2.7 2024.02.13 Notulen Dordtse Dinsdag - Vergaderzaal 5 - concept.pdf

VERSLAG VAN DE OPENBARE VERGADERING VAN DE GEMEENTE DORDRECHT DORDTSE DINSDAG D.D. 13 FEBRUARI 2024 Vergaderzaal 5 1. Technische toelichting door OZHZ op Beheersingssystemen op Stort van Troost en terrein Chemours Voorzitter: Mevrouw Koene Raadsgriffier: De heer Boogaard Verslag: NotuBiz Aanwezig: Dhr. Ayverdi (Denk) Dhr. Van Dam Timmers (CDA) Dhr. Den Hartog (GroenLinks) Dhr. De Heer (ChristenUnie/SGP) Mevr. Jager (Beter voor Dordt) Mevr. Kamphuis (SP) Dhr. Van Leeuwen (Fractie van Leeuwen) Dhr. Van der Net (VVD) Dhr. Van Pelt (Forum voor Democratie) Dhr. Schalken-Den Hartog (Beter voor Dordt) Dhr. Venderbos-Lambinon (Partij voor de Dieren) Dhr. De Vries (VSP) Gasten: Dhr. Hakkeling, Mevr. Jansen, Dhr. Van der Ham De voorzitter: Dames en heren, goedenavond. Wij zijn hier bijeen … O, nee. Zou ik jullie allemaal even mogen vragen om je bordje zodanig te richten dat ik jullie achternamen kan … De meeste weet ik wel, maar ik moet zeggen dat ik meneer … Nu staat de heer Venderbos ervoor. Mijnheer Venderbos schuif eens even. Oké, prima. Dat is wel zo handig om te weten natuurlijk. En de rest weet ik allemaal wel zo’n beetje. Goedenavond. Wij zijn hier vanwege technische toelichting door de omgevingsdienst op de beheerssystemen op Stort van Troost en terrein van Chemours. Het is een beeldvormende sessie. Een technische sessie. Daar heet ik jullie allemaal bij welkom.

Even voor het nageslacht ga ik jullie even voorstellen aan iedereen. De heer Boogaard, namens de griffier, de heer De Heer, ChristenUnie/SGP, de heer Van der Net van de VVD, mevrouw Jager en de heer Schalken van BVD, meneer Van Pelt van Forum en dan krijgen we de drie gasten. Jullie ga ik zo apart even voorstellen. De heer Ayverdi van Denk, de heer Venderbos van de Partij voor de Dieren, de heer Den Hartog namens GroenLinks, de heer Van Dam namens het CDA, de heer De Vries namens de VSP, de heer Van Leeuwen namens Fractie van Leeuwen en mevrouw Kamphuis namens de SP. Mijn naam is Irene Koene. De insprekers, of de gasten, van vanavond. Dat zijn de achterste meneer voor iedereen is meneer Hakkeling en de dame die daarnaast zit, dat is mevrouw Jansen. De meneer die daarnaast zit, die heel gezellig zit te kijken, is meneer Van der Ham. Ze nemen allemaal een stukje op zich vanavond van de presentatie. De toelichting waarom we hier zitten dat is dat in de besloten commissievergadering hebben jullie

1

eerder afgesproken om een keer een sessie te doen om technische informatie te krijgen over de grondwater beheersingssystemen. Dit is een, nogmaals, een technische sessie. Dat betekent dat ik geen politieke vragen wil horen en ook geen meningen. Als u er wat van vindt, is allemaal gezellig, maar niet vandaag. Presentaties opgeknipt in twee delen. De eerste die gaat over het principe en monitoring van het grondwater beheerssysteem, dat moet je eigenlijk gewoon afkorten tot GBS, onder Chemours. Na deze presentatie is de gelegenheid voor het stellen van vragen. Dus schiet u wat we binnen, schrijf het even op. Dat eerst de presentatie even afgemaakt kan worden. Dat geldt daarna voor de volgende presentatie ook. Ik heb begrepen, mijnheer Hakkeling, dat u graag wil beginnen, dus u heeft het woord. De vloer is van u. De heer Hakkeling: Dank u wel. Ik doe het eigenlijk net zo lief zelf, mag dat ook? Tuurlijk. Ik ben Ruud Hakkeling. Dank u wel voorzitter voor het voorstellen. Een aantal van jullie herken ik van eerdere presentaties die ik gehouden heb hier. Toen werd dat goed ontvangen. Ik hoop dat u nu weer tevreden bent aan het eind. Mijn collega's Frans en Manon die doen het tweede gedeelte en voorzitter zei dat het twee gedeelten zijn, het zijn eigenlijk drie gedeelten. Het eerste stuk is van, ga ik gelijk even naar de volgende.

U had ons gevraagd, leg eens uit over hoe die grondwaterbeheerssystemen van Chemours en van polders, wij noemen dat zelf Polder Stededijk, maar hij staat ook bekend als Stort van Troost. Hoe die, hoe dat nou werkt? Toen zat ik te denken, dat kan ik u wel uitleggen, maar ik kan u veel beter eerst uitleggen van wat is een grondwaterbeschermingssysteem en waarom zou je dat in godsnaam aanleggen? Daarna zit, daar zit heel veel algemene informatie in. Daarna komt het beheerssysteem van Chemours aan de orde. Dat doe ik ook. Mijn rol daarin is dat ik al sinds twintig jaar Chemours, voorheen DuPont, en zijn adviseurs controleer of ze dat beheerssysteem goed onder controle hebben. Het laatste gedeelte van, van deze presentatie gaat dan over Stort van Troost slash Polder Stededijk. Daar zijn Frans en Manon degene die dat namens de gemeente beheren, want dat is een gemeentelijke verantwoordelijkheid. Stort van Chemours, dat is een Chemours verantwoordelijkheid die de gemeente controleert en die andere is een gemeentelijke verantwoordelijkheid. Sommige dia's hebben veel tekst, andere dia's zijn vooral plaatjes. Wat doet de grondwaterbeheerssysteem? Het woord zegt het eigenlijk al, het beheerst het grondwater. Maar het voorkomt dat een verontreiniging, een grote verontreiniging die ergens zit, zich verder kan verspreiden. Dat is een binnen de wet bodembescherming.

Dat is voor ons drie gesneden koek. Als ik af en toe puur jargon gebruik dan mag u meteen uw hand opsteken en dan probeer ik dat jargon uit te leggen, want dat maakt het wel makkelijker om te begrijpen. Binnen onze branche, de wet bodembescherming, zijn er vele manieren om een verontreiniging aan te pakken. Dit is er één van. Als al het andere niet kan, dan hou je dit over. Dat is echt een hele acceptabele aanpak. Ik denk dat er honderden zijn in Nederland. Wanneer doe je dat? Dat doe je, er staat een n daar, dus om te beginnen als er een grote grondwaterverontreiniging ergens zit die zich dreigt te verspreiden. Niet elke grondwaterverontreiniging verspreidt zich. Sommigen zitten op hun plek, afhankelijk van de grondslag, van de stromingssnelheid van het grondwater, van de soort stof, kunnen sommige grondwaterverontreinigingen zich verspreiden. Dat wil je niet. Je wilt eigenlijk dat ze er helemaal niet zijn, maar als ze er dan zijn, dan moeten ze vooral niet groter worden. Nou staat die n daar, omdat dat alleen maar acceptabel is als die andere puntjes daaronder ook zijn en dat is eigenlijk

2

zou je hem liever weghalen die verontreiniging. Elke verontreiniging wil je liever weghalen, maar sommigen kun je niet weghalen en dan komt zo'n beheerssysteem aan de orde. Waarom zou je hem dan niet weghalen? Soms staan er huizen op, of een fabriek van honderden miljoenen in het geval van Chemours of het kan ook zijn dat het zo groot is, dat het zo diep zit, dat het in feite onbegonnen werk is of te duur wordt om dit te saneren. Waarbij te duur altijd een relatief begrip is. Of, wat ook kan, omdat er omgevingsrisico’s zijn. Van het graven is erger dan het laten liggen, het weghalen. Dat kan bijvoorbeeld als er ergens heel veel asbest in zit en met name als het fijn asbest is, dus wat zich kan verspreiden. Dan zeg je, misschien kan je dat ding toch beter laten liggen en beheersen dan. Er zijn allemaal afwegingen die worden gemaakt. Die worden gemaakt in de voorbereidingsfase van zo'n systeem. Het kan ook zijn dat een grondwaterbeheerssysteem de laatste fase is van waar dat er al heel veel verontreiniging is weggehaald, maar je kunt niet alles weghalen en dan moet je toch dat laatste, dat grondwater, moet je iets mee. Je wilt niet dat het verder verspreidt. Dan krijg je een beheerssysteem. Belangrijke voorwaarde, wat daaronder staat, de achterblijvende verontreiniging die mag voor de bewoners en de gebruikers geen humane risico's opleveren, geen gezondheidsrisico's opleveren.

