2.5 2026.05.19 Notulen Dordtse Dinsdag - Vergaderzaal 1 - concept.pdf

19

wijkberichten, maar ook wel informatieavonden, behoorlijk veel social media. De Open Monumentendag. Maar die laatste, ook niet onbelangrijk. We hadden het geluk dat, ik noem het maar even het huisje direct tegen de toren aan, konden mochten wij als projectlocatie gebruiken met ons kernteam. En dat zorgde er eigenlijk voor dat wij eigenlijk altijd op locatie aanwezig waren. En daar hebben we ook inloop tijdstippen aangegeven, dat als mensen uit de buurt vragen hadden, mochten ze tussen 1 of 2 uurtjes aanbellen en konden we met hen in gesprek. We probeerden het zo laagdrempelig mogelijk te maken om aanspreekbaar te zijn. En dat was ook eigenlijk wel een van de fijne dingen die hier speelden. We hebben ook extra dingen gedaan rondom de toren, want het zal jullie niet verrassen dat er natuurlijk veel aandacht voor was en dat we daar ook veel aandacht aan wilden besteden. Op de volgende slides pak ik deze 6 even voort, dus ik sla deze even over. Maar we hebben intensief samengewerkt met Utrecht Marketing. Dat was de exploitant van de toren. Die verhuurde de toren ook, die gaf rondleidingen in de toren. Dat is ook volledig doorgegaan tijdens de restauratie.

Daar hebben we natuurlijk ook veel energie op moeten zetten om de steigeren de bouwplaats buiten, want het vervangen was natuurlijk vooral aan de buitenkant van de toren, maar wat binnen plaatsvond hebben we heel moedwillig gescheiden. En we hebben daar ook best wel wat informatie met ze gedeeld over de restauratie, zodat ze daar gebruik van konden maken. Sterker nog, er is uiteindelijk ook een hele tentoonstelling tijdens de restauratie ontwikkeld door de exploitant in het Utrechts Archief. En daar hebben wij natuurlijk ook heel veel bijdrage aan geleverd om dat van die restauratie in beeld te brengen. En we hebben eigenlijk op de 3 thema's die voor hen van belang waren, beheer, exploitatie en communicatie, heel veel afstemming met ze gehad. We hebben een bouwschutting om de bouwplaats gezet, maar dat biedt natuurlijk ook gelijk een kans om iets uit te dragen. We hebben ook een ontwerp laten maken om een verhaal te vertellen over de toren. En als je er eigenlijk rondom liep, rondom de bouwplaats, kreeg je de geschiedenis van de toren mee in beeld en tekst. En dat helpt dan ook heel erg, 1, om die schutting mooie netjes te houden, en 2, mensen ook iets te bieden om eventjes ook gewoon toch meegenomen te worden in, het staat nu in de steigers, maar zo heeft hij er in het verleden uitgezien en zo ziet hij er nu uit.

Ik kan zeker aanraden om hier aandacht aan te besteden om die schutting goed aan te kleden. Wat we ook hebben gedaan, want hier werd ook de vereiste, we hebben die rondleiding van binnenuit, maar we moeten restaureren en alles in de steigers zetten, maar die willen natuurlijk ook boven op de bovenste omloop rondlopen. Dat hebben we uiteindelijk opgelost door op de steiger nog een bezoekersplatform te bouwen, ook nog een deel van de steiger, waar je binnenuit wel naartoe kon, maar wat gescheiden was van de andere verdiepingen van de steiger, waardoor we nog het werken aan de toren konden scheiden van bezoekers. We hebben uiteindelijk op de steigers bezoekers gehad gedurende 3-3,5 jaar dat die steiger ook helemaal tot aan de top daar stond. En je ziet ook rechts, links van de kolom was, die zie je nu niet in beeld, de lift voor de bouwwerkzaamheden en rechts was een bezoekerslift gemaakt, zodat ook mensen die normaal gesproken niet zouden kunnen lopen naar boven ook naar boven konden. We hebben mensen in een ziekenhuisbed, mensen met een rolstoel. Mensen hebben ook de gelegenheid gehad om te genieten van het uitzicht boven op de Dom. Ook wat gebeurde toen ik binnenkwam was, weet dat we ook het project volgen met een documentaire. We hadden ook regelmatig in de overleggen camera's op ons hoofd en microfoontjes, omdat ze ook gewoon beelden wilde schieten en maken van het verhaal

