebied van voorzieningen voor mensen met een verstandelijke beperking en aanvullingen op het gebied van halfverhardingen. De informatie is door mensen uit het betreffende werkveld ingebracht en G&H is hen daar bijzonder dankbaar voor. De digitale versie van het handboek vindt u op de website en kunt u gratis downloaden. Voor de actualisering heeft de Stichting Groen & Handicap gebruik gemaakt van de kennis die de bestuursleden hebben opgedaan tijdens de visitatie van de Nationale Parken, natuurgebieden en de Provinciale recreatieschappen. Ook hebben de ervaringsdeskundigen die bij de visitaties aanwezig waren zinvolle suggesties gedaan die zoveel mogelijk in dit handboek zijn opgenomen.

terug naar inhoudsopgave

-1-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 2 Ervaringen van gebruikers Hoe ervaren mensen met een lichamelijke beperking natuur? Welke drempels komen zij tegen en wat wordt er al aan gedaan om die drempels te slechten? In diverse media is daar de afgelopen jaren aandacht aan besteed. Hieronder een bloemlezing van artikelen die in juli en augustus 2003 in het dagblad Trouw hebben gestaan. De volledige artikelen kunt u vinden in het gebruikersdeel op www.natuurzonderdrempels.nl

2.1 Recreatie is geen luxe De toegang tot een natuurgebied voor een rolstoeler nog lang niet overal vanzelfsprekend. Ook de bruikbaarheid laat vaak te wensen over. Picknicktafels of rustbanken zijn vaak niet goed of helemaal niet te gebruiken door iemand met lichamelijke beperkingen. En als een natuurterrein wél BTB is, moeten de gebruikers er soms naar raden, omdat informatie ontbreekt. Jan Troost, die in 1993 voorzitter was van de CG-Raad zegt in een artikel in Trouw dat de samenleving er nog niet op is ingespeeld dat mensen met een handicap thuis wonen in plaats van in een tehuis, en dat zij dus ook hun recreatie buitenshuis gaan zoeken. Toch is het tij aan het keren, zegt Troost, die vanwege een aangeboren aandoening uiterst breekbare botten heeft en al zijn hele leven is aangewezen op een rolstoel. Hij vertelt over de samenwerking met Natuurmonumenten, die meer aandacht wil geven aan de toegankelijkheid van hun terreinen. Troost vertelt ook over de vele belemmeringen die je als rolstoelgebruiker tegenkomt in natuurgebieden: hekken, te steile hellingen, mulle paden, het ontbreken van aangepaste toiletten, etc. Vanuit zijn rijke ervaring met het zelfstandig op pad gaan in zijn elektrische rolstoel leren we wat er allemaal nog verbeterd kan worden om echt van ‘Natuur voor iedereen’ Jan Troost te kunnen spreken.

2.2 Het voelt alsof we op de fiets zitten Met losse handen rijden Marjolein Touw en Lucinda Blauw de Bemelerberg op. En al keuvelend nemen zij de Keutenberg, met zijn helling van 22 procent de 'Alpe d'Huez' onder de Zuid-Limburgse heuvels. De twee vriendinnen zijn bezig aan een Ronde van Nederland op hun scootmobiel. Achthonderd kilometer in veertien dagen is hun doel: 17 juli zijn Lucinda en Marjolein (allebei 32) in Wapenveld vertrokken, zaterdag 2 augustus sluiten ze de tocht af aan de voet van de Domtoren in Utrecht. Ze noemen het vakantie, maar zijn tegelijk proefkonijnen, testrijders en ambassadrices. Lucinda en Marjolein hebben reuma. De firma Revatak wilde hen in het Europees Jaar van mensen met een handicap sponsoren en stelde gratis twee van haar nieuwste modellen beschikbaar, een Solo TS 120 met zware accu's en extra vering. Deze scootmobiel kan zeventig kilometer rijden voordat de accu weer opgeladen moet worden. De topsnelheid ligt op 25 km per uur. In een boeiend verslag lezen we hoe deze tocht verloopt, hoe de scootmobielen zich houden en welke belemmeringen Marjolein en Lucinda onderweg tegenkomen.

2.3 Blinde kan gebouw horen Ook mensen met een visuele beperking gaan op een vrije dag graag naar buiten. Twee Zwolse gepensioneerden, Gerard Mostert en Henk Halfwerk, helpen een handje. Gerard Mostert steunt op zijn wandelstok en heeft aan zijn rechterarm Henk Halfwerk, die met een blindenstok de weg aftast. Samen zetten ze wandeltochten uit voor blinden. Dat doen ze ook in park Eekhout, op zo'n tien minuten lopen van het station Zwolle. Het park is toegankelijk gemaakt voor blinden. Halfwerk heeft Mosterts ogen nodig om alle bijzonderheden van het park in kaart te brengen. Maar eerst moeten ze er nog zien te komen. Iedere stap wordt nauwkeurig vastgelegd. Met grote nauwkeurigheid worden alle kenmerken van de route - zoals een bankje, geleidetegels of een heg - vastgelegd. Halfwerk maakt gebruik van een cassetterecorder, waar hij alles op inspreekt. We lezen hoe deze wandelroute verder tot stand komt en wat daar allemaal bij komt kijken.

terug naar inhoudsopgave

-2-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

2.4 Je wil weten waaraan je begint Voor Rita Soerjoesing is het de tweede keer in haar leven dat ze een wandeltocht maakt in een natuurgebied. Met een rolstoelbus gaat ze hobbelend over een smal weggetje de Kaapse bossen op de Utrechtse Heuvelrug in, op weg naar het rolstoeltoegankelijke pad. Het was een hele toer om erachter te komen aan welke straat de ingang van het natuurgebied ligt. De makers van de toegankelijke route hadden er niet bij stil gestaan om dit aan te geven. Soerjoesing onderneemt de tocht, omdat ze vandaag meedoet aan het testen van de toegankelijkheid van natuurgebieden. In haar verslag staat te lezen wat ze onderweg tegenkomt en nuttige aanbevelingen voor het toegankelijk maken van natuur voor mensen die van een rolstoel gebruik moeten maken.