Als dat zo is, dan moet daar ook wat aan gedaan worden. Bijvoorbeeld door, als het zou uitdampen vanuit het grondwater naar huizen, zorgen dat dat niet gebeurt. Of andere dingen. Frans is betrokken geweest bij eentje, of nog steeds, waar uiteindelijk bij de polder waar een stuk van de bebouwing weggehaald is. Daar kon niks, weggehaald, maar de rest is blijven staan. Dus je zoekt altijd in het aanlooptraject naar de meest optimale oplossing. Dit is wel, je doet alles liever dan dat je op dit uiteindelijk eindigt. Het is de laatste mogelijkheid als alle andere mogelijkheden niet kunnen. Hoe werkt zo’n systeem? Dan kom je in IBC dat, als je eens gaat zoeken op internet, dan vind je dat isolatie beheersen en controleren. Er zijn ook mensen die zeggen, nee, het is isolatie beheren en controleren. Internet vindt het allemaal goed en het bodemsaneringsbeleid ook. Wat is isolatie? Je kunt er een damwand omheen zetten. Dat is dat linker systeem. Een dure oplossing waarbij allerlei ondergrondse infrastructuur in de weg kan zitten, maar het gebeurt. Dan komt er een hele grote damwand omheen, om een verontreiniging en dan kan het eigenlijk nergens meer heen, behalve dat het wel van boven kan regenen. Dan moet je toch iets met het water wat erin valt, want anders dan stijgt, dan stijgt, dan stijgt dat. Je hebt dan toch weer iets nodig om te doen.

Wat ook gebeurt is dat er een ondoorlatende bovenafdichting op gelegd wordt. Dat kan niet altijd. Als er allemaal huizen op staan, dan kan je geen bovenafdichting. Andere plekken kan dat wel. Wat je daarmee voorkomt is, wat ik net zei, als je een damwand eromheen zet en het gaat regenen, dan loopt langzaam die kuip vol. Als je het van de bovenkant afsluit, dan gebeurt dat niet of veel minder. Kan ook zijn dat je van, we sluiten hem van de bovenkant af, dan komt er geen regen meer op en dan is de uitstroom veel minder. Allemaal maatwerk per geval dat je dan zegt van, wat is nou het beste? Zo’n bovenafdichting, hier wordt het met een soort folie gebeurd. Je hebt ook, kunt het ook met een soort klei wat zorgt dat er geen regen meer in komt. Dat was net hadden we isolatie, de I van isolatie. Je krijgt nu beheersing. Ik zei net al van, dat water wat erin zit, daar moet je iets mee. Dus dan zet je zware grondwaterpompen neer op de juiste plekken. Dan moet je goed uitzoeken, uitplooien, wat is nou de meest optimale plek? Soms zet je ze erin, in de verontreiniging, dat je het naar je toe trekt. Dat hebben ze bij Chemours gedaan, ga ik straks laten zien. Soms zet je ze er rondom, van dan vang je het

3

af. Dan moet je er wel veel meer hebben, maar dan kan je kleinere hoeveelheden bemalen. Dat water wat je opzuivert is meestal vuil, dus daar moet je ook nog wat mee. Dat moet je zuiveren voordat je het kan lozen. Het is geen goedkope oplossing dit, maar het is in de regel wel goedkoper dan alles wat erop staat slopen, dan weghalen en weer nieuw neerzetten. Komen we bij de C van controle. Controle of het werkt. Je kunt wel een mooi systeem bedenken en installeren, maar je moet ook controleren of het werkt. De probleemeigenaar, de beheerder, degene die verantwoordelijk is voor die beheersing, die moet dat controleren en het bevoegd gezag controleert of het goed gecontroleerd is. In principe zijn dit soort dingen eeuwigdurend. In de jaren ‘90, toen dit nogal in zwang kwam, toen was de rente vier procent. Hadden ze bedacht, als ze dan 25 jaar, de kosten van 25 jaar in een fonds stoppen, kunnen we eeuwig blijven controleren. Maak er dertig jaar van, ook voor de inflatie. Inmiddels is de rente negatief. Nul procent, tijd geweest. Nu stijgt hij weer wat. Geeft ook wel aan dat dat soort toekomstkijkerij niet altijd werkt. Maar ze zijn wel in principe eeuwigdurend, waarbij het wel zo is dat je tussendoor kunt optimaliseren. Je zegt van, we hebben dat dertig jaar geleden bedacht. Dat betekent niet dat je nog driehonderd jaar aan vast zit.

Je kunt tussendoor kijken, wat is nou het beste? Er zijn ook van dit soort beheerssystemen waar afbouw mogelijk bleek. Dan is dat met de kennis van dertig jaar geleden geïnstalleerd. Frans en ik zijn betrokken geweest bij een aantal van dit soort afgebouwde beheerssystemen waar wij zitten. Als we nou heel goed gaan kijken wat er allemaal gebeurd is. Er is al een hoop verontreiniging verwijderd en met de kennis van nu komen we tot de conclusie dat het beheerssysteem niet meer zoveel toevoegt. Dan moet je het ook niet doen, want dat kost alleen maar geld. Dat was vaak ook nog gemeentelijk geld trouwens. Dit is ook wel een interessant plaatje, vind ik zelf. Toen ik het zo tekende, denk ik van, ziet er wel leuk uit. Want we hebben het vandaag over het beheerssysteem van Chemours en over de Stort van Troost, maar er zijn er meer in Dordrecht. Ik heb ze, dit zijn alleen de nu nog actieve. Ik zei net al, er zijn een paar afgebouwd in het verleden. Dit zijn de nu nog actieve. Zitten mooi langs de Noordrand en langs de Westrand van Dordrecht. Is ook niet zo gek, want het zijn vaak oude industrie, heeft het aan gerelateerd of aan stortplaatsen. Die heb je niet meer in de stad. En twee, daar gaan we het zo direct over hebben. Eén is Chemours en twee is de Stort van Troost. Die andere, u ziet het, ik kan ze voorlezen, doet er niet zoveel toe. Wat wel belangrijk is, is de derde kolom.

Wie is verantwoordelijk? U ziet, voor een deel is dat het bedrijf, degene die het veroorzaakt heeft of diens rechtsopvolger. Voor een deel is dat de gemeente. Dat zijn fondsen die de gemeente daarvoor gebruikt, die ze ook weer van de overheid krijgen. Daar zorgen, de man die achter u zit, zorgt dat dat geld er komt van de overheid. Zijn voorgangers en daar wordt dan door Frans en Manon, of door collega's van hun, wordt dat ingezet om die beheersing in stand te houden. Waar bedrijf staat, dan zijn die taken liggen bij het bedrijf. Dat bedrijf kan de NS zijn. Bijvoorbeeld nummer vijf is NS het bedrijf. Zes is het bedrijf Standic, dat zijn die grote opslagtanks die langs de Wieldrechtsestraat is dat geloof ik, Wieldrechtseweg. Wat zien we nog meer? Chemours vanzelfsprekend. Bedrijf. Dan heb je ook nog twee stortplaatsen, A en B. Dat zijn stortplaatsen die weliswaar niet meer in gebruik zijn, maar die wel helemaal aangelegd zijn onder de wet voor de stortplaatsen, met onder afdichting, bovenafdichting en ook beheersing. Er zitten ook grondwaterbeheerssysteem rondom. Onder andere Derde Merwedehaven, dat is A en B is stortplaats CrayesteinWest, die helemaal langs het spoor ligt, helemaal bedekt is met, hoe heet het, zonnepanelen. Zonnepanelen staan ook bij Transberg. Dat is ook een hele grote

4

zonnepanelenlocatie geworden en dat is ook een prima tweede bestemming voor zo’n beheerste, afgewerkte stortplaats waar je verder niet zoveel mee kunt, maar vol zetten met zonnepanelen, dat is prima. Derde Merwedehaven daar wordt een mooi recreatiegebied van gemaakt. Kan wel wat mee, maar je kunt er lang niet alles mee. Zitten ook echt beperkingen aan. Dit waren, dus was gewoon even breder van wat is nou een grondwaterbeheerssysteem? Waarom zou je dat hebben? Waarom zou je dat willen? Dan ga ik nu over naar de presentatie over Chemours en dan hoop ik dat de dingen die ik net verteld heb, dat het, dat herken ik. Eerst even wat historie. Hoe komt die verontreiniging die daar in de grond zit, waar komt die vandaan? Dat zijn lekkages uit het verleden. Lekke riolen, lekke leidingen, zeg het maar. In het verre verleden was men in Nederland, overal zie je dat dit soort bedrijven in de Botlek, hier in de buurt, in Amsterdam, Geleen was onlangs in het nieuws. Al dit soort grote bedrijven hebben een historie aan in het verleden veroorzaakte bodemverontreiniging onder hun terrein. De good shopkeepers-gevoel wat je tegenwoordig hebt, pas op de winkel. Dat was er in de jaren ’60, ’70, ‘80 niet en hopelijk is dat er nu wel. Wat voor soort verontreinigingen? Freonen. Freonen zijn die dingen die de ozonlaag op hebben gevreten.

