Bijl2- 24-41 Bijlagenrapport

VAN VOLUME NAAR WAARDE: DONGEN VERBETERT EN

VERNIEUWT HET BESTAANDE BIJLAGEN:

Bouwstenen Economische Visie (1), scenariovorming (2), participatie (3)

BIJLAGE 1: BOUWSTENEN ECONOMISCHE VISIE GEMEENTE DONGEN

2

DONGEN ONDER DE LOEP

3

DONGEN IN BEELD Een ‘warme’ gemeente De gemeente Dongen kenmerkt zich door een groot oppervlak landelijk gebied en de positie tussen grotere steden. De gemeente is onderdeel van de streek de Langstraat. De gemeente Dongen heeft verschillende dorpskernen: Dongen, ‘s Gravenmoer en Klein-Dongen-Vaart. Daarbij kent de gemeente een relatief groot areaal aan bedrijventerreinen.

vinden en daarom wordt er onder andere ingezet op de samenwerking met onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven. Het wordt belangrijk gevonden door gemeente en ambassadeurs dat er wordt vastgehouden aan het DNA van Dongen. Voor deze visie zijn verschillende ambassadeurs uit diverse sectoren (denk aan ondernemers en educatie) aangehaakt om zo een gedragen visie en betrokkenheid te creëren.

De kern Dongen is de grootste kern en ligt in het zuidelijke deel van de gelijknamige gemeente. In het centrum van Dongen vind je diverse winkels en enkele horecazaken. De kern ‘s Gravenmoer ligt in het noordelijke deel van de gemeente Dongen en is na de hoofdkern Dongen de grotere kern. Het heeft circa 2.000 inwoners en een kleinere hoofdstraat met beperkt voorzieningenaanbod. ‘s Gravenmoer is omringd met landelijk gebied. De kern Klein-Dongen-Vaart is kleiner van aard en omvat voornamelijk buitengebied, woningen en enkele voorzieningen zoals een boerderijwinkel, cafetaria en een fruithandel. Het bevindt zich ongeveer tussen de kernen Dongen en ‘s Gravenmoer. Het ‘Dongens DNA’ omvat vier kernwaarden: Vindingrijk, Initiatief, Warm en Goed voor elkaar. De bijbehorende overkoepelende kernwaarde is: Gewoon Bijzonder. Middels deze kernwaarden wordt Dongen gepositioneerd als het warme hart van Brabant, een gemeente vol initiatief en creativiteit. Het is van belang dat men elkaar weet te

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Waarom Dongen? Daarom4Dongen!

REGIO Midden Noord Brabant De gemeente Dongen ligt in Midden Noord Brabant. Volgens het CBS, vallen in dit gebied de gemeenten Alphen-Chaam, Altena, Baarle-Nassau, Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg en Waalwijk. Midden Brabant heeft een bloeiende toeristische sector, dankzij het aantrekkelijke en diverse landschap, de vele historische bezienswaardigheden en toeristische trekkers zoals de Efteling. Grote schakelkracht, korte lijnen, sterke verbindingen tussen stad en land, diverse sterke economische clusters en de aanwezigheid van kenniscentra, kenmerken de regio. Tilburg-Waalwijk is in 2022 benoemd tot logistieke-hotspots van Nederland. De A58 en A59 zijn twee belangrijke snelwegen die de noordelijke en zuidelijke kant van de regio doorkruisen, de A27 is ook een vele gebruikte weg. Deze wegen zijn de belangrijkste verbindingen met andere plekken in Nederland. Samenwerking Regio Hart van Brabant Regio Hart van Brabant omvat diverse gemeenten. Een grotere gemeente zoals Tilburg, omringd door vele gemeenten van kleinere omvang zoals Dongen, Oisterwijk en Loon op Zand. De gemeenten in regio Hart van Brabant werken intensief samen: Alphen-Chaam, Baarle-Nassau, Dongen, Gilze en Rijen, Goirle, Heusden, Hilvarenbeek, Loon op Zand, Oisterwijk, Tilburg en Waalwijk (dit omvat dus de regio Midden Brabant exclusief de gemeente Altena).

In een gemeenschappelijke regeling heeft de Regio Hart van Brabant zaken vastgelegd en werkt ze vanuit een kernagenda. Om de programma’s en projecten uit deze agenda te realiseren, vindt intensieve afstemming plaats en brengen de gemeenten allemaal daar waar nodig middelen en menskracht in. De regio staat bekend om haar unieke regionale kennispotentieel op het gebied van mens, maatschappij, gedrag en innovatie. Belangrijke (fysieke) thema’s voor de regio zijn energietransitie, klimaatadaptatie, verstedelijking, mobiliteitstransitie en BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Investeren in deze thema’s helpt bij de verhoging van de kwaliteit van de leefomgeving en het vestigingsklimaat voor ondernemers. Ook wordt hiermee duidelijk waar wat gaat landen in de regio. Door regionale samenwerking wordt gewerkt aan lokale wensen en mogelijkheden. Het is van belang dat alle regiogemeenten goed in hun kracht worden gezet. Midpoint Brabant Ook op economisch vlak heeft de regio ambities. De regio wil samen met alle gemeenten met impact de brede welvaart in de regio vergroten en innovaties voortbrengen die bijdragen aan het vergroten van de welvaart en het welzijn van Nederland. De uitvoering hiervan gebeurt door Midpoint Brabant. Integraal, samen met ondernemers, onderwijs en maatschappelijke partners, wordt er naar de economie en maatschappij van de toekomst gekeken. Economie gaat niet alleen om de ondernemers in de gemeente, maar over het ecosysteem als uitgangspunt (van inwoners tot ondernemers tot onderwijs). Veerkracht vergroten en bijdragen aan het ontstaan van nieuw, impactvol ondernemerschap. ‘Station 88’ (dit wordt onderdeel van Midpoint Brabant) is het Huis voor Ondernemerschap en Innovatie; een platform waar ondernemers uit de regio kennis delen, bewustwording creëren en elkaar inspireren en motiveren.

Zo worden er online en offline workshops en webinars georganiseerd waarin verschillende thema’s aan bod komen, het doel is om deze nog pro-actiever in te steken. Hier wordt echt gekeken naar de ondernemer. Naast Tilburg en Waalwijk zijn ondernemers uit Dongen en ‘s Gravenmoer het meest vertegenwoordigd gedurende de bijeenkomsten.

5

Dongen in de regio De gemeente Dongen ligt aan de westzijde van de regio. De gemeente ligt tussen Oosterhout, Rijen, Kaatsheuvel en Waspik. Dongen is door deze kenmerkende ligging sterk westelijk georiënteerd. Inwoners uit Dongen zijn voornamelijk georiënteerd op Oosterhout en Breda, maar deels ook op Tilburg. Gemotoriseerd verkeer kan Dongen goed bereiken (o.a. A58, A27 en via ring Tilburg en N629). Al zijn verbeteringen aan de bestaande infrastructuur noodzakelijk (denk aan Vierbundersweg, N629 en knooppunt Hooipolder). Het openbaar vervoer is beperkt: het centrum is bereikbaar, maar bedrijventerreinen slecht/niet. Fietsen wordt gestimuleerd met de toekomstige aanleg van de snelfietsroute TilburgDongen-Oosterhout (F629), gepland in 2024.

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

6

ANALYSE SOCIAALECONOMISCHE STRUCTUUR Aantal inwoners en huishoudens groeit, ondanks vergrijzing De gemeente Dongen telt in 2023 circa 27.200 inwoners verdeeld over een kleine 12 duizend huishoudens (CBS, 2023). Zowel het inwoneraantal als het aantal huishoudens is de afgelopen vier jaar toegenomen. Een gemiddeld huishouden bestaat uit 2,32 personen. Dit is boven het landelijk gemiddelde van 2,16 personen per huishouden. Vaker wonen zij in koopwoningen dan in huurwoningen vergeleken met Nederland, meer dan 70% (CBS, 2021). In Dongen woon je dorps of landelijk. Er komen steeds meer mensen van buiten de gemeente in Dongen wonen. Over het algemeen zijn de nieuwe vestigers twintigers/dertigers, waardoor het goed is om daar voldoende werkgelegenheid (en dus aantrekkelijke economie) voor te bieden. De bevolkingsontwikkeling laat de vergrijzing in de gemeente Dongen zien. Deze vergrijzing zorgt voor structurele veranderingen in de samenstelling van de beroepsbevolking en daarmee ook een andere arbeidsmarktdynamiek in Dongen. Voor de beroepsbevolking wordt de leeftijd 20-65 jaar gehanteerd. De beroepsbevolking zal afnemen. Dit zorgt voor een toename van de demografische druk. In de economische factsheet die volgt, komt dit naar voren.