2.5 Op het water voel ik me vrij Jan Troost, voorzitter van de Chronisch zieken en Gehandicaptenraad (in 2003) en rolstoeler, gaat erg graag het water op. ‘Varen is meer relaxed dan de bossen in gaan. Op het water voel ik me helemaal vrij.’ De steigers in de natuurgebieden zijn meestal niet aangepast. ‘Er zijn altijd wel een paar sterke mannen die gehandicapten in de boot tillen’, liet een woordvoerder van een natuurgebied telefonisch weten. ‘Al die aanpassingen zijn niet nodig en nadelig voor de natuur. Bovendien komt er hier zelden een gehandicapte.’ De reactie van Troost: ‘Gehandicapten komen heus wel als de voorzieningen er zijn. Daarom deugt de redenering van deze beheerder niet. En je kunt niet zomaar iedereen in een boot tillen. Neem mezelf. Ik heb broze botten. Als ze mij iets te hard vastpakken, breek ik meteen wat.' Op Robinson Crusoë, een eilandje in de Loosdrechtse Plassen, is alles aanwezig wat een gehandicapte waterliefhebber begeert. Op het eiland, in de verblijfsaccommodatie, op de steigers en in de boten zijn alle noodzakelijke aanpassingen voor mensen met een beperking aangebracht. Op Robinson Crusoë kunnen mensen met een beperking roeien, zeilen, surfen en zelfs waterskiën.

2.6 'Eerst naar mij luisteren voor je gaat sjorren' Een strandrolstoel heeft iets weg van Donald Duck. Grote gele wielen, een witte stoel en blauwe kussens, en dat alles van kunststof. Maar wat veel belangrijker is: je kunt ermee op het strand rijden. En dus is Bert Penders een gelukkig mens, ‘Want hoe moet ik anders op het strand komen?' Bert (41) is spastisch en sinds zijn 27-ste aangewezen op een rolstoel. Na een rit met de Traxx-bus blijkt het in Noordwijk nog niet gemakkelijk om bij de strandjutter te komen en ermee op pad te gaan. Maar de rit over het rulle strandzand gaat verbazend goed. We lezen hoe Bert dit beleeft en hoe de strandjutter mogelijk maakt wat met een gewone rolstoel nooit zou kunnen.

terug naar inhoudsopgave

-3-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 3 Terminologie en visie

3.1 Mensen met een beperking of handicap Over mensen met een handicap en toegankelijkheid zijn veel verschillende termen in omloop. De termen ‘invaliden’, ‘mindervaliden’ en ‘miva-toilet’ zijn eigenlijk foute termen. Het zijn sterk verouderde en betuttelende begrippen. Wij gebruiken bij voorkeur de term ‘mensen met een beperking’ of de term ‘gehandicapten’ een term die wordt gebruikt in EU wetgeving.

3.2 BTB & i Het begrip toegankelijkheid krijgt tegenwoordig een brede invulling: het gaat er niet alleen om of iemand toegang heeft tot een gebouw of natuurterrein, maar ook of het te bereiken is, en of het gebruikt kan worden. Het gaat, kortweg, om Bereikbaarheid, Toegankelijkheid en Bruikbaarheid (BTB). Daarnaast groeit het besef dat de informatie over de bruikbaarheid van voorzieningen bepalend is voor het gebruik van die voorzieningen (i). Als een rolstoelgebruiker niet weet dat er een rolstoeltoegankelijk toilet aanwezig is, dan is er een grote kans dat deze niet voor een bezoek aan dit gebied kiest.

3.3 Inclusief denken Inclusief denken houdt in dat bij het vaststellen van beleid en het maken van plannen van meet af aan rekening wordt gehouden met alle mogelijke gebruikers, waaronder mensen met fysieke beperkingen. Dit leidt tot voor iedereen bruikbare voorzieningen, met andere woorden ‘Design for all’.

terug naar inhoudsopgave

-4-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 4 Ergonomische uitgangspunten Of een terrein of gebouw wel of niet bruikbaar is voor iemand met een fysieke beperking is afhankelijk van de mogelijkheden en de aard van de beperkingen van die persoon. Als we de problematiek analyseren zien we dat fysieke problemen zich vooral voor doen bij, - mensen met een beperking in het voortbewegen (lopen), - mensen met een beperking in het zien (slechtziend en blind) en bij - mensen met een beperking in het horen (slechthorend en doof). Combinaties van bovengenoemde beperkingen en combinaties met een verstandelijke beperking komen voor. De bovenstaande indeling betekent dat de specifieke problematiek van uitsluitend verstandelijke beperkingen buiten beschouwing blijven. Bij meerdere aanpassingen zijn er echter wel veel raakvlakken voor deze doelgroepen.

4.1 Mensen met een beperking in het voortbewegen (lopen) Beperkingen in bewegen worden veroorzaakt door aandoeningen waarbij spieren en/of zenuwen niet goed of helemaal niet meer werken. Bezoekers met deze aandoeningen zijn beperkt in het gebruiken van hun handen, armen en/of benen. Veel mensen met een loopbeperking maken gebruik van een hulpmiddel, zoals krukken, rollator, (elektrische) rolstoel of scootmobiel. Dit heeft gevolgen voor de maatvoering van gebouwen en terreinen, maar ook voor de eisen die aan de ondergrond gesteld worden. Krukken Een kruk wordt gebruikt als ondersteuning tijdens het lopen. Wanneer deze ondersteuning weg valt, zoals in het geval van een veerooster, is een steun bijvoorbeeld in de vorm van een leuning van belang.

