Bijl-4b RB 25-44 Bijlagen toelichting bestemmingsplan Lage Ham 40

Deze stemt in met het door Econsultancy gegeven advies om vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven te laten uitvoeren wanneer dieper wordt gegraven dan 2,9 m NAP binnen het westelijk deel van het plangebied. Monumentenhuis!Brabant!adviseert!dat!het!noordoostelijke!deel!van!het!plangebied!wordt!vrijgegeven!voor!de! voorziene!planontwikkeling!en!hiervoor!(bouw)vergunning!wordt!verleend!door!de!Gemeente!Dongen!onder! voorwaarde dat! bij! eventuele! toevalsvondsten! hiervan! melding! wordt! gedaan! conform! art.! 5.10! van! de! Erfgoedwet,!die!vanaf!1!juli!2016!van!kracht!is.!Dit!kan!telefonisch!bij!het!Meldpunt!Provinciaal!Depot!Bodemvondsten!Noord-Brabant!(tel.!06-18303225).

20843.002 versie!2

3 /!24

1

INLEIDING

Econsultancy!heeft in!opdracht!van!Rho!Adviseurs!voor!leefruimte een!archeologisch!onderzoek uitgevoerd!voor! een plangebied!aan!de!Lage!Ham!40 in Dongen,!gemeente!Dongen. De!initiatiefnemer!heeft!het!plan!om!woningbouw!te!realiseren. Voor!de!ontwikkeling!is!een!omgevingsvergunning!nodig.!Bij!de!aanvraag!van!deze!vergunning!is!gebleken!dat! voor!het!plangebied!een!archeologische!onderzoeksplicht!geldt.!Het!archeologisch!onderzoek!is!noodzakelijk! om!vast!te!stellen!of!er!archeologische!waarden!aanwezig!kunnen!zijn!binnen!het!plangebied!en!om!te!bepalen! of!deze!door!de!voorgenomen!bodemingrepen!kunnen!worden!aangetast.!De!onderzoeksplicht!vloeit!voort!uit! het!Verdrag!van!Malta!(1992),!de!Wet!algemene!bepalingen!omgevingsrecht!(Wabo,!2010)!en!de!Erfgoedwet! (2016). Het archeologisch!onderzoek!bestaat!uit!een!bureauonderzoek!(hoofdstuk!2) en!een!inventariserend!veldonderzoek!(IVO-overig,!verkennende!fase) door!middel!van!boringen!(hoofdstuk!3).!Op!basis!van!de!resultaten!van!het! onderzoek!wordt!een!advies!gegeven!of!vervolgstappen!noodzakelijk!zijn!(hoofdstuk!4). Het!archeologisch!onderzoek!is!uitgevoerd!in!mei!2023 door!drs.!J.!Holl Senior!KNA!Prospector).!Het!rapport!is! gecontroleerd!door!drs.!A.H.!Schutte (Senior!KNA!Archeoloog).

2

BUREAUONDERZOEK

2.1 Doelstelling!en!onderzoeksvragen Het!doel!van!het!bureauonderzoek!is!het!opstellen!van!een!gespecificeerde!archeologische!verwachting!voor! het! plangebied.! Hiervoor! wordt! een! inventarisatie! gemaakt van! bekende! aardwetenschappelijke,! archeologische!en!(cultuur)historische!gegevens.!Aan!de!hand!van!deze!inventarisatie!wordt!het!gespecificeerd!archeologisch!verwachtingsmodel!opgesteld.

2.2 Methoden Het!archeologisch!onderzoek!is!uitgevoerd!onder!certificaat!op!grond!van!de!BRL!SIKB!4000!(KNA,!versie!4.1,! 19-02-2018) en!volgens de!eisen!en!normen!zoals!aangegeven!in!de!Kwaliteitsnorm!Nederlandse!Archeologie! (KNA,! versie! 4.1,! 19-02-2018,! protocol! 4002),! die! is! vastgesteld! door! het! Centraal! College! van! Deskundigen! (CCvD) Archeologie!en!is!ondergebracht!bij!het!SIKB!te!Gouda.! Voor!de!uitvoering!van!het!bureauonderzoek!gelden!de!specificaties!LS01,!LS02,!LS03,!LS04!en!LS05.!De!resultaten!van!dit!onderzoek!worden!in!dit!rapport!weergegeven!volgens specificatie!LS06.3 3 SIKB.

20843.002 versie!2

4 /!24

Binnen!dit!onderzoek!zijn!de!volgende!werkzaamheden!verricht: x x x x x

afbakening!van!het!plangebied!en!vaststellen!van!de!consequenties!van!het!mogelijk!toekomstige!gebruik!(LS01); beschrijving!van!de!huidige!en!toekomstige!situatie!(LS02); beschrijving!van!de!historische!situatie!en!mogelijke!verstoringen!(LS03); beschrijving!van!bekende!archeologische!en!historische!waarden!en!aardwetenschappelijke!gegevens! (LS04); opstellen!van!een!gespecificeerde!verwachting!(LS05).

Bij!het!uitvoeren!van!deze!werkzaamheden!zijn!de!volgende!bronnen!geraadpleegd: x x x x x x x x x x x x

het!Archeologische!Informatie!Systeem!(ARCHIS); de!Archeologische!Monumenten!Kaart!(AMK); geologische!kaarten,!geomorfologische!kaarten!en!bodemkaarten; de!centrale!toegangspoort!tot!Data!en!Informatie!van!de!Nederlandse!Ondergrond!(DINOLoket); literatuur!en!historisch!kaartmateriaal; bouwhistorische!gegevens; een recente!topografische!kaart; recente!luchtfoto’s; het!Actueel!Hoogtebestand!Nederland!(AHN3); de!Cultuurhistorische!Waardenkaart!(CHW) van!de!provincie!Noord-Brabant;!! de!archeologische!verwachtingskaart!van!de!gemeente Dongen; plaatselijke!(amateur-)archeoloog!c.q.!heemkundevereniging.

2.3 Afbakening en!huidige!situatie!van!het!plangebied Afbakening plan- en!onderzoeksgebied Het!plangebied!is!het!gebied!waarbinnen!de!ruimtelijke!ontwikkeling!plaats!vindt.!Het!onderzoeksgebied!is!het! gebied!waarbinnen!voor!het!bureauonderzoek!relevante!informatie!wordt!verzameld.!Dit!is!het!gebied!in!een! straal!van!circa!500!m!rondom!het!plangebied. Het!plangebied!ligt!aan!de!Lage!Ham!40,!in!de!bebouwde!kom!van!Dongen, in!de!gemeente!Dongen zie!(kaart!1)! en!heeft! een!oppervlak!van!circa! 3.942 m2.!De centrumcoördinaten!van!het!plangebied!zijn!X:! 123.620 en!Y:! 405.270.!Het!plangebied!is!kadastraal!bekend!als!gemeente! Dongen,!sectie! B en!beslaat de!percelen!3951!&! 3952!!(zie!kaart!2). Huidige!situatie! Voor!het!bureauonderzoek!is!het!van!belang!de!huidige!situatie!te!onderzoeken.!Landgebruik!en!bebouwing! kunnen!van!invloed!zijn!op!de!archeologische!verwachting.!Hiervoor!is!gebruik!gemaakt!van!de!meest!recente!

20843.002 versie!2

5 /!24

gegevens. Het!plangebied!is!momenteel!bebouwd!met!enkele!bedrijfsgebouwen.!Hieromheen!bevindt!zich!overwegend!klinkerverharding,!deels!in!gebruik!als!parkeerplaats (zie kaart 3).!De!gebruikers zijn!bij!Econsultancy! onbekend.! Ten! noorden! en! zuiden! van!het! plangebied! bevinden! zich! enkele! woonpercelen! en! grasland.! Ten! oosten!bevindt!zich!de!rotonde!Veenmos/Beljaartlaan en!ten!westen!bevindt!zich!de!Lage!Ham.! Vigerend!beleid Sinds!1!juli!2016!is!de!Erfgoedwet!van!kracht.!Het!doel!van!deze!wet!is!te!voorkomen!dat!archeologische!waarden! uit!het!verleden!verloren!gaan.!In!deze!wet!zijn!de!gemeenten!verantwoordelijk!voor! het!beheer!van!het!bodemarchief!binnen!hun!grondgebied.!Voor!een!goed!beheer!van!dit!bodemarchief!gebruikt!de!gemeente!een! archeologische!beleidskaart.!De!archeologische!beleidskaart!geeft!een!gemeentebreed!overzicht!van!bekende! en!te!verwachten!archeologische!waarden.!De!kaart!maakt!inzichtelijk!waar!en!bij!welke!ruimtelijke!ingrepen! een!archeologisch!onderzoek!verplicht!is!en!wordt!als!toetsingskader!gebruikt!voor!ruimtelijke!procedures.! Het!plangebied!valt!binnen!het!bestemmingsplan De!Beljaart,!vastgesteld!op!24!februari!2009.!In!dit!bestemmingsplan!zijn!geen!dubbelbestemming!archeologie!opgenomen.4 Volgens!de!archeologische!beleidskaart!van de!gemeente!Dongen!uit!2010!(kaart 4) heeft!het!plangebied!een!

middelhoge!(oosten)!tot!hoge!(westen)!archeologische!verwachting.!In!beide zones!is!archeologisch!onderzoek! verplicht!bij!bodemingrepen!groter!dan!100!m2 en!dieper!dan!50!cm.5 Milieuhygiënische!situatie Om!te!bepalen!of!de!milieuhygiënische!situatie!in!het!plangebied!een!risico!vormt!voor!de!uitvoering!van!archeologisch!veldonderzoek,!is!het!omgevingsloket!van!Noord-Brabant geraadpleegd.6 Tijdens!een!indicatief!bodemonderzoek!aan!de!Lage!Ham!40!in!1998!zijn!licht!verhoogde!gehalten!aan!olie,!metalen!en!PAK!aangetroffen,!mogelijk!als!gevolg!van!het!blussen!van!een!brand.!Er!is!geen!nader!onderzoek!aanbevolen.7 Tijdens!een!verkennend!onderzoek!aan!de!Lage!Ham!42b!(adres!bestaat!nu!niet!meer)!zijn!licht!verhoogde!gehalten!aan!trichlooretheen!en!nikkel!aangetroffen!in!het!grondwater.!De!aanbeveling!op!basis!hiervan!is!onbekend.!!

2.4 Toekomstige!situatie! Het!toekomstige!gebruik/inrichting!van!het!plangebied!kan!gevolgen!hebben!op!het!in-/ex-situ!behoud!van!de! archeologische!waarde.