Het aandeel jongeren tussen de 15 – 24 jaar is in Dongen lager dan in de rest van Nederland. Het aantal 45-65 jarigen is met 29% de grootste groep en ligt hiermee net hoger dan het landelijke gemiddelde. Sociaal-demografische kerngegevens gemeente Dongen

< 15 jaar 15-24 jaar 25-44 jaar 45-64 jaar 65 jaar en ouder Niet-westerse… Westerse… Meergezinswoningen Gem. gezinsomvang Gezinnen met kinderen Eenpersoonshuishoud… Koopwoningen Huurwoningen WOZ-waarde Autobezit per… 0%

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Bron: CBS, 2022

20%

40% Dongen

60% Nederland

80%

100%

120%

140%

7

ECONOMISCHE KERNGEGEVENS DONGEN Economie van gemeente Dongen cijfermatig in beeld Op de volgende pagina’s worden de economische kerngegevens van Dongen weergegeven. Op basis van kerngegevens kan een goed beeld worden verkregen van het functioneren van de economie van Dongen. We hebben de cijfers gezet naast die van enkele vergelijkbare gemeenten in Nederland (benchmark). Deze worden zichtbaar op de volgende pagina. Enkele zaken die opvallend zijn:

Een relatief laag werkloosheidspercentage vergeleken met Nederland, maar binnen de benchmark vrij gemiddeld. Een lage banenindex van nog geen 70%. Dit houdt in dat er maar voor dit percentage van de beroepsbevolking banen beschikbaar zijn binnen de gemeente. Maar wel een positieve ontwikkeling van het aantal arbeidsplaatsen en aantal bedrijven. Ontwikkeling aantal arbeidsplaatsen is zelfs meer gestegen vergeleken met de benchmark gemeenten, regio, provincie en Nederland. Aantal zzp’ers van totaal aantal werkenden ligt lager dan regionaal, provinciaal en landelijk niveau, maar de ontwikkeling van het aantal zzp’ers in de afgelopen jaren is redelijk positief. Leegstand % onder provinciaal en landelijk niveau, maar gemiddeld tot hoger dan bij benchmarkgemeenten. Leegstand centrum + verspreid is 3,7% (alleen centrum is 8,6%). In vergelijking met Nederland, net wat hoger aandeel praktisch (‘laag’) opgeleid; net wat lager aandeel theoretisch (‘hoog’) opgeleid. Beperkt percentage van de bevolking werkt in de eigen gemeente; in

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

vergelijking met benchmark gemeenten vrij gemiddeld, maar ver onder landelijk gemiddelde. Aantal oprichtingen qua bedrijven is hoger dan het aantal opheffingen. Gemiddeld inkomen is lager dan bij de andere benchmark gemeenten, het ligt iets onder het provinciaal gemiddelde en iets boven het landelijk gemiddelde. Ontwikkeling beroepsbevolking zal in Dongen net als bij de benchmark gemeenten afnemen, in iets sterkere mate dan in de provincie en Nederland. Met een demografische druk van 73,2% ligt de druk in Dongen redelijk op het gemiddelde van de benchmark gemeenten, maar is het net wat hoger dan in de regio/provincie/Nederland. Maar verder kijken dan cijfers is belangrijk Deze kerngegevens geven een goed eerste beeld, maar om goed gevoel te krijgen bij de werkelijke kansen en opgaven is het van belang om verder dan de cijfers te kijken. Later in het rapport wordt dieper ingegaan op de verschillende onderdelen die mede de kracht van een economisch gebied bepalen.

8

Economische kerngegevens gemeente Dongen

Onderwerp

Jaartal bron

Inwoneraantal

Plaats 1

Plaats 2

Plaats 3

Plaats 4

Plaats 5

Plaats 6

Dongen

Drimmelen

Best

Bernheze

Oisterwijk

27.252

27.997

30.883

32.277

32.941

Plaats 7

Regio

Midden-Noord Gilzen en Rijen Geertruidenberg Brabrant 26.939

22.104

Circa 450.000

Provincie

Land

Noord Brabant

Nederland

2.626.210

17.811.291

Economische karakteristiek Aantal bedrijven (abs.)

2022

2730

2910

3080

3450

4440

2890

2170

55230

284950

1975140

Aantal arbeidsplaatsen (abs.)

2022

10440

9860

16310

12500

15060

13230

10800

252780

1399360

9369760

Banenindex (%)

2022

69,6%

61,6%

90,6%

69,4%

83,7%

88,2%

83,1%

89,0%

95,1%

94,7%

Voorraad werklocaties (ha)

2022

136,22

61,44

162,25

54,5

92,54

148,31

404,5

Uitgeefbare werklocaties (ha)

2022

16,7

0,89

0,8

1,83

2,64

5,48

5,9

Gemiddeld WVO per 1000 inwoners

2023

1919

1779

3131

2335

2753

1962

1988

2436

2432

Leegstand van totaal aantal WVO (%)

2023

3,7%

5,1%

1,6%

1,1%

3%

7,5%

3,3%

5,3%

5,3%

Arbeidsmarkt Lager opgeleiden per 1000 inwoners

2022

150

192

129

168

167

151

182

157

147

Onbenut arbeidspotentieel (%) (tussen 15 en 75 jaar)

2021

7,7%

7,3%

8,5%

7,8%

7,5%

7,8%

7,4%

8,50%

10,10%

Werken in eigen woonplaats (%)

2015

24,6%

23,6%

24,3%

24,3%

25,9%

23,4%

32,4%

Gemiddelde reisafstand tot werk (km)

2016

20,5

21,7

22,4

20,0

20,4

21,9

21,5

Werkloosheid (%)

38,0% 21,4

22,7

2022

2,9%

2,8%

3,4%

2,7%

2,8%

2,9%

2,8%

3,2%

3,5%

2018-2022

-26,3%

-32,6%

-19%

-32,5%

-30%

-32,6%

-30%

-28,9%

-28,6%

2021

28700,0

30000,0

31300,0

29100,0

32400,0

28200,0

28600,0

29265

28.191,92

Ontwikkeling aantal bedrijven

2018-2022

19,7%

20,2%

14,9%

27,3%

22,0%

22,5%

15,4%

23,8%

22,3%

21,6%

Ontwikkeling aantal arbeidsplaatsen (aantal per 1.000 inw.15-74jr)

2018-2022

7,4%

5,2%

-3,7%

7,2%

2,8%

1,9%

-4%

4,3%

4,7%

5,5%

Bedrijvendynamiek (oprichtingen)(aantal per 1000 vestigingen)

2020

82,4

67,4

81,9

65,6

76,4

78,5

62,5

89,7

84,3

87,4

Bedrijvendynamiek (opheffing, aantal per 1000 vestigingen)

2020

60,4

51,7

63

48,6

56,4

58,4

58,3

63,4

61,8

63,3

Ontwikkeling werkloosheid (%) Gemiddeld inkomen per inwoner per jaar (€)

Economische dynamiek (% toe- of afname)

Bevolkingsdynamiek (% toe- of afname) Bevolkingsontwikkeling

2010-2022

5,7%

3,3%

5,7%

6,9%

25,8%

2,2%

4,1%

8,6%

6,1%

6,1%

2023

73,2%

75,0%

69,4%

77,0%

82,0%

76,5%

74,8%

69,0%

70,7%

70,3%

Prognose bevolkingsontwikkeling

2022-2040

1,1%

-11,9%

8,9%

3,2%

-5,0%

-0,7%

2,3%

4,6%

3,1%

3,7%

Prognose beroepsbevolking (20-65 jaar)

2022-2040

-10,9%

-27,3%

-6,7%

-10,6%

-16,1%

-10,5%

-9,7%

-6,1%

-8,80%

-7,46%

Demografische druk (groene + grijze druk 20-64 jaar)

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

9

ONTWIKKELING VAN VESTIGINGEN EN BANEN Het is interessant om naar de ontwikkeling te kijken van het aantal banen en vestigingen in de gemeente Dongen. In onderstaande figuur wordt zichtbaar dat het aantal vestigingen vrij gelijkmatig stijgt, terwijl het aantal banen meer afhankelijk is van de economische situatie. Denk aan een banendaling rondom de crisis in 2012 en een minder harde stijging van het aantal banen tijdens de coronapandemie.

Vestigingen naar sector in Dongen (2012-2022) In onderstaande tabel wordt duidelijk dat vrijwel alle sectoren een groei in het aantal vestigingen hebben doorlopen van 2012-2022. Maar met name de sector Advisering, onderzoek en overige specialistische/zakelijke dienstverlening is tussen 2012-2022 flink gegroeid. Daarnaast is Gezondheids- en welzijnszorg ook aanzienlijk gegroeid.