Spuitbussen, ijskast, koelsystemen die zijn gebruikt grootschalig bij Chemours. DuPont heette het toen nog. Die zijn in de grond terechtgekomen.’…’, dat zijn schoonmaakmiddelen, bijvoorbeeld chemische wasserijen is ‘…’ is ook ontsmettingsmiddelen. Dat zijn nare stoffen en het vervelende daarvan is dat de afbraakproducten nog naarder zijn, dus in de grond wordt het omgezet naar stof. Dat is een deel van het afbraakproces wat heel langzaam gaat, maar wordt omgezet naar een stof die nog toxischer is dan ‘…’ zelf zijn. Dat heet vinylchloride. Is wel het laatste toxische daaronder. Als dat afgebroken wordt, dan is het niet meer toxisch. Het grondwaterbeschermingssysteem is sinds de jaren ‘90 in gebruik. Vanaf de jaren ‘80 was bekend dat deze verontreiniging er al zat. En toen is er heel lang voor mijn tijd, ik loop al lang mee, maar zolang ook niet, dus er is met de provincie Zuid-Holland is een grondwaterbeheerssysteem afgesproken. We kwamen, men heeft gevonden, dit is te groot. Je kunt dit niet, je zou de hele fabriek op moeten ruimen, tot twintig meter diep moeten graven en dan misschien kun je het opruimen. Dat was ondoenlijk, dus is gezegd, hier mag een grondwaterbeheerssysteem komen. Het bevoegd gezag werd bodembescherming genoemd. Ik noem het net al, degene die controleert of Chemours zijn werk goed doet en zijn adviseurs.

Tot 2020 was dat de, 2022, sorry, was dat de provincie. Vanaf 2003 is het de gemeente Dordrecht. Toen is er een decentralisatie van het bevoegd gezag werd bodembescherming gekomen, met het idee de grote gemeenten zijn deskundig genoeg of kunnen deskundigheid genoeg opbrengen om hier voor de mensen in dienst te hebben om dit te kunnen. Hoe dichter op het probleem, hoe beter. Daarvoor zaten de controleurs in Den Haag en vanuit Den Haag is Dordrecht best ver weg en andersom. Dus toen is het naar de grote gemeente toe gehaald en de gemeente heeft dat gemandateerd aan, toen nog heette het MZHZ, maar ik denk ik zal u al die letters ook besparen aan wat nu de omgevingsdienst is. Vanaf dat moment, dat was vlak voordat ik, vlak nadat ik in dienst bij de omgevingsdienst, toen nog milieudienst kwam, dus ik zit daar al. Vanaf dat moment ben ik daarbij betrokken. Het bevoegd gezag werd milieubeheer. Waarom is dat van belang? Omdat de verontreiniging die bij de huidige bedrijfsvoering ontstaat, dat kan ook een, er kunnen nog steeds leidingen breken bij Chemours en dat gebeurt ook wel eens. Daarvoor is altijd de provincie bevoegd gezag geweest. Tot 2010 hadden ze daar zelf een controlerende instantie voor. Tussen 2011, vanaf 2011 tot 2017 hebben wij

5

dat gedaan, omgevingsdienst namens de provincie. Toen kwam er een nieuwe wet die zei van, die hele ingewikkelde bedrijven, zoals Chemours, dat willen we gaan doen in een aantal gespecialiseerde omgevingsdiensten in Nederland, ik dacht dat het er vijf waren. Voor Zuid-Holland en Zeeland is dat de DCMR. Dus toen zijn collega's van mij, vergunningverleners en toezichthouders, samen met het kolossale archief hiervan naar de DCMR vertrokken. Wij werken intensief samen met het DCMR, want de verontreiniging houdt zich niet zo aan deze onderscheid. Wie is verantwoordelijk? Ik zei het net al. Het bedrijf, Chemours, tot 2015 bekend als DuPont. Wie is de adviseur? Dat is nu Ter Ouw, in het begin is dat, toen heetten ze GeoDelf, later werd het een onderdeel van Deltares, maar sinds een jaar of tien doet Ter Ouw dat. Dat is de historie. Dan nu, wat is er hier nou aan de hand? Want daar zit u eigenlijk voor. Dit plaatje komt uit een notitie die ik zes jaar geleden geschreven heb, zeven jaar alweer. Die ook bij follow the money geweest is, dus dat was de eerste keer dat product van mij op landelijke media was. Beretrots. Mijn moeder belde nog. Dit is geschematiseerd, want anders dan zitten er allerlei kronkels in. Dus het is geschematiseerd. Die paarse, wat is het? Omgekeerde D. Dat is de verontreiniging, de bron van, daar zit, dat is de bron van alle verontreiniging.

Dat stuk, die fabrieken die daar staan. Daar zit het in de bovengrond, daar is het ontstaan en is het vervolgens doorgeschoven naar de ondergrond. Ik ga u zo de bodem opbouwen van Nederland. Beetje meenemen, met name dit gebied, maar in de diepte is het verspreid naar groot, naar het zuiden, de grondwaterstand naar het zuiden. Dan krijg je die oranje pluim. Dat loopt ongeveer tot daar. Dit terrein, dat is niet meer van Chemours, DuPont. Dit is van Evides en dit is de Baanhoekweg, gemeentelijk grondbezit. Als het nodig is ga ik even terug straks naar dit plaatje, maar we gaan nu even verder, maar probeer dit even in gedachten te houden. Dan een stukje, dit is een dwarsdoorsnede. Dat had u al gezien. Maar de bodem van Nederland bestaat uit een opeenvolging van klei en zandlagen in dit deel van Nederland. In het oosten en in het zuiden van het land is het voornamelijk zand met hier en daar, laat maar zitten hoe het daar is. Maar in dit deel van Nederland zie je klei en zandlagen. Heel versimpeld het eerste watervoerend pakket is zand wat in de laatste ijstijd is gaan verwaaien en een enorm zanddek heeft afgezet in Nederland. Het klei wat erboven zit, is allemaal ontstaan in die periode sindsdien. Dit is de een-na-laatste ijstijd en dit is de twee-na-laatste ijstijd ongeveer. Alles wat je zegt, elke regel is een uitzondering, maar dat is het ongeveer.

Je ziet een voormalige baas van mij toen ik dit uitlegde, die zei, ik vind het net Engelse drop. Je hebt, dan zijn de zwarte lagen, dat is de kleilagen en daartussenin zitten van die mooie gekleurde lagen, dat zijn de zandlagen. Dat heeft wel iets. Dan moet je, dan belangrijk is om te weten dat in de klei, dat is slecht doorlatend, dat stroomt eigenlijk nergens heen. Dat sijpelt er heel langzaam door naar beneden. Moet wel even weten, dit is een verticaal sterk uitvergrootte doorsnede, dus als hier staat vijftig meter, dan is dit, dit is ongeveer 400 meter. Als ik het op ware schaal zou zetten, dan zie je eigenlijk niks. Vandaar dat we het op deze manier hebben gedaan. Dat moet je even in gedachten houden. In dat klei stroomt het water heel langzaam en in het zand daar stroomt het water snel doorheen. Dat kunt u zich voorstellen, dat klei slecht doorlatend is, zand goed doorlatend en dat zie je hier ook. Wat u hier ziet, die pijlen, dat is de natuurlijke stromingsrichting. De rivier voedt het eerste watervoerend pakket. Hier, dit stroomt hier water stroomt er heel langzaam in, stroomt dan naar het midden van het eiland van Dordrecht, het zuiden in dit geval. De natuurlijke stromingsrichting is ook echt van boven naar beneden en ook hier stroomt het deze kant