4 Portaal!voor!Ruimtelijke!Plannen. 5

Koopmanschap!et!al.,!2010.! Omgevingsrapportage!Provincie Noord-Brabant. 7 MBS!Milieu- advies!en!onderzoek!B.V.,!1998. 6

20843.002 versie!2

6 /!24

In!het!plangebied is!de!bouw!van!twee!appartementencomplexen!en!twee!vrijstaande!woningen gepland.!De! appartementencomplexen,!in!het!oosten!van!het!plangebied,!hebben!beide!een!grondoppervlak!van!269!m 2.!De! vrijstaande!woningen!hebben!een!grondoppervlak!van!circa!100!m 2,!waarbij!tevens!een!garage!van!circa!10!m2 gebouwd!zal!worden (zie!bijlage!6).!De!diepte!van!de!geplande!bodemverstoring!is!onbekend.!De!toekomstige! gebruikers onbekend.!Het!zal!gaan!om!in!totaal!26!woningen. De!geplande!werkzaamheden!kunnen!tot!gevolg! hebben!dat!eventueel!aanwezige!archeologische!waarden!worden!verstoord.

2.5 Aardwetenschappelijke!gegevens Het!landschap!heeft!altijd!een!belangrijke!rol!gespeeld!in!het!nederzettingspatroon.!Bij!onderzoek!naar!archeologische!sporen!in!een!bepaald!gebied!is!het!van!groot!belang!te!weten!hoe!het!landschap!er!in!het!verleden! heeft!uitgezien.!Men!kan!meer!te!weten!komen!over!dit!landschap!door!de!geologische!opbouw,!de!bodem!en! de!hydrologie!van!een!gebied!te!bestuderen. De!volgende!aardwetenschappelijke!gegevens!zijn!bekend!van!het!plangebied: Tabel!2.1

Aardwetenschappelijke!gegevens!plangebied

Type!gegevens

Gegevensomschrijving

Geologie8

Formatie!van!Boxtel,!Singraven Laagpakket!(beekzafzettingen)

Geomorfologie9

Grotendeels!ongekarteerd,!uiterste!oosten:!terrasafzettingsvlakte!bedekt!met!dekzand!(M41d)

Bodem (1:50.000)10

Grotendeels!ongekarteerd,!uiterste!oosten:!hoge!zwarte!enkeerdgronden!in! leemarm!en!zwak!lemig!fijn!zand!(zEZ21)

Detailbodemkaart!(1:10.000)11

Grotendeels!ongekarteerd,!uiterste!oosten:!lage,!matig!dikke!gooreerdgronden!in! zwak!lemig,!fijn!zand,!grondwatertrap!Vb!(cZa22)

Grondwatertrap12

Ongekarteerd!(bebouwd),!direct!ten!oosten:!IVc!(GHG!>80!cm,!GLG!80-120!cm)

Landschappelijke!ontwikkeling13 Het!plangebied ligt!in!het!Brabantse!zandgebied (zie!kaart!5).!Dit!landschap!is!voornamelijk!gevormd!tijdens!de! laatste!ijstijd,!het!Weichselien!(115.000!– 11.600!jaar!geleden).!Tijdens!de!koude!fases!van!dit!glaciaal!vindt!er,! onder!periglaciale!condities,!op!grote!schaal!erosie!plaats!door!wind!en!(sneeuw)smeltwater.!Er!ontstaan!brede! rivierdalen!die!het!smeltwater!in!noordelijke!richting!afvoeren. De!Donge,!het!riviertje!waaraan!Dongen!haar! naam!dankt,!ligt!in!een!dergelijk!pleistoceen!dal.!Het!plangebied!ligt!op!de!flank!van!het!beekdal!van!de!Donge.!

8 Geologische!Dienst,!2021. 9 BRO!Geomorfologische!kaart,!2019. 10 BRO!Bodemkaart,!2018. 11

Bodemdata. Bodemdata. 13 De!Mulder!et!al.,!2003;!Jongmans!et!al.,!2013;!Stouthamer!et!al.,!2015. 12

20843.002 versie!2

7 /!24

Doordat!er!behalve!erosie!ook!tektonische!opheffing!plaats!vindt,!komen/blijven!de!middenpleistocene!Rijnafzettingen! van! de! Formatie! van! Sterksel! (dicht)! aan! het! maaiveld! te! liggen.! Tijdens! de! koude! fases! van! het! laatste!deel!van!het!Weichselien,!het!Laat-Glaciaal!(13.000!– 10.000!jaar!geleden),!is!op!de!afzettingen!van!de! Formatie!van!Sterksel!een!dun!pakket!eolisch!zand!afgezet.!Dit!zand,!dat!dekzand!wordt!genoemd,!wordt!binnen! de!Formatie!van!Boxtel!tot!het!Laagpakket!van!Wierden!gerekend.! In!het!eerste!deel!van!de!huidige!warme!periode,!het!Holoceen!(vanaf!10.000!jaar!geleden)!raakt!het!pleistocene! landschap!begroeid,!komt!er,!met!uitzondering!van!de!beekdalen,!een!einde!aan!de!sedimentatie!en!kan!bodemvorming!plaats!vinden.!In!de!laaggelegen!beekdalen!ontstaan!voornamelijk!beek- en!gooreerdgronden,!terwijl!in!de!hogere!zandgronden!podzolbodems!ontstaan.! In!de!loop!van!het!Holoceen!vernat!het!klimaat!en!in!combinatie!met!een!stijgende!grondwaterspiegel!vindt!op! grote!schaal!veenvorming!plaats;!eerst!in!de!rivierdalen,!later!ook!in!de!zandgebieden!daaromheen.!Het pleistocene!dal!van!de!Donge!raakte!in!de!loop!van!het!Neolithicum!of!het!begin!van!de!Bronstijd!overveend.

Op!basis! van!paleogeografische!kaarten!lag!het!plangebied!reeds!in!het!Laat-Neolithicum!binnen!een!veengebied,!dat! zich!in!de!loop!der!eeuwen!steeds!verder!uitbreidde (zie!kaart!6).14 Dit!veen!wordt!tot!de!Formatie!van!Nieuwkoop!gerekend.!Door!de!vernatting!van!het!gebied,!al!ruim!voordat!er!daadwerkelijk!veenvorming!plaats!vindt,! wordt!het!gebied!minder!geschikt!voor!bewoning. In!de!Late-Middeleeuwen!wordt!het!veengebied!ontgonnen,!verdwijnt!het!veen!grotendeels!en!komen!de!pleistocene!zanden!weer!aan!het!maaiveld!te!liggen.!Op!de!paleogeografische!kaarten!is!te!zien!dat!het!plangebied! rond!1500!n.!Chr.!nog!in!een!veengebied!lag,!maar!rond!1850!was!het!pleistocene!zand!weer!aan!het!maaiveld! komen!te!liggen.! DINO Het!Dinoloket15 is!de!centrale!toegangspoort!tot!Data!en!Informatie!van!de!Nederlandse!Ondergrond! (DINO).! Het!DINO-systeem!is!de!centrale!opslagplaats!voor!geowetenschappelijke!gegevens!over!de!diepe!en!ondiepe! ondergrond!van!Nederland.!Het!archief!omvat!diepe!en!ondiepe!boringen,!grondwatergegevens,!sonderingen,! geo-elektrische! metingen,! resultaten! van! geologische,! geochemische! en! geomechanische! monsteranalyses,! boorgatmetingen!en!seismische!gegevens.!De!site!wordt!beheerd!door!TNO.! In!het!Dinoloket!zijn!enkele!boringen!bestudeerd.!Circa!50!m!ten!zuidwesten!van!het!plangebied!is!vanaf!het!

maaiveld!zand!aangetroffen,!met!vanaf!1,5!m!-mv!matig!grof!tot!grof!zand.!Mogelijk!betreft!dit!een!pakket!dekzand!op!terrasafzettingen,!maar!de!boorbeschrijving!is!niet!gedetailleerd!genoeg!om!dit!met!zekerheid!te!kunnen!zeggen.16 Circa!50!m!ten!noorden!van!het!plangebied!is!tot!10!m!-mv!fijn!zand!aangetroffen,!met!hieronder! grof!zand.!De!exacte!aard!is!onzeker.!Vermoedelijk!bevindt!zich!aan!het!maaiveld!dekzand,!maar!verwacht!wordt! dat!terrasafzettingen!relatief!ondiep!onder!maaiveld!voorkomen.!Vermoed!wordt!daarom!dat!het fijne!zand!ook! deels!uit!terrasafzettingen!bestaat.17

14 Vos,!2018. 15

Dinoloket. DINO-boring!B44G0285. 17 DINO-boring!B44G0133. 16

20843.002 versie!2

8 /!24

Geomorfologie De!geomorfologische!kaart!van!Nederland!geeft!de!mate!van!reliëf!en!de!vormen!die!in!het!landschap!te!onderscheiden!zijn!weer.! Volgens!de!geomorfologische!kaart!ligt!het!plangebied!binnen!een!terrasafzettingsvlakte (zie kaart 5). Dergelijke! terrassen!komen!voor!bij!oude!rivierafzettingen!voorbij!de!terrassenkruising.!Verwacht!wordt!dat!deze!vlakte!is! afgedekt!met!dekzand.18 Actueel!Hoogtebestand!Nederland!(AHN) Het!Actueel!Hoogtebestand!Nederland19 vormt!een!belangrijke!aanvullende!informatiebron!voor!de landschapsanalyse.!Dit!met!behulp!van!laseraltimetrie!verkregen!digitale!bestand!vormt!een!gedetailleerd!beeld!van!het! huidige!reliëf!in!het!plangebied.! Uitgaande!van!het!AHN!ligt!het!maaiveld!in!vrijwel!het!gehele!plangebied!op!3,5!m!NAP.!Direct!rondom de!bedrijfshal!is!het!maaiveld!iets!opgehoogd,!tot!3,6!m!NAP!en!ter!plaatse!van!de!oprit!is!het!maaiveld!iets!lager!(3,4! m!NAP;!zie kaart 7).!Het!plangebied!is!op!basis!van!het!AHN!circa!60!cm!opgehoogd.!Op!het!perceel!direct!ten! noorden,!waar!het!oorspronkelijke!reliëf!nog!grotendeels!intact!lijkt,!ligt!het!maaiveld!op!2,9!m!NAP.! De!percelen!in!de!directe!omgeving!waar!het!oorspronkelijke!reliëf!nog!intact!is,!zijn!relatief!laaggelegen.!Aan! weerszijden!van!de!Lage!Ham!ligt!het!maaiveld!op!2,5!à!2,9!m!NAP,!terwijl!dit!richting!het!oosten!en!westen! oploopt!tot!circa!3,5!m!NAP.!Ter!plaatse!van!de!bedrijfs-

en!woonpercelen!aan!weerszijden!van!de!Lage!Ham!is! het!maaiveld!tot!3,5!à!4,0!m!NAP!opgehoogd.!! Bodemkunde Op de!Bodemkaart!van!Nederland!(1:50.000) is!het!plangebied!grotendeels!ongekarteerd (zie!kaart 8).!Het!uiterste!oosten!is!gekarteerd!als!hoge!zwarte!enkeerdgronden!in!leemarm!en!zwak!lemig!fijn!zand!(zEZ21).!Dit!zijn! bodems!met!een!dikke!(>!50!cm)!antropogene!eerdlaag,!die!vanaf!de!Late-Middeleeuwen!door!plaggenbemesting!zijn!ontstaan. Deze!gronden!zijn!kenmerkend!voor!oude!landbouwgronden. 20 Het!plangebied!bevindt!zich!binnen!een!gebied!waarvoor!een!detailkartering!1:10.000!beschikbaar!is.!Hierop!is! het!plangebied!grotendeels!ongekarteerd,!maar!het!uiterste!oosten!is!gekarteerd!als!lage,!matig!dikke!gooreerdgronden!in!zwak!lemig,!fijn!zand!(cZa22).!Dit!zijn!gronden!met!een!humeus!tot!humusrijk!dek!van!30!à!50!cm!en! een!gemiddeld!hoogste!grondwaterstand!ondieper!dan!40!cm!-mv.21 Boringen!en/of sonderingen In!het!plangebied!zijn!in!het!kader!van!andere!bodemonderzoeken (nog) geen!boringen!dan!wel!sonderingen! gezet!waarvan!de!resultaten!gebruikt!kunnen!worden!voor!dit!bureauonderzoek.

