Bijlage 7 Cultuurhistoriekaart rapportage

De geschiedenis en ontwikkeling van het dorp, en daarmee ook een stuk identiteit, is ermee verweven én verbonden. De zusters Franciscanessen van het klooster aan de Hoge Ham en de Broeders van Onze Lieve Vrouw van Lourdes (de Broeders van Dongen) zijn begrippen! Ook vanuit stedenbouwkundig, architectuurhistorisch, bouwhistorisch en kunsthistorisch opzicht is het belang van kerken en kloosters hoog te achten. Deze gebouwen vormen een belangrijk herkenningspunt en zijn beeldbepalend in een wijk en dorp. Veelal prominent gelegen binnen de stedenbouwkundige structuur zijn ze van grote ruimtelijke kwaliteit Dan is er nog het klein religieus erfgoed, zoals kapellen, wegkruizen en heiligenbeelden. Ook deze verdienen zorg. Door onder andere een forse achteruitgang van het aantal kerkbezoekers, een afname van het aantal priester- en kloosterroepingen tot praktisch nul (alleen enkele beschouwende kloosterorden hebben nog enige aanwas) en in toenemende mate ook grote financiële problemen hebben diverse kerken en kloosters, ook in de Gemeente Dongen, hun deuren moeten sluiten. In de nabije toekomst is te verwachten dat er nog meer sluitingen zullen volgen. Gewenst beleid: onderzoek de mogelijkheden voor het opstellen van een gemeentelijke visie met betrekking tot het behoud en/of hergebruik en doorontwikkeling van waardevol religieus erfgoed.

3.3.6 Onderwijs Zowel in ’s Gravenmoer als Dongen, maar ook in Dongen Vaart stonden schoolgebouwen. In de twintigste eeuw had Dongen zelfs een bovenregionale onderwijsfunctie met diverse scholen waar onderwijs werd gegeven door katholieke broeders en zusters. Ook was er een schoenmakersvakschool. Gewenst beleid: voor zo ver de objecten nog geen monumentale status hebben nader onderzoek naar de cultuurhistorische waarden ten behoeve van een eventuele aanwijzing als gemeentelijk monument of bescherming anderszins. Wat dat laatste betreft kan bescherming via een bestemmingsplan een optie zijn.

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

26

Links: de neogotische RK kerk van de H. Hubertus aan de Vaartweg in Dongen. Rechts: het klooster van de zusters Franciscanessen.

Voormalige Christelijk Gereformeerde kerk a/d Waspikse Weg 5 in ’s Gravenmoer. Deze is inmiddels herbestemd tot woning.

3.3.7 Ambacht en industrie Looierijen, leerfabrieken en schoenmakerijen zijn van grote betekenis geweest voor de geschiedenis en de dorpsontwikkeling van Dongen. De historische identiteit van Dongen is hier nauw mee verweven en verbonden. De vele verhalen, het plaatselijke leerlooierijmuseum en de nog vele gebouwen verwijzen en herinneren aan deze bedrijvigheid. Daarnaast zijn twee molens en een watertoren in art-decostijl uit 1923 (Watertorenstraat 10 te Dongen) bewaard gebleven. Gewenst beleid: onderzoek doen naar de cultuurhistorische waarden van de objecten en kijken naar de mogelijkheden voor te ontwikkelen beleid ten behoeve van de instandhouding, bescherming en mogelijkheden tot herbestemming en hergebruik.

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

27

Voormalige leerlooierijen in Dongen.

