2021-077 Bijlage 1- 20210208 Eindrapportage Governance Regio HvB

Verbinden van actoren en schakelen tussen schaalniveaus Tegelijkertijd kan de samenwerking in Regio HvB, en het in balans brengen daarvan, niet los kan worden gezien van andere verbanden, arena’s en netwerken, supra- en sub-regionaal, waarin dezelfde politici, bestuurders en anderen op hetzelfde moment actief zijn. Uiteindelijk gaat het bij regionale

44

Bijlage 1. Begeleidingscommissie Naam

Gemeente (functie)

Theo Weterings

Tilburg (voorzitter/burgemeester)

Miriam Oosterwijk

HvB (directeur a.i. regio HvB)

Henk van Noort

Dongen (gemeentesecretaris)

Anne-Floor Heijerman

Loon op Zand (griffier)

Timon Klerx

Waalwijk (raadslid)

Cathy Noordergraaf

Hilvarenbeek (raadslid)

Linda van Gerwen

Goirle (intern coördinator)

Hans de Kort

Heusden (intern coördinator)

Piet Poos

Goirle (wethouder)

Aletta van der Veen

Gilze en Rijen (voorzitter bestuurscommissie jeugd)

45

Bijlage 2. Bijeenkomsten en gesprekken In het kader van dit onderzoek hebben de onderzoekers tussen mei 2020 en januari 2021 met verschillende regionale gremia en stakeholders gesproken. Gremium

Datum

Algemeen Bestuur Regio Hart van Brabant

11-05-2020

Klankbordgroep governance

09-06-2020

Kring van gemeentesecretarissen

19-06-2020

Kring van griffiers

22-06-2020

Programmabureau

22-06-2020

Algemeen directeur Midpoint Brabant

22-06-2020

Algemeen Bestuur Regio Hart van Brabant

25-06-2020

Begeleidingscommissie governance

10-07-2020

Interne coördinatoren

24-09-2020

Voorzitters portefeuillehouder overleggen

24-09-2020

Begeleidingscommissie governance

26-20-2020

Klankbordgroep governance

27-20-2020

Radenavond

02-12-2020

Begeleidingscommissie governance, klankbordgroep governance, dagelijks bestuur Regio Hart van Brabant

19-01-2021

46

Bijlage 3. Dimensies Dimensies

Licht

Zwaar

Lidmaatschap

Open voor alle gemeenten die bijvoorbeeld onderdeel zijn van DUS, regionale agenda onderschrijven en (financiële) bijdrage leveren

Beperkt tot een vaste groep gemeenten

Andere samenwerkingsverbanden

Gemeenten werken samen in uiteenlopende samenwerkingsverbanden, waaronder HvB (‘open relatie’)

Prioriteit ligt nadrukkelijk bij samenwerking binnen Regio HvB (‘monogaam huwelijk’)

Agenda

Alleen onderwerpen waar de regio verplicht moet samenwerken en waarbij de (financiële) voordelen vooraf duidelijk zijn

Samenwerking op alle onderwerpen met een regionale dimensie, niks bij voorbaat uitgesloten

Samenwerking

Samenwerking in wisselende samenstellingen, afhankelijk van onderwerp, ook met andere partners (‘coalitions of the willing’, ‘enhanced cooperation’)

Alle onderwerpen met een regionale dimensie met dezelfde groep gemeenten samen oppakken

Bevoegdheden

Bevoegdheden bij besluitvormende organen op lokaal niveau

Overheveling van bevoegdheden naar een besluitvormend orgaan op regionaal niveau

Besluitvormingsprocedure

Unanimiteit, consensus

Meerderheid, consent

Bestuur

Niet of nauwelijks regionale overleggen, beperkt tot bestuurlijke en ambtelijke afstemming

Voor alle betrokken lokale gremia een regionaal gremium

Rollen/verantwoordelijkheden

Dynamische rolverdeling, informeel op basis van vertrouwen

Duidelijke rolverdeling, zo veel mogelijk (vooraf) vastgelegd in formele afspraken