Vestigingen naar sector Dongen Overige dienstverlening Cultuur, sport en recreatie Gezondheids- en welzijnszorg Onderwijs Verhuur van roerende goederen en overige… Advisering, onderzoek en overige… Verhuur van en handel in onroerend goed Financiële instellingen Informatie en communicatie Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Vervoer en opslag Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Bouwnijverheid Winning en distributie van water; afval- en… Industrie Landbouw, bosbouw en visserij

Bron: Lisa, 2022 BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

0

100

2022

2012

200

300

400

500

600

10

Vestigingen per sector in Dongen De gemeente Dongen heeft een enigszins vergelijkbare sectorstructuur als de regio Midden-Noord Brabant. De landbouwsector is in Dongen vergeleken met de regio/provincie/Nederland enigszins groter.

Vestigingen naar sector 2022 Overige dienstverlening Cultuur, sport en recreatie

Advisering, onderzoek en overige dienstverlening, Grooten detailhandel en Bouwnijverheid zijn verder sectoren met de meeste vestigingen in zowel Dongen als de regio/provincie en Nederland. Overige dienstverlening en Industrie zijn gemiddeld gezien groter in Dongen dan in de regio/provincie/Nederland. Het aantal oprichtingen van bedrijven ligt in Dongen op een gemiddeld tot hoog niveau in vergelijking met andere benchmarkgemeenten, maar net onder het regionaal/provinciaal/landelijke gemiddelde. Het aantal oprichtingen in 2020 in Dongen ligt hoger dan het aantal opheffingen in 2020 in Dongen.

Gezondheids- en welzijnszorg

Onderwijs Verhuur van roerende goederen en overige… Advisering, onderzoek en overige specialistische… Verhuur van en handel in onroerend goed Financiële instellingen Informatie en communicatie Logies-, maaltijd- en drankverstrekking Vervoer en opslag Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Bouwnijverheid Winning en distributie van water; afval- en…

Industrie Landbouw, bosbouw en visserij 0,0% 2,0% 4,0% 6,0% 8,0% 10,0% 12,0% 14,0% 16,0% 18,0% 20,0% Vestigingen naar sector Noord-Brabant

Vestigingen naar sector Nederland

Vestigingen naar sector Midden-Noord-Brabant

Vestigingen naar sector Dongen

Bron: Lisa, 2022

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

11

Banenindex Dongen heeft met 69,6% een vrij lage banenindex. Banenindex is het aantal arbeidsplaatsen in verhouding tot de potentiële beroepsbevolking. Er is dus – in theorie - voor ongeveer 70% van de beroepsbevolking een arbeidsplaats in de eigen gemeente. Hieruit blijkt dat juist veel inwoners buiten de gemeente werkzaam zijn. Daartegenover staat dat het aantal arbeidsplaatsen de afgelopen jaren (2018-2022) wel is toegenomen met 7,4%. Dit duidt op een positieve ontwikkeling voor de banenindex.

Banen naar sector 2022 Overige dienstverlening Cultuur, sport en recreatie Gezondheids- en welzijnszorg Onderwijs Openbaar bestuur, overheidsdiensten en… Verhuur van roerende goederen en overige…

Banen per sector Advisering, onderzoek en overige specialistische… Met name het aantal banen in de Industrie, Gezondheids- en Verhuur van en handel in onroerend goed welzijnszorg en de Landbouw zijn voor de gemeente Dongen in Financiële instellingen een tijdsbestek van 10 jaar toegenomen. Wat daarbij nog Informatie en communicatie interessanter is om te zien, zijn de verschillen qua aantal banen binnen de regio/provincie/Nederland in verhouding tot Dongen. Logies-, maaltijd- en drankverstrekking De meeste banen in de gemeente Dongen bevinden zich in de Vervoer en opslag Industriesector; ruim 20%. Vergeleken met de regio, provincie en Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s Nederland ligt dit een stuk hoger. Opvallend is dat het aandeel in Bouwnijverheid het aantal banen veel hoger is dan in het aantal vestigingen. Dit Industrie duidt op een aantal grote werkgevers in deze sector. Verder zijn Landbouw, bosbouw en visserij Groot- en detailhandel en de Gezondheids- en welzijnszorg 0,0% sectoren met veel banen. Ook valt op dat er veel banen zijn in de sector Landbouw, bosbouw en visserij vergeleken met de regio, Nederland Noord-Brabant provincie en Nederland. Dit verschil is in aantal vestigingen minder zichtbaar. Ook hier zijn er een aantal grotere spelers actief.

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

5,0%

10,0%

Midden-Noord-Brabant

15,0%

20,0%

25,0%

Dongen

Bron: Lisa, 2022

12

ARBEIDSMIGRANTEN Arbeidsmigranten in de provincie (Decisio 2022) In 2020 waren er meer dan 91.000 arbeidsmigranten in Noord Brabant, met een jaarlijkse groei van 4,1% sinds 2010. Een op de tien arbeidsmigranten werkt in de gemeente Eindhoven. Andere belangrijke werkgemeenten voor arbeidsmigranten zijn Tilburg, Meijerijstad en Maashorst. In de regio Hart van Brabant werken ongeveer 16.000 arbeidsmigranten (bron Platform 31). In Dongen waren er in 2020 naar schatting tussen de 250 - 1.000 arbeidsmigranten werkzaam (meer dan in 2010), wat vergeleken met andere gemeenten in de regio gemiddeld is (op Tilburg en Waalwijk na). Dit wordt zichtbaar op de kaarten op de volgende pagina. Deze arbeidsmigranten werken voornamelijk bij uitzendbureaus of in de landbouwsector. Vooral het aandeel arbeidsmigranten in de Transport en Logistiek sector is gegroeid tussen 2010-2020. Deze groei is aanzienlijk groter dan het nationaal gemiddelde. Prognoses geven aan dat het aantal arbeidsmigranten in Noord Brabant zal toenemen tot ongeveer 130.850-153.975 in 2030, met een groei van 45% per jaar. Het aantal BRP-geregistreerd woonachtige arbeidsmigranten in Noord Brabant is jaarlijks het meest gegroeid ten opzichte van referentieprovincies. Goede huisvesting, arbeidsvoorwaarden, sociale integratie en afspraken zijn hierbij cruciaal.

Er zijn binnen de regio dan ook afspraken gemaakt dat alle gemeenten een lokaal beleidskader hebben waarmee de huisvesting van arbeidsmigranten wordt gefaciliteerd. Gemeenten in de regio ondersteunen elkaar om deze gezamenlijke opgave te realiseren. De gemeente Dongen vindt internationale medewerkers noodzakelijk, deze medewerkers zijn

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

welkom. Er vindt een geprognosticeerde groei plaats. De beleidsregel tijdelijke huisvesting arbeidsmigranten 2022 draagt er aan bij dat deze werknemers worden gefaciliteerd in de juiste huisvesting. Er zijn ongeveer 1.000 arbeidsmigranten woonachtig in Dongen waarvan 600 in gereguleerde huisvesting (denk aan bij de boer) en 400 in overige woningen. De gemeente vindt het belangrijk dat bedrijven zelf ook goed moeten nadenken hoe ze hun arbeidsmigranten willen huisvesten, omdat het bij deze overige woningen minder goed gaat dan bij de gereguleerde huisvesting. Pendelrelaties Bijna 80% van de arbeidsmigranten die werkzaam zijn in Noord Brabant woont daadwerkelijk ook in Noord Brabant (BRP-geregistreerd). De overige +- 20% van de arbeidsmigranten is werkzaam in Noord Brabant en woont elders, waaronder binnen gemeenten als Den Haag, Rotterdam, Amsterdam maar ook Venlo, Venray, Nijmegen en Dordrecht.

13

2010

Ontwikkeling aantal arbeidsmigranten (naar werkregio) – aantal werkenden in de werkregio

2020

Bron: Decisio, 2022

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

14

ONDERWIJS EN ARBEIDSMARKT Verbinding onderwijs en lokale arbeidsmarkt is er, maar kan sterker

Samenstelling opleidingsniveau

Om aan de huidige- en toekomstige vraag op de arbeidsmarkt te voldoen is het

De samenstelling van het opleidingsniveau van Dongen verschilt licht met die

van belang dat onderwijs en arbeidsmarkt goed op elkaar aansluiten. Er zijn 10

van Nederland. Volgens het CBS zijn er gemiddeld gezien in Dongen meer ‘laag’

basisscholen in Dongen. Met het Cambreur College beschikt Dongen over een

en ‘midden’ opgeleiden en minder ‘hoog’ opgeleiden, vergeleken met de regio,

middelbare school. Tilburg en Breda bieden met o.a. het ROC, De Rooi Pannen,

provincie en Nederland. Bij voorkeur wijken we af van de terminologie van het

Fontys, Avans, BUas en Tilburg University een ruim aanbod van onderwijs op

CBS en benoemen we hoog ‘theoretisch opgeleid’, en laag ‘praktisch opgeleid’.

verschillende niveaus aan. Om de match tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt te versterken en (toekomstige) tekorten in de aanwezige sectoren in de

gemeente Dongen zo klein mogelijk te maken, is het voor zowel bedrijven als

Onderwijsniveau beroepsbevolking (volgens indeling CBS)

onderwijsinstellingen van belang om de samenwerking te vergroten. De match op de arbeidsmarkt kan versterkt worden dankzij al bestaande initiatieven waaronder het opzetten van projectweken, technieklokalen, gastlessen en

Theoretisch ('Hoog')

snuffelstages die in het teken staan van een actueel vraagstuk in een bedrijf of bij Midden

de gemeente. Voor de middelbare school Het Cambreur College is dit een

belangrijk speerpunt om naar buiten te treden en het werkveld te ontdekken.