Rollator Een rollator wordt gebruikt door mensen die tijdens het lopen ondersteuning nodig hebben. Door de kleine wielen kan zelfs een kleine drempel (20 mm) een groot obstakel zijn. Een rollator is 600 tot 700 mm breed en heeft een draaicirkel van ca 1100 mm. Een rollator gebruiker is niet in staat om een deur met een dranger te openen.

Rolstoel Er zijn handbewogen en elektrische rolstoelen. Een rolstoel is ca 650 tot 800 mm breed en tussen de 1200 tot 1600 mm lang. Een handbewogen rolstoel heeft een draaicirkel van ca 1500 mm. Een elektrische rolstoel kan een grotere draaicirkel hebben en is vaak minder wendbaar. Een rolstoelgebruiker is niet in staat om een deur met een dranger te openen.

terug naar inhoudsopgave

-5-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’ Scootmobiel Scootmobielen worden steeds vaker gebruikt en zijn geschikt voor het afleggen van afstanden van 10 tot 30 km. Er zijn tegenwoordig ook opvouwbare modellen die in de kofferbak van een personenauto kunnen worden meegenomen. Een scootmobiel is ca 700 tot 900 mm breed, 1200 tot 1600 mm lang en heeft een draaicirkel van ca 2500 mm. Een scootmobielgebruiker is niet in staat om een deur met een dranger te openen. Handbike Handbiken is in principe fietsen op armkracht waarbij gebruik wordt gemaakt van een zogenaamde handbike. Een handbike is een alternatief voor mensen die niet of nauwelijks gewoon kunnen fietsen. Een handbike is ca 700 tot 900 mm breed, 2000 tot 2500 mm lang en heeft een draaicirkel van ca 2500 mm. Rolstoelfiets Een rolstoelfiets is een unieke combinatie van een degelijke fiets met een stabiele en comfortabele rolstoel. In een handomdraai is het fietsgedeelte afkoppelbaar. De rolstoelfiets is er met een rolstoel voor volwassenen en voor kinderen. De rolstoelfiets kan ook met elektromotor worden uitgerust. Een rolstoelfiets is ca 700 tot 900 mm breed, 2000 tot 2500 mm lang en heeft een draaicirkel van ca 2500 mm. Duofiets Dit is een nieuwe generatie tandemfietsen. Doordat de fietsers naast elkaar zitten is er tussen hen een goed contact mogelijk.

Tandem Samen met een blinde fietsen maakt de beleving voor beiden uitdagend.

Een andersom tandem wordt steeds meer gebruikt bij mensen met een visuele beperking omdat zij dan nog meer kunnen beleven van de wind, regen, zon, enz. omdat zij voorop zitten

Elektrische fiets Veel ouderen of mensen met een beperkte energie maken gebruik van de elektrische fiets.

terug naar inhoudsopgave

-6-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

4.2 Mensen met een beperking in het zien (slechtziend en blind) Slechtziendheid kan op veel verschillende manieren voorkomen: het beschikken over slechts één oog, kokerzicht, sterke overgevoeligheid voor licht of een onscherp zicht zijn daar enkele voorbeelden van. Mensen met visus stoornissen ervaren de wereld om hen heen via andere, intacte zintuigen. Zij oriënteren zich hoofdzakelijk via oren (geluid), reuk (neus) en voelen (tastzin). Door het niet, voldoende, overzien van ruimten en van de voorwerpen/objecten worden mensen met een visuele stoornis beperkt in het bewegen. Dit kan worden voorkomen door extra veiligheid in de vorm van natuurlijke of kunstmatige gidslijnen, bijvoorbeeld een leuning, aan te brengen. Een goede verlichting van de ruimte en de voorwerpen is ook heel belangrijk, evenals duidelijke markering van kleine hoogteverschillen. Communicatie vraagt extra aandacht. Geschreven informatie bij een expositie kan op verschillende manieren worden aangeboden, bijvoorbeeld gesproken tekst (denk aan een audiotour) of in braille. Een natuurwandeling met een gesproken toelichting is extra interessant. Bedenk dat vrijwel iedereen behoefte heeft aan een mondelinge toelichting.

4.3 Mensen met een beperking in het horen (slechthorend en doof) In principe kunnen mensen met een stoornis in het horen aan alle activiteiten meedoen. Echter stoornissen in het waarnemen van geluid kunnen ertoe leiden, dat de communicatie wordt bemoeilijkt. Bijzondere aandacht vraagt het spraakafzien, het zogenaamde liplezen. Door naar de lippen en de Zo is de spraak afleesbaar. Door tegenlicht is spraakafzien niet mogelijk. mimiek van de spreker te kijken kunnen bezoekers beter communiceren. • Extra aandacht is nodig om ervoor te zorgen dat er voldoende licht op het gezicht van personeelsleden (receptie, rondleiders enz) valt. • Houd bij de keuze van materialen zoveel mogelijk rekening met de akoestiek: pas geluidsabsorberende materialen toe. • Bij audio-presentaties is een ringleiding een uitkomst voor mensen met een hoortoestel (zie ook de brochure ‘Installaties voor slechthorenden’).