6

op en die kant op. Maar hier stroomt op andere delen. In Dordrecht stroomt het ook ergens anders heen. In principe doet dat er niet zoveel toe. Het gaat om die bovenste. De stippeltjes zijn de verontreiniging zoals die was in eind jaren ’90, halverwege de jaren ’90, voordat het systeem tot stand kwam. Toen zag je, en dat had ik net laten zien, die pluim die helemaal tot aan het spaarbekken loopt, daar zie je het spaarbekken hiervan, daar loopt hij. Het spaarbekken, is goed om te weten, wordt niet voor drinkwater gebruikt. Is een reserve, reserve, reserve spaarbekken. Wat ook goed is om te weten, is dat deze verontreiniging nooit het spaarbekken kan bereiken, want het loopt, het water loopt uit het spaarbekken naar beneden en niet omhoog. Dit is de situatie zoals die was voor beheersing. Dan gaan we nu beheersen. We, in de presentatie. Dat doet natuurlijk, heeft Chemours samen met, toen nog DuPont, samen met zijn adviseurs en zijn aannemers gedaan. Wat ze hebben gedaan is hier een damwand. Ik had hem laten zien hoe dat eruitzag. Er zit, en dat ligt langs die, ik teken hem hier langs de Merwede, maar hij ligt langs de Merwede een stukje, maar hij ligt vooral langs die insteekhaven die daar bij Chemours zit. Als ik even snel terugga, hij ligt hier die damwand. Langs de Merwede ligt een oude dijk die gebruikt is om het hele terrein op te spuiten in de jaren ’60.

Dus die damwand die houdt hier de uitstroming naar het oppervlaktewater tegen. Ze hebben hier twee hele grote pompen neergezet, die liggen niet precies hier, maar dit is een schematische tekening, waardoor ze het water wat deze kant op stroomde, dat is omgekeerd. Nu wordt zo hard gepompt dat het grondwater die kant op stroomt en niet meer verder kan verspreiden. Dus ze hebben de grondwaterstroming omgekeerd. Wat ik al zei, als je damwanden hebt, dan moet je ook iets met je grondwater wat. Erachter zit, hier zit ook een drain die zorgt dat dat grondwater niet ophoopt achter die damwand. Vanuit die drain en uit die pompen gaat het naar zuivering en vanuit de zuivering gaat het gezuiverd zoveel mogelijk naar de Merwede. Rijkswaterstaat is daar het bevoegd gezag voor, voor lozing op de rivier. Dit is dus de beheersing van oppervlak, ophooglaag, dat is het laagje wat erboven zit, ophooglaag en het eerste watervoerpakket. Dan heb je 95, 99 procent van het probleem getackeld. Maar er is nog een probleem, want deze, dit stroomt verder naar beneden. Dit zijn de zandlagen waar verderop die belangrijk worden voor drinkwater, dus die wil je ook niet dat die worden verontreinigd. Wat hebben ze nou gedaan? Daar wordt het wel bijzonder. Dat is wel de enige in Nederland, denk ik, waar dit speelt. Waar dit is.

Als ik dit uitleg aan mensen die er wel verstand van hebben, zeggen ze voor de jaren ’90, dat is een flink sophisticated systeem uit die tijd. Ze hebben gezegd, de enige manier om die, je wilt deze stroming omkeren. Dus hij ging net naar beneden, het enige wat hier veranderd is, is deze pijl. Dus die stroming, die moet omgekeerd worden. Hoe doe je dat? Dat doe je door hier water in te pompen. Overdruk te maken. Heb je heel veel water voor nodig. Waar haal je dat water nou vandaan? Niet uit de kraan, want dat is te veel. Je haalt het ook niet uit de rivier, want de rivier is niet helemaal schoon. Maar ze hebben hier heel veel, vlakbij, hemelsbreed niet meer dan tien meter, heel veel water uit een nog dieper waterpakket. Dat wordt dus omhoog gepompt. Ook weer schematisch, want het wordt op vier plekken omhoog gepompt en op wel twintig plekken geloof ik, ook verspreid over het terrein, weer teruggepompt in dat tweede watervoerpakket en daardoor heb je hier een opwaartse stromingsrichting en kan het eigenlijk nergens meer heen. Wil zeggen, het wordt gevangen door deze pompen. Dit gaat ook langzaam. Je moet in ieder geval zorgen dat het niet naar beneden gaat. Dit is het systeem in essentie wat, en ze hebben tussendoor nog een keer die pomp verplaatst, deze die stond eerst

7

wat weer deze kant op, die hebben ze wat meer die kant opgehaald. Dat is ook best een serieuze actie geweest, omdat die achteraf niet helemaal op zijn beste, op de goede plek stond. Volgens mij was dit mijn laatste dia. Ik heb nog wel wat. Zie je wel, even terug. Heel technisch verhaal, waarbij ik probeer aan te geven dat er echt moeite gedaan is om de verontreiniging op zijn plek te houden. Is het helemaal zaligmakend? Het gaat om water. Helemaal waterdicht is erg moeilijk. Ook in de Raadsinformatiebrief van eind vorig jaar stond al dat er in het verleden, toen die inregeling, deze is ook verplaatst, dat er hier wel een periode is geweest dat het niet helemaal onder controle was. Dus wij denken dat er hier water ontsnapt is wat je niet meer terugkrijgt. Maar daar zit dat spaarbekken. Dat betekent dat je niet zo makkelijk even kunt zeggen van we gaan even vijf peilbuizen neerzetten en we weten alles, dus dat daar maken we wel ons een tikje zorgen over. Die zorgen hebben we kunnen overbrengen op Chemours. Zij hebben een model gemaakt die zegt, dit water, er is hier ook wat ontsnapt en het was hier wat doorheen gekomen, wat ontsnapt. Dat water dat kan in een 130 tot 250 jaar, het zijn twee stromen, zou dat misschien winning, de huidige winning jeugddorp kunnen bereiken, misschien in gehaltes die onwenselijk zijn. Is nog niet helemaal zeker. Het zijn modellen.

Het kan twee kanten op onzeker zijn. Die tijden die ik noemde, dat kan wat korter worden, kan ook langer zijn. Maar dat dat is iets, dat zit niet helemaal lekker. Wat ook, dat gaat dan met name om …. Wat ook scheelt is dat … toen dit allemaal gemaakt werd nog helemaal niet op het netvlies stond bij de overheden. Ook in de loop der tijd een 200 keer streng toxischer is bevonden. Wat een verontreiniging die in het begin helemaal niet tot de verbeelding sprak van, jongens, daar moeten we wat mee. Nu wel. Dus dat maakt, dat geeft ook aan, het is altijd werk in uitvoering, een verandering, een beheersing als dit. Je moet samen met de verantwoordelijke en zijn adviseur moet je ook kijken, wat is nou het beste om te doen? Soms hebben wij weleens geroepen, daar moet je wat aan gaan doen, vonden ze dat zelf nog niet en uiteindelijk toch wel. Maar daar gaat het fout. Dus het zijn, daar staat tegenover dat het wel langzame processen zijn, dus het is niet iets dat binnen een maand moet worden opgelost als je iets constateert. Verder is er op het terrein van Chemours sindsdien nog wel een paar verontreinigingen ontdekt. Je zou zeggen, die zitten niet helemaal in het systeem. We denken wel dat het beheerst wordt door het systeem. Zo blijft het.

Daar zijn we ook continu mee bezig met, jongens, wat is er aan de hand? Hoe kunnen we dit optimaliseren? Dat alles om ervoor te zorgen dat die verontreiniging zich niet, dat het hoofdmoot van de verontreiniging zich niet verspreidt en over die verontreiniging die ontsnapt zou zijn, zijn we met Evides en Chemours in gesprek om te kijken wat kunnen we daar nou aan doen? Dat geeft ook wel tijd. Ik ben er over 130 jaar niet meer, sommigen van jullie, vermoed ik, ook niet, dus je hebt wel wat tijd, maar je moet er wel wat mee doen. Dit was het voorzitter mijn gedeelte van de presentatie. Ik hoop dat het duidelijk is. De voorzitter: Dat gaan we nu testen. Kijk, dan zie ik een heleboel handen tegelijk. De heer Hakkeling: Dat valt op zich nog wel mee. De voorzitter: Ik begin even, want ik denk dat het op zich inderdaad wel een heel duidelijk verhaal is. Kan me ook voorstellen dat hier en daar nog wat aanvullende informatie nodig is. Mevrouw Kamphuis.