18 Maas!et!al.,!2021.! 19

PDOK/Rijkswaterstaat!(2018)!‘Actueel!Hoogtebestand!Nederland!3!WCS. Harbers,!1990.! 21 Rutten,!1965. 20

20843.002 versie!2

9 /!24

Grondwater De!grondwaterstand!in!het!plangebied!heeft!invloed!op!de!conservering!van!archeologische!resten,!met!name! organisch!materiaal!en!metaal.!Boven!de!laagste!grondwaterstand!zijn!deze!resten!slecht!geconserveerd!of!verdwenen.! Op! het! BRO! Grondwaterspiegeldiepte-model22 is! het! plangebied! ongekarteerd.! Direct! ten! oosten! geldt! een! grondwatertrap!(Gt) IVc.!Dit!betekent!volgens!de!bijbehorende toelichting23 dat!de!gemiddelde!hoogste!grondwaterstand!(GHG)!dieper!dan!80 cm!-mv!ligt!en!de!gemiddelde!laagste!grondwaterstand!(GLG)!tussen!80 en!120 cm!-mv.!Dit!betekent!dus!dat!organische!resten!ondieper!dan!80 cm!-mv!niet!of!slecht!bewaard!zijn!gebleven.!

2.6 Archeologische!waarden 2.6.1

AMK-terreinen,!onderzoeksmeldingen!en!vondsmeldingen

Om!inzicht!te!krijgen!in!bekende!archeologische!waarden!in!de!omgeving!van!het!plangebied!is!het!van!belang! de!bekende!archeologische!waarden!(al!dan!niet!volledig!onderzocht)!te!beschrijven.!Een!belangrijke!informatiebron!is!het!landelijke!ARCHeologisch!Informatie!Systeem!(ARCHIS),!de!online!database!van!de!Rijksdienst!voor! het!Cultureel!Erfgoed.24 Deze!database!bevat!onder!meer!informatie!over!archeologische!onderzoeken,!vondstmeldingen en archeologische!monumentterreinen.!In!kaart 10 zijn!de!archeologische!waarden en!onderzoeken in!de!omgeving!van!het!plangebied!weer!gegeven.!Voor!het!onderzoek!wordt!vooralsnog!gekeken!naar!de!waarden!binnen!een!straal!van!500 m!rondom!het!plangebied.! AMK-terreinen De!Archeologische!Monumentenkaart!(AMK)!bevat!een!overzicht!van!archeologische!monumenten/terreinen!in! Nederland.!De!terreinen!zijn!beoordeeld!op!verschillende!criteria!(kwaliteit,!zeldzaamheid,!representativiteit,! ensemblewaarde!en!belevingswaarde).!Op!grond!daarvan!zijn!deze!ingedeeld!in!vier!categorieën;!terreinen!met! archeologische! waarde,! een! hoge! archeologische! waarde,! een! zeer! hoge! archeologische! waarde! of! een! zeer! hoge!archeologische!waarde!met!een!beschermde!status.! Binnen!het!onderzoeksgebied!bevinden!zich!geen!AMK-terreinen.

Onderzoeksmeldingen Binnen!het!onderzoeksgebied!zijn!in!de!afgelopen!jaren!door!verschillende!archeologische!bedrijven!en!instellingen!in!totaal!veertien archeologische!onderzoeken!uitgevoerd (zie!bijlage 2 en!Kaart 10).!Er!worden!verschillende!typen!archeologische!onderzoeken!onderscheiden.!Voor!ons!onderzoek!zijn!met!name!de!archeologische! veldonderzoeken!van!belang,!dus!de!booronderzoeken,!proefsleuvenonderzoeken,!archeologische!begeleidingen!en!opgravingen.!Bureauonderzoeken!worden!buiten!beschouwing!gelaten.!Als!er!tijdens!archeologisch!onderzoek!vondsten!worden!gedaan,!dan!kunnen!er!één!of!meerdere!vondstlocaties!worden!geregistreerd.

22

BRO!- Grondwaterspiegeldiepte!Model!voor!Nederland!(50x50!meter!grid),!2021. Basisregistratie!Ondergrond!Catalogus!Model!grondwaterspiegeldiepte,!2022. 24 Archeologisch!informatiesysteem!Archis3,!Rijksdienst!voor!het!Cultureel!Erfgoed!(RCE),!Amersfoort 23

20843.002 versie!2

10 /!24

Tijdens!een!booronderzoek!direct!ten!oosten!en!zuiden!van!het!plangebied!is!een!40!tot!60!cm!dikke!A-horizont! aangetroffen,!direct!op!de!lichtgele!tot!lichtgrijze!C-horizont.!Hoewel!in!de!boringen!geen!archeologische!indicatoren!zijn!aangetroffen,!zijn!aan het!maaiveld!vondsten!gedaan!op!het!historische!boerderijerf!Achterhuizen,! namelijk!aardewerk!uit!de!periode!1375-1800.25 Op!deze!locatie!is!een!oppervlaktekartering!uitgevoerd,!waarbij! aardewerkfragmenten!uit!de!periode!1250-1550!gevonden!zijn,!gerelateerd!aan!het!erf!Achterhuizen.!Dit!erf! lijkt!in!de!historische!situatie!dezelfde!begrenzing!gehad!te!hebben!als!ten!tijde!van!het!onderzoek.!Verder!is! veel!aardewerk!van!naar!1600!aangetroffen,!waarschijnlijk!op!de!akkers!opgebracht!met!stadsvuil.26 Circa!210!m!ten!oosten!van!het!plangebied!staat!een!onderzoeksmelding!geregistreerd.!Dit!betreft,!in!het!kader! van!bureauonderzoek,!de!uitwerking!van!in!de!jaren!’90!verzameld!vondstmateriaal.!Op!deze!locatie!is!aardewerk!verzameld!uit!de!periode!na!1525!n.!Chr.

27 Direct!ten!oosten,!zuiden!en!westen!van!deze!locatie!is!een! proefsleuvenonderzoek! uitgevoerd,!waarbij!resten!van!een!boerdenerf!zijn!aangetroffen,!dat!rond!1850!verdwenen!is.!Tevens!is!een!weg!uit!de!Late-Middeleeuwen!of!Nieuwe!tijd!en!een!ophogingspakket!gerelateerd!aan! de!inrichting!als!landbouwgrond.28 De!overige!veldonderzoeken!in!de!omgeving!van!het!plangebied!betreffen!booronderzoeken,!waarbij!een!verstoorde!bodem!is!aangetroffen.!Deze!plangebieden zijn!grotendeels!vrijgegeven.29 Een!uitzondering!is!een!booronderzoek! 120! m!ten!noordoosten!van!het! plangebied,!in!het! kader!van!de!opstelling!van!de!gemeentelijke! verwachtingskaart.!Hier!is!eveneens!een!verstoorde!bodem!aangetroffen,!maar!gezien!de!vondst!van!vuursteen! in!het!verleden,!is!geadviseerd!deze!zone!een!middelhoge!verwachting!te!geven!op!de!gemeentelijke!verwachtingskaart.30 Vondstmeldingen In!ARCHIS!staan!alle!bekende!archeologische!vondstmeldingen!geregistreerd.!Binnen!het!plangebied!zijn!geen vondstmeldingen!geregistreerd. Binnen!het!onderzoeksgebied!staan!zeven vondstmeldingen!geregistreerd!(zie bijlage 3 en!Kaart 10). Deels!betreffen!dit!vondsten!gerelateerd!aan!de!hierboven!beschreven!onderzoeken.

31 Tevens!zijn!enkele!vondsten!bekend!door!particulieren,!namelijk!een!munt!uit!1683!(100!m!ten!oosten!van!het! plangebied)32,!verbrande!leem!en!een!grote!hoeveelheid!aardewerk!uit!de!Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd!(180! en!250!m!ten!oosten!van!het!plangebied).33 Tenslotte!zijn!tijdens!een!oppervlaktekartering!250!m!ten!noordoosten!van!het!plangebied!vuursteenfragmenten!aangetroffen!uit!de!periode!Mesolithicum-Bronstijd.34 De!vondsten!die!rondom!het!plangebied!zijn!gedaan!laten!zien!dat!er!menselijke!activiteiten!hebben!plaats!gevonden!in!het!onderzoeksgebied!in!de!perioden! 25 Archis!zaakidentificatienummer!2094363100. 26 Archis!zaakidentificatienummer!2115609100 27

Archis!zaakidentificatienummer!2115447100. Archis!zaakidentificatienummer!2263467100. 29 Archis!zaakidentificatienummers!4896227100,!5137314100,!2464274100!&!2132813100. 30 Archis!zaakidentificatienummer!2275999100. 31 Archis!zaakidentificatienummers!2263467100,!2094363100!&!2132813100. 32 Archis!zaakidentificatienummer!4644421100. 33 Archis!zaakidentificatienummers!3054537100!&!3212510100. 34 Archis!zaakidentificatienummer!5163664100.! 28

20843.002 versie!2

11 /!24

2.6.2

Andere!bronnen

Cultuurhistorische!Waardenkaart!Provincie!Noord-Brabant In!de!CHW-kaart!van!de!provincie!Noord-Brabant35 heeft!de!provincie!het!‘provinciaal!belang’ aangeduid.!Dit! belang!bestaat!uit!21!cultuurhistorische!en!16!archeologische!landschappen.!In!de!21!cultuurhistorische!landschappen!heeft!de!provincie!verschillende!cultuurhistorische!vlakken!gedefinieerd.!Van!al!deze!landschappen! en!vlakken!zijn!beknopte!beschrijvingen!gemaakt.!De!16!archeologische!landschappen!hebben!tot!doel!om!het! bodemarchief!in!de!bewuste!gebieden!duurzaam!en!in!samenhang!te!behouden.!Het!plangebied!ligt!niet!in!een! archeologisch!landschap.