4.4 Mensen met een verstandelijke beperking Verstandelijke beperkingen variëren sterk. In het gedrag vallen daardoor allerlei zaken op, zoals een achtergebleven ontwikkeling, ongeconcentreerdheid, slecht geheugen, vertraagde gedachtegang of onjuiste waarneming van de buitenwereld. Leeftijd en ontwikkelingsniveau lopen uiteen. Door de achtergebleven ontwikkeling ligt de natuurbeleving en het spelplezier vooral op het gebied van basale ervaringen als 'het aanraken'/'aangeraakt worden' en 'het bewegen'/'bewogen worden' maar ook ervaringen als ‘ruiken, geluiden, weersomstandigheden’. De verstandelijke beperking kan ook invloed hebben op het sociale inzicht en overzicht over situaties. Hierdoor kunnen ongewenste risico's ontstaan, zoals risico op vallen of andere pijnlijke problemen. Vaak is sprake van een combinatie van beperkingen, zoals visuele/auditieve/motorische beperkingen en/of epilepsie. Het Handboek ‘Samen op Pad’ besteedt ruim aandacht aan voorzieningen voor mensen met een visuele/auditieve/motorische beperking . Er zijn veel mogelijkheden om terreinen aantrekkelijk te maken voor mensen met een verstandelijke beperking. Omdat de beperkingen heel verschillend zijn, is er niet een éénduidige oplossing. Natuurlijk hebben wij de wijsheid niet in pacht. Wij willen graag leren van u als gebruiker.

Heeft u tips of heeft u een suggestie voor maatregelen waardoor mensen met een verstandelijke beperking meer kunnen genieten van natuurgebieden en parken ? Neem contact met ons op. Van verschillende mensen1 die werkzaam zijn op dit gebied hebben wij de volgende suggesties gekregen.

1

Met dank aan; Marianne Luken, Marja Besamusca, Jan Blok, Ans Cornel, Conny Kooijman en Marc de Jager

terug naar inhoudsopgave

-7-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’ 4.4.1

Informatievoorziening ● Geef informatie over de bereikbaarheid (Openbaar Vervoer, parkeerplaatsen). ● Geef informatie over de gebruiksmogelijkheden (wat is er te doen). ● Geef de lengte van het pad aan. ● Gebruik veelgebruikte symbolen en pictogrammen. ● Geef de mate van toegankelijkheid aan. Geef bijvoorbeeld de doorgangbreedte van wegversmallingen/draaihekjes aan bij begin van de wandeling, zodat duidelijk is of een rolstoel, rollator e.d. er wel of niet door kan. ● Geef informatie over sanitaire mogelijkheden. ● Geef op plattegronden de sanitaire voorzieningen, picknickmogelijkheden, schuilgelegenheden/rustgelegenheden, horeca en speelvoorzieningen (schommel) aan.

4.4.2

De wandeling ● 2 tot 5 km is geschikt voor een familie wandelpad. ● 8 tot 10 km is geschikt voor stevig wandelen met een groep. ● Voorkom kruisingen met verkeerswegen (gevaarlijk !). ● W anneer verkeerswegen gekruist moeten worden is meestal begeleiding nodig. ● Plaats bij gevaarlijke locaties extra leuningen. Denk aan hellingen, verkeerswegen enz.

4.4.3

Hulpmiddelen ● Geef wandelaars de mogelijkheid om zelf de route te ontdekken. Bijvoorbeeld met behulp van goed herkenbare, gekleurde paaltjes of wegwijzers . Herhaal gekleurde bewegwijzering direct na bochten, zodat er een controle is of men volgens de route loopt. ● Sommige wandelaars zijn in staat om met behulp van een GPS apparatuur te wandelen. Probeer dit gewoon een keer uit.

4.4.4

Enthousiasme ● Net al bij jongere kinderen is het belangrijk dat de wandeling afwisselend is om de aandacht en enthousiasme vast te houden (bv onverwachte leuke elementen toevoegen). ● Een regelmatig aangebrachte bewegwijzering kan het idee geven van een speurtocht en maakt het aantrekkelijker. ● Sluipwegen verhogen het enthousiasme (het onverwachte). ● Denk ook aan het gebruiken van andere zintuigen (voelen, ruiken, proeven). ● Teksten zijn niet altijd geschikt. Als daarvoor wordt gekozen dan moeten de teksten kort, zijn en zich beperken tot de hoofdzaken. Koppel teksten aan plaatjes, symbolen en pictogrammen.

4.4.5

Afwerking van de paden ● Een verstandelijke beperking gaat vaak gelijk op met een soms wat “onhandige grove motoriek”. W anneer een pad drempels heeft en/of hobbelig is kan dat lastig zijn. ● Tegelijk kan het toepassen van verschillende bestratingsmaterialen de wandelbeleving verhogen denk aan zand, grind, boomschors, gras enz (voelen, geluid en energie).

4.4.6

Suggesties ● W anneer er een speelvoorziening is, zorg dan ervoor dat enkele speelobjecten geschikt zijn voor volwassenen. ● Voor extra beleving moet een pad uitdaging hebben. Denk aan bouwsels, boerderijen, priëlen met bijzondere planten, poeltjes met kikkers en libellen, planten die vlinders aantrekken, landschappen met runderen, plekken waar je dieren en vogels kan observeren. ● De beleving kan versterkt worden door een wandeling te combineren met audioapparatuur. ● W anneer verkeerswegen gekruist moeten worden is extra begeleiding nodig. ● Geef gevaarlijke locaties, zoals kruisingen met autowegen en fietspaden, duidelijk aan in de informatievoorziening zodat begeleiders zich kunnen voorbereiden. ● Er zijn mensen die bang zijn voor honden. Zorg dat honden zijn aangelijnd. Extra aandacht voor dit fenomeen is nodig rond recreatieparken met uitgezette wandelingen waar de kans op een ontmoeting van wandelaars met niet aangelijnde honden mogelijk groter is.