8

Mevrouw Kamphuis: Dank u wel, voorzitter. Ik hoorde u zeggen dat de eigenaar verantwoordelijke, die is verantwoordelijk voor het beheerssysteem om te controleren, bijvoorbeeld bij Chemours, maar wie controleert Chemours, daar dat ze in het verleden al eerder dingen hebben verzwegen? De heer Hakkeling: Wij krijgen elk jaar een rapport waarin staat, waarin ze aantonen dat ze die beheersing goed op orde hebben. Daar worden niet alleen maar chemisch, maar ook gekeken wat zijn de stijgingshoogteverschillen, welke kant stroomt het water op, doet het allemaal wat het moet doen. Dat is dus de het bevoegde gezag wat de controleur controleert. Dat was een van mijn eerste dia's bij algemeen. Je hebt de C, was van controle zei ik, controle door de verantwoordelijke en controle van het rapport wat de verantwoordelijke daarover schrijft. Het periodieke rapport door bevoegd gezag bodembescherming. Ik of collega's van mij. De voorzitter: De heer Van Dam. De heer Van Dam Timmers: Dank u wel, voorzitter. Ik heb een aanvullende vraag. Een eerder rapport ook uit december, was oktober misschien, of daartussenin, stond er dat er zich buiten het beheerssysteem zich een uitbreidende bel bevindt, waarin …-vervuiling zich verspreidt op ons eiland. Mijn vraag was, we hebben natuurlijk ook de zwemplas die inmiddels gesloten is, voor zover ik nu kan zien definitief.

De heer Hakkeling: Dat neem ik niet voor mijn rekening hoor. De heer Van Dam Timmers: In ieder geval, is er nog niks aan veranderd. Is dat dan ook de oorzaak zo'n uitbreidende bel die ook die zwemplas aan het bereiken is? Dat is eigenlijk mijn eerste vraag. De tweede vraag zit hem in de afvoer van regenwater vanaf dit hele gebied, want daar zit potentieel ook vervuiling in. Daar heb ik u niet over gehoord? De heer Hakkeling: Klopt. Ik ben even teruggegaan. Plas Merwelanden ligt hier. Nog wat meer deze kant op. Dit stroomt naar het zuiden en dan met een hele grote boog, hele langzame grote boog, deze kant op richting jeugddorp. Dus dit is niet de oorzaak van de verontreiniging in de plas van Merwelanden. Dat kan ik, ik ben niet, ik ben een beetje van zeg nooit nooit, zeg nooit altijd, maar dit durf ik wel zeggen. Dat kan niet. De tweede vraag, wat gebeurt er met het regenwater? Regenwater is ook vuil. Regenwater was vuil. … is, sinds 2012 wordt dat niet meer uitgestoten. Zit wel nog iets geks in, maar niet in verhouding met wat er hier in de grond zit. Het risico van regenwater is dat het wel, en dan ga ik even naar dit plaatje, het is eigenlijk de motor, een van de motors van de grondwaterbeweging. Dus ja, regenwater komt op het Chemoursterrein. Ik denk dat het Chemoursterrein voor zestig, zeventig procent verhard is. Dat is allemaal gerioleerd. Dat loopt naar de rivier.

Wordt door Rijkswaterstaat gecontroleerd en geaccepteerd, maar een deel infiltreert, maar dat is schoner dan wat erin zit. Absoluut. Dus regenwater in onze regio is in het verleden, het is nooit gemeten, maar daar moet … en andere stoffen ingezeten hebben. Tegenwoordig zit er in ieder geval geen … meer in en niks in echt verwaarloosbare hoeveelheden. Is dat antwoord voldoende op uw vraag? De heer Van Dam Timmers: Voorzitter, heel kort aanvullend. Wat is dan de reden om dat op dit fabrieksterrein dan niet het regenwater eigenlijk direct wordt afgevangen? Want

9

dan zou je die stromen niet meer zo op gang hebben, zoals u net liet zien in andere systemen. De heer Hakkeling: Ik zei al, dit is wel de belangrijkste motor. Dus je kunt het regenwater, zou je misschien kunnen afhangen, maar of dat zo heel veel scheelt. Dan gaat het regenwater van opzij ook nog er weer naar toestromen, want daarna opzij regent het wel, dus dat dat zou niet veel. Je kunt het hele terrein verharden, maar dat verbetert niet veel aan de situatie. De voorzitter: De heer Hartog. De heer Den Hartog: Dank u, voorzitter. Ik heb ook twee, wellicht korte, vraagjes hoor. U had het zo even over die damwand en toen ging u ook op het kaartje aanwijzen waar dat precies was. Klopt mijn veronderstelling dat die damwand dan wel om het hele terrein is geplaatst? Want als dat niet het geval is, dan is het toch zo dat door stromingen het zo'n damwand kan omzeilen en verderop alsnog … De heer Hakkeling: Inderdaad, dat kan. Vandaar dat ze hier wel een drain hebben gezet om te zorgen dat het dus niet ophoopt achter de damwand. De heer Den Hartog: Dank u. En mijn tweede vraag dat ging over die pomp en dat heeft ook te maken met wat u in het inleidende gedeelte zei dat zo'n situatie in principe eeuwigdurend moet zijn. Dat lijkt me best heel erg lastig, want dat is best een lange tijd om te overzien. De heer Hakkeling: Eeuwig bestaat niet.

Over duizend jaar zullen mijn achter, achter, achterkleinkinderen … De heer Den Hartog: Mijn vraag is, wat voor veiligheidsmaatregelen zijn er voor het geval dat zo'n pomp een keertje uitvalt? De heer Hakkeling: Is ook gebeurd. Om te beginnen worden die goed onderhouden. Ze is, de lifeline van dit systeem is de pomp, maar die pompen hebben ook onderhoud nodig, die zijn soms een paar weken uitgeschakeld. Wat dan helpt, is dat dit trage systemen zijn. Het is dus niet zo dat als je twee weken geen pomp hebt of drie weken geen pomp, dat dit helemaal omkeert de andere kant op. Nee, dan wordt het een beetje neutraal en zou het een half jaar zonder pomp zijn, dan ga ik me wel zorgen maken. De heer Den Hartog: Nog een aanvulling, voorzitter. Want u zei ook van, er is in het verleden, ik weet niet hoe u het formuleerde, is een klein beetje die kant op gesijpeld. Dat doet me dan weer denken dat u in het begin zei van, achterblijvende verontreiniging dat wordt geaccepteerd als het geen gezondheidsrisico's oplevert. Mijn grote vraag is, wanneer weet je dat? Het gaat soms in de loop der tijd om nieuwe stoffen. Soms is er geen normstelling. Dus hoe bepaal je dan dat dat geen gevaar voor de gezondheid oplevert? De heer Hakkeling: Met alle kennis die je hebt. ik zei net zeg nooit nooit.

Ik ga niet garanderen dat er niet in de komende jaren een stof wat, zeg dertig jaar geleden had niemand hier van het … probleem gehoord, nu is het een van de hoofdproblemen. Ik

10

acht die kans niet zo groot, maar ik zeg niet nooit. Wat u zei over die ontsnapte verontreiniging. Dat is dus hier. Dat is overigens veel en veel en veel minder in concentratie dan wat hier zit. Dat is in de punt van de verontreiniging waar die al heel erg verdund is, daar is wat ontsnapt en dat zit nu naar verwachting onder dat spaarbekken waar je het eigenlijk niet kunt vinden, want daar kan je niet komen. We zijn daar wel in overleg met Chemours en ook Evides die daar betrokken bij is van, want het is de jeugd, de drinkwaterwinning van Evides die ooit mogelijk risico loopt, kunnen we daar een ‘…’wordingssysteem van maken? Maar uw vraag van, zit ik al een vraag te beantwoorden die u niet gesteld heeft geloof ik. Stel de vraag nog een keer, want dan kan ik to the point antwoorden, denk ik. De laatste vraag, dacht ik, want de eerste vraag was over die drain. Daar heb ik het over gehad. De heer Den Hartog: De vraag was inderdaad van als er een kleine hoeveelheid, ik noem het maar even, recht verontreiniging is, hoe bepaal je dan hoe gevaarlijk het is en of je dus wel of niet in actie moet komen? Wat dat betekent voor de gezondheid? De heer Hakkeling: Heel veel stoffen hebben een risiconorm. Dat noem je dan risico grenswaarde of interventiewaarde, afhankelijk van de stof. Die zijn samengesteld of berekend door RIVM met behoorlijke worstcase benaderingen.