Praktisch ('Laag')

Ook de gemeente vindt een hybride leeromgeving belangrijk. Educatie kan bijvoorbeeld gekoppeld worden aan zorg. In deze sector zijn grote tekorten. Dongen kent van oudsher veel zorgvoorzieningen. Het belang wordt gezien om

0% Nederland

10%

Noord-Brabant

met de onderwijsinstellingen aan de slag te gaan.

20%

30%

40%

Midden-Noord-Brabant

50%

Dongen

Bron: CBS, 2020

Dit geldt ook voor werknemers met afstand tot de arbeidsmarkt. De Participatiewet moet ervoor zorgen dat meer mensen werk vinden. Ook mensen

Pendelrelaties

met een arbeidsbeperking. De gemeente Dongen neemt hiervoor

Het is interessant om te bekijken wat de pendelrelaties zijn wanneer er naar

verantwoordelijkheid.

Dongen gekeken wordt. Waar komen de werkenden in Dongen het meeste vandaan? Het grootste deel is afkomstige uit Breda, Oosterhout en Tilburg (arbeidsmarktinzicht.nl).

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

15

Zzp’ers in Dongen De gemeente Dongen kent ongeveer 2100 zzp’ers. Per 10.000 inwoners komt dit

zzp'ers per 10.000 inwoners naar sector

neer op 797 zzp’ers. Het aantal zzp’ers ligt lager dan in de regio (885), de provincie (897) en in Nederland (954). Het aantal zzp’ers per 10.000 inwoners is in Dongen gestegen met ruim 15%: van 690 in oktober 2020, tot 797 in juli 2023. De meeste zzp’ers in Dongen zijn werkzaam in Zakelijke diensten, opgevolgd door de Bouw en Gezondheidszorg. Dit zijn ook de grotere sectoren als we kijken naar regionale, provinciale en landelijke cijfers.

Energie, water en milieu Financiële instellingen Land- en tuinbouw Horeca Logistiek Cultuur, sport en recreatie

De gemeente Dongen kent tal van verenigingen. DongenOnderneemt is een platform waar (startende/jonge) ondernemers, waaronder zzp’ers, in een hulpnetwerk kunnen leren van elkaar. DongenOnderneemt bundelt de ervaringen in het ondernemerschap in de gemeente om zo inspiratie en hulp te bieden aan deze startende ondernemers. Ook verengingen zoals VOCD,

Groothandel Industrie ICT en media Overig

LeerDongenKennen, SamenDongen maar ook de organisatie Midpoint Brabant,

Persoonlijke…

zijn er voor de ondernemers uit de gemeente. Toch valt op dat de meeste

Detailhandel

ondernemers lid zijn van bijvoorbeeld VOCD, maar er niet erg actief in zijn of er weinig uit lijken te halen. Een sterk ondernemersnetwerk voor zzp’ers ontbreekt daarmee in Dongen. Een goed netwerk lijkt erg afhankelijk van de houding van de ondernemer zelf, waardoor kansrijke kruisbestuivingen nog (te) weinig plaatsvinden.

Gezondheid Bouw Zakelijke diensten 0

100

200

300

Scherp zicht op de behoeften van zzp’ers ontbreekt vanuit de gemeente. Zzp’ers hebben immers verschillende achtergronden, vakgebieden, opdrachtgevers en

Zzp'ers per 10.000 inwoners Nederland

werkwijzen. Dit maakt het voor gemeenten lastig om te achterhalen wat de

Zzp'ers per 10.000 inwoners Provincie

behoeften van zzp’ers zijn. Het is denkbaar dat ondernemers in bijvoorbeeld de

Zzp'ers per 10.000 inwoners Regio Midden-Noord-Brabant

zakelijke dienstverlening, persoonlijke dienstverlening of ICT en media behoefte

Zzp'ers per 10.000 inwoners Gemeente Dongen

hebben aan flexibele werkplekken. Gemeentelijke dienstverlening en beleidsmatige aandacht is noodzakelijk om zicht te krijgen en zzp’ers te kunnen ondersteunen waar mogelijk.

Bron: Kvkregiodata, 2023

16

BEDRIJVENTERREINEN De bedrijventerreinen in de gemeente Dongen vormen een belangrijke bron van werkgelegenheid. Het vitaal houden van deze terreinen is daarom van belang. In dit hoofdstuk zoomen we in op de actuele situatie op de bedrijventerreinen en staan we stil bij de

belangrijkste opgave, kansen en uitdagingen voor de toekomst.

17

OVERZICHT BEDRIJVENTERREINEN De gemeente Dongen beschikt over verschillende terreinen/locaties met bedrijven. Er zijn relatief veel bedrijventerreinen voor een gemeente van deze schaalgrootte. De bedrijventerreinen zijn: Tichelrijt I en II (Tichelrijt III harde planaanbod, Tichelrijt Zuid zachte plan aanbod) De Wildert Bedrijvenpark Entrop Kanaalstraat/Prinses Margrietstraat

Entrop

Voor het bouwstenendocument wordt de focus gelegd op de grootste bedrijventerreinen. Dit omvat Tichelrijt I en II, De Wildert en Kanaalstraat/Prinses Margrietstraat. De bedrijventerreinen zijn verschillend qua karakter, grootte en bedrijvigheid. Waar De Wildert enkele grote spelers op het terrein heeft (zoals Coca Cola en Ardagh) heeft Tichelrijt meer gemengde bedrijvigheid met veel bedrijfsactiviteiten.

Kanaalstraat/Pr. Margrietstraat Tichelrijt I Tichelrijt II

De Wildert

Tichelrijt III Tichelrijt Zuid

Overzicht bedrijventerreinen gemeente Dongen (Bron: Ibis, 2022)

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

18

Op de volgende pagina’s worden de bedrijventerreinen in Dongen verder omschreven. Per bedrijventerrein wordt ingezoomd op kenmerken en in zijn geheel op kwaliteiten en knelpunten. Vervolgens wordt er in brede zin nog ingegaan op onderstaande thema’s, aanbod, behoeften en ontwikkeling en trends.

Huisvesting

Schoon, heel & veilig

Duurzaamheid & circulariteit

Werkgelegenheid & arbeidsmarkt

Samenwerking

Bereikbaarheid

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Het oog voor bedrijventerreinen biedt de basis om aan de hand van kwantitatieve en kwalitatieve criteria het profiel en de vitaliteit van een bedrijventerrein in kaart te brengen. We onderscheiden de volgende thema’s: Schoon, heel en veilig (staat openbare ruimte, collectieve beveiliging, verkeersveiligheid, overlast/misdaad) Werkgelegenheid & arbeidsmarkt (aantal arbeidsplaatsen, arbeidsplaatsen per hectare (ha), relatie tot groei/krimpsectoren) Huisvesting (aantal ha, leegstand + uitgeefbare ruimte, uitbreidingsmogelijkheden, mutatie, kwaliteit vastgoed) Duurzaamheid en circulariteit (benutte potentie zonnedaken, bekende duurzaamheidsinitiatieven, maatregelen klimaatadaptatie, kansen voor circulariteit) Samenwerking & innovatie (organisatiegraad, type, marketing en promotie, concurrentievermogen) Bereikbaarheid (reisafstand/ligging in verzorgingsgebied, laden/lossen, bewegwijzering, oplaadmogelijkheden, infrastructuur) Deze criteria zijn waarneembaar gemaakt op basis van o.a. deskresearch waarbij o.a. de volgende bronnen zijn gebruikt: Vastgoeddata, IBIS, Stichting Lisa en eigen waarneming

19

BEDRIJVENTERREINEN: KWALITEITEN EN KNELPUNTEN

Tichelrijt I

Tichelrijt II

Netto oppervlakte hectare: 68 ha

Netto oppervlakte hectare: 15,25 ha

Werkmilieu: ligt niet aan het spoor. Ligt aan het kanaal aan lokale weg, wel nabij provinciale weg. Ligt aan vaarwater met kade (particulier eigendom).