terug naar inhoudsopgave

-8-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 5 Wetgeving en richtlijnen Mensen met een handicap hebben dezelfde rechten en plichten als alle burgers. De Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz) biedt rechtsbescherming aan mensen met een beperking wanneer zij ongelijk worden behandeld in werk of het beroepsonderwijs. Deze wet omvat ook het openbaar vervoer: vanaf 2015 is het stads- en streekvervoer toegankelijk en vanaf 2030 zullen alle treinen toegankelijk zijn. Op nationaal niveau is Gehandicaptenbeleid ondergebracht bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) . In Nederland wonen meer dan een miljoen mensen met een lichamelijke, verstandelijke of zintuiglijke beperking. VWS wil dat mensen met een fysieke beperking zoveel mogelijk kunnen participeren en gebruik kunnen maken van algemene voorzieningen. De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) voorziet hierin. Als meedoen of zelfstandig wonen niet lukt zonder hulp, kan de gemeente in het kader van de Wmo ondersteuning bieden, bij voorbeeld door een bijzondere voorziening te verstrekken, zoals een gehandicaptenparkeerplaats. Er is geen specifieke wetgeving op het gebied van recreatie en toerisme voor mensen met een fysieke beperking. In veel gemeenten is intussen inclusief beleid ontwikkeld. Hierbij gaat het om het vroegtijdig meenemen van toegankelijkheidseisen in planontwikkelingen.

5.1 Bouwbesluit Sinds 1994 geldt in Nederland het Bouwbesluit, een wettelijk kader waarin wordt uitgewerkt aan welke eisen nieuwe gebouwen moet voldoen. Om voor een bouwvergunning in aanmerking te komen moeten bouwplannen door de gemeente worden getoetst aan het Bouwbesluit. In het Bouwbesluit zijn slechts enkele eisen op het gebied van toegankelijkheid opgenomen. Het Bouwbesluit stelt bijvoorbeeld dat rolstoelgebruikers een nieuw bouwwerk moeten kunnen binnengaan en verlaten. In deze route mogen hoogteverschillen niet meer zijn dan 20 mm. Afhankelijk van de functie en de grootte van het gebouw stelt het Bouwbesluit een rolstoeltoegankelijk toilet verplicht. De eisen uit het Bouwbesluit zijn ontoereikend om toegankelijkheid in de brede zin van het woord te realiseren. Het Bouwbesluit stelt geen eisen aan de inrichting van natuur- en recreatieterreinen.

5.2 NEN 1814 Om de productverlening nationaal en internationaal te harmoniseren, zijn normbladen ontwikkeld, de zogenaamde NEN-richtlijnen. NEN 1814 (dd 1989) formuleert eisen voor toegankelijkheid. Vaak worden normbladen via wetgeving van toepassing verklaard. NEN 1814 komt niet voor in bestaande wetgeving. Dat neemt niet weg dat een opdrachtgever in de overeenkomst met een ontwerper wel kan vastleggen dat NEN 1814 van toepassing is.

5.3 VN Verdrag Dinsdag 12 april 2016 heeft de Eerste Kamer unaniem ingestemd met het VN-verdrag voor de rechten van personen met een handicap. In dit verdrag staat dat mensen met een beperking net als iedereen recht hebben op een goed leven en gewoon meedoen. De ratificatie van het VN-verdrag schept verplichtingen voor Nederland. Overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties moeten nu gaan werken aan een toegankelijker en inclusievere samenleving. De verdragsbepalingen zijn niet vrijblijvend. Om de beloften van toegankelijkheid en inclusiviteit te laten uitkomen, is praktisch handelen nodig. Komende tijd moeten de rijksoverheid en gemeenten daadkrachtige plannen van aanpak samenstellen.

5.4 Richtlijn ‘Handboek voor Toegankelijkheid’ Het Handboek voor Toegankelijkheid is een naslagwerk met ontwerprichtlijnen en suggesties voor bereikbaarheid, bruikbaarheid en toegankelijkheid (BTB) van gebouwen en de gebouwde omgeving.

5.5 Nieuwe richtlijnen Door diverse organisaties worden richtlijnen geschreven en gepubliceerd. Veel van deze richtlijnen zijn te vinden op het internet (zie Hoofdstuk 14 Bijlagen).

terug naar inhoudsopgave

-9-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 6 Plannen, realisatie & onderhoud Het realiseren van toegankelijkheid begint met het maken van plannen. De volgende stap is de uitvoering en het proces wordt afgesloten met een evaluatie. In elk onderdeel van het proces zijn de ervaringen van gebruikers (waaronder mensen met fysieke beperkingen) een waardevolle bron van informatie. Toegankelijkheid is het gemakkelijkste en goedkoopste te realiseren, als er vanaf het begin rekening mee wordt gehouden. Voor het financieren van een investering kan men soms een beroep doen op subsidiegevers. Subsidiegevers kunnen overheden, maar ook fondsen of bedrijven zijn. Ter verkrijging van een subsidie dient men te voldoen aan subsidiecriteria, die op de website van het betreffende fonds te vinden zijn. Gedacht kan worden aan het Revalidatiefonds, Oranjefonds en fondsen op het gebied van Volksgezondheid (meer informatie over fondsen in het Fondsenboek). Een subsidie is meestal een tijdelijke bijdrage voor een project. Exploitatiekosten worden in principe niet vergoed. De financiering kan worden rondgemaakt door bij meerdere partijen subsidie aan te vragen. Pas op: veel fondsen verstrekken geen subsidie voor gestarte projecten !