Legitimiteit

Steun en draagvlak vooral op lokaal niveau organiseren, via colleges en raden

Steun en draagvlak vooral op regionaal niveau organiseren, via AB met wethouders en bijvoorbeeld regioraad, regiogriffier, of regiocommissies (voor bijv. RES)

47

Informatievoorziening raden

Raden vroegtijdig van informatie voorzien met het oog op beoordeling voorstellen en lokale instructies voor regionale onderhandeling

Raden informeren over genomen besluiten

Betrokkenheid raden

Besluiten laten voorleggen aan raden door eigen college, mogelijkheid tot tegenhouden voorgenomen beleid in vroegtijdig stadium (‘gele, oranje kaart procedure’)

Actieve verantwoording richting lokale raden over genomen besluiten met het oog op controlerende taken raad

Betrokkenheid andere partijen

Steun van direct belanghebbenden organiseren

Brede groep aan burgers en bedrijven in de regio betrekken

Ambtelijke inzet

Ambtelijke capaciteit geïnventariseerd en geleverd door gemeenten, compact regiobureau

Aanzienlijke regionale capaciteit om uit te voeren, te realiseren

Uitvoering/ realisatie

Selectie aan projecten en programma’s die lokaal worden uitgevoerd, gerealiseerd

Veelheid aan regionale projecten en programma’s

Verschillen tussen gemeenten

Verschillen tussen gemeenten omarmen, strategisch mee om gaan, gebruik maken van elkaars sterke punten

Verschillen tussen gemeenten reduceren, verregaande regionale integratie

48

Bijlage 4. Scenario’s Scenario

+

-

1.

‘Terug naar de basis’, alleen onderwerpen waar de Brede steun voor te vergaren, want redelijk goed regio verplicht moet samenwerken en waarbij de cijfermatig te onderbouwen, en licht te organiseren. (financiële/economische) voordelen duidelijk zijn

Waarschijnlijk al snel ‘spill-overs’ naar andere beleidsterreinen. Noodzaak tot omgaan met negatieve externaliteiten, als uitsluitend vanuit individuele financiële/economische belangen van partijen geredeneerd. Wat als collectieve actie probleem, wat als niet iedereen er wel bij vaart, wie gaat dan besluiten nemen en hoe?

2.

‘Regionale samenwerking a la carte’, op basis van verschillende snelheden en wisselende coalities

Flexibel, laat veel ruimte, op basis van individuele belangen, en wederzijdse afhankelijkheden. Enerzijds mogelijkheid tot ‘nee’ zeggen, anderzijds mogelijkheid tot aansluiten van andere partijen dan gemeenten, zoals andere overheden of triple helix partijen. Als gedeeld urgentiebesef, dan eerder commitment.

In hoeverre nog sprake van zekere mate van solidariteit? Hoe vrijblijvendheid te voorkomen? Wat nog wel met dezelfde snelheid en dezelfde coalitie, dus met z’n allen op te pakken? Wordt er met bovendien niet overzichtelijker op.

3.

Minder samen doen, maar wel strategischer, op basis van duidelijke prioritering, in HvB netwerk

Projectmatig en programmatisch werken. Focus op resultaten. SMA leidend. Iedereen die zich aan realisatie SMA committeert mag mee doen. Vervolgens besluitvorming op basis van consent. Programmabureau als hub in netwerk. Geen noodzaak meer tot gemeenschappelijke regeling.

Hoe om te gaan met vaak weerbarstige realiteit van de uitvoering, met name waar het verdeling kosten en baten betreft? Hoe aandacht van politici en bestuurders vast te houden, vooral op langere termijn? Hoe vast te stellen of doelen/effecten gerealiseerd zijn, zeker op korte termijn?

4.

Doorgaan op ingeslagen weg, regionale samenwerking grotendeels laten zoals deze nu is, met kleine aanpassingen

Incrementalisme. Deels verdiepen samenwerking, betekent ook meer (lokale) autonomie opgeven. Deels meer samen naar buiten toe optreden, als regio, maar gemeenten blijven autonoom. Vooral aanpassingen in gedrag, dynamische, informele of ‘zachte’ kant van samenwerking.

Beperkte oplossing voor geschetste, meer structurele uitdagingen. Beperkt toekomstbestendig, in het licht van geïdentificeerde ontwikkelingen.