20

wat je niet direct meekrijgt van buitenaf, maar wat er dan in het project plaatsvond. Als jullie het leuk vinden en interessant vinden, Google docu Domtoren, dan vind je 7-8 afleveringen en dan krijg je heel wat mee van wat er achter de schermen heeft plaatsgevonden. Vooral binnen het projectteam, met de architect, met de aannemer en in het werk. Aan het einde van het project, want dat was best wel een intensief project, werd er ook de vraag gesteld, maar alle kennis die jullie nu hebben opgedaan met een externe architect, een externe aannemer, jullie gaan zo meteen weer weg en is al die kennis verloren, willen jullie dat alsjeblieft borgen? De Rijksdienst heeft ons gevraagd, en die hebben dat ook al hun eigen publicatie uitgebracht, om een verhaal te vertellen over de restauratie zelf. Niet over de Domtoren, want daar zijn natuurlijk heel veel boeken van gemaakt, maar meer over de restauratie van de Domtoren. Mochten jullie het interessant of leuk vinden, alle kennis van de architect, aannemer een beetje ook van mezelf zijn vooral ook gebundeld in dit boek. En daar zitten ook de bouwhistoricus en de natuursteen specialist van de Rijksdienst in. En dat is best wel een heel mooi boek geworden waar in beeld en tekst veel verteld wordt over de restauratie.

Terwijl we aan het werk waren werd er ook gedacht, maar we hebben toch ook nog wel kans om misschien nog meer te doen dan wat we in de basis moeten doen. En dat was vooral op het gebied van duurzaamheid. Daar werd eigenlijk door Stichting Utrechts Eigendom, die was ook door de gemeente ingericht om extra fondsen te gaan werven om extra's mogelijk te maken rondom de restauratie, maar ook aan draagvlak te werken in de regio. En uiteindelijk heeft ook de aannemer Brokkenmákers bijgezet. En dat was een tweetal, een duo, dat ook ging verkennen om op het gebied van duurzaamheid meer te doen. En door deze partijen met Utrecht Marketing samen kwamen er allerlei ideeën ook naar voren die eigenlijk niet primair het projectdoel hadden, maar die wel enorm konden bijdragen aan. Bijvoorbeeld, er werd jaarlijks een Domdiner georganiseerd waar mensen tafels konden kopen, waar veilingen werden gehouden, waar dingen ter beschikking werden gesteld. En dat werd dusdanig druk bezocht dat dat 100-120 duizend euro per jaar opleverde als fondswerving om extra's mogelijk te maken. Dat is uiteindelijk ingezet voor het vervangen van de verlichting.

En een van die ideeën was bijvoorbeeld ook tijdens de restauratie het doek te gebruiken om een piano op het Domplein te zetten en op de muziek beeld te zetten op de toren dat met de muziek mee veranderde, om onder andere mensen tegen betaling daar te laten spelen, maar vooral ook de verbinding met de stad te creëren. Deze actie leverde niet enorm veel geld op, want dat kost ook heel veel, maar het gaf wel heel veel draagvlak en verbinding met de stad. Wat we ook hebben gedaan, er komt natuurlijk ook best wel wat natuursteen af. En dat is puin. De puinbak zie je. Dat waren blokken en ook nog best wel mooie ornamenten die eigenlijk technisch niet meer goed genoeg waren, maar nog wel heel veel waarde zouden kunnen vertegenwoordigen. Daar is best wel op ingezet om de mooiere blokken te verkopen en te veilen, met als pronkstuk een waterspuwer voor 42 duizend euro is verkocht aan een particulier die nu in de tuin heeft staan. Dat geef ik wel toe, was wel echt de overtreffende trap tijdens die veiling. Maar ook met puin hebben we best wel ingezet op bepaalde zaken. Daar kwam ook die partij Brokkenmákers naar voren. Van dat gruis zijn ook 300 duizend bakstenen gebakken die nu gebruikt worden als Domtoren bakstenen, ongeveer voor dezelfde prijs als een gewone baksteen. En daar worden op dit moment huizen voor in Utrecht gebouwd.