6.1 Inrichtingsplannen (terreinen) Voor groene gebieden zoals recreatiegebieden, parken, natuurgebieden en landschapselementen worden inrichtings- en beheerplannen opgesteld. Daarvoor wordt een programma van eisen (PvE) samengesteld waarin wordt aangegeven wat er gedaan moet worden. In het PvE zou ‘ingebakken’ moeten zitten dat wat gemaakt wordt, ook toegankelijk en bruikbaar is voor mensen met een fysieke beperking. Er is aandacht nodig op het gebied van de techniek (denk aan de materiaal keuze van wandelpaden, aan de hellingshoek van bruggen enz). Een ander aspect is welke voorzieningen wenselijk zijn. Is er behoefte aan een rolstoeltoegankelijk wandelpad, hoe lang moet zo’n pad zijn, wat wil men laten zien? Kortom: Betrek gebruikers bij het samenstellen van het PvE. Oriënteer of er nieuwe ontwikkelingen zijn die toepasbaar zijn (zie ook hoofdstuk 13) Zorg dat er in het PvE heldere eisen op het gebied van toegankelijkheid staan. Laat plannen voordat ze definitief worden vastgesteld ook beoordelen door gebruikers. Betrek gebruikers bij de uitvoering en de evaluatie, zodat er tijdig verbeteringen kunnen worden doorgevoerd.

6.2 Nieuwbouw- & verbouwingsplannen (gebouwen) Opdrachtgevers willen niets liever dan dat hun gebouw goed gebruikt kan worden. Ondanks deze goede intenties blijkt bij oplevering dat de toegankelijkheid voor mensen met een lichamelijke beperking vaak tekort schiet. Deels komt dat omdat vooraf geen goede afspraken zijn gemaakt met de architect en aannemer, deels omdat architecten en aannemers te weinig weten over toegankelijkheid. Er zijn verschillende manieren om toegankelijkheid in het bouwproces te waarborgen. -

-

-

-

Door voorafgaand aan de eerste plannen de wensen van gebruikers in beeld te brengen. Neem contact op met gehandicapte gebruikers. Sommige belangenorganisaties hebben zelfs lijsten gemaakt met een overzicht van wensen (zie de lijst gemeente Utrecht) of door samen met een bouwkundig adviseur toegankelijkheid en mensen met een lichamelijke beperking toegankelijkheidseisen te formuleren, en concreet uit te werken hoe deze eisen gerealiseerd en getoetst worden of door in de overeenkomst met de architect vast te stellen dat bij de oplevering het Internationaal Toegankelijkheids Symbool aan het gebouw moet worden toegekend of door in het programma van eisen vast te stellen dat het ontwerp aan de NEN 1814 moet voldoen en dit bij oplevering te laten toetsen.

terug naar inhoudsopgave

-10-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

6.3 Inrichtingsplannen voor exposities Een exposant wil niets liever dan dat iedere bezoeker geniet van de expositie. Tijdens het inrichten van een expositie moet aandacht geschonken worden aan de mogelijkheden van alle bezoekers. Te denken valt aan lange en kleine mensen, kinderen en senioren, rollator- en rolstoelgebruikers, mensen met een visuele of auditieve beperking en mensen met een verstandelijke beperking. Voor de inrichting van een expositie gelden dezelfde aanbevelingen als voor de realisatie van een toegankelijk gebouw. Kortom: Betrek gebruikers bij de planvorming. Zorg dat er in de planvorming heldere eisen op het gebied van toegankelijkheid staan. Laat plannen voordat ze definitief worden vastgesteld ook beoordelen door ervaringsdeskundigen2. Toets samen met gebruikers het resultaat. Toets de expositie ook op het denkniveau van kinderen.

6.4 Onderhoud Wanneer terreinvoorzieningen eenmaal op de juiste wijze geplaatst zijn, hoeft er voorlopig niet naar omgekeken te worden. Dit is dan gelijk ook de grote valkuil. Vaak wordt er dan nooit meer naar omgekeken. Wij adviseren u om de toetsing van voorzieningen die geschikt moeten zijn voor gehandicapten in het regulier onderhoud op te nemen. Voor alle voorzieningen geldt: eens per jaar controleren op doelgerichtheid en functionaliteit en bij beweegbare onderdelen. Smeer regelmatig scharnierpunten, maak zitelementen regelmatig Zelf controleren ! schoon en probeer deze uit. Kijk voorzieningen na op splinters, uitstekende spijkers of schroeven. Naast de jaarlijkse controle kunnen ook via het publiek meldingen binnenkomen van voorzieningen die stuk of verrot zijn. Ga daar verstandig mee om.

Loop tenminste één maal per jaar de uitgezette routes na om te zien of de markeringen nog aanwezig is en of de verharding niet beschadigd is. Nog beter is het om zelf met een rolstoel of een fiets het pad jaarlijks na te rijden. Juist bij rolstoelpaden moet dit goed in orde zijn.

2

Een ervaringsdeskundige kan een rolstoelgebruiker zijn of iemand die ervaring heeft met rolstoelgebruikers.

terug naar inhoudsopgave

-11-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 7 Samenwerken met gebruikers Hoe ga je om met vragen en opmerkingen van bezoekers Het begrip “hoe om te gaan met opmerkingen van bezoekers”, valt op te delen in twee stukken. ● Het daadwerkelijke omgaan met vragen en opmerkingen. ● Ten tweede het opslaan en verwerken hiervan.