Wel!ligt!het!binnen!het!cultuurhistorische!landschap!Langstraat.!Dit!is!een!middeleeuws!veenontginningslandschap dat!de!sporen!van!de!strijd!tegen!het!water!draagt.!Het!vertoont!in!het!noorden!sporen!van!dorpsverplaatsingen!wegens!klink!in!agrarisch!ontgonnen!veen;!en!wegens!overstroming!in!en!na!1421.!Er!zijn!resten!van! oude!turfvaarten!maar!ook!recent!gereconstrueerde!veenwinningsgebieden.! Het!landschap!Langstraat!bestaat!nu!uit!een!noordwaarts!afhellende!dekzandvlakte!met!veenresten,!waar!de! dorpenreeks!van!Baardwijk!tot!Raamsdonk!op!ligt;!alsmede!de!zuidelijker!gelegen!veenontginningen!van!'s-Gravenmoer,!Dongen en!westelijk!Loon!op!Zand.!De!veengebieden!van!de!Langstraat!zijn!in!de!Late!Middeleeuwen! ontgonnen!en!volgens!het!bekende!stramien!van!de!veenontginningen!ingericht:!een!ontginningsbasis!met!loodrecht!daarop!lange!strookvormige!percelen.!Aan!het!eind!werd!een!kade!gemaakt!om!het!water!uit!het!nog!niet! ontgonnen!deel!van!het!veen!tegen!te!houden.!Aan!de!zijkant!van!een!ontginningsblok!of!dorpsgebied!legde! men!een!zijkade!of!zijdwende!aan!om!het!water!te!keren.!In!Dongen!werd!een!dekzandrug!als!ontginningsbasis! gebruikt.!Hier! hadden!de!hoevestroken!een!vaste!lengte!zonder!opstekrecht.! Door!de!inklinking!en!oxidatie!van!het!veen!daalde!de!bodem!op!de!plaatsen!waar!het!meest!intensief!geboerd! werd;!dicht!bij!de!boerderijen.!Na!verloop!van!tijd!werd!het!daar

zo!nat!dat!de!bewoners!gedwongen!waren!de! oorspronkelijke!ontginningsas!te!verlaten!en!hun!boerderijen!een!eind!naar!het!zuiden!te!verplaatsen.!Uiteindelijk!'schoof'!het!hele!langgerekte!dorp!naar!het!zuiden.!De!dorpen!behielden!echter!hun!langgerekte!vorm.! In!1421!ging!de!Grote!Waard!ten!onder.!Ook!de!dorpen!in!de!Langstraat!hadden!veel!te!lijden!van!de!overstromingen.!Raamsdonk!en!Waalwijk!werden!verwoest.!De!Achterste!Dijk!en!de!Winterdijk!van!Waspik!naar!Baardwijk!fungeerden!als!nieuwe!zeewering.!In!het!erg!laag!gelegen!oudste!cultuurland!vormde!zich!een!grote!getijdengeul,!de!Gantel!(nu!het!Oude!Maasje!genoemd)!van!waaruit!de!omgeving!bij!vloed!onder!water!kwam!te! staan.!Hierdoor!werd!in!het!gebied!zoetwatergetijdenklei!afgezet.! In!grote!delen!van!de!Langstraat!is!het!veen!geheel!of!gedeeltelijk!afgegraven!ten!behoeve!van!de!turfwinning.! Op!kleine!schaal!is!de!turfwinning!doorgegaan!tot!in!de!twintigste!eeuw.!Door!de!lage!ligging!en!de!hoge!waterstanden!konden!grote!delen!van!het!gebied!alleen!maar!gebruikt!worden!als!grasland.!Er!ontstond!een!levendige! handel!in!hooi.!De!rundveehouderij!vierde!hoogtij!in!het!gebied!en!leverde!de!huiden!voor!de!bloeiende!leerindustrie!die!in!de!achttiende!eeuw!ontstond. Bovendien!leverde!het!eikenhakhout!uit!de!bossen en!houtwallen!

35 Kaartbank!Provincie!Noord-Brabant.

20843.002 versie!2

12 /!24

in!het!zuiden!van!het!gebied!een!belangrijke!grondstof!voor!de!leerlooierij;!de!run!(gemalen!eikenschors).!De! Langstraat!werd!een!centrum!van!leerlooierijen!en!schoenenindustrie.!Tot!het!eind!van!de!negentiende!eeuw! was!het!looien!een!nevenactiviteit!van!de!boeren.!In!de!negentiende!eeuw!veranderde!de!huisnijverheid!in!een! industriële!activiteit.!Verschillende!leerlooierijen!en!schoenfabrieken!werden!opgericht!in!de!Langstraat,!zoals! de!Van!Haaren!fabrieken!in!Baardwijk.! De!inrichting!van!het!kleinschalige!middeleeuwse!landschap!was!voor!de!twintigste-eeuwse!boeren!niet!ideaal.! Na!de!Tweede!Wereldoorlog!zijn!maatregelen!uitgevoerd!om!de!productieomstandigheden!te!verbeteren.!De! percelering!veranderde,!de!ontwatering!werd!aangepakt! en!de!ontsluiting!werd!verbeterd.!Op!veel!plaatsen! maakte!het!kleinschalige,!besloten!landschap!plaats!voor!een!rationeel!ingericht,!open!gebied.!Ook!de!dorpen! hebben!zich!sterk!uitgebreid,!met!name!Waalwijk,!Kaatsheuvel!en!Dongen.! Wetenschappelijke!publicaties,!archieven!en!provinciaal!archeologisch!depot In!het!kader!van!dit!bureauonderzoek!zijn!geen!aanvullende!wetenschappelijke!publicaties,!archieven!en!depots geraadpleegd,!aangezien!verwacht!werd!dat!dit!voor!dit!plangebied!geen!meerwaarde!zou!hebben.

2.7 Beschrijving!van!het!historische!gebruik In!het!plangebied!kunnen!naast!archeologische!sporen!ook!historische!relicten!voorkomen!die!nog!in!het!landschap!zichtbaar!zijn.!Het!gaat!hierbij!om!historisch!geografische!relicten!zoals!nederzettingsvormen!en!wegenen!kavelpatronen.!Veel!van!deze!bewaard!gebleven!historische!geografie!geeft!door!de!herverkavelingen!in!de! tweede!helft!van!de!20e eeuw!een!incompleet!beeld!van!het!historisch!landschap.!Historische!kaarten!van!vóór! de!herverkaveling!zijn!een!goede!aanvulling!op!het!huidige!incomplete!beeld.! Korte!bewoningsgeschiedenis!van!de!omgeving!van!het!plangebied In!deze!paragraaf!wordt!een!bespreking!van!de!bewoningsgeschiedenis!van!de!streek!gegeven.! Een!algemene! ontwikkeling!van!de!bewoningsgeschiedenis!van!Nederland!wordt!weergegeven!in bijlage 5. Het!dekzandlandschap!dat!in!de!laatste!ijstijd!is!ontstaan,!ligt!in!het!eerste!deel!van!het!Holoceen!nog!aan!het! oppervlak! en! werd! in!het! Laat-Paleolithicum! en! Mesolithicum! bewoond! door! jagers-verzamelaars! en! daarna! door!landbouwers.!In!de!loop!van!het!Holoceen!ontstond!door!het!stijgen!van!de!zeespiegel! een!veenmoeras,! waardoor!bewoning!onmogelijk!werd.!Onderzoek!in!West-Brabant!heeft!aangetoond!dat!voor!de!vorming!van! het!veenmoeras!bewoning!ook!al!onmogelijk!werd!door!te!hoge!grondwaterstanden.

36 Het!moment!waarop!het! dekzandlandschap!onbewoonbaar!wordt,!is!afhankelijk!van!de!topografie!van!het!dekzand:!hoe!hoger!het!dekzand!ligt,!hoe!langer!het!bewoonbaar!blijft.!De!omgeving!van!het!plangebied!is,!zoals!in!paragraaf!2.5!al!bleek,! waarschijnlijk!in!de!loop!van!het!Neolithicum!bedekt!geraakt!met!veen.!Uit moeruitgiften!blijkt!dat!een!groot! gebied!ten!oosten!van!de!Lage!Ham!bedekt!was!met!veen.!Dit!betrof!een!gebied!van!1.637!ha dat!de!zuidwestelijke!uitloper!vormde!van!het!grote!veengebied!van!de!Langstraat.!In!het!uiterste!zuidoosten!kwam!het!veen! tot!6!m +NAP!en!bij!de!Donge!tot!minstens!4!m!+NAP.

36 Ball,!e.a.,!2016.

20843.002 versie!2

13 /!24

Dongen!is!ontstaan!op!een!donk!langs!de!Donge.!De!oudste!vermelding!dateert!uit!1288.!Volgens!de!Turfdatabank!van!de!provincie!Antwerpen,!is!het!plangebied!in!1330!uitgegeven!ter!ontginning.!Het!plangebied!ligt in! het! uiterste! noorden! van! het! uitgiftegebied! de! Twaalf! Hoeven.! De! veenwinning! rondom! Dongen! was! vooral! gericht!op!het!genereren!en!ontwikkelen!van!landbouwgrond.!Hieruit!volgde!de!turfwinning!voor!eigen!of!lokaal! gebruik.!De!Lage!Ham!is!in!deze!periode!ontstaan!als!ontginningsas.! In!1672!werd!een!groot!deel!van!het!dorp!platgebrand!door!Franse!troepen.!Hierna!verplaatste!het!centrum!van! Dongen!zich!meer!richting!de!Hoge!Ham.!Vanaf!de!19e eeuw!ontwikkelde!Dongen!zich!tot!centrum!van!leer- en! schoenindustrie.!Veel!boerderijen!verdwenen!en!aan!de!Hoge!Ham!werden!bedrijfsgebouwen,!een!kerk!en!een! gemeentehuis!gebouwd.37

Historisch!kaartmateriaal De!situatie!van!het!plangebied!is!op!verschillende!historische!kaarten!als!volgt: Tabel!2.2

Geraadpleegd!historisch!kaartmateriaal

Bron

Periode

Schaal

Omschrijving!plangebied

Bijzonderheden/directe!omgeving

Kadastrale!minuut38

1811-1832

1:2.500

Twee!huizen,!enkele!schuren!en!erf,!uiter- Plangebied!behoort!bij!brouste!noordoosten:!hof,!uiterste!zuidweswerij!direct!ten!zuidwesten! ten:!weiland van!plangebied!(perceelnummer!294)

Bonneblad39

1850-1864

1:50.000

Idem

Geen!bijzonderheden

Militaire!topografische!kaart! (veldminuut)

1870-1920

1:50.000

Bebouwing!in!centrale!deel!plangebied,! aanvullend!gebouw!ten!zuiden!van!de!bebouwing!uit!1832,!oosten:!weiland

Geen!bijzonderheden

Militaire!topografische!kaart! (veldminuut)

1937-1947

1:50.000

Bebouwing!in!zuiden!gesloopt,!in!midden! enkele!gebouwen,!overige!deel:!erf

Bebouwing!in!omgeving!toegenomen.!