Werkmilieu: ligt niet aan het spoor. Ligt aan het kanaal aan lokale weg, wel nabij provinciale weg. Ligt aan vaarwater zonder kade.

Aantal banen: 1.685

Aantal banen: 508

Aantal vestigingen: 111

Aantal vestigingen: 71

De Wildert

Kanaalstraat/pr. Margrietstraat

Netto oppervlakte hectare: 40 ha Werkmilieu: ligt niet aan het spoor, wel aan provinciale weg. Aantal banen: 908 Aantal vestigingen: 14 (waarvan 3 dominante gebruikers)

Netto oppervlakte hectare: 7,22 ha Werkmilieu: ligt niet aan het spoor. Ligt aan het kanaal aan lokale weg, wel nabij provinciale weg. Aantal banen: 131

Aantal vestigingen: 40

Bron: Ibis, 2022

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Algehele kernkwaliteiten en knelpunten van bedrijventerreinen in Dongen

Belangrijkste kernkwaliteiten • Veel werkgelegenheid • Gedifferentieerd aanbod aan bedrijven • Terreinen met relatief ruime planologische kaders (80% bebouwingspercentage, 20 meter bouwhoogte en milieucat. 4+) Belangrijkste knelpunten en opgaven • Slecht te bereiken met ov. • Staat openbare ruimte is op sommige delen slecht. • Uitstraling panden varieert sterk, terrein oogt rommeling en veel verouderde panden. • Kans op wateroverlast en hittestress. • Kwaliteit en benutting van de kavels lopen sterk uiteen. • Geen collectieve duurzaamheidsmaatregelen. De vitaliteit van de bedrijventerreinen zal op de volgende pagina’s verder worden uitgewerkt aan de hand van de aspecten van het model op de vorige pagina.

20

OOG VOOR BEDRIJVENTERREINEN Bedrijventerreinen kunnen op verschillende aspecten beoordeeld worden. Onder de tabel wordt ieder aspect verder toegelicht: OOG VOOR BEDRIJVENTERREINEN

- | -/+ |+

Schoon, heel & veilig

+/-

Werkgelegenheid & arbeidsmarkt

+

Huisvesting

-

Duurzaamheid & circulariteit

+/-

Samenwerking & innovatie

-

Bereikbaarheid

+/-

Schoon, heel en veilig De gemeente geeft aan dat criminaliteit geen groot probleem is op de bedrijventerreinen. Er zijn andere aanleidingen om te werken aan een schoon, heel en veilig bedrijventerrein. Om de doelstellingen rondom dit thema te behalen kan een gerichte samenwerking tussen ondernemers en de gemeente helpen. Dat kan met het keurmerk veilig ondernemen, zoals dat in 2012 eerder door Tichelrijt is behaald. Onder het kopje ‘samenwerking’ zal meer aandacht worden gegeven aan samenwerkingen in verhouding tot de kwaliteit van een bedrijventerrein.

relatief veel banen biedt met een beperkt aantal vestigingen. Dit komt mede door grote spelers als Ardagh en Coca Cola. Samenwerking & innovatie VOCD (Vereniging Ondernemers Contact Dongen) is het meest actieve samenwerkingsverband binnen de gemeente. Deze vereniging zet zich in voor ondernemers in zowel de kernen, het buitengebied als de bedrijventerreinen. Doel is om elkaar te ontmoeten. Echter is niet iedere ondernemer even actief en zijn de contacten sinds de coronaperiode ook verminderd. In het verleden bestond Platform Tichelrijt. Dit platform was opgezet voor de aanleg van glasvezel. Momenteel is Platform Tichelrijt niet meer actief. Er zijn enkele grote spelers die veel terrein in handen hebben. Er moet samen met hen meer geïnvesteerd worden in de kwaliteit van de terreinen. Hoewel de ondernemers/gemeente dus niet altijd even goed formeel georganiseerd zijn, zijn de informele netwerken wel goed. Mede daardoor haken de ondernemers regionaal goed en actief aan. De Greendeal kan de samenwerkingen een boost te geven.

Werkgelegenheid & arbeidsmarkt Dongen heeft totaal op alle bedrijventerreinen 236 vestigingen en 3.232 banen (IBIS). Tichelrijt I heeft veruit de meeste vestigingen. Ook qua banen biedt Tichelrijt I het grootste aantal. Opvallend is dat De Wildert

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

21

Bereikbaarheid: Dongen ligt tussen grotere steden als Tilburg, Breda, Oosterhout en Waalwijk. Dongen is goed bereikbaar voor gemotoriseerd verkeer (denk aan de A58, A27). Na de realisatie van de N629 zou dit nog verder geoptimaliseerd moeten zijn, echter liggen deze plannen nog 2 jaar in ‘de koelkast’ (wegens stikstofproblematiek). Dit kan een bedreiging vormen omdat de belangrijke mobiliteitsader van Dongen steeds meer dichtslibt, waarna het bedrijfsleven hier ook last van zal ondervinden, en nu al doet. De snelfietsroute tussen Tilburg-Dongen-Oosterhout maakt dat Dongen in de toekomst goed bereikbaar wordt per fiets. Ontwerptechnisch zit dit in de afrondfase, waarna de benodigde vergunningen worden aangevraagd. De gemeente streeft ernaar om in 2024 de route aan te kunnen leggen. Het openbaar vervoer is zeer beperkt. Zo is Tichelrijt niet bereikbaar met openbaar vervoer. Duurzaamheid en circulariteit Green Deal Dongen is dit najaar (2023) van start gegaan, met een onderzoek naar waar de behoefte ligt op het gebied van klimaat, duurzaamheid en circulariteit. Verschillende stakeholders waaronder Midpoint Brabant, ondernemers en het OMWB (Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant) haken hierbij aan. Daarnaast is een van de duurzame ambities van Dongen circulaire inkoop en de aanleg van zonnedaken.

Dongen is terughoudend om zonnepanelen te plaatsen op onbebouwde grond en stimuleert plaatsing op daken. Tichelrijt III is momenteel wel een zonnepark maar is toekomstige reserveruimte voor bedrijven. De zonnepanelen kunnen op de toekomstige bedrijfsdaken komen te liggen. Daarnaast is het inspelen op de energietransitie een interessante ontwikkeling. Grote bedrijven kunnen restwarmte BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

hergebruiken in samenwerking met andere bedrijven, sommige bedrijven proberen hier al op in te spelen. Het is belangrijk om hier de kansen goed te benutten. Het eindstreven is aardgasvrij in 2050. Opvallend is dat er in Dongen in verhouding opvallend veel bedrijven zitten met een hoog gasverbruik, waaronder Trobas Gelatine, Ardagh en Coca Cola. Tot slot zijn de bedrijventerreinen grijs. Er is veel verharding en door de vele kabels en leidingen kunnen er weinig bomen groeien. Een robuuste groenstructuur wordt gemist. Ook dit kan de Greendeal stap voor stap verbeteren. Om de circulaire economie beter te laten landen op de bedrijventerreinen is ruimte voor opslag en restauratie nodig, ruimte die er maar beperkt is. Dit alles maakt dat er nog voldoende uitdagingen en ontwikkelmogelijkheden zijn voor een duurzamer Dongen. Delta Rhine Corridor De Delta Rhine Corridor is een verzameling van initiatieven om gelijktijdig meerdere ondergrondse buisleidingen en gelijkstroomverbindingen aan te leggen tussen Rotterdam, de Duitse grens en Chemelot in Geleen. Het gaat om de aanleg van drie buisleidingen voor het transport van o.a. waterstof, aardgas, CO2, ammoniak, propeen en gelijkstroomkabels. Dit project moet een aanzienlijke bijdrage leveren aan het behalen van nationale duurzaamheid- en circulariteit doelstellingen.

Delta Rhine Corridor is daarom aangemerkt als project van nationaal algemeen belang. Er wordt onderzoek gedaan naar een mogelijke aftakking in de regio. Dit biedt kansen voor het bedrijfsleven om duurzame energie te benutten.

22

Huisvesting De panden op de bedrijventerreinen hebben een gemixte kwaliteit. Meerdere deelgebieden op de terreinen zijn enigszins verrommeld. Van Leegstand op bedrijventerreinen is weinig sprake in Dongen, evenals in de regio. Vastgoed deels verouderd De Wildert beschikt over enkele grotere panden. Het vastgoed van Ardagh en Coca Cola is verouderd, namelijk tussen de jaren ‘40 en ‘70 gebouwd. Tichelrijt I beschikt over wat ouder vastgoed, maar relatief jonger dan de Wildert. Op Tichelrijt II zijn met name panden ontstaan vanaf de jaren 90 tot nu. Energie labels goed Er komt veelal energielabel B (en hoger) voor op het bedrijventerrein Tichelrijt. Dit is vrij positief. Echter zijn niet alle panden inzichtelijk gemaakt dus is het beeld onvolledig.