7.1 Omgaan met vragen en opmerkingen Opmerkingen kunnen op velerlei manieren tot ons komen. E-mail, telefoon en aanspreken in het veld zijn wel de meest voorkomende. In alle gevallen geldt: professioneel behandelen, dit betekent altijd serieus mee omgaan en adequaat antwoord geven. Wanneer het antwoord niet zo voor de hand ligt en enige tijd en inspanning vergt, dan is dat het voorlopige antwoord, en wordt er later op teruggekomen. Enkele aandachtspunten daarbij zijn: laat je emotie geen rol spelen, bedenk dat de vragensteller een probleem of opmerking heeft. Ga daar dan serieus mee om zelfs als het een kleinigheid lijkt. Wanneer het moeilijk is om een antwoord te formuleren, ga dan te rade bij vakgenoten. De kans is groot dat zij er eerder mee van doen gehad hebben of iemand weten bij wie dit al eens voorgekomen is. Wanneer een vraag een dusdanige omvang of impact heeft dat het bij wijze van spreken een maatschappelijk probleem betreft, ga er dan niet alleen aan trekken. Zo heeft Staatsbosbeheer in elke regio specialisten op het gebied van natuur, ecologie, waterhuishouding, communicatie en recreatie. Ook bij Natuurmonumenten bestaat een soortelijke structuur. Ga in zo’n geval te rade bij de specialist op het gebied van recreatie en communicatie.

7.2 Het opslaan en verwerken van de opmerkingen Het bewaren van opmerkingen op een dusdanige manier dat je zelf altijd de antwoorden ter beschikking hebt is lastig. Nog lastiger is het om deze opmerkingen met het bijbehorende antwoord beschikbaar te maken voor collega’s elders in het land. Hieronder staat een mogelijke oplossing. De meeste opmerkingen komen binnen bij de publiekstelefoon (Staatsbosbeheer) of de ledenservice (Natuurmonumenten). Deze worden hierin gesorteerd, gebundeld en opgeslagen. Als deze gegevens bereikbaar zijn, is het mogelijk om de vragen en opmerkingen die via het beheer binnenkomen hierin een plek te geven. Wanneer dit systeem eenmaal goed loopt, kan er gerubriceerd worden en zijn we een flinke stap verder. Tot zover de vragen en opmerkingen die centraal binnenkomen. Er komen ook meldingen binnen bij het beheer. De oplossing moet dan komen uit de vaste structuur. Dus de opmerking afhandelen met de vragensteller en terugkoppelen naar degene, die in de organisatie daarvoor verantwoordelijk is. Bij Staatsbosbeheer is dit het districtshoofd. In welke volgorde dat gebeurt mag je zelf bepalen! De leiding schat dan in hoe belangrijk de betreffende vraag is en geeft deze dan door aan de personen die de publiekstelefoon bemensen. Ook hier geldt weer dat dit de Staatsbosbeheer manier is. Bij Natuurmonumenten bestaat ook hier weer een vergelijkbare structuur.

terug naar inhoudsopgave

-12-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 8 Bereikbaarheid De bereikbaarheid vanuit de woonomgeving valt meestal niet onder de verantwoordelijkheid van de beheerder van het terrein maar onder de verantwoordelijkheid van de gemeente of de provincie. Toch is het wel belangrijk dat de terreinbeheerder weet hoe het met de bereikbaarheid gesteld is en gebreken en tekortkomingen doorgeeft aan de verantwoordelijke instantie. Voor een goede bereikbaarheid moet rekening worden gehouden met de vervoermiddelen die bezoekers gebruiken om bij het terrein of gebouw te komen, zoals de auto, fiets, openbaar vervoer, scootmobiel of rolstoel.

8.1 Openbaar vervoer ---------

Vanaf 2015 is het openbaarvervoer per stadsbus en per streekbus toegankelijk voor rolstoelgebruikers. Niet alle bushaltes worden aangepast. Om te voorkomen dat bezoekers worden buitengesloten dienen de bushaltes waar uw bezoekers gebruik van maken wel toegankelijk te zijn. Dat wil zeggen een perron van minimaal 2 m breed en 0,18 m hoog en bereikbaar via een helling. Is dit niet het geval dan kunt u de gemeente of de provincie benaderen met een verzoek voor het aanpassen van de situatie.

8.2 Fietsers ---------

Bij fietsers doen zich iets vaker problemen voor wanneer er fietssluizen worden toegepast. Standaard fietsen kunnen zo’n sluis wel passeren, maar een tandem die nogal eens wordt gebruikt voor mensen met een visuele beperking en voor mensen met een verstandelijke beperking kan niet door een fietssluis. Ook een rolstoelfiets, rolstoeltransporter of scootmobiel kan er niet door.

8.3 Rolstoelgebruikers Sluizen en hekwerken op voetpaden geven problemen. Voor rollator, rolstoel- ,scootmobiel- en handbike gebruiker zijn veel terreinen niet toegankelijk ! Wanneer er sprake is van een trottoir (verhoogd voetpad) kan een rolstoelgebruiker daar alleen gebruik van maken wanneer het trottoir voldoende breed is en er ook opritten zijn (zie ook Wandelpaden 9).

8.4 Automobilisten (parkeerplaatsen) ---------

Voor zover het personenauto’s betreft doen zich zelden problemen voor in de bereikbaarheid. Zorg wel dat er één en bij voorkeur meerdere gehandicapten parkeerplaatsen zijn. Deze parkeerplaatsen hebben een tweeledig doel. Ten eerste worden zij aangebracht voor mensen die moeite hebben met lopen en geen grote afstanden kunnen overbruggen. Ten tweede worden zij aangebracht voor mensen die meer ruimte nodig hebben om van een parkeerplaats gebruik te kunnen maken. Bijvoorbeeld wanneer de chauffeur zelf gebruik maakt van een rolstoel, maar het kan ook zijn dat één van de inzittenden een fysieke beperking heeft en gebruik maakt van een rolstoel of rollator. Uitgangspunt is dat er naast de geparkeerde auto en achter de geparkeerde auto een rolstoel moet kunnen staan.

terug naar inhoudsopgave

-13-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Ook moet rekening worden gehouden met de ruimte voor een lift of een helling achter de auto of bus. Wanneer u een haakse parkeerplaats inricht als gehandicaptenparkeerplaats is deze ruimte vanzelf aanwezig.