Er komen zo meteen huizen in Utrecht met een beetje Domtoren in de baksteen. Ik heb het net al wat verteld. Er zijn kunstwerken gemaakt, er zijn verkopen en

21

veilingen gehouden. En je kan nog steeds bepaalde ornamenten in het VVV bij Utrecht Marketing kopen gemaakt met natuursteen afkomend materiaal van de Domtoren. Er is een webshop voor. Als je Domtoren of Utrecht Marketing intikt, kan je daar nog steeds, als het goed is, elementen vinden die verkocht worden. Ik laat even wat deelprojecten zien. We hadden ook het carillon en een klokkenstoel die ook volledig gerestaureerd zijn in het project. We hebben ingezet op de verlichting en dat is ook wel interessant om te weten. In 2012 was er al nieuwe verlichting aangelegd, maar die was wat gebrekkig. Die was ook los met bekabeling in de goten gelegd en dergelijke, dus ontstonden er veel storingen mee. We hebben eigenlijk ingezet om die te gaan vervangen door led, maar ook gelijk die goed permanent aan te brengen, zodat die niet meer met losse bekabeling in de goten liggen, maar dat dat ook in koper behuizing is aangebracht. We hebben daar ingezet op, wat kunnen we hergebruiken? Dat waren vooral heel veel van de omhuizingen, de armaturen zelf. Behalve het lichtpunt. Het lichtpunt werd vervangen, de lichtbron. En we hebben daarbij ook het energieverbruik kunnen reduceren weer ten opzichte van 2012 met 35 procent. En dit was mede mogelijk gemaakt door die stichting die in het leven was geroepen om fondsen te werven om extra's mogelijk te maken rond Dom.

En hier kan je zien wat we aanvullend hebben gedaan. In 2012 zag je het ontwerp links en rechts zie je dat we ook wat verbeterd hebben ten opzichte van het ontwerp, dus ook van binnen wat meer aan te lichten. Ik ga er wat sneller door in het teken, maar je kan links en rechts duidelijk verschil zien, dat die toren ook qua verlichting veel beter tot zijn recht kwam. Hier heeft lichtarchitect en ontwerper Speirs Mager uit Londen, die ook het ontwerp in 2012 hebben gemaakt, intensief aan meegewerkt. En we hebben heel wat nachten, maar heb ik zelf ook mogen doen, mogen testen in de stad om al die lampen te richten, de lichtkleur te kiezen en ook in te stellen in het hele systeem. En dat leverde een hoop reactie op in de stad in aanloop naar de oplevering. Dat was stiekem leuk om te doen. Met het lichtontwerp maakten we ook gelijk wat extra dingen mogelijk. Zo hebben we ook ingezet op, er zat behoorlijk wat mooi glas-in-lood onderin en dat zijn we ook van binnenuit gaan aan lichten, zodat je dat van buiten veel beter kon zien. Daar was in de oude tijd niet zoveel van te zien, want toen was er een keuze gemaakt om dat uit de Middeleeuwen donker te maken. En er waren extra glaasjes achter gezet. Die extra glaasjes zijn er afgehaald. Wel reversibel, dat het ooit in de toekomst weer terug zou komen, mochten ze in de toekomst anders besluiten. Is helemaal gedocumenteerd.

Maar je hebt wel de mogelijkheid gemaakt om die ramen wat lichter te maken en dat hele mooie glas-in-lood naar voren te brengen. En dat is ook met de verlichting 's avonds laat goed zichtbaar. En dat was in het verleden totaal niet zo. En met die verlichting konden we ook gewoon spelen door bijvoorbeeld na 23.00 uur ook al het licht in onderdoorgang wat te dimmen, zodat je ook al langzaam richting de nacht toeging, want om 00.00 uur gaat de verlichting uit, om ervoor te zorgen dat je de stad ook gewoon de rust gunt die het na 00.00 uur ook nodig heeft. Maar de ledverlichting maakte ook kleur mogelijk. En dit zijn echte foto's. Dit is geen trucage. Ik stond naast de fotograaf toen hij deze maakte. Die kleurstellingen geef je natuurlijk best wel wat kans om meer te doen met de Domtoren dan. Ik schiet nog even terug. Wel de opmerking, de toren verdient het natuurlijk wel niet als een kermis te gebruikt te worden. Er is ook aan het college en de raad een voorstel gedaan om zeer terughoudend om te gaan met kleurgebruik en dat ook maar enkele keren per jaar te doen. Maar je hebt wel de gelegenheid om de stadskleuren of rond Koningsdag om daar wel iets mee te doen, als je dat zou willen.