49

5.

Meer samen doen, vooral op het vlak van grote maatschappelijke vraagstukken, in HvB netwerk

Creëert ruimte voor geven en nemen. ‘Verliezers’ kunnen worden gecompenseerd als onderdeel van het brede samenwerkingsproces. Koppelen van problemen en oplossingen. Mogelijkheid tot meerderheidsbesluitvorming om voortgang te blijven boeken. Conflicten over bepaalde keuzes constructief maken, gebruik maken van tegengestelde belangen.

Wie bepaalt wat voortgang is? Hoe te beoordelen als doelen/effecten moeilijk projectmatig zijn te evalueren? Complex spel met veelheid aan spelers op verschillende niveaus, waardoor niet transparant. Kan ten koste gaan van steun en draagvlak.

6.

Regio HvB als 4 bestuurslaag, bovenop bestaande, lokale bestuurslaag

Verdere overheveling van taken en bevoegdheden. Duidelijke verdeling tussen wat lokaal en wat regionaal met worden opgepakt. Mogelijkheid en noodzaak tot uitbreiden representatieve democratie op regionaal niveau. Regiobestuur, regioraad, regiogriffie etc. Eventueel raadsregeling in plaats van collegeregeling.

Risico dat te veel proces en te weinig inhoud. En dat te veel gericht op consensus en te weinig op consent. Daarmee wellicht aanvankelijk meer steun en draagvlak, maar omdat niet noodzakelijkerwijs effectiever en efficiënter, op termijn afkalving van steun en draagvlak.

7.

Eén (of eventueel twee) gemeente(n) HvB, meest verregaande vorm van samenwerking op basis van fusie, met autonome delen (deelgemeenten, wijken, buurten)

Wellicht op termijn onvermijdelijk, in het licht van uitdagingen omtrent bestuurlijk vermogen en organisatorische slagkracht en van ontwikkelingen zoals globalisering. Nu al voor kiezen schept duidelijkheid. En kan effectiviteit ten goede komen, en daarmee uiteindelijk ook legitimiteit.

Vanuit perspectief van draagvlak en steun op korte termijn niet realiseerbaar. ‘Big bang’ brengt aanzienlijke transformatiekosten met zich mee die anders kunnen worden uitgesmeerd over langere termijn.

e

50

Bijlage 5. Andere relevante regio’s Regio

Aantal gemeenten

Type regeling

Onderwerpen

Bestuur

Rol raden

Programmabureau omvang / ambtelijke organisatie

Programmabureau taken

Coalities

Hart van Brabant

9

Collegeregeling

Drie programma’s:  Mens & Samenleving  Leefomgeving & Milieu  Economie.

Burgemeesters

Informatie- en verantwoordingsplicht naar raden op grond van Wgr

9 medewerkers (2021)

Het bureau heeft een secretariaats- en coördinatierol.

De GR laat de ruimte om in wisselende samenstelling van gemeenten samen te werken.

Daarnaast vervult het op het terrein van jeugd project- en programmamanagement.

Radendagen (informatieuitwisseling) Verenigde Vergadering (richtinggevende besluiten) WestBrabant

Rivierenland

11

16

8

Collegeregeling

Collegeregeling

Thema’s:  Economie  Arbeidsmarkt  Mobiliteit  Ruimte

Speerpunten:  Agribusiness

Eén collegelid per gemeente + burgemeester Breda (voorzitter) + 4 voorzitters adviescommissies (wethouders)

Informatie- en verantwoordingsplicht naar raden op grond van Wgr

Eén bestuurder per gemeente + een

Informatie- en verantwoordingsplicht

24,9 fte (2019) excl. inhuur 37,36 fte (2019), incl. inhuur en PuMa-pool11

Minimaal 2x per jaar organiseert het bestuur een informatiebijeenkomst voor de raadsleden van alle deelnemende gemeenten. 58,89 fte (1 maart 2019)

 Secretarisrol (organiseren en coördineren van regionale overleggen)  Kennisdeling  Strategisch advies  Programma-/ project-/ procescoördinatie  Lobby  Belangenbehartiging

-

 Directie en management primair proces

-

PuMa staat voor Publiek Maatwerk. De PuMa-pool bestaat uit jonge professionals die door de aangesloten gemeenten ingehuurd worden voor tijdelijke opdrachten.