Zorg dat een gehandicaptenparkeerplaats aan de onderstaande richtlijn voldoet, Inrichtingseis Locatie

Bebording

● Zorg dat de parkeerplaats vanaf de openbare weg goed zichtbaar is. ● Breng de parkeerplaats zo dicht mogelijk bij de entree van de voorziening aan (bij voorkeur minder dan 50 m). ● Een parkeerplaats is pas een gehandicapten parkeerplaats wanneer deze is voorzien van Verkeersbord E6. ● Zorg dat dit verkeersbord vanaf de openbare weg zichtbaar is.

Vormgeving

● Pas bij voorkeur een haakse parkeerplaats toe.

Oppervlakte

● Een haakse gehandicaptenparkeerplaats is minimaal 3,5 m breed ● Een langs parkeerplaats is minimaal 6,0 m lang (bij voorkeur langer).

Afwerking Helling (waterafvoer) Bijzonderheid

terug naar inhoudsopgave

● De bestrating van de parkeerplaats moet berijdbaar (vlak en verhard) zijn voor rolstoelgebruikers. ● De bestrating is bij voorkeur geheel horizontaal. ● Een eventuele helling mag niet steiler zijn dan 1:50. ● Vanaf de gehandicaptenparkeerplaats dient er een toegankelijk voetpad naar de entree te zijn (zonder drempels of steile hellingen en met een vlakke, verharde ondergrond).

-14-

Stichting Groen & Handicap, 2017

Handboek ‘Samen op pad’

Hoofdstuk 9 Wandelpaden ---------

Bezoekers worden enthousiast wanneer er in een natuurgebied wandelroutes zijn aangebracht, die aan hun verwachting voldoen. Ook bezoekers met een fysieke beperking willen graag gebruik maken van voor hen geschikte wandelroutes. Zo’n ‘familiepad’ moet voor hen interessant zijn en zijn afgestemd op hun mogelijkheden. Er is bij voorkeur sprake van een rondgaand pad, zodat zij niet halverwege terug moeten keren over hetzelfde pad. Wanneer er een toegankelijk pad wordt ontworpen is het belangrijk om eerst helder te formuleren voor welke doelgroep het pad wordt ‘Familiepad’ aangebracht en dan de mogelijkheden en onmogelijkheden van het terrein in ogenschouw te nemen. (zie ook 9.1). Voor veel mensen met fysieke beperkingen moet de totale lengte van het pad beperkt worden. Dat vraagt veel van uw creativiteit. Is het mogelijk om voldoende interessante aspecten van uw terrein in beeld te brengen langs zo’n verkorte route ? Zorg dat het pad uitdagend en spannend is, dat wil zeggen, voorkom één recht lang zwart geasfalteerd pad. Zo’n pad vindt vrijwel niemand leuk. Betrek ervaringsdeskundigen (mensen uit de betreffende doelgroep) zo vroeg mogelijk bij de planvorming. Laat vanaf het begin van de werkzaamheden de paden testen, zodat er bijtijds kan worden ingegrepen wanneer bepaalde voorzieningen niet goed functioneren.

En last but not least, laat het pad zeker één keer per jaar door mensen uit de doelgroep testen.

9.1 Ontwerprichtlijnen van wandelroutes per doelgroep In de onderstaande vindt u ontwerprichtlijnen voor wandelroutes. Deze zijn tot stand gekomen op basis van adviezen van gebruikers. Het geeft u een beeld waaraan u moet denken. Bij het ontwerpen van een route moet u zich bewust zijn dat de zwakste schakel bepalend is. Een hele steile helling, een hekwerk of een kruising met een ruiterpad kan betekenen dat een rolstoelgebruiker terug moet. 9.1.1

---------

Toegankelijke paden Er is een enorme ontwikkeling in de materialen waarvan wandelpaden worden gemaakt. Daardoor zijn steeds meer wandelpaden geschikt voor mensen met een rollator, rolstoel scootmobiel of handbike. Toch is het niet zo dat elk pad dat berijdbaar is gelijk het etiket rolstoeltoegankelijk moet krijgen. Immers iemand die afhankelijk is van een rollator heeft hele andere mogelijkheden dan iemand met een rolstoel of iemand met een scootmobiel. In het onderstaande schema zijn richtlijnen opgenomen die een indicatie geven van de mogelijkheden van het hulpmiddel. Rollator route

Rolstoel route

Scootmobiel route

Rolstoelfietsen, rolstoeltransporters en handbikes

Lengte ● tot 2 km ● keuze na ca 750 m om korte route te lopen van 1 km Afwerking ● drempels max 10 mm ● vlakke bestrating

● tot 10 km

● tot 20 km

● keuze na 1 km om korte route te

● keuze na 5 km om korte route ● keuze na 5 km om korte route te

rijden van 2 km

te rijden van 10 km

rijden van 10 km

● drempels max 20 mm

● drempels max 40 mm

● drempels max 10 mm

● vlakke bestrating

● dwarshellingen max 1:50

● vlakke bestrating

● hellingen tot max 0,75 m hoogte ● hellingen tot max 0,75 m hoogte, hoek minder steil 1:17

● tot 30 km

● hellingen tot max 2 m hoogte,

● hoek minder steil 1:17

hoek minder steil 1:20

● dwarshellingen minder steil 1:50 ● dwarshellingen minder steil 1:50 Opmerking ● zitgelegenheid om de 200 m