22

Maar je moet altijd natuurlijk rekening houden wel met, het blijkt, het is uiteindelijk een toren van een kerk. Enige eerbied is daarin ook wel van belang. Hij staat eigenlijk 99 procent van de tijd in de linker in deze verlichting. Ik geef toe dat hij wat geliger wordt en dat hij in het echt er natuurlijk niet helemaal zo letterlijk uitziet, maar ik kan je verzekeren dat hij er zeer mooi uitziet. En ik raad je aan dat ook eens te gaan bekijken. Maar die kleuren zijn natuurlijk wel een meerwaarde. Lessons learned, ik kom bijna aan het eind. Goede voorbereiding en investeren in het plan. Het heeft bij ons echt heel erg goed gewerkt om eerst 2 jaar intensief met elkaar na te denken? Wat moeten we doen? Hoe gaan we dat doen? Wie moet wat en waarvoor doen? Welke risico’s hebben? Hoe lossen we dat op? Wat gaat het over kosten? Wat hebben we aan planning nodig? Wat is de fasering? En dat hebben we in eerste instantie volledig uitgewerkt. Daardoor heeft de toren 2 jaar in de steigers gestaan om al dat onderzoek uit te voeren. Er zijn natuurlijk ook mensen die hebben gezegd, er gebeurt maar niks, ik zie niks. Waarom zijn ze niet aan het werk? Maar dat heeft daarna wel geholpen met heel efficiënt 4 jaar lang goed te kunnen restaureren. We hebben met een hecht team gewerkt.

Echt niet onbelangrijk in dit soort trajecten, want je hebt een aannemer, een architect en betrokken mensen gewoon hard nodig. Ook bij het gemeentelijk interne team wat ermee aan de slag gaat. Continuïteit is daar een belangrijk ding voor. De focus voor best for project vond ik ook heel prettig en fijn vanuit de gemeente. Ik heb heel veel vrijheid en vertrouwen gekregen om met dat team zo op die manier aan de slag te gaan en ook echt keuzes te maken in het belang van het project, om dat het beste voor elkaar te krijgen. Het borgen van de governance. Zorg ervoor dat kaders over planning, over geld, over informeren, communiceren, dat je daar goed over nagedacht hebt en dat je dat ook goed borgt gedurende de hele looptijd van het project. Dat geeft het gevoel aan het team dat je in control bent. Dat maakt het ook makkelijker om jullie te informeren en de omgeving te informeren over, ben je ook in control? En daar speelt communicatie een hele belangrijke rol in. Intern, naar college, naar raad, naar collega's, maar ook extern, naar omgeving, naar noem maar op. En in Utrecht, want je zal bedenken, we hebben 7 jaar lang een steiger gehad in het centrum van de stad, met horeca daaromheen, met allemaal evenementen daaromheen, met een kerk eromheen, met directe bewoners ernaast. En we hebben nagenoeg geen klachten gehad.

We hebben 1 persoon gehad, die had migraine, die kreeg wat last van het geluid. Die hebben we kunnen helpen met een noise cancelling koptelefoon op telefoon en daar was ze ook al gelijk weer heel erg blij mee om. En we hebben ook werkplekken aangeboden op andere locaties, mocht ze daar gebruik van willen maken. En een 2e persoon die werkte 's nachts en die had ook gevraagd om wat duidelijkheid in beeld te krijgen wanneer wij de geluidsproducerende werkzaamheden verrichten en of we daar keuzes in konden maken wanneer we dat zouden doen. En daar hebben we maximaal gezorgd om bepaalde tijdstippen, om bepaalde periodes in het jaar wel of niet die geluidsproducerende werkzaamheden uit te voeren, voor zover dat restauratie-technisch en qua project kon. En eigenlijk was iedereen best wel trots en kregen we heel veel complimenten uit de buurt, ook gedurende de restauratie. We hadden verwacht dat dat intensiever zou zijn, maar daarbij heeft echt geholpen dat we ook … We hebben ook regelmatig zelf wijkberichten rondgebracht, mensen aangesproken, informatieavonden georganiseerd. En eigenlijk kregen we best wel veel trots en begrip continu terug, in plaats van … De gemiddelde Utrechter wil nog wel eens wat kritischer zijn. Dat is hier heel erg weggebleven en dat was heel fijn. Het werken in duo's heeft ons enorm