Dus als je daaronder blijft, sowieso geen probleem. Geen humane risico's. Zit je erboven, moet je goed gaan kijken. Dan zeg je in dit geval, humane risico's ontstaan bijna altijd door direct of indirect contact. Dit water komt niet in contact met mensen die daarboven wonen. Het enige wat dit water voor risico kan opleveren, is dus niet wat deze kant oploopt, maar is dat wat hier misschien vraagteken, vraagteken, vraagteken zit. Dat zei ik net van daar zijn we dus heel scherp mee bezig op dit moment. Bekijken hoe we daar een … voor kunnen bedenken. De risico’s zijn, het zijn altijd normen en die normen zijn ook een beetje ongrijpbaar. Die zijn uitgerekend door de mensen met het meeste verstand van Nederland daarvan. Maar is dat genoeg? Wat ik al zei van …. Twintig jaar geleden dachten we van, het komt helemaal niet voor in gehaltes die in de buurt van die veiligheidsnormen zitten. Nu zeggen we van, oeps, het komt wel voor in gehaltes die … Nieuwe kennis levert nieuwe afwegingen. Daarom zei ik ook, het is werk en uitvoering altijd. De voorzitter: Oké. Dank u wel. Mevrouw Jager. Mevrouw Jager: Misschien een heel simpele vraag.

Begrijp ik het goed dat de omgevingsdienst bevoegd gezag is om te controleren hoe het met die bescherming gaat van die beheerssystemen? Of die rapportages juist zijn? De heer Hakkeling: De gemeente Dordrecht is bevoegd gezag en die hebben die taak gemandateerd naar de omgevingsdienst, omdat de gemeente Dordrecht zegt van, stel, voor dit soort werk zouden we misschien twee deskundigen moeten hebben, maar twee is toch wel een beetje wankel, terwijl de omgevingsdienst die heeft er zes, zeven, acht voor de hele regio. Dat is heel normaal, want dit soort taken zijn echt bijna overal in Nederland bij de omgevingsdiensten belegd. Mevrouw Jager: Oké, maar de gemeente is dus de opdrachtgever?

11

De heer Hakkeling: Ja, wij worden betaald door de gemeente. Absoluut. Mevrouw Jager: Dat wilde ik graag even weten. De heer Hakkeling: Is ook mijn enige belanghebbende. Ik doe dit. Ik ben van de gemeente. Ik voel me ook van de gemeente, maar ook een beetje van de gemeente Sliedrecht, ook een beetje van de gemeente Hendrik Ido Ambacht waar ik zelf woon. De voorzitter: Dat is dan weer een beetje jammer. De heer Van Leeuwen. De heer Hakkeling: Hoezo? De voorzitter: Nee hoor. Verder niks mis met Sliedrecht. De heer Van Leeuwen. De heer Van Leeuwen: Even een aansluiting op wat mevrouw Jager vroeg. U controleert dus Chemours. Chemours die overlegt een aantal rapporten. Is ooit wel eens voorgekomen dat u dacht van de informatie die ik hier opgeleverd krijg, daar heb ik wel twijfels over. Is dat weleens gebeurd? De heer Hakkeling: Ja. Ga je intelligente vragen stellen. In een uiterst geval zou je zelf controles kunnen doen, maar om te beginnen, een adviesbureau moet onafhankelijk zijn. Adviesbureau wat voor Chemours werkt, kan niet concentratiefouten aan mij … Kan altijd, maar dan zijn ze, als dat uitkomt, dan zijn ze klaar. Dit is een heel groot adviesbureau. Eén van de Big Five in Nederland. Ik zeg niet dat ik die mensen op hun oog vertrouw, maar ze liegen niet. Kan wel dat mensen fouten maken of dat ze iets verkeerd interpreteren. Daar ben ik dan ook voor.

Jullie denken dat het gewoon een beetje in de gebruikelijke fluctuatie zit en ik denk dat er een patroon in zit. Dus als het dan volgend jaar weer hoger is, dan moet je echt wat gaan doen. Dus is het systeem honderd procent waterdicht? Nee. Is er een eenvoudige manier om het te verbeteren? Ook niet. De heer Van Leeuwen: Mijn vraag is eigenlijk, bent u wel eens in discussies terechtgekomen over bepaalde normen of bepaalde conclusies die door het adviesbureau zijn opgegeven? De heer Hakkeling: Ja. Dat deze pomp is verplaatst, dat was omdat ik vijftien jaar geleden zei, jongens, het is niet goed beheerst aan het eind. Toen zeiden ze eerst, dat loopt wel los en toen was het jaar daarna, het is erger geworden. Toen is die pomp verplaatst. Hebben ze 200.000 euro geïnvesteerd. Waren nog guldens toen misschien, maar, nee, euro's waren het al. Dus is heel veel geld geïnvesteerd omdat ik zei, jongens, dat klopt niet daar. De voorzitter: Iemand anders nog? Want anders dan gaan we dit gedeelte afronden. Nee? Heel erg bedankt. Ik vergeef u de Engelse termen die u uitspreekt. De heer Hakkeling: Dat viel toch reuze mee vandaag? Of niet?

12

De voorzitter: Ja, maar early warning, worst case, dan gaan we denken, worst kaas. Big five, dat soort dingen. De heer Hakkeling: Excuus. De voorzitter: Nee, het is toch even een soort reminder dat u dat … De heer Hakkeling: Ik had gezegd, jargon, steek uw hand op, dan verbeter ik me. De voorzitter: Het is geen jargon, maar we spreken gewoon Nederlands. Heel erg bedankt. Dan wil ik graag het woord geven aan … O, jee. De heer Van der Ham: De heer Van der Ham. De voorzitter: De heer Van der Ham. Ik hoorde de hele tijd Frans, maar wij zeggen gewoon hier de heer Van der Ham. De heer Van der Ham: Ik zit een beetje in dubio, want ik denk dat Ruud een heel goed verhaal heeft neergezet. Er komt veel herkenning terug met een heel gecompliceerd systeem. Ik denk, doe niet sophisticated, maar doe het in het Nederlands, want wij als gemeente zijn eigenaar van een veel eenvoudiger IBC systeem. Maar is dat dan een teleurstelling of moeten we daar blij mee zijn? Daar gaan we u nu mee onderweg nemen. Nog eenmaal even achterin zit … Bouwman. Dat is de ambtelijk opdrachtgever voor ons, want we zijn als gemeente verantwoordelijk voor de nazorg en wij voeren dat hier met Manon uit. Polder Stedendijk, bij de meeste is dat denk ik wel meer bekend als Stort van Troost. We gaan wel ook helemaal naar een andere omgeving, maar hemelsbreed niet zo ver weg. Dit is de Stort van Troost.

Dit is een integriteitsgebied van Rijkswaterstaat waar die middenin gelegen is. Dus dat is een hele andere omgeving, maar ik denk maar een paarhonderd meter verwijderd van de locatie. Dit is een IBC-sanering die ooit is uitgevoerd. Aan de overkant ziet u Sliedrecht. Waarom ik dit al even meeneem? Aan de overkant zit ook Baars. Dat is een bedrijf wat wij gebruik maken om naar de overkant toe te kunnen varen om de monsterafname te doen. Dat komt hier heel mooi tot uiting in dit plaatje. Het is een integriteitsgebied van circa vijftig hectare. De Stort zelf is circa zestien hectare. Dat is even de locatie en helemaal aan de linkerkant bij de buis, daar was Ruud net aanwezig bij Chemours. Ik denk dat iedereen dit gebied wel bekend is. Het is even een vogelvlucht. Er stonden eerst nog tien regels op. Van communicatie kregen we het advies om dat wat in te korten, maar het is wel een lange geschiedenis. Helemaal bovenaan de Stort van Troost is aangekocht, is eigendom vanaf ‘58 en binnen ZuidHolland langs een aantal rivieren waren er heel veel van dit soort inhammen, bochten die gebruikt zijn om afval te storten. Ook langs de Hollandse IJssel, ook een getijde rivier in de buurt. Er waren ook veel van dit soort locaties. Daarbij wil ik niet zeggen van het is dus algemeen goed. Wij hebben hier een probleem, maar het gebeurde heel veel in Nederland. Met name ook uit Rotterdam.