3.3.8 Verkeer Historische wegenpatronen vertellen het verhaal van de dorpsontwikkeling. Dit geldt in het bijzonder voor de wegen langs de ontginningsassen die als zodanig aan te merken zijn, evenals de handelsweg Breda-Den Bosch. Ze vormen belangrijke ruimtelijke structuren en kunnen de weggebruiker extra historische beleving geven. In geval er infrastructurele werken en gebouwen zijn die een relatie hebben met het historisch verkeer en vervoer voegen die een extra dimensie toe. Hierbij moet worden gedacht aan historische bestratingen of onverharde wegen, bruggen of bebouwing anderszins. Gewenst beleid: kijken naar mogelijkheden tot het opstellen van voorwaarden gericht op het benutten van patronen als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen. 3.3.9 Waterstaat Waterwegen van grote historische betekenis zijn naast de rivier de Donge, en het Wilhelminakanaal en vooral ook de infrastructuur die samenhangt met de (veen)ontginningen. In het bijzonder de ’s Gravenmoerse Vaart en in het verlengde de Dongense Vaart. Dit geldt eveneens voor de ’s Gravenmoerse dijkjes die met de hier voorkomende wielen de herinnering aan de strijd tegen het water, en de Sint Elisabethsvloed in het bijzonder, levend houden. Nadere inventarisatie van historische bruggen en waterstaatkundige werken heeft plaats gevonden in 2013 in samenwerking met o.a.

de heemkundekringen van ’s Gravenmoer en Dongen (bijlage V). Gewenst beleid: instandhouding van deze ruimtelijke structuren. Hier op bestemmingsplanniveau uitwerking aan geven. Mogelijkheden van recreatief gebruik nader verkennen. Instandhouding van bruggen over de vaart. In het parkje op de plaats waar in ’s Gravenmoer de haven is gedempt, op de hoek Julianalaan/Molendijk/Havenkade, is via beplanting en bebording deze historische plek te markeren. Hiervoor is een herinrichtingsplan gemaakt met de bedoeling de oude gedempte haven weer zichtbaar te maken. Het ontwerp is uitvoeringsgereed.

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

28

3.4 Historisch groen 3.4.1 Stedelijk historisch groen Onder stedelijke historisch groen vallen de parken, zoals het uit twee privétuinen ontstaan park Vredeoord, en het park behorend tot het kloostercomplex van de broeders van Dongen. Ook laanbeplantingen, zoals langs de hoofdwegen van ’s Gravenmoer (Hoofdstraat en de Vaartweg) zijn als beeldbepalend aan te merken. Ze accentueren de oude structuur van ontginningassen. Onder stedelijk historisch groen vallen eveneens solitaire monumentale bomen en de veelal beboste restanten van de Dongense dekzandrug. Beeldbepalend, en een met hoge belevingswaarde, zijn in deze categorie de gebieden Bergen en Hoge Kant. Dit zijn voormalige zandverstuivingen en heidegronden ingesloten geraakt tussen bebouwing maar tegelijkertijd nog van een grote omvang. Nadere inventarisatie van het stedelijk historisch groen heeft plaats gevonden in 2013 in samenwerking met o.a. de heemkundekringen van ’s Gravenmoer en Dongen. Gewenst beleid: beheersplan opstellen, dan wel conform bestaand kader uitvoeren. 3.4.2 Kerkhoven en begraafplaatsen Van oudsher werd begraven op een kerkhof direct naast of in de nabije omgeving van de kerk. Hoewel de katholieken hun kerkgebouwen verloren tijdens de Reformatie, mocht de grond rond kerken vaak nog worden gebruikt als begraafplaats voor alle inwoners. Zo was ook het geval in Dongen.

Aan het begin van de negentiende eeuw kwamen er nieuwe wetten die het mogelijk maakten voor katholieken en andere godsdiensten eigen kerkhoven aan te leggen. In Dongen gebeurde dit in 1804 aan de Bolkensteeg. Gewenst beleid: beheersplan opstellen, dan wel conform bestaand kader uitvoeren. Cultuurhistorische analyse maken van begraafplaatsen met opneming van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten. 3.4.3 Landschappelijk groen in landbouwgebieden Naast het patroon van bebouwing, wegen en waterlopen en verkaveling is ook het groen een belangrijk aspect van de karakteristiek van de agrarische landschappen. Dijkbeplantingen en groenstructuren langs kavelgrenzen en stichten in het ontginningslandschap zijn hiervan voorbeelden. Onder het landschappelijk groen moeten ook de bebossingen van voormalige heide en zandverstuivingen worden gerekend. Nadere inventarisatie van het stedelijk historisch groen heeft plaats gevonden in 2013 in samenwerking met o.a. de heemkundekringen van ’s Gravenmoer en Dongen. Gewenst beleid: beheersplan opstellen, dan wel conform bestaand kader uitvoeren. Hierbij wordt verwezen naar het bestaand beleid “Stimuleringskader groenblauwe diensten Dongen, Loon op Zand en Waalwijk”. De kaart behorende bij dit beleid is als bijlage VIII toegevoegd.