23

geholpen. De architect was een duo, de aannemer werkte in een duo. We hadden in ons kernteam ook bepaalde duo's geformeerd en dat heeft eigenlijk voor continuïteit gezorgd. En dat was heel fijn. Wel meer in het externe team, want dan kom ik bij de onderste 3, de lessons learned die wat minder goed gingen. Ik heb te maken gehad met 5 wethouders, 5 gedelegeerd opdrachtgevers, 4 omgevingsmanagers vanuit de gemeente, 5 communicatiemedewerkers vanuit de gemeente en zo kan ik nog wel even doorgaan. Dat was ook wel intern toen ik deze presentatie binnen de gemeente gaf, dat ze even moesten slikken. Maar de projectleiding heeft er 7 jaar opgezeten, de aannemers hebben er 7 jaar opgezeten, de architecten hebben hier 7 jaar opgezeten. En daarmee kon je gewoon met die continuïteit heel erg goed verder. Dat is ook een van de redenen dat ik ook vaak oproep richting opdrachtgevers, ook dat intergemeentelijke team. Natuurlijk, als mensen een nieuwe baan krijgen of wegvallen, of er zijn ziektes of wat dan ook, gebeurt er natuurlijk altijd wat. En zeker met wethouders, daar is natuurlijk ook om de 4 jaar misschien een vraag. Maar het helpt heel erg als je continuïteit gewaarborgd daar waar het zit. De voorzitter: Kunt u zo langzamerhand richting een afronding komen? De heer Backer: Ja, ga ik doen. Beelden, tekeningen. Mijn collega gaf natuurlijk ook al wat beelden hier.

Dit is gewoon puur even informatief. Je ziet hier een bovenaanzicht met de kleine postzegel van een bouwplaats op locatie, waarbij we gewerkt hebben. En de eindresultaatbeelden van het werk dat is uitgevoerd. En hier zie je ook wat beelden nog van de verlichting erdoorheen. En in 2024 is die opgeleverd. De voorzitter: Hartstikke bedankt voor de presentatie. Zeer volledig en inspirerend. Maar dat betekent wel dat we niet zoveel tijd meer hebben, of eigenlijk geen tijd, voor vragen. Nog 3 minuten. En we moeten het ook hebben over wat hierna gebeurt, dus ik dank u voor uw presentatie. Maar inhoudelijke vragen, ben ik bang, zullen schriftelijk moeten. Ik wil eerst even inventariseren of u als commissie voldoende informatie heeft verzameld om … Niet eens een oordeel te vormen, want er ligt niks voor. Heeft u voldoende informatie verzameld? En wilt u uw microfoon misschien uitzetten? Dank u. Ik zie geen nee. Dat vat ik op als ja. En dan wil ik nog even vragen of er bij u behoefte is aan een oordeelsvorming vergadering. Nogmaals, er ligt geen raadsvoorstel voor. Dit was gewoon een update. Nee, ook niet. Fantastisch. Dan zijn we gewoon helemaal rond. Dan zie ik nog 2 minuten op de tijd. Dan is er vast nog heel kort tijd voor de prangende vraag van de heer Bootsman. De heer Bootsman: Dank u wel, voorzitter. Ik zag iets op de slides over de subsidie.

Het ging over een provinciale subsidie, maar er zijn natuurlijk ook landelijke subsidies. BRIMsubsidie schiet in mijn hoofd. Is dat ook mogelijk voor dit soort projecten? De heer Backer: Jazeker. We hebben uiteindelijk een zevental subsidies ontvangen, waarvan enkele vanuit de provincie, een aantal vanuit het Rijk. En inderdaad, ook de SIM-subsidie was daar onderdeel van. Jazeker. De voorzitter: Dank u wel. On that bombshell sluit ik de vergadering en roep ik u op om uw flesjes en kopjes en zo mee te nemen. Dank u wel.

24

Aldus vastgesteld in de raadsvergadering van 23 juni 2026.

De griffier,

De voorzitter,

G.J.P. van Soest

N. Mol

25