Bij de tweede zie je echt terugkomen wat we daar hebben gevonden. Bouwsloopafval, asfalt, alles is er gestort wat onder, bij de meeste destijds, vergund is onder oude Hinderwetvergunningen. Sommige hebben we teruggevonden in het archief en sommige niet. De vraag die wel eens gesteld wordt is, hoe heeft dat kunnen gebeuren? Ruud heeft het al aangegeven, ook met …. Ik keur het

13

niet goed, maar het gebeurde in die tijd. Er zijn er in denk ik Zuid-Holland misschien wel vijftig, zestig geweest langs die rivieren, binnen Zuid-Holland ook. De stort is beëindigd in ‘83 de activiteiten en vanaf 1982 tot eigenlijk 2014, 2015 hebben er onderzoeken plaatsgevonden. Na de onderzoeken die plaatsvonden nog eens een onderzoek plaatsgevonden. Er is ook al gestart met monitoring. We hebben onderzoeken uitgevoerd naar natuurlijke afbraakmogelijkheden. In 2000 heeft de provincie een beschikking genomen dat het een ernstig urgent geval van bodemverontreiniging was waar we wat mee moesten. U ziet ook staan dat de onderzoeken zijn uitgevoerd door Waterstaat, de provincie en de gemeente. Ruud heeft het al aangehaald, in 2002, 2003 zijn wij als gemeente de trotse eigenaar van de locatie geworden. Zowel in koop, maar ook verantwoordelijkheid voor de bescherming van de locatie. Richting 2014, 2015 zijn de saneringsonderzoeken, de saneringsplannen uitgevoerd. Wat zouden we daar nou uit kunnen voeren? Daar gaan we straks even op in, maar dat is het tijdpad. In 2016, ‘15, ‘16 is de sanering uitgevoerd en het systeem aangelegd en heeft Rijkswaterstaat ook aan het einde daarvan ook nog een onderdeel aangelegd. Nu vanaf 2017 tot en met nu, maar even vanaf 1982 tot nu, onderzoeken saneren. Vanaf 2017 tot nu is de nazorg monitoring.

Dan kom ik straks terug op de C van het controleren, voeren wij dat nu uit. Verantwoordelijkheid, wij als gemeente. Daar krijgen we inderdaad de budgetten voor van het rijk. Dit is even van bovenaf. Dit bordje of dit plaatje wat u hier ziet, u ziet de monitor al staan. Hier sta ik. Deze staat op de locatie. Hier staat eigenlijk wat het systeem inhoudt. Het isoleren en beheren en controleren. U ziet het eerste de ringdijk. Dat is de dijk die hieromheen loopt en die maakt indirect onderdeel uit van de IBCmaatregelen, omdat Rijkswaterstaat die aan het einde heeft aangelegd als voorzorg om te voorkomen dat hier het integriteitsrivier het gebied met hoog en laag water richting het beheersysteem zou kunnen lopen. Hij is wel aangelegd. We nemen hem nu ook mee. We kijken er ook naar, maar hij maakt niet direct onderdeel ervanuit. U hoorde al Ruud zeggen, systemen om zaken te kunnen beheersen. Dit is de stortplaats. U ziet de hoogte niet, maar dit is de hoogte van de bult. Hieromheen ziet u een kwelsloot. Net werd gesproken over pompen. Dat is eigenlijk een afvangsysteem. Die kwelsloot is aangelegd en onder die kwelsloot, dat ziet u straks nog met een ander plaatje, is een zandpakket, een grote drain moeten we eigenlijk zien, neergelegd om het water wat afstroomt uit het gebied deze kant op, af te vangen. Er zit hier nog een stuwertje in, een klein stuwertje.

Waarom zit dat erin? Dat komt omdat we hier een systeem hebben neergelegd, een hele fitte filter. Dat is als u naar buiten gaat kijken, is dat eigenlijk alleen maar riet en wat planten en wat doet dat nou? Dat is een biologisch filter om organische stoffen te kunnen reinigen en af te vangen. Dat stuwertje zit erin om te voorkomen dat die droog komt te staan, want zo'n systeem moet altijd nat blijven om te kunnen blijven functioneren. De weersomstandigheden, kijk even naar mijn collega Manon, het is een keer zelfs zo droog geweest dat hij even droog heeft gestaan. Dus dat helemaal voorkomen, dat lukte niet altijd. Dan heb je nog een afvoer en aan het einde nog een uitlaat. Dit is een mooi uitkijkpunt op de ringdijk van het gebied. Dan kijk ik even naar mijn collega, Manon. Manon is projectleider ook van deze locatie. Vergeet ik nog iets wat essentieel is voor het vervolg? Mevrouw Jansen: Nee, je hebt wel alles verteld. Deplaatjes zijn nog een mooi uitkijkpunt te zien. Het is ook heel mooi gebied om er te wandelen.

14

De voorzitter: Willen jullie even een microfoon aanzetten dat we het ook op de band hebben? Mevrouw Jansen: Nee, je hebt alles verteld, Frans. Ik adviseer u om er eens te gaan lopen, want het is echt een heel mooi natuurgebied met heel veel diversiteit aan flora en fauna. De heer Van der Ham: Een … verhaal komt zo, Ruud. Komt in de dwarsdoorsnede, omdat je dan beter kan zien dat het onder natuurlijk verval gebeurt. Dit is even van bovenaf het systeem. Ik denk dat voor de verbeeldingen, wat gebeurt er nou? Gaan we even, dit is eigenlijk wat u net in het systeem van Ruud ook zag, de dwarsdoorsnede. Wat gebeurt hier nou in de locatie? Hier ziet u de Stort waar we net op stonden. Beneden Merwede, de kwelsloot waar ik het over had met dit, is het zandpakket. Hele fitte filter en de Ringdijk. Ook net wat al aangegeven werd. De afmetingen kloppen natuurlijk niet helemaal in verhouding, maar anders past het er niet op, is het systeem niet aan te geven. U ziet hier de blauwe kronkels. Dat zijn de grondwaterstromingsrichtingen. Wat is hier nou de beheersing? Ruud geeft het al aan, er is geen stroom. Het water zakt uit, wordt hier afgebogen door het open pakket, het zandpakket wat er is aangegeven. Kwelt hier op in de sloot, wordt afgevoerd via het hele fitte filter. Er is een verblijfstijd om in te blijven en daarna wordt het afgevoerd. U ziet hier ook staan, vraagteken.

Dat is de richting waar het opgaat. Dit is het isoleren. Dat is eigenlijk het afvangen en het beheren. Hier bovenop, maar dat is eigenlijk veel minder van belang voor de geohydrologische isolatie, is een deklaag aanwezig en dat is eigenlijk om het contactrisico weg te halen. Die is wel open. Ruud gaf in het begin aan dat er ook deklagen kunnen zijn die afgesloten zijn. Die is gewoon open, dus er kan ook gewoon regenwater in. Wat is hier dan het controleren? Daar ziet u alle peilbuizen staan, in de Stort, onder de Stort, in het afvanggebied, om te controleren of de uitstroom beheerst wordt. Werk dat nog? Dan is hier wel de uitdaging altijd, waar ga ik op controleren, want het is een stortplaats. Mij is ooit verteld, ik weet niet of u Alphen aan den Rijn … polder kent, is heel lang bekend geweest als de grootste gifbelt in Zuid-Holland. Is ook links en rechts ingehaald door andere locaties. Maar daar zei een chemicus een keer, er kunnen wel 20.000 … of stoffen uitkomen. Waar ga je op selecteren? Wat ga je onderzoeken? Dat doe je met pijlbuizen. Dat is aangelegd. Wat doen die peilbuizen? Verschillende functies. Stijghoogte vaststellen, kwaliteit van het grondwater bepalen. Met name de vierde bullet. Wat ga ik controleren? Is eerst een literatuurstudie uitgevoerd. Wat zou er nou in kunnen zitten? Maar dat zijn heel veel stoffen.

Wat gaan we in het veld eens even kijken wat we zouden moeten doen? Uiteindelijk is er gezegd, vooralsnog gaan we hierop controleren. Dat ziet u even hieronder staan. Ik vind dit een van de belangrijkste. Dat zijn de …, dat is de aromaten, ik vertaal dat maar even naar benzine. Dat is het meest herkenbare. Benzeen zit er ook in, voor heel veel mensen een bekende, gerelateerd aan kanker, maar wordt ook vooral gebruikt als gidsstof, omdat hij relatief snel door het water verplaatst. Dus die kom je als eerste tegen. Wat doen we elk jaar? We kijken elk jaar nazorg en meten is een dynamisch systeem. Wat meet ik? Zijn er ontwikkelingen? Moet ik een andere stof toepassen? Waarom geef ik dat even aan? Is omdat we al in de afgelopen jaren hebben gekeken, heeft het nog nut om een standaardpakket zware metalen? Moet je dat blijven doen? Instabiliteit, moet je daarmee doorgaan? Dat blijft heel verschillend. Makro-

15

parameters. Ik heb het net al even gehad over de natuurlijke afbraak, dat zijn parameters om te kijken hoe het in de bodem gaat. Kunnen de organische stoffen afgebroken worden? Worden ook nog steeds meegenomen. Wij bouwen dat steeds verder af. Ruud gaf net al aan, de financiering, die wordt door de gemeente verkregen, wel bij het rijk. Het rijk heeft al een jaar of tien geleden gezegd, wij zouden, ik vond het al heel mooi, eeuwigdurend is wel heel erg lang. Er wordt eigenlijk gezegd, kunnen deze IBC-saneringen afgebouwd worden of geoptimaliseerd worden, geëxtensiveerd worden? Dat is natuurlijk altijd vanuit een financiële prikkel vanuit de BV-Nederland. Daarom kijken we ook elk jaar weer, kunnen er stoffen af? Maar er komen ook wel eens stoffen bij als er een nieuwe ontwikkeling is. Kijk maar even of dat hier ook aan de gang is. Dus dat wisselt wel. Het belangrijkste onderdeel is te controleren. Je zag net in vogelvlucht het systeem. Dit zijn alle peilbuizen en ik wil hier even op inzoomen. Ik gaf aan dynamische, de blauwe, die stond er al. Daar zien wij een verhoging. Wat betekent dat nou? Dan zetten wij een X-aantal pijlbuizen erbij om te kijken wat gebeurt er nou? Moeten wij blijven vasthouden of moeten we even uitbreiden om te kijken wat er gebeurt? Dat doen we continu, dus als het nodig is, passen we het ook aan.