Topografische!kaart

1962

1:25.000

Bebouwing!ter!hoogte!van!Lage!Ham!40!is! Geen!bijzonderheden aanwezig,!maar!alleen!ter!plaatse!van!het! westelijke!deel!van!de!bebouwing,!overige!deel:!erf

Topografische!kaart

1970

1:25.000

Huidige!bebouwing!Lage!Ham!40!is!aanwezig,!zuiden:!weiland,!overige!deel:!erf

Geen!bijzonderheden

Topografische!kaart

1984-1999

1:25.000

Bebouwing!uitgebreid!richting!het!noordoosten,!hieromheen: erf

Bebouwing!direct!rondom!het! plangebied!is!toegenomen

Topografische!kaart

2004

1:25.000

Bebouwing!Lage!Ham!40!deels!gesloopt

Geen!bijzonderheden

37

Turfdatabank!/!Gemeente!Dongen,!2016. Beeldbank!Rijksdienst!voor!het!Cultureel!Erfgoed. 39 Topotijdreis!(bron!voor!deze!kaart!en!de!hierop!volgende!kaarten!in!deze!tabel). 38

20843.002 versie!2

14 /!24

Topografische!kaart

2009-2010

1:25.000

Enkele!gebouwen!in!zuiden!plangebied! gerealiseerd

Geen!bijzonderheden

Topografische!kaart

2012-2019

1:25.000

Geen!bijzonderheden

Rotonde!ten!oosten!plangebied!gerealiseerd,!bebouwing! in!omgeving!neemt!sterk!toe

Op!basis!van!het!beschikbare!gedetailleerde!historische!kaartmateriaal!(zie!tabel!2.2 en!kaart!11)!maakte!het! plangebied!in!ieder!geval!al!vanaf!het!begin!van!de!19e eeuw!onderdeel!uit!van!het!bewoningslint!langs!de!Donge.! Binnen!het!plangebied!waren!twee!huizen!en!enkele!schuren!aanwezig,!behorend!bij!een!brouwerij direct!ten! zuidwesten!van!het!plangebied. Het!oostelijk!deel!was!in!gebruik!als!hof!en!het!uiterste!zuidwesten!als!weiland (zie!kaart!12).! Deze!situatie!bleef!min!of!meer!gehandhaafd!tot!in!de!20 e eeuw,!hoewel!het!oostelijke!deel!als!weiland!gekarteerd!staat!en!het!overige!gebied!als!erf.!In!de!eerste!helft!van!de!20 e eeuw!is!de!bebouwing!in!het!plangebied! gesloopt!en!rond!1950!vervangen!voor!een!gebouw!ter!plaatse!van!de!huidige!Lage!Ham!40.!In!eerste!instantie! was!alleen!het!zuidwestelijke!deel!van!deze!bebouwing!aanwezig,!maar!in!1963 40 was!het!uitgebreid!tot!een! langgerekt!gebouw.!In!1998!is!een!brand!uitgebroken,!waarbij!het!noordoostelijke!deel!van!het!gebouw!afgebrand!is.41 Vanaf!toen!heeft!het!gebouw!zijn!huidige!omvang.! Op!kaarten!vanaf!het!eerste!decennium!van!de!21e eeuw!zijn!enkele!gebouwen!in!het!zuiden!van!het!plangebied! aanwezig.!Op!basis!van!de!Basisregistraties!Adressen!en!Gebouwen!is!dit!echter!bebouwing!die!in!1980!gerealiseerd!is.!! Bouwhistorische!gegevens

Bij!het!Regionaal!Archief!Tilburg!is!een!aanvraag!gedaan!tot!inzage!van!bouwdossiers!voor!de!bebouwing!binnen! het!plangebied.! Tabel!2.3 geeft!een!opsomming!van!de!verleende!bouwvergunningen!voor!het!plangebied. Tabel!2.3

40

Verleende!bouwvergunningen

Jaartal!

Omschrijving!

1947

Bouw!2!woningen!in!bestaand!magazijn:!bebouwing!overlapte!met!zuidwesten!huidige!bebouwing (met! uitzondering!van!klein!deel!in!zuidwesten),!gefundeerd!op!betonpoeren!(50!cm!onder!peil!/!40!cm!-mv)

1963

Uitbreiding fabriekshal,!gefundeerd!op!betonpoeren!op!2!m!onder!peil!(1,9!m!-mv),!bebouwing!loopt!door! tot circa!15!m!ten!noordoosten!van!huidige!bebouwing

1965

Uitbreiding!fabriekshal,!fundering!op!betonpoeren!op!1,4!à!1,8 m!onder!peil!(1,3!à!1,7!m!-mv),!bebouwing! loopt!door!tot!circa!50 m!noordoosten!van!de!huidige!bebouwing

Kadaster,!Basisregistratie!Adressen!en!Gebouwen.!

41 Van!Kerkhof,!1998.!

20843.002 versie!2

15 /!24

1976

Uitbreiding!fabriekshal,!fundering!op!betonpoeren!op!2,0!m!onder!peil!(1,9!m!-mv),!betreft!uitbreiding!in! zuidwestelijk!deel

Op!basis!van!de!geraadpleegde!bouwtekeningen!wordt!vermoed!dat!de!bodem!ten!noordoosten!van!de!huidige! bebouwing!reeds!verstoord!is!tot!maximaal!2!m!-mv.!Deze!betonpoeren!hebben!over!het!algemeen!een!tussenafstand!van!circa!7,5!m!en!bevinden!zich langs!de!randen!en!in!een!rij!door!het!midden!(poeren!om!de!15!m).! De!betonpoeren!hebben!een!afmeting!variërend!tussen!55x55!cm!en!100x100!cm,!waarbij!de!bredere!poeren! vooral!in!het!middendeel!liggen. Mogelijk!is!de!bodem!in!de!ruimte!tussen!deze!poeren!minder!diep!verstoord.! Tweede!Wereldoorlog Om!vast!te!stellen!of!mogelijke!archeologische!waarden!uit!de!Tweede!Wereldoorlog!in!het!plangebied!aanwezig! zijn,!is!een!aantal!publicaties!geraadpleegd. 42 Het!raadplegen!van!deze!bronnen!geeft!geen!redenen!om!aan!te! nemen!dat!er!archeologische!waarden!uit!de!Tweede!Wereldoorlog!in!het!plangebied!te!verwachten!zijn.

Dongen!maakte!in!oktober!1944!onderdeel!uit!van!de!Duitse!verdedigingslinie!Stellung!Zwei,!die!van!Dongen!via! Loon!op!Zand!naar!Vlijmen!liep.!Op!29!oktober!1944!werd!Dongen!ingenomen!door!de!7th!Armored!Division.! Diezelfde!dag!verlieten!de!Duitsers!de!Langstraat. In!juni!1943!is!een!geallieerde!bommenwerper!(Bf110)!neergestort!bij!Dongen.!In!september!1944!zijn!enkele! schepen!in!de!Zuid-Willemsvaart!aan!de!loswal!bij!Dongen!beschoten!door!geallieerde!vliegtuigen.! Op!luchtfoto’s!uit!1944!is!circa!25!m!ten!zuiden!van!het!plangebied!een!mogelijke!bomkrater!te!zien,!hoewel!dit! niet!heel!duidelijk!te!zien!is!op!de!foto (zie!kaart!13).!Voor!de!aanwezigheid!van!oorlogsgerelateerde!structuren! zijn!geen!aanwijzingen!gevonden.! Turfdatabank Bij!de!provincie!Antwerpen!is!een!website!beschikbaar!die!de!veenwinningsgebieden!in!kaart!heeft!gebracht! voor!heel!het!gebied!tussen!Antwerpen!- Turnhout!- Geertruidenberg!- Westmaas!en!Willemstad.!De!website! maakt!deel!uit!van!een!internationaal!project!waaraan!de!provincies!Antwerpen!en!Noord-Brabant!deelnemen.! Op!de!website!zijn!diverse!kaartlagen!te!raadplagen!zoals!de!veenkaart,!de!moerconcessies!(wanneer!een!gebied! afgegraven!werd),!de!turfvaarten,!de!zoutketen!en!de!verdronken!oorden.

Op!de!Turfdatabank-kaart!is!het!plangebied!aangegeven!als gebied!met!agrarische!ontginning!en!turfwinning dat!in!1330!is!uitgegeven!voor!ontginning!(De!Twaalf!Hoeven).43

42

Amersfoort!&!Kamphuis,!1990/Indicatieve!kaart!Militair!Erfgoed/Jong,!1969!– 1994/!Klep!&!Schoenmaker,!1995/Ruimingskaart/VEO!Bommenkaart/Zwanenburg,!1990/Luchtfoto’s!RAF. 43 Turfdatabank.

20843.002 versie!2

16 /!24

Archeologische!Werkgemeenschap!Nederland,!afdeling!24 Voor!aanvullende!informatie!is!contact!gezocht!met!de!plaatselijke!Archeologische!Werkgemeenschap!Nederland,!afdeling!24, d.d.!juni 2023, maar!dit!heeft!binnen!het!tijdsbestek!van!de!uitvoering!van!dit!onderzoek!geen! aanvullende!informatie!opgeleverd. Eigenaar/gebruiker Voor!aanvullende!informatie!is! gesproken!met!de!huidige!gebruiker!van!het!perceel,! d.d.!mei!2023,!maar!dit! heeft!geen!aanvullende!informatie!opgeleverd.

2.8 Gespecificeerd!archeologisch!verwachtingsmodel Op!grond!van!de!gegevens!uit!het!bureauonderzoek!is!de!volgende!gespecificeerde!archeologische!verwachting! opgesteld: Tabel!2.4

Gespecificeerde!archeologische!verwachting

Archeologische!periode

Gespecificeerde!verwachting

Te!verwachten!complextype/resten!

Relatieve!diepte!t.o.v.!het!maaiveld

(Laat-)Paleolithicum

Middelhoog

Kampementen,!vuursteenstrooiïngen! en!vuurstenen!gebruiksvoorwerpen.

Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! de!top!van!de!dekzandafzettingen.

Mesolithicum

Middelhoog

Kampementen,!vuursteenstrooiïngen en!vuurstenen!gebruiksvoorwerpen.

Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! de!top!van!de!dekzandafzettingen.

Neolithicum

Laag

Akkerlaag!en/of!nederzettingssporen,! grafvelden,!rituele!plaatsen:!kleine! fragmenten!aardewerk,!natuursteen! en!vuurstenen!gebruiksvoorwerpen,! houtskool!en!gebruiksvoorwerpen.

Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! de!top!van!de!dekzandafzettingen.

Bronstijd

Laag

Akkerlaag!en/of!nederzettingssporen,! Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! grafvelden,!rituele!plaatsen:!kleine! de!top!van!de!dekzandafzettingen. fragmenten!aardewerk,!natuursteen! en!vuurstenen!gebruiksvoorwerpen,! metaalresten,!houtskool,!botresten!en! gebruiksvoorwerpen.