Bron: Vastgoeddata

23

HITTESTRESS EN WATEROVERLAST Tichelrijt

De Wildert Hittekaart gevoelstemperatuur zomer 26 °C of lager 30 °C 35 °C 40 °C 45 °C 50 °C

De hittekaart laat de gevoelstemperatuur zien tijdens een extreem hete zomermiddag.

Waterdiepte bij hevige regenbuien 5 - 10 cm 10 – 15 cm 15 – 20 cm 20 – 30 cm >30 cm

De kaart toont een indicatie van de waterdiepte die op kan optreden als gevolg van hevige neerslag (140mm/2uur).

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Bron: Klimaateffectatlas.nl

24

GROOTSTE SECTOREN OP BEDRIJVENTERREINEN Industrie de grootste in banen Industrie, Groothandel en Detailhandel zijn de grotere sectoren op de bedrijventerreinen. Allen staan namelijk in de top 5 van grootste sectoren in aantal vestigingen en aantal banen. In de cirkeldiagrammen is ook duidelijk terug te zien dat het aantal banen in de industrie veruit de grootste is, opvallend als er gekeken wordt naar het aantal vestigingen (dit is een stuk minder in verhouding). Ook hiermee wordt bevestigd dat er enkele grote spelers zitten in de industriesector. Dit was ook terug te zien in de algehele analyse over de gemeente in het begin van deze rapportage (over vestigingen en banen).

Grootste sectoren (vestigingen)

Grootste sectoren (banen) 186

20

227

48 29

287

414 43

42

Detailhandel

Industrie

1881

Groothandel

Zakelijke diensten

Bouw

Industrie Ibis, 2022

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Groothandel

Vervoer en opslag

Bouw

Detailhandel Ibis, 2022

25

BEHOEFTE EN ONTWIKKELINGEN Vraag op regioniveau De regio Hart van Brabant ontwikkelt sinds 2016 haar bedrijventerreinen vraaggericht. Dit houdt in dat er alleen wordt ontwikkeld wanneer er een concrete vraag van een bedrijf is. Een andere manier van denken en werken in verhouding tot aanbodgericht ontwikkelen is dan verreist, voor zowel de overheden als de ondernemers (Bedrijvenafspraken Regio HvB 2020-2024). In de periode 2022-2030 is de bandbreedte van de uitbreidingsvraag 172241 hectare in Hart van Brabant (STEC). De jaarlijkse vraag is circa 19-27 hectare in die periode. De uitbreidingsvraag tussen 2031-2040 ligt een stuk lager, namelijk 100-167 hectare. Dit ligt lager omdat er een afvlakkende werkgelegenheidsontwikkeling is en naar verwachting een minder hard stijgende terreinquotiënt. Er is behoefte aan ontwikkeling van extra bedrijventerreinen (t.o.v. bestaande harde plannen). Het knelt nu vaak bij gemeenten omdat er weinig tot geen hard planaanbod meer beschikbaar is voor lokale bedrijvigheid. De netto uitgegeven voorraad in Hart van Brabant is qua omvang het kleinste van alle regio's in Noord Brabant.

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

gronden meer beschikbaar zijn. Het valt op dat binnen de regio Dongen over opvallend weinig beschikbare uitgeefbare grond beschikt. Het totale aantal harde planaanbod in de regio is 85 ha. Dongen heeft met Tichelrijt III slechts 1,7 ha uitgeefbare grond. Tichelrijt III zal zich met name richten op grootschalige productie (momenteel een zonnepark). Echter duurt het om ecologische redenen langer voordat hier verdere stappen in ondernomen kunnen worden. Het totaal aantal zachte planaanbod in de regio is 180 ha. Tichelrijt Zuid heeft onder overige plannen/strategische reserve 14 ha. In de structuurvisie wordt dit benoemd als ‘voorstelbaar’, maar gronden zijn niet in bezit van de gemeente Dongen. De gemeente Dongen faciliteert en bedrijventerreinen kunnen alleen worden ontwikkeld na akkoord van regio en provincie. De gemeente Dongen heeft geen grote voorraden meer en er worden grote procedures doorlopen voor kleine stukjes grond. Daarnaast is landschappelijke inpassing ook een belangrijk vereiste. Stec heeft recent een studie uitgevoerd naar het beter benutten van het bedrijventerrein (Tichelrijt). Hieruit kan geconcludeerd worden dat op verschillende plekken kansen zijn om de ruimte beter te benutten op de bedrijventerreinen. Dat heeft te maken met extensieve ruimtegebruikers, parkeren en het niet volledig benutten van bouwvlak en bouwhoogte.

Dit zorgt voor de nodige uitdagingen maar ook de nodige kansen.

26

Leegstand Het aanbod bedrijfspanden op bedrijventerreinen in de regio Hart van Brabant omvat ruim 380.000 m2 bvo. Dit maakt het aanbodpercentage op bedrijventerreinen in marktregio ruim 3%. Circa 5% zou aangeven dat er een gezond frictieniveau is in de gemeente. Hoewel aanbod een juiste graadmeter is om het leegstandspercentage te berekenen is dit niet exact hetzelfde. Denk bijvoorbeeld aan panden die leeg staan maar niet worden aangeboden, of aangeboden panden die nog wel gebruikt worden. Het leegstandspercentage in de regio midden is 0,9%, dit is een laag percentage en duidt op een krapte in de bedrijfsruimtemarkt (zie STEC, CBS 2019). De leegstand is ook op de bedrijventerreinen in Dongen beperkt. Dit kan een mogelijk signaal zijn dat de vraag groter is dan het aanbod. De lokale behoefte kan deels worden opgevangen door eerste uitbreidingen op Tichelrijt III (mogelijkheden grondgebied zonnepark na 10-15 jaar) en voor de toekomst Tichelrijt Zuid. Dit biedt ondernemers de mogelijkheid om zich verder te ontwikkelen of zorgt zelfs voor verplaatsingen. Echter zal er voor beide terreinen nog tijd overheen gaan en is het huidige aanbod gewoonweg zeer beperkt.

Margrietstraat kansen voor transformatie tot wonen door de ligging. Hoewel dit een logische ontwikkeling is, maakt dit het tekort aan bedrijventerreinen alleen maar groter. In de Omgevingsvisie (vastgesteld in 2023) is het toekomstperspectief opgenomen om zich sterker te profileren op economisch vlak. De ‘maakindustrie’ is kansrijk omdat het typerend is voor de gemeente. Economische activiteiten zijn op passende schaalgrootte voor Dongen. Een juiste infrastructuur is noodzakelijk in de toekomst om deze activiteiten goed te kunnen uitvoeren (bij o.a. knooppunt Hooipolder en optimalisering N629). De kwaliteit en toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinen staan onder druk. Er is sprake van weinig tot geen samenwerking, de bereikbaarheid is niet overal even optimaal met name voor het openbaar vervoer, er zijn slechts in beperkte mate duurzaamheidsmaatregelen genomen en de uitstraling van panden, kavels en de openbare ruimte kan en moet beter. Voldoende uitdagingen die omgezet dienen te worden in kansen om te komen tot toekomstbestendige bedrijventerreinen zodat bedrijven behouden blijven in Dongen.

Lokale behoefte en toekomst Lokaal zien we dat het aanbod aan bedrijfskavels in Dongen beperkt is. Er is meer vraag naar nieuwe ruimtes voor bedrijven, ruimte die er niet is. Transformatie van terreinen en gebouwen wordt hiermee noodzakelijk. Er ligt druk op, maar tegelijkertijd kampt de regio met dezelfde problematiek. Ook andere uitdagingen zoals het woningentekort worden afgewogen. Zo biedt een bedrijventerrein als Kanaalstraat/Prinses BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

27

Trends en ontwikkelingen Logistiek is booming De logistieke sector is de afgelopen enorm gegroeid. Ook in regio Hart van Brabant. Deze sector biedt economische kansen maar heeft een grote ruimte claim en verlagen ook de kwaliteit en uitstraling van het landschap. Door de gunstige ligging is Dongen potentieel een kansrijke locatie voor logistiek. Echter hebben Waalwijk en Tilburg binnen deze sector een betere positie in deze regio waardoor de gemeente meer kansen heeft op een onderscheidende profilering in andere sectoren.