Ruud stond hier net als bevoegd gezag voor DuPont-Chemours, maar diezelfde rol vertolkt Ruud dus hier voor ons als gemeente. Daar krijgen we wel eens vragen over, want ook dat doet Ruud namens de gemeente en wij zijn weer als gemeente verantwoordelijk voor de nazorg. Maar die functiescheiding is wel op deze manier ingericht. Dus ook die controle, die vraag die daarnet kwam, de rapporten die ingeleverd worden, worden voorgelegd en ik kan u aangeven dat dat ook heel kritisch gebeurt. Ik ga toch zeggen, misschien wel omdat we er zelf voor verantwoordelijk zijn, dat we daar heel CQ naar kijken. Wij hebben daar ook altijd heel veel, we kennen elkaar al heel lang, werd er net gezegd, maar we hebben daar ook stevige discussies over. Wat doen we? Waarom doen we het? Hoe moeten we het nog blijven doen? Ik denk dat dat voor ons als gemeente belangrijk is, dat we op die manier kritisch naar elkaar durven blijven kijken. Dat wil ik even illustreren met dat je, is er ooit een neergezet en zijn dat er dan genoeg? Zoom ik ook nog wel even op in, want dat is ook altijd een vraag. Je controleert en beheerst. Wie heeft nou verzonnen hoeveel pijlbuizen er moeten staan? Dat past een beetje in dat Ruud net aangaf ook bij Chemours, doen we dan genoeg of moet ik er nog honderd bijzetten? Dat is altijd op basis van modellering wordt er monitoringsplan neergezet.

Dan verwacht je dat je het daarmee afhangt. Is het dan altijd voor honderd procent geborgd? Dat is hetzelfde antwoord. Honderd procent zekerheid niet, maar je richt een systeem in waarbij je denkt dat je het voorziet. Zou er dan een druppeltje op dat moment doorheen gaan die je dan mist, is dat dan een risicoafweging die meegenomen wordt? Maar die vraag krijgen wij wel eens, is dat dan een waterdicht systeem? Ik hoorde Ruud precies dezelfde term gebruiken. Honderd procent waterdicht is het nooit, maar we beheersen het en proberen het te controleren. Waar zijn we nu? Dan kijk ik even naar 1982 tot de sanering naar 2014 en nu aan het saneren. Hoe gaat het nu? Stabiele eindsituatie. Dat is een term die wordt aangegeven. Er is een verontreiniging nog aanwezig. Die zit er. Ruud heeft al aangegeven, zou die er moeten zitten? Nee. Het liefste zou je ze weghalen in, ik denk dertig jaar geleden. Toen de problematiek begon met de stortplaatsen, heeft iemand al eens geroepen, is heel lang geleden, gedeputeerde Van der Vlies, misschien kent iemand van u hem nog wel, die zei, kunnen we niet op een plaats in Zuid-Holland alle stortplaatsen oppakken en ze daar maar neerleggen? Er werd nog gezegd …polder. Alle andere mensen vonden dat een

16

heel goed idee, Alphen aan den Rijn vond dat een iets minder goed idee, maar ook toen is er wel gezegd, dat is een financiële afweging. Gaan we dat doen? Ruud gaf het net al aan. Ook als je dat er uithaalt, leidt dat tot heel veel risico en overlast. Daar is niet voor gekozen. Dus nogmaals, zouden ze op hun plek moeten blijven zitten? Zouden ze daar moeten zijn? Nee, maar ze zitten op hun plek. We controleren het en we begeleiden het. Wij zien nu in de laatste jaren dat er een stabiele situatie is en dan bedoelen we, het blijft zo goed als op zijn plaats. De contactrisico's zijn weggenomen en we controleren het. Het systeem functioneert nog. Ik hoorde al eeuwigdurend, 100 jaar, 130 jaar is al genoemd. Waar willen we nu naartoe? Het ministerie heeft al aangegeven, kan je afbouwen? Kan je verantwoord extensiveren? Daar zijn we naar aan het kijken. Als ik nu nog veertig jaar blijf monitoren en ik zie die trend, wat is dan nog de toegevoegde waarde? Zou je daar dan op een moment mee willen stoppen? Stel dat je dat doet en we hebben er al een aantal afgebouwd. Dan ga je over naar passieve nazorg, zoals we dat noemen. Ze raken nooit uit beeld, ze blijven altijd geregistreerd.

Als er een verandering zou komen daar, ik hoop niet, want het is een heel mooi gebied, maar stel dat het een woongebied zou worden, dan moet je weer kijken, past dat nog wel in het systeem? In die fase zitten wij nu. Dat wij hopen dat we in de toekomst nog verder kunnen afbouwen en een ideaalbeeld is dat we zelfs durven zeggen, we stoppen met het controleren en het monitoren, zoals ook bij sommige andere locaties al gebeurt. Als dat overigens gebeurt, dan is dat een beslissing die weer voorgelegd moet worden aan het bevoegd gezag en daar is dan ook weer inspraak. Dat verander je, dat moet je ter visie leggen, dus dat zijn wel stappen die op die manier geboren zijn. Het is niet iets wat we morgen samen verzinnen. Een heel ander onderdeeltje hier is, omdat dit in het begin nooit onderdeel is geweest van de problematiek, PFAS. Die maakt geen onderdeel uit van de start van de monitorsparameters. Kwamen eigenlijk nooit naar voren. Zitten ook niet in allerlei vergunningen, maar de gemeente zelf heeft in 2016 gezegd vanuit signalen, er zijn een aantal stortplaatsen binnen onze regio waar mogelijk afval zou zijn van Chemours. Is gewoon gezegd, laten we nou eens op die stortplaatsen in de reguliere monitoring controleren op PFOA. Dat hebben we vanaf 2016 tot en met 2018 gedaan. Een X-aantal peilbuizen binnen ons hele grondwatersysteem, was eigenlijk de kwelsloot en het … wat je loost.

Dat hebben we gedaan en wij zagen daar eigenlijk allemaal gehaltes onder de toenmalige normwaarde voor grondwater en hebben we eigenlijk het voorstel gedaan, we hebben gekeken. We zien dat het erin zit, maar in lage gehaltes. Even voor uw beeldvorming, corrigeer me als het niet goed is, Ruud, de concentratie, de normwaarde was toen 130 microgram per liter. Daar zaten we heel ver onder. We hebben toen het voorstel gedaan, laten we dan het maar beëindigen, want we hebben het beeld. Dan hebben we het weer even over de rol van bevoegd zag. Die zagen in een peilbuis, ik riep net 130, er zat in een peilbuis wel 16 milligram per liter, microgram per liter. Dat is ook nog heel erg laag, ver onder enorm, maar er werd toch gezegd, dat is een afwijking. Kijk daar toch nog eens even naar. Dan heb ik het even over het controleren en hoe gaan we dan met elkaar om? Dus hebben we voor peilbuis 28 van 2020 tot en met ‘22 de PFOAanalyse nog doorgezet en daar zagen wij een afname. In die periode is wel door de normwaarde aangepast. Ook ESFA, we hebben gezien dat we dat allemaal hebben aangescherpt en in het laatste jaar zaten we daar ook nog onder en zien wij een afnemende trend. Is gezegd, op dit moment zien wij, op dit moment heeft geen toegevoegde waarde en stoppen we ook met de PFAS-controle. Dat is eigenlijk waar we