IJzertijd

Laag

Akkerlaag!en/of!nederzettingssporen,! grafvelden,!rituele!plaatsen:!kleine! fragmenten!aardewerk,!natuursteen,! metaalresten,!glasresten,!houtskool,! botresten!en!gebruiksvoorwerpen.

Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! de!top!van!de!dekzandafzettingen.

Romeinse!tijd

Laag

Akkerlaag!en/of!nederzettingssporen,! grafvelden,!rituele!plaatsen:!kleine! fragmenten!aardewerk,!natuursteen,! metaalresten,!glasresten,!houtskool,! botresten!en!gebruiksvoorwerpen.

Onder!het!antropogeen!eerddek!en!in! de!top!van!de!dekzandafzettingen.

20843.002 versie!2

17 /!24

Vroege Middeleeuwen

Laag

Bewoningssporen!van!een!(boeOnder!het!antropogeen!eerddek!en!in! ren)erf:!kleine!fragmenten!aardewerk,! de!top!van!de!dekzandafzettingen. metaalresten,!glasresten,!houtskool,! botresten,!organische!resten!en!gebruiksvoorwerpen.

Late!Middeleeuwen

Hoog

Bewoningssporen!van!een!(boeOnder!het!antropogeen!eerddek!en!in! ren)erf:!kleine!fragmenten!aardewerk,! de!top!van!de!dekzandafzettingen. metaalresten,!glasresten,!houtskool,! botresten,!organische!resten!en gebruiksvoorwerpen.

Nieuwe!tijd

Hoog

Bewoningssporen!van!een!(boeOnder!maaiveld/in!het!antropogeen! ren)erf:!kleine!fragmenten!aardewerk,! eerddek!en!in!de!top!van!de!dekzandafzettingen. metaalresten,!glasresten,!houtskool,! botresten,!organische!resten!en!gebruiksvoorwerpen.

Uit!de!landschappelijke!ligging op!de!flank!van!een!beekdal,!blijkt!dat!het!plangebied!vanaf!het!Paleolithicum! mogelijk!gunstig!is!geweest!voor!jagers!en!verzamelaars.!Voor!landbouwers!vanaf!het!Neolithicum!was!het!waarschijnlijk!te!laaggelegen!en!vochtig.!Bovendien!raakte!het!plangebied!vanaf!het!Laat-Neolithicum!met!veen!bedekt.!In!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd!maakte!het!plangebied!deel!uit!van!een!bewoningslint!langs!de! Donge.! Uit!de!archeologische!gegevens!die!verzameld!zijn!uit!het!onderzoeksgebied!blijkt!dat!er!in!de!omgeving! van!het!plangebied!vooral!resten!zijn!gevonden!uit!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd,!maar!ook zijn enkele! vuursteenfragmenten uit!de!prehistorie (Mesolithicum!– Bronstijd) gevonden.

Door!archeologisch!onderzoek!is!er!een!goed!beeld!van!waar!de!jagers!en!verzamelaars!hun!tijdelijke!kampementen!vestigden.!De!jagers!en!verzamelaars!waren!afhankelijk!van!een!aantal!ecologische!factoren,!zoals!het! voedselaanbod!en!de!aanwezigheid!van!grondstoffen!in!de!omgeving!van!de!locatie.!Ze!leefden van!de!jacht,! visserij!en!het!verzamelen!van!onder!andere!noten,!vruchten!en!wortels.!Dit!soort!voedsel!was!met!name!te! vinden!op!het!overgangsgebied!van!hoge!en!droge!gronden!naar!lage!en!natte!gronden,!de!gradiëntzone,!en! dichtbij!water,!zoals!vennen!en!beken.!Op!dit!soort!locaties!was!ook!drinkwater bereikbaar.44 Het!plangebied! ligt! op! de! flank! van! een! beekdal.! Gezien! de! ligging! nabij! water! waren! de! iets! hogere! delen! van! het! beekdal! gunstig!voor!het!oprichten!van!tijdelijke!kampementen.!Mogelijk!dat!het!plangebied!hier!ook!onder!valt.!Voor! het!Paleo- en!Mesolithicum!geldt!daarom!een!middelhoge!verwachting.! Voor!de!landbouwers!zijn!andere!factoren!van!belang!bij!de!locatiekeuze.!Vanaf!het!Neolithicum!ging!men!zich! vestigen!op!één!locatie.!Om!te!kunnen!blijven!wonen!op!één!plek!werd!het!kunnen!uitvoeren!van!landbouw!een! belangrijke!factor.!Voor!akkerbouw!is!onder!andere!een!vruchtbare!bodem!en!een!goede!afwatering!van!belang.45 Het!beekdal!vormde!naar!verwachting!een!ongunstige!vestigingslocatie!voor!landbouwers.!Bovendien!

raakte!het!plangebied!waarschijnlijk!reeds!in!het!Laat-Neolithicum!met!veen!bedekt.!Onderzoek!in!West-Brabant! heeft!aangetoond!dat!de!zandgronden!reeds!geruime!tijd!voor!de!veenbedekking!te!nat!waren!voor!bewoning.!

44

Louwe!Kooijmans!et!al.,!2005.

45 Louwe!Kooijmans!et!al.,!2005.

20843.002 versie!2

18 /!24

De!veenbedekking!bleef!tot!1330!(Late-Middeleeuwen)!gehandhaafd.!Op!basis!hiervan!geldt!een!lage!verwachting!voor!de!periode!Neolithicum!– Vroege-Middeleeuwen.! Vanaf!de!Middeleeuwen!zijn!schriftelijke!bronnen!bekend!die!de!bekende!locatiekeuzes!en!archeologische!gegevens!kunnen!aanvullen.!Het!plangebied!maakt!onderdeel!uit!van!een!bewoningslint!/!ontginningsas!uit!1330.! Op!de!oudst!beschikbare!gedetailleerde!kaart!uit!het!begin!van!de!19e eeuw! is!reeds!bebouwing!aanwezig!in!het! westelijke!deel!van!het!plangebied.!Op!basis!hiervan!geldt! voor!dit!deel!een!hoge!verwachting!voor!de!LateMiddeleeuwen!en!Nieuwe!tijd.!Het!gedeelte grofweg ten!noordoosten!van!de!huidige!bebouwing!maakte!in!het! begin! van! de! 19e eeuw! geen! onderdeel! uit! van! het! erf.! Op! basis! van! de!percelering! wordt! vermoed! dat! het! onderdeel!was van!het!agrarische!gebied.!Daarom!heeft!dit!gedeelte!een!lage!verwachting!voor!archeologische! resten!vanaf!de!Late-Middeleeuwen.! De!archeologische!resten! worden! uit!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd!worden! direct!aan!of!onder!het! maaiveld!verwacht.!De vondstenlaag!wordt!verwacht!in!de!eerste!30!cm!beneden!het!maaiveld.!Archeologische! sporen!worden!direct!beneden!het!maaiveld!verwacht!en!lopen!meestal!door!tot!circa!50!cm!-mv,!hoewel!ook! diepere!sporen!(zoals!paalsporen!en!waterputten)!kunnen!voorkomen.

Deze!resten!zullen!vooral!bestaan!uit! funderingsresten van!voormalige!bebouwing.! Archeologische! resten! van!voor!de!Late-Middeleeuwen!(vooral! Paleo- of!Mesolithicum)!worden!onder!een!dun!esdek!van!30!à!50!cm!verwacht.! Deze archeologische!resten! bestaan!hoofdzakelijk!uit!vuursteenstrooiïngen.!Organische!resten!en! metaal zullen!door!de!relatief!droge!en! zure!bodemomstandigheden!slecht!zijn!geconserveerd.!Het!complextype!en!de!omvang!kunnen!niet!nader!worden!gespecificeerd!door!de!beperkte!gegevens. Bodemverstoring Dat!een!gebied!een!middelhoge!of!hoge!archeologische!verwachting!heeft,!betekent!niet dat!eventuele aanwezige!archeologische!resten!behoudenswaardig zijn.!De!waarde!van!archeologische!vindplaatsen!wordt!grotendeels!bepaald!door!de!mate!waarin!grondsporen!dan!wel!vondsten!in!situ bewaard!zijn!gebleven.! Het! plangebied! is thans! bebouwd! met! een! bedrijfshal! en! enkele! garageboxen.! De! bedrijfshal! heeft! tot! 1998! doorgelopen!tot!aan!de!noordoostgrens!van!het!plangebied.!In!dit!deel!zal!de!bodem!plaatselijk!tot!maximaal!2! m!-mv!verstoord!zijn.!Het!is!echter!niet!duidelijk!of!deze!verstoring!beperkt!is!gebleven!tot!de!poeren!waarmee! het!gebouw!gefundeerd!was,!of!dat!hiertussen!ook!diepe!verstoring!aanwezig!is.

Eventuele!resten!die!vanaf!het! maaiveld!verwacht!worden,!of!onder!een!dun!plaggendek,!zijn!vermoedelijk!(deels)!verstoord!door!de!voormalige!en!bestaande!bebouwing,!evenals!door!erfinrichting!(bouwrijp!maken,!verharding,!e.d.).

2.9 Conclusie bureauonderzoek Doel!van!het!bureauonderzoek!is!een!antwoord!te!vinden!op!de!vraag!wat!de!gespecificeerde!archeologische! verwachting!voor!het!plangebied!is. Op!basis!van!het!bureauonderzoek!geldt!een!middelhoge!verwachting!voor! het!Paleo- en!Mesolithicum,!een!lage!verwachting!voor!de!periode!Neolithicum!– Vroege-Middeleeuwen!en!een! grotendeels!hoge!verwachting!voor!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd.!Het!noordoostelijk!deel!heeft!een! lage!verwachting!voor!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd.!

20843.002 versie!2

19 /!24

Gezien!de!in!dit!bureauonderzoek!opgestelde!archeologische!verwachting!is!binnen!het!plangebied!vervolgonderzoek!noodzakelijk!om!deze!te!toetsen.!Het vervolgonderzoek!kan!het!beste!worden!uitgevoerd!in!de!vorm! van!een!inventariserend!veldonderzoek,!verkennende!fase,!door!middel!van!boringen.

20843.002 versie!2

20 /!24

3

INVENTARISEREND!VELDONDERZOEK

3.1 Doelstelling!en!onderzoeksvragen Het!inventariserend!veldonderzoek!(IVO-overig,!verkennende fase) heeft!tot!doel!de!gespecificeerde!archeologische!verwachting!aan!te!vullen!en!te!toetsen!door!middel!van!boringen.!Het! veldonderzoek! heeft! tot! doel! antwoorden!te!vinden!op!wat!de!bodemopbouw!is!binnen!het!plangebied.!Ook dient!te!worden!vastgesteld!wat! de!gevolgen!zijn!van!het!in het!plangebied!aangetroffen!bodemprofiel!voor!de!gespecificeerde!archeologische! verwachting.