51

 Economie en Logistiek  Recreatie en Toerisme Thema’s  Breedband  Duurzame Energie  Mobiliteit  Wonen U10

Regio Twente

12

14

Geen bevoegdheden overgedragen door gemeenten aan regio

Collegeregeling

gemeenschappelijk lid aangewezen door alle raden (Momenteel zitten alle burgemeesters in het bestuur)

Raden beslissen over de aanwijzing van nieuwe (plv.) bestuursleden

 Duurzame bereikbaarheid  Economische positionering  Gezonde en inclusieve regio  Gezonde woon- en leefomgeving  Groen en landschap  Klimaatneutrale regio.

Geen.

Domeinen:  Gezondheid (GGD Twente)  Leefomgeving  Bedrijfsvoering

Eén lid uit college van B&W van elke gemeente + burgemeester grootste gemeente

Informatie- en verantwoordingsplicht naar raden op grond van Wgr

(Momenteel: burgemeester Enschede als voorzitter, wethouder Enschede, 13 burgemeesters)

De Twenteraad (met alle raadsleden) is het platform voor informatieuitwisseling, discussie en meningsvorming. Enkele themabijeenkomsten per jaar.

Faciliteren van Kennispunt Twente, Twentse Kracht en ITplatform Twente Organisatie voor Zorg en Jeugdhulp Twente

Wel onder andere:  6 bestuurstafels (1 per thema) met 1 wethouder per gemeente.  Burgemeestersoverleg  Netwerkdirectie (overleg gemeentesecretarissen)  Collegedag (ontmoeting alle collegeleden)

 Concern- en bestuursondersteuning, ICT, AVG en administratie  Speerpunt- & beleidsondersteuning en projecten  Uitvoeringstaken Contractgestuurde dienstverlening

naar raden op grond van Wgr

U10-Beraden, periodiek voor alle raadsleden, uitwisselen van informatie en gedachten

10 medewerkers (2021)

Informatie- & kennisuitwisseling, visievorming en ontwikkelen van regionale uitvoeringsprogramma’s en projecten gebeurt gezamenlijk. Uitvoering kan plaatsvinden in de uiteenlopende coalities, ook met andere overheden en organisaties (triple helix)

451 fte (incl. o.a. GGD, Veilig Thuis, Jeugd & WMO-inkoop)

De organisatie is belast met de voorbereiding en uitvoering het basispakket en vrijwillige samenwerking.

Onderscheid in:  Basispakket: GGD; jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning; sociaaleconomische structuurversterking; recreatieve voorzieningen; bovengemeentelijke belangenbehartiging  Vrijwillige samenwerking: faciliteren, coördineren en afstemmen gemeentelijke

52

(OZJT) en Veilig Thuis Twente (VTT) fungeren als zelfstandige organisaties binnen Regio Twente.

Drechtsteden

7

Raadsregeling

 Economie, arbeidsmarktbeleid en bereikbaarheid  Fysiek12  Sociaal13  Bestuurlijke en netwerkontwikkeling  Staf- en ondersteunende diensten, beheer basisregistraties en de bedrijfsvoering  Sociaal-geografisch onderzoek  Belastingheffing en invordering

De Twenteraad is (nog) niet formeel verankerd in de GR. Er ligt een voorstel voor een kaderstellende en zwaarwegende adviserende functie maar hierover is nog niet besloten.

AB, Drechtraad, bestaand uit:  Raadsleden die door hun eigen raden zijn aangewezen (1 per fractie per gemeente)  Collegeleden die Drechtstedenbestuur vormen, aangewezen door hun raden. DB, Drechtstedenbestuur, bestaand uit een voorzitter + 4 – 9 leden, waarvan ten minste de helft collegeleden uit Drechtraad en ten hoogste de helft personen die geen lid zijn van Drechtraad, gemeenteraden of colleges.