Circulaire economie Een circulair bedrijventerrein bevordert de hoogwaardige benutting en uitwisseling van producten, onderdelen en grondstoffen. Bedrijven zoeken in toenemende mate een plek bij elkaar om reststromen uit te wisselen. Ruimtelijke clustering is van belang, maar heeft effect op de ruimtevraag. Er is namelijk meer ruimte nodig voor het faciliteren van deze transitie. Het uitgangspunt van Dongen is dat ze zo veel mogelijk circulair is. Hoe de circulaire economie in het gemeentelijk beleid te versterken, wordt verder uitgewerkt. Enkele grote bedrijven (vanuit de industrie) kunnen hier een inspiratierol in vervullen, denk aan warmte uitwisseling via Ardagh.

Klimaat en energie De weg naar het halen van de klimaatdoelstellingen loopt via de bedrijventerreinen. In samenwerking met ondernemers zijn grote slagen te maken. Oude reguliere terreinen zullen steeds minder in trek zijn. Het vastgoed is vaak oud, de energiekosten hoog en de mogelijkheden om te verduurzamen klein. Nieuwe terreinen moeten zo energieneutraal mogelijk worden ontwikkeld en oudere terreinen zullen in aanmerking komen voor herstructurering. Voor de bedrijventerreinen in Dongen liggen grote uitdagingen op het gebied van klimaat en energie. Het is belangrijk om o.a. de ambitie voor meer zonnepanelen verder door te voeren maar ook de panden te verduurzamen.

De arbeidsmarkt verandert Robotisering vindt steeds op grotere schaal plaats. In sommige sectoren meer dan in andere, maar niemand kan er echt omheen. Ook in de logistiek wordt een sterke automatiserings- en robotiseringsslag verwacht. Dit betekent veelal ook een grote ruimtevraag. Ook de opkomst van kunstmatige intelligentie (Al) is een belangrijke ontwikkeling. De verwachting is immers dat AI grote impact gaat hebben op onze economie, net zoals de komst van internet in de jaren negentig. Robotisering is binnen de maakindustrie 28 van Dongen een belangrijke ontwikkeling.

BUITENGEBIED De gemeente Dongen beschikt over een groot buitengebied waar verschillende agrarische maar ook toeristisch-recreatieve ondernemers zijn gehuisvest. Beide sectoren kennen de nodige uitdagingen. In dit hoofdstuk zoomen we in op de historische en

actuele situatie in het buitengebied en staan we stil bij de belangrijkste opgave maar ook kansen voor de toekomst. 29

ANALYSE BUITENGEBIED De gemeente Dongen heeft een gevarieerd buitengebied. Dit maakt het een aantrekkelijk gebied. De oorspronkelijke slagenverkaveling (verkaveling in smalle stroken/banen) is nog heel herkenbaar in met name het gebied bij ‘s Gravenmoer.

Overige functies van het buitengebied In het buitengebied is daarnaast ook ruimte om water op te vangen (wegens klimaatverandering). Plekken die daarvoor worden ingezet zijn de vrijgekomen agrarische- en landbouwgronden.

Agrarische sector Verschillende functies hebben hun plek gekregen in het buitengebied, denk aan landbouw, natuur en recreatie. De agrarische sector is groot in het buitengebied en omvat de meeste gronden daar. De meeste van deze agrarische bedrijven zijn gelokaliseerd ten noordoosten van de kern Dongen. Dit zijn met name tuinbouwbedrijven en glastuinbouwbedrijven. De bestaande glastuinbouwbedrijven, in 2022 waren dat er 15, krijgen de ruimte om zich in het doorgroeigebied (ten noordoosten van kern dongen) door te ontwikkelen binnen de mazen van het bestemmingsplan en het provinciaal beleid.

Een grote recreatieve waarde heeft het buitengebied van Dongen niet. Wel is er sprake van extensieve dagrecreatie zoals fietsen en wandelen, de aantrekkelijke fietspaden spelen hier een rol in. Er missen belangrijke verbindingen met andere natuurgebieden in de omgeving zoals Huis ter Heide en de Duiventoren. Deze gebieden beter verbinden biedt kansen voor deze sector (analyse buitengebied gemeente Dongen). Wat daarbij belangrijk is, is dat de horecavoorzieningen (bijvoorbeeld een ‘ijs bij de boer’ concept) in het buitengebied op orde zijn, zonder dat deze concurreren met de horecagelegenheden in het centrum.

Vergeleken met de regio/provincie/Nederland, beschikt Dongen over een grote omvang aan banen binnen de landbouwsector. Dit kom omdat er grote spelers zijn in deze sector. Dit maakt de bedrijven minder kwetsbaar voor bedrijfsbeëindiging. Anderzijds kan het vragen oproepen of de hele grote bedrijven op alle plekken in het buitengebied thuishoren. Toch komen er steeds meer agrarische bedrijfsgebouwen vrij, maar daar tegenover staan ontwikkelingen als schaalvergroting, specialisatie en verbreding. De kleinere ondernemingen hebben hierin de keuze om te stoppen of hun activiteiten te verbreden of groter te worden: de bedrijven moeten groeien of verbreden om succes te hebben. BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

30

1925

1990

1960

Deze visualisatie laat goed zien dat het buitengebied in de gemeente Dongen de afgelopen eeuw is verandert door de groter wordende kernen en linten. De lintenbebouwing behoudt de gemeente graag. Ook zichtbaar is de schaalvergroting in de landbouw: van een eerdere meer fijnmazige verkaveling naar grootschalige aaneengesloten kavels. Daarnaast is het oprukken van de steden Oosterhout en Tilburg, met woningen en bedrijvigheid, goed waar te nemen. Maar ook de toevoeging van bedrijventerreinen aan de zuidkant van de gemeente Dongen zelf is een belangrijke ruimtelijke ontwikkeling de afgelopen jaren.

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

2022

31 Bron: Topotijdreis.nl

Ruimtegebruik Er is veel agrarische grond in de gemeente Dongen. Wel wordt zichtbaar in de figuren hieronder dat het aantal agrarische grond is afgenomen tussen 2000 en 2017 en de bebouwde grond juist toegenomen. Het wordt tevens als bedreiging ervaren dat de druk op het landschap toeneemt door woningbouw en bedrijven. Bos en open natuurlijk terrein is afgenomen en binnenwater is toegenomen. Recreatie is toegenomen. Landelijk is het aantal hectare agrarische gronden het grootst. Bos en open natuurlijk terrein is daarna het grootst gevolgd door buiten- en binnenwater en bebouwd terrein.

53

39

52

38

38

Bron: CBS, 2017 (is de laatste datum van de bron, maar brengt ontwikkeling goed in kaart) BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

32

Aantal vestigingen Landbouw varieert in tijd Het aantal vestigingen (totaal) neemt in Dongen, de regio en in Nederland toe. Het aantal vestigingen in de Landbouwsector maakt een wisselende ontwikkeling door. Tussen 2010-2016 nam het aantal vestigingen landbouw in Dongen, de regio en Nederland af. Tussen 20162022 bleef dit juist gelijk (voor Dongen) of nam dit juist toe. Het valt op dat het aantal banen stijgt. De toename is grotendeels te verklaren door nieuwe vormen van land- en tuinbouw. 2010

2016

2022

Dongen

130

120

120

Regio

2.280

1.890

2.000

80.840

75.890

76.140

Nederland

Aantal vestigingen Landbouw (Bron: Lisa, 2023)

Toekomstbeeld van het buitengebied Uit het coalitieakkoord (2022-2026) van de gemeente Dongen blijkt dat Dongen zich wil blijven inzetten voor een vitaal buitengebied, met een groen karakter. Dongen wil het agrarische karakter van het buitengebied behouden. Landbouw blijft de belangrijkste gebruiker van grond en daarbij dus een belangrijke economische factor. De transitie naar duurzame en circulaire landbouw wordt gestimuleerd. Het is van belang om een goede balans te vinden tussen landbouwfuncties, agrarische ontwikkelingen, landschappelijke waarden en ontwikkelingen zoals

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

recreatie. Daarmee krijgt het buitengebied een bredere betekenis. Via ruimtelijk beleid voor het buitengebied (dat integraal afgewogen wordt) moet deze bredere positie van het landelijk gebied beter in beeld komen. Een goede samenwerking met buurgemeenten kan het buitengebied ook versterken. Actuele problematieken rondom duurzaamheid zoals stikstof en energie maken dat er nog op verschillende vlakken beleid en kaders op landelijk en provinciaal niveau opgesteld wordt (denk aan energie, opkomst biobased materialen, waterberging, maar ook de omgang met voormalige agrarische bedrijfsbebouwing - VAB). Dit kan druk geven op het landschap. Het is van belang om de landelijke ontwikkelingen goed in de gaten te houden en (flexibel) beleid op te stellen toegespitst op Dongen (beleid voor buitengebied deels al in voorbereiding). Betrokken ambassadeurs (stakeholders/ondernemers betrokken bij het opstellen van deze visie) zien qua energie veel kansen voor het buitengebied: het benutten van de daken voor zonnepanelen, makkelijker wijzigen van bestemmingen en bovenlokale samenwerkingen als het gaat om energie uitwisseling. Dit zou kunnen leiden tot een meer duurzame omgang met onze buitenruimte.