3.2 Methoden Het!inventariserend!veldonderzoek!is!uitgevoerd!in!de!vorm!van!een!verkennend!booronderzoek,!onder!certificaat!op!grond!van!de!BRL!SIKB!4000!(KNA,!versie!4.1,!19-02-2018) en!Kwaliteitsnorm!Nederlandse!Archeologie! (KNA,!versie!4.1,!19-02-2018!protocol!4003),!specificatie!VS03.!Voor!het!inventariserend!veldonderzoek!is!op!30! mei!2023 door!drs.!J.!Holl (Senior!KNA!Prospector) een!Plan!van!aanpak!(PvA) opgesteld. Het!veldwerk!is!uitgevoerd!op!31!mei 2023.!Het!gehele!plangebied!was!vrij!toegankelijk. De!boringen!zijn!verspreid!binnen!het!plangebied!gezet.!In!totaal!zijn!er!met!behulp!van!een!edelmanboor!(diameter!7 cm) vijf boringen!tot!maximaal!2,4 m!-mv!gezet!(zie!kaart!14)!De!boringen!zijn!lithologisch!volgens!de! Archeologische!Standaard!Boorbeschrijvingsmethode!beschreven.

46 De!boringen!zijn!met!meetlinten!ingemeten! (x- en!y-waarden).!Van!alle!boringen!is!de!maaiveldhoogte!afgeleid!van!het!Actueel!Hoogtebestand!Nederland! (AHN).! Aan!de!hand!van!het!opgeboorde!materiaal!is!beoordeeld!in!hoeverre!er!sprake!is!van!een!gaaf!bodemprofiel.! Ook is!gekeken!naar!de!aanwezigheid!van!mogelijke!vegetatie- en/of!cultuurlagen,!die!zichtbaar!zijn!als!bodemverkleuringen.!Het!opgeboorde!materiaal!is!in!het!veld!door!middel!van!versnijden/verkruimelen!geïnspecteerd! op!het!voorkomen!van!archeologische!indicatoren,!zoals!fragmenten!vuursteen,!aardewerk,!houtskool,!verbrand! leem!en!bot.

3.3 Resultaten Geologie!en!bodem De!resultaten!van!de!boringen!zijn!opgenomen!in!de!vorm!van!boorstaten en!worden!in bijlage 7 weergegeven.! De!bodemopbouw!kan!als!volgt!worden!beschreven. De!natuurlijke!ondergrond!bestaat!uit!matig!fijn,!matig!siltig,!slecht!gesorteerd,!lichtgrijs!zand.!Dit!betreft!een! pakket!verspoeld!dekzand.!Er!is!geen!podzolbodem!aanwezig!en!de!bodem!is!verstoord!tot!in!de!C-horizont.!De! 46 Bosch,!2005.

20843.002 versie!2

21 /!24

top!van!het!dekzand!bevindt!zich in!de!meeste!boringen!op!1,2!à!1,5!m!-mv!(2,0!à!2,3!m!NAP).!In!boring!3 bevindt! de!C-horizont!zich!aanzienlijk!dieper,!op!2,3!m!-mv!(1,2!m!NAP). Het!dekzand!is!slecht!gesorteerd!en!wat!siltiger! dan!normaal.!Op!basis!hiervan!betreft!het!hier!verspoeld!dekzand,!kenmerkend!voor!lagere!delen!van!het!landschap.! In!boring!3!is!boven!het!dekzand!een!sterk!gevlekt,!humeus pakket!donkerbruingrijs,!sterk!siltig,!matig!fijn!zand! met!veenbrokken!aanwezig,!waarvan!de!top!zich!op!1,2!m!-mv!(2,2!m!NAP)!bevindt.!Vermoedelijk!is!hier een! oude!sloot!aangeboord.!Op!kaarten!uit!de!tweede!helft!van!de!20e eeuw!is!te!zien!dat!de!perceelsgrens!nabij! deze!boring!liep,!dus!mogelijk!liep!hierlangs!een!sloot.! In! boring! 1 en 2! is! boven! het! dekzand! een! circa! 40! cm! dik! pakket! matig! fijn,!sterk! siltig,! sterk!humeus! zand! aangetroffen.!In!boring!1!en!2!is!dit!(circa!40!cm!dikke)!pakket!enigszins!gevlekt en!donkerzwartgrijs!van!kleur.! De!top!bevindt!zich!op!0,9!à!1,0!m!-mv!(2,6!m!NAP).!Vermoedelijk!is!dit!pakket!een!restant!van!de!veenontginning,!waarbij!een!deel!van!het!veen!werd!teruggestort!op!het!zand!en!later!vermengd!raakte!met!het!zandpakket.!Boven!dit!pakket!is!in!boring!2!een!gevlekte!laag!donkergrijs,!matig!siltig!zand!met!veen!recent!puin!aangetroffen.!Dit!betreft

een!recentelijk!verstoorde!laag,!vermoedelijk!gerelateerd!aan!de!bouw!en/of!sloop!van!het! voormalige!bedrijfspand!dat!hier!gestaan!heeft.! In!boring!5!is!een!65!cm!dik puinhoudend,!sterk!gevlekt pakket!sterk!humeus,!donkergrijs!zand!aanwezig.!Dit! betreft!een!omgewerkte!laag,!hoewel!niet!duidelijk!is!of!het!een!recente!verstoring!betreft,!of!bijvoorbeeld een! laag!gerelateerd!aan!laatmiddeleeuwse!bebouwing.!Het!aangetroffen!baksteenpuin!was!te!gefragmenteerd!om! te!kunnen!dateren.! De!bovenste!0,6!à!1,2!m!bestaat!uit!een!pakket!lichtgrijs!tot!bruingrijs,!matig!fijn,!zwak!tot!matig!siltig zand,!vaak! met!fragmenten!recent!puin.!Dit!betreft!een!opgebracht!pakket!(bouw-)zand!gerelateerd!aan!de!inrichting!van! het!terrein!als!parkeerterrein.! Archeologische!indicatoren In!geen!van!de!boringen!zijn!archeologische!indicatoren!waargenomen.!Het!gaat!hier!echter!om!een!verkennend! bodemonderzoek,!dat!zich!richt!op!de!bodemopbouw!en!mogelijke!bodemverstoringen!die!de!archeologische! trefkans!kunnen!beïnvloeden!en!niet!zo!zeer!op!het!onderzoeken!op!de!aanwezigheid!van!archeologische!vondsten!en/of!sporen.

20843.002 versie!2

22 /!24

4

CONCLUSIE!EN!ADVIES

Doel!van!het!bureauonderzoek!is!een!antwoord!te!vinden!op!de!vraag!wat!de!gespecificeerde!archeologische! verwachting!voor!het!plangebied!is. Op!basis!van!het!bureauonderzoek!gold!een!middelhoge!verwachting!voor! het!Paleo- en!Mesolithicum,!een!lage!verwachting!voor!de!periode!Neolithicum!– Vroege-Middeleeuwen!en!een! grotendeels!hoge!verwachting!voor!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd.!Het!noordoostelijk!deel!had!een!lage! verwachting!voor!de!Late-Middeleeuwen!en!Nieuwe!tijd.!Daarom!is!aansluitend!een!inventariserend!veldonderzoek!in!de!vorm!van!een!verkennend!booronderzoek uitgevoerd.! Tijdens!het!booronderzoek!is!verspoeld!dekzand!aangetroffen op!1,2!à!1,5!m!-mv!(2,0!à!2,3!m!NAP).!Dit!dekzand! is!verstoord!tot!in!de!C-horizont.!Op!basis!van!het!AHN!lijkt!het!plangebied!0,6!m!opgehoogd.!De!top!van!het! dekzand!bevindt!zich!op!1,2!à!1,5!m!-mv.!Op!basis!hiervan!kan!gesteld!worden!dat!reeds!0,6!à!0,9 m!van!het! oorspronkelijke!bodemprofiel!verstoord!is!geraakt.!In!het!plangebied!werden!gooreerdgronden!verwacht!met! een!humeus!dek!van!0,3!à!0,5!m!-mv.!Hierdoor!wordt!verwacht!dat!de!bovenste!10!à!60!cm!van!de!C-horizont! reeds!verdwenen!is.!Van!voor!de!Late-Middeleeuwen!werden!alleen!vuursteenvindplaatsen!uit!het!Paleo- en!

Mesolithicum!verwacht,!die!zich!meestal!kenmerken!door!een!vuursteenstrooiing!en!afwezigheid!van!een!sporenniveau.!Deze!zullen!door!de!aanwezige!verstoringen!reeds!vrijwel!geheel!verloren zijn!gegaan.!De!verwachting!voor!het!Paleo- en!Mesolithicum!kan!daarom!bijgesteld!worden!naar!laag.! De!verwachting!voor!vindplaatsen!vanaf!de!Late-Middeleeuwen!kon!op!basis!van!het!booronderzoek!weerlegd! nog!bevestigd!worden.!Alleen!in!boring!3!is!vermoedelijk!sprake!van!een!relatief!recente!sloot,!waardoor!archeologische!resten!ter!plaatse!verloren!zullen!zijn!gegaan.!In!de!overige!boringen!is!op!een!diepte!van!0,6!à!1,2!m! -mv!(2,6!à!2,7!m!NAP)!een!omgewerkt!pakket,!soms!met!sterk!gefragmenteerd!baksteenpuin.!Het!is!niet!duidelijk! of!het!hier!om!relatief!recent!verstoord!pakket!gaat!of!om!een!antropogene!laag!gerelateerd!aan!bijvoorbeeld! laatmiddeleeuwse!bebouwing.!Op!basis!hiervan!kunnen!binnen!het!westelijke!deel!van!het!plangebied!op!2,7!m! NAP!en!dieper!nog!archeologische!gerelateerd!aan!historische!bebouwing!verwacht!worden.!! De!hierboven!genoemde!lagen!worden!afgedekt!door!een!pakket!(bouw-)zand!opgebracht!tijdens!de!inrichting! van!het!terrein!en!aanleg!van!de!huidige!parkeerplaats.! Gezien!de!in!dit!onderzoek!opgestelde!archeologische!verwachting!is!binnen!het!plangebied!vervolgonderzoek!

noodzakelijk!om!deze!te!toetsen.!Geadviseerd!wordt!om!in!de!delen!waar!dieper!dan!2,9!m!NAP!gegraven!wordt,! een!vervolgonderzoek! uit!te!voeren.!Hierbij!wordt! een! bufferzone!boven!het! archeologisch!relevante!niveau! gehanteerd!van!20!à!30!cm.!Dit!onderzoek!hoeft!alleen!te!worden!uitgevoerd!in!de!zone!waar!resten!van!historische!bebouwing!verwacht!worden!(oranje!zone!in!kaart!12).! Omdat!archeologische!resten!voornamelijk!in!de!vorm!van!grondsporen!en!muurresten!worden!verwacht,!is!in! dit!stadium!een!karterend!en!waarderend!proefsleuvenonderzoek de!meest geschikte!onderzoeksmethode.!Bij! een!proefsleuvenonderzoek!dienen!verspreid!over!het!plangebied!sleuven!gegraven!te!worden!met!als!doel!om! eventuele!archeologische!waarden!te!karteren!en!waarderen.!Voor!dit!onderzoek!dient!een!door!de!bevoegde! overheid!goedgekeurd!Programma!van!Eisen!te!zijn!opgesteld!waarin!is!vastgelegd!waaraan!het!onderzoek!moet! voldoen.