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

29

4. Geraadpleegde literatuur en bronnen Literatuur:  J. Bieleman, Geschiedenis van de landbouw, 1500-2000, 2008.  F.F.X. Cerutti, Middeleeuwse rechtsbronnen van stad en heerlijkheid Breda, 1956.  E.H.P. Cordfunke, Wi Florens. De Hollandse graaf Floris V in de samenleving van de 13e eeuw, 1996.  S. Barends, Het Nederlandse landschap, een historisch-geografische benadering, 1987.  C. de Bont, Cultuurhistorisch landschapsonderzoek Midden- en Oost-Brabant, 1989.  H.P.H. Camps, Oorkondenboek van Noord-Brabant, 1e deel, 690-1294, 1979.  A.L. van Geertruij, G.J. Rehm en J.M. Rosendaal, Zeven eeuwen ’s Gravenmoer, 1293-1993. Bijdrage tot de geschiedenis van ’s Gravenmoer, 1993. C. Gorisse (red.), Oosterhout, niet van gisteren. De geschiedenis van een vitale en veerkrachtige stad van de oude steentijd tot 2009, 2009.  R. Hamelinck, ‘fietsroute groen van toen’ De Wazerweijen 125 (2012).  P. Hartman e.a., De Meijery van ’s-Hertogenbosch, 2009.  P.A. Henderikx, De beneden-delta van Rijn en Maas: landschap en bewoning van de Romeinse tijd tot circa 1000, 1986.  J.A. Hendrikx, De ontginning van Nederland. Het ontstaan van de agrarische cultuurlandschappen, 1998.  J.A. Hendrikx, Traditionele boerderijen in Noord-Brabant, 2003.  H. Koopmanschap (red.), In Dongen stond een huis. De heerlijkheid Dongen in de Middeleeuwen, 2005  K.A.H.W.

Leenders, Verdwenen venen Een onderzoekk naar de ligging en exploitatie van thans verdwenen venen in het gebied tussen Antwerpen, Turnhout, Geertruidenberg en Willemstad 1250-1750, 1989.  K.A.H.W. Leenders, Verdwenen venen Een onderzoekk naar de ligging en exploitatie van thans verdwenen venen in het gebied tussen Antwerpen, Turnhout, Geertruidenberg en Willemstad  1250-1750 Actualisatie 2013, 2013  K.A.W.H. Leenders, Van Turnhoutervoorde tot Strienemonde. Ontginnings- en nederzettingsgeschiedenis van het noordwesten van het Maas-Schelde-Demergebied (400-1350), 1996.  H. van der Linden, Het platteland in het Noordwesten met nadruk op de occupatie, ca. 10001300, 1982.  Provincie Noord-Brabant, Cultuurhistorische inventarisatie Noord-Brabant. MIP Gemeente Dongen, 1989.  Provincie Noord-Brabant, Cultuurhistorische inventarisatie Noord-Brabant. MIP Gem. ’s Gravenmoer, 1992.  J. Renes, Een cultuurhistorisch landschapsonderzoek, 1985.  M.J.L. de Ruyter, Dongen, wetenswaardigheden van een heerlijkheid, 1969.  J. Smits, Vademecum van religieuzen en hun kloosters in Noord-Brabant, 2010. Overige bronnen:  De topografische militaire kaart 1: 25000, ca. 1830-1850 (Kadaster)  De Bonnekaarten 1: 25000, 1894-1916 (Alterra)

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

30

   

Lijst met Rijksmonumenten (RCE) Lijst met beschermde stads- en dorpsgezichten (RCE) Lijst met Gemeentelijke monumenten (gemeenten) www.watwaswaar.nl

Cultuurhistorische waardekaart gemeente Dongen, versie d.d. 15 januari 2014

31