33

Trends en ontwikkelingen Noodzaak tot nieuwe verdienmodellen De landbouwsector heeft de afgelopen decennia een schaalvergroting doorgemaakt, waarbij het aantal bedrijven is afgenomen maar de overgebleven bedrijven juist groter zijn geworden. Deze ontwikkeling conflicteert steeds vaker met andere functies en belangen in het buitengebied. Denk maar aan wonen en recreëren. Daarnaast is het duidelijk geworden dat het huidige landbouwsysteem op termijn niet houdbaar is en wringt met het behalen van milieu- en klimaatdoelstellingen. Vanuit sociaaleconomisch perspectief zijn daarom nieuwe verdienmodellen nodig, ook om de landbouwsector toekomstbestendig te houden en te maken. Dit zorgt voor moeilijke keuzes voor boeren, ook in de gemeente Dongen. Boeren moeten beslissen of ze doorgaan met schaalvergroting, specialisatie die samen gaat met flinke investeringen, of juist kiezen voor een bredere bedrijfsstrategie. Landelijk gezien kiezen maar weinig boeren voor verbreding van hun activiteiten, zoals recreatie, zorg of verkoop aan huis.

Vrijkomende agrarische bebouwing Veel boeren hebben geen keuzevrijheid en besluiten hun bedrijf te beëindigen vanwege gebrek aan opvolging of investeringsmogelijkheden. Dit leidt tot leegstand van agrarische gebouwen, wat problemen als verloedering en criminaliteit met zich meebrengt. Vrijgekomen gronden worden vaak doorverkocht aan andere boeren of krijgen een nieuwe bestemming als natuur. Maar het invullen van alle vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) is een uitdaging. Niet voor alle vrijkomende agrarische bebouwing kan namelijk een geschikte nieuwe bestemming gevonden worden. De locatie en ruimtelijke kwaliteiten zijn sterk bepalend. De rest komt leeg te staan. Het is onduidelijk hoeveel bedrijven in Dongen exact zijn gestopt en hoeveel grond de afgelopen jaren beschikbaar is gekomen. Maar ook om deze ontwikkelingen in de grote context te zien: hoe willen we namelijk dat het Dongense buitengebied er in de toekomst uitziet?

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

Druk op de ruimte neemt toe Nederland staat voor grote opgaven op het gebied van de leefomgeving: er is behoefte aan een groot aantal nieuwe woningen, ruimte voor recreatie, er is ruimte nodig voor wind- en zonneparken om te kunnen voldoen aan de klimaatdoelstellingen, er zijn aanpassingen nodig om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen, delen van de landbouw lopen hard tegen maatschappelijke en ecologische grenzen aan, en de biodiversiteit en natuur staan onder druk. Het zijn opgaven die forse maatschappelijke en ruimtelijke ingrepen vereisen. Bovendien leggen ze allemaal een beslag op de ruimte, terwijl het grondgebied beperkt is.​ Veel ontwikkelingen die op de regio afkomen hebben gevolgen voor het ruimtegebruik. Denk aan duurzame energieopwekking, woningen etc. Een vitaal platteland en een gezonde toekomst voor boeren is cruciaal. Behoud en versterking van de natuur- en landschappelijke kwaliteiten is van belang om een aantrekkelijke leefomgeving te kunnen blijven bieden. Het goed afwegen en verknopen van deze, soms tegenstrijdige belangen, naar een win-win situatie zal een belangrijke opgave worden, waarbij regionale afstemming en voor sommige onderdelen bovenregionale afstemming noodzakelijk is. 34

ANALYSE TOERISTISCH-RECREATIEVE SECTOR Dongen is een landelijke gemeente. Er is veel recreatie in de omgeving/regio. Onder toerisme en recreatie verstaat Dongen: alle mogelijkheden voor eigen inwoners om vrije tijd te besteden. Dit kan gaan van horeca, sport en cultuur tot wandelen en fietsen. Dongen richt zich met name op eigen inwoners en inwoners uit de regio. Met het ondernemerscollectief ‘Samen Dongen’ wil de toeristische sector met de winkels en de horeca samen optrekken voor een toeristisch attractieve gemeente, ook voor mensen van buiten Dongen. Het kan daarnaast ook goed zijn om aansluiting te zoeken bij Hart van Brabant om project- en beleidsmatig vorm te geven aan recreatie en leisure. Naast een aantal interessante bezienswaardigheden, sport- en speelvoorzieningen en museum De Looierij, zijn er ook een aantal verblijfslocaties: enkele hotelaccommodaties, een minicamping, een vakantiepark, een groepsaccommodatie en een aantal (R)B&B’s. Ook komt er vaker kleinschalige horeca bij. Echter is hier is grotere versterking mogelijk. Recreatief beleid wordt nog opgesteld om meer gevoel te krijgen bij de dag- en verblijfsrecreatie in de gemeente.

De toekomst van recreatie en toerisme Dongen kijkt positief naar de toekomst van toerisme en recreatie en staat open voor initiatieven. Ook zijn er plannen om de kanaal-, sport- en ecologische zone te verbinden. Recreatieve wandel- en fietspaden worden onderzocht, maar ook juist de paden buiten de gemeente zodat extensieve recreatie volop kan worden gestimuleerd. Over echte grote toeristische trekkers beschikt Dongen niet. Het is belangrijk dat er lokaal verbinding ontstaat, waarna regionaal de samenwerking gezocht kan worden.

Daarnaast wordt (verblijfs-) recreatie in het buitengebied verwelkomd, mits dit landschappelijk past en cultuurhistorische waarden niet worden aangetast. Groen, rust en ruimte moeten behouden en versterkt worden. Dit zijn kansen voor de gemeente Dongen om de lokale, toeristische sector te optimaliseren maar daarnaast ook voor omliggende gemeenten een interessante toeristische locatie te worden.

De verschillende wandel- en fietspaden maken het mogelijk om ook in het buitengebied te recreëren. Aantal ‘vestigingen’ in toerisme en recreatie is relatief laag (vergeleken met benchmarkgemeenten) maar wel gestegen in de afgelopen jaren (Lisa, 2023). Er heerst een bruisend verenigingsleven (waaronder sport- en carnavalsverenigingen) in Dongen en daardoor worden er ook veel evenementen georganiseerd. Dit draagt bij aan de culturele identiteit van Dongen.

BOUWSTENENRAPPORT ECONOMISCHE VISIE DONGEN

35

Trends en ontwikkelingen Het aandeel 65+’ers neemt fors toe Nederland vergrijst maar senioren staan nog midden in het leven. Ze zijn vitaler en mobieler dan ooit en hebben veel vrije tijd en een hoge koopkracht. Ook in Dongen neemt de grijze druk toe. Dit zorgt voor opgaven (o.a. woningbouw) en het arbeidspotentieel, maar anderzijds biedt het kansen voor dag- en verblijfsrecreatie. Aanbieders kunnen volop inspelen op de behoeften van deze doelgroep. Het aantrekkelijke en groene landschap van Dongen met diverse recreatiemogelijkheden (wandel- en fietspaden) biedt een goede basis voor de verzilvering van deze doelgroep. Beleving als belangrijk economisch goed De hang naar authenticiteit binnen de samenleving is groot. We zoeken naar ‘echte’ en betekenisvolle ervaringen en producten. Hierbij spelen verhalen en lokaal ondernemerschap een belangrijke rol. Laat de toerist en bezoeker ervaren wat Dongen echt te bieden heeft. Niet enkel in commerciële producten, maar ook in verhalen (over het verleden), gastvrijheid, ambacht en kunst. Denk hierbij aan Dongen als ‘maakindustrie’ en het verleden met de Leerlooierijen, maar ook lokale producten bij de boer kopen.

Toerisme voor leefbaarheid Toerisme groeit in Nederland. Toerisme en recreatie zijn een middel om de leefbaarheid op het platteland te versterken. Denk bijvoorbeeld aan het in stand houden van de werkgelegenheid, behouden van voorzieningen of het versterken van landschappelijke kwaliteiten. Toerisme biedt kansen voor boeren in Dongen om aanvullende inkomsten te genereren, of een volledige transitie naar toerisme door te maken. Dit is echter niet voor iedereen weggelegd. Keuzes zijn nodig wanneer dit wel mogelijk en gewenst is en op welke locaties.