20843.002 versie!2

23 /!24

In!het!noordoosten!van!het!plangebied!geldt!een!lage!verwachting.!Voor!dit!deel!wordt!geadviseerd!geen!vervolgonderzoek!te!laten!uitvoeren. Als!het!plangebied!nu!of!in!de!toekomst!door!de gemeente Dongen wordt!vrijgegeven!voor!bodemroerende! werkzaamheden,!dan!blijft!er, volgens artikel!5.10!van!de!Erfgoedwet!uit!juli!2016, een!meldingsplicht!bestaan.! Eventuele!archeologische!resten!die!bij!werkzaamheden!worden!aangetroffen!moeten!worden!gemeld!bij!het! Ministerie!van!Onderwijs,!Cultuur!en!Wetenschap,!c.q.!de!Rijksdienst!voor!het!Cultureel!Erfgoed. Het!is!raadzoom!om!ook!de!gemeente!Dongen!op!de!hoogte!te!stellen.

5

BESLUIT BEVOEGD GEZAG

Dit rapport is beoordeeld door de adviseur van het bevoegd gezag (Monumentenhuis Brabant, mevr. K. Kersten). Deze stemt in met het door Econsultancy gegeven advies om vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven te laten uitvoeren wanneer dieper wordt gegraven dan 2,9 m NAP binnen het westelijk deel van het plangebied. Monumentenhuis!Brabant!adviseert!dat!het!noordoostelijke!deel!van!het!plangebied!wordt!vrijgegeven!voor!de! voorziene!planontwikkeling!en!hiervoor!(bouw)vergunning!wordt!verleend!door!de!Gemeente!Dongen!onder! voorwaarde dat! bij! eventuele! toevalsvondsten! hiervan! melding! wordt! gedaan! conform! art.! 5.10! van! de! Erfgoedwet,!die!vanaf!1!juli!2016!van!kracht!is.!Dit!kan!telefonisch!bij!het!Meldpunt!Provinciaal!Depot!Bodemvondsten!Noord-Brabant!(tel.!06-18303225).

20843.002 versie!2

24 /!24

LITERATUUR Amersfoort,!H.!&!P.H.!Kamphuis,!1990:!Mei!1940.!De!strijd!op!Nederlands!grondgebied.!‘s- Gravenhage. Ball,!E.A.G.,!e.a.,!2016:!Westelijk!Noord- Brabant!in!het!Malta-tijdperk!Synthetiserend!onderzoek!naar!de!bewonings!geschiedenis!van!het!westelijk! deel!van!het! Brabants!zandgebied. DANS!Data! Station!Archaeology.! Beschikbaar! op:! https://archaeology.datastations.nl/dataset.xhtml?persistentId=doi:10.17026/dans-2zve83q. Bosch,! J.H.A.,! 2005:! Archeologische! Standaard! Boorbeschrijvingsmethode,! Versie! 5.2. Utrecht! (TNO-rapport,! NITG!05-043-A). Craane,!M.L.!&!G.!Sophie,!2014:!Bureauonderzoek!en!inventariserend!veldonderzoek!dmv!verkennende!boringen! voor!het!plangebied!Kloostercomplex!fase!1!aan!de!Bolkensteeg!te!Dongen.!Heerenveen!(Antea!Group!Archeologie!2014/147).! Gemeente!Dongen,!2016:!Nota!Cultureel!Erfgoed!Dongen!(2016-2019).! Geologische!Dienst,!2021:!Geologische!kaart!van!het!koninkrijk!der!Nederlanden!(2021).! Harbers,!P.,!1990:!Bodemkaart!van!Nederland!1:50.000;!Toelichting!bij!kaartblad!40!Oost!Oosterhout.!Wageningen. Hos,!T.H.L.,!2020:!Archeologisch!bureau- en!booronderzoek!Lage!Ham!ong.!te!Dongen.!Boxmeer!(Econsultancy! Rapport!13779.001).! Jong,!L.!de,!1969-1994:!Het!Koninkrijk!der!Nederlanden!in!de!Tweede!Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Jongmans,!A.,!e.a.,!2013:!Landschappen!van!Nederland. Wageningen.

Klep!C.!&!B.!Schoenmaker,!1995: De!Bevrijding!Van!Nederland!1944-1945!- Oorlog!op!de!flank.!Den!Haag. Koopmanschap,!H.!&!B.!van!Dijck,!2005:!Cultuurhistorie!en!Archeologie!“De!Beljaart”,!gemeente!Dongen.!Heerenveen!(Oranjewoud!projectnr. 1907-151344).!! Koopmanschap,!H.J.L.C.!&!J.A.M.!Oude!Rengerink,!2006:!Oppervlaktekartering!“de!Beljaart”!te!Dongen.!Heerenveen!(Archeologisch!Rapport!Oranjewoud!2006/32).! Koopmanschap,!H.J.L.C.,!L.J.!van!der!Haar!&!G.J.A.!Sophie,!2010:!Archeologische!beleidsadvieskaart!gemeente! Dongen.!Heerenveen!(Archeologische!Rapporten!Oranjewoud!2009/153).!!

20843.002 versie!2

1 /!5

Louwe!Kooijmans,.!L.P.,!P.W.!van!den!Broeke,!H.!Fokkens & A.!van!Gijn!(red.),!2005:!Nederland!in!de!prehistorie. Uitgeverij!Bert!Bakker,!Amsterdam. Maas,!G.,!P.!van!Delft,!&!H.!Heidema,!2021:!Toelichting!bij!de!legenda!Geomorfologische!kaart!van!Nederland! 1:50.000.!Wageningen!Environmental!Research,!Wageningen. MBS!Milieu- advies!en!onderzoek!B.V.,!1998:!Rapport!inzake!een!Indicatief!bodemonderzoek!ter!plaatse!van!de! Lage!Ham!40!te!Dongen.! Moor,!J.!de!&!T.!Vanderhoeven,!2020:!Waterschap!Brabantse!Delta.!Project!“Aanpassen!kunstwerken!t.b.v.!vismigratie!2019-2021”.!Projectnummer!800589.!Bureauonderzoek!Archeologie!en!Cultuurhistorie.!Een!archeologisch!bureauonderzoek!(BO)!voor!tien!plangebieden!in!de!provincie!Noord-Brabant.!Amersfoort!(EARTH! Integrated!Archaeology!Rapporten!129).! Mulder,!E.F.J.!de,!M.C.!Geluk, I.L.!Ritsema,!W.E.!Westerhoff & T.E.!Wong,!2003 (red.):!De!ondergrond!van!Nederland. Wolters-Noordhoff,!Groningen/Houten.

Ras,!J.,!2006:! Inventariserend!Veldonderzoek!door!middel!van!grondboringen!locatie!Lage!Ham!133,!Dongen.! Heinenoord!(SOB!Research).! Rutten,!G.,!1965:!De!bodemgesteldheid!van!het!ruilverkavelingsgebied!Rijsbergen.!Bennekom.! Spoelstra,!A.,!H.!Koopmanschap!&!M.!Craane,!2010:!Proefsleuvenonderzoek!locatie!Achterhuizen!in!het!plangebied!‘De!Beljaart’!te!Dongen!(N.-Br.).!Heerenveen!(Archeologische!Rapporten!Oranjewoud!2009/132).! Stouthamer,!E.,!K.!Cohen!&!W.!Hoek,!2015:!De!vorming!van!het!land.!Utrecht. Vos,!P.,!M.!Meulen,!H.!van!Weerts,!J.!Bazelman,!B.!Hoogendoorn!&!M.!van!der!Meulen,!2018:!Atlas!van!Nederland!in!het!Holoceen.!Landschap!en!bewoning!vanaf!de!laatste!ijstijd!tot!nu. Amsterdam:!Prometheus. Weerheijm,!W.J.!&!F.P.J.!van!Puijenbroek,!2022:!Archeologisch!vooronderzoek!in!het!kader!van!de!nieuwbouw! van!woningen!aan!de!Noorderlaan!te!Dongen,!gemeente!Dongen;!Ruimtelijk!advies!op!basis!van!inventariserend!veldonderzoek!door!middel!van!boringen!(verkennende!fase).!Amersfoort!(Vestigia Rapportnummer! V2213).! Weerheijm,!W.J.!&!N.!Schoute,!2021:!Archeologisch!vooronderzoek!in!het!kader!van!de!nieuwbouw!van!woningen!aan!de!Noorderlaan!te!Dongen,!gemeente!Dongen;!Ruimtelijk!advies!op!basis!van!bureauonderzoek.! Amersfoort!(Vestigia!Rapportnummer!V2139).! Zwanenburg!G.J.,!1990:!En!nooit!was!het!stil!- Kroniek!van!een!luchtoorlog.!Emmen.

20843.002 versie!2

2 /!5

BRONNEN Aalst,!J.W.!van!(2021) ‘OpenTopo.nl’;!internetsite,!mei!2023. https://www.imergis.nl/asp/opentopo400.htm Archeologisch!informatiesysteem!Archis3,!Rijksdienst!voor!het!Cultureel!Erfgoed!(RCE),!Amersfoort,!mei!2023. https://archis.cultureelerfgoed.nl Basisregistratie!Ondergrond!Catalogus!Model!grondwaterspiegeldiepte,!2022.!Beschikbaar!op:! https://docs.geostandaarden.nl/bro/wdm/#karakteristieken-van-de-grondwaterspiegeldiepte. Beeldbank!Rijksdienst!voor!het!Cultureel Erfgoed;!internetsite,!mei!2023 http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl BRO!- Bodemkaart!van!Nederland!1:50.000’!internetsite,!mei!2023. NGR/Wageningen!Environmental!Research! (2018),!‘ https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search;jsessionid=11F26FB095C4D0E1D6AC7C8A4B52D94D#/metadata/ed960299-a147-4c1a-bc57-41ff83a2264f. BRO!- Geomorfologische!Kaart!van!Nederland!1:50:000,!internetsite,!mei!2023. NGR/Wageningen!Environmental!Research!(2019) https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/459231d0-7379-4f26-a4447616e1d888f0. BRO!- Grondwaterspiegeldiepte!Model!voor!Nederland!(50x50!meter!grid),!2021:!.!NGR/Wageningen!Environmental!Research.!Beschikbaar!op:!https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/757a7c50-540d-4105-9135-73f09f700743. Data!Archiving!and!Networked!Services!DANS-Easy;!internetsite,!mei!2023.