Deelname / representatie in Drechtraad Aanwijzen Drechtstedenbestuur

aangelegenheden; bedrijfsvoering Coalition of the Willing:  Twentse Kracht  Kennispunt Twente  IT Platform  MDA  Ontwikkelagenda  Netwerkstad  Samen14  Salarisadministratie+ Onder de GR Drechtsteden vallen zes dochterorganisaties, met in totaal ongeveer 800 medewerkers:  Bureau Drechtsteden  Gemeentebelastingen Drechtsteden  Ingenieursbureau Drechtsteden  Onderzoekcentrum Drechtsteden  Sociale Dienst Drechtsteden  Servicecentrum Drechtsteden

Bureau Drechtsteden stuurt op de programmering van het regionaal beleid; vervult de staffunctie voor de organisatie GRD.

-

12 Volkshuisvesting, wonen, ruimtelijke ontwikkeling en ruimtelijk beheer, duurzaamheid, milieu, water, publieke infrastructuur, externe -, water- en verkeersveiligheid 13

Sociale zekerheid en - ontwikkeling, sociale werkvoorziening, kennisinfrastructuur, sport en cultuur

53

Stadsregio Parkstad

7

Collegeregeling

Programma’s:  Economie  Toerisme  Wonen en herstructurering  Ruimte en energietransitie  Mobiliteit

AB: 7 burgemeesters en 7 wethouders (1 per gemeente)

Informatie- en verantwoordingsplicht naar raad (cf wgr)

25 medewerkers, 21,5 fte (2018)

Het regiobureau faciliteert de samenwerking tussen de zeven gemeenten

Onderscheid in een kernagenda en een keuzeagenda.

DB: 7 burgemeesters

54

Bijlage 6. Samenvattend overzicht van strategische keuzes, opties en alternatieven Een toelichting op de strategische keuzes en opties en alternatieven uit de tabel hieronder is te vinden in hoofdstuk 4.

Versterken steun en draagvlak Strategische keuzes

Opties en alternatieven

Versterken (informele en/of formele) rol raden op Radendagen interactiever vormgeven regionaal niveau Verenigde Vergadering vaken en beter inzetten, bijv. bij belangrijke beslissingen Instellen (tijdelijke of permanente) regiogriffie Instellen van (tijdelijke of permanente) regiocommissies Rol klankbordgroep raden versterken op proces en/of inhoud Versterken rol raden op lokaal niveau

Regionale besluiten met expliciete beoordeling van het college voorleggen aan de raad Raden kunnen onderwerpen op de regionale agenda zetten Poho’s koppelen actief terug in lokale raad Aanstellen rapporteurs in de raad voor regionale thema’s Handhaven/versterken van lokaal toestemmingsrecht Besluitvorming o.b.v. consent i.p.v. consensus

55

Versterken betrokkenheid burgers en (in mindere mate) bedrijfsleven, kennisinstellingen

Organiseren van een regionaal referendum Organiseren van een regionaal burgerforum of burgertop Via bedrijfsleven en kennisinstellingen burgers betrekken bij informatievoorziening over complexe regionale thema’s

Versterken vermogen en slagkracht Strategische keuzes

Opties en alternatieven

Versterken ambtelijke capaciteit op regionaal niveau

Omvang programmabureau beperkt uitbreiden Takenpakket programmabureau uitbreiden met één of meer van de volgende taken:  Sturing op op realisatie SMA-ambities en -doelen  Inzichtelijk maken van benodigde en beschikbare lokale capaciteit  Prioriteren en selecteren van regionale projecten  Aansturen van regionale projectteams Wethouders opnemen in het Algemeen Bestuur

Versterken ambtelijke capaciteit op lokaal niveau

Structureel versterken van de rol van het ambtelijke topmanagement in de regio Tijdelijk detacheren van gemeenteambtenaren bij het programmabureau Een ‘pool’ van lokale ambtenaren (eventueel jonge ambtenaren) opzetten Aanbieden van opleidingen en trainingen voor ambtenaren van deelnemende gemeenten Consequentie verbinden aan het niet leveren van de afgesproken capaciteit Instellen van een projectbijdrage voor specifieke projecten (waaraan niet alle gemeenten deelnemen) ‘Lead organization’ model invoeren, waarbij het managen van het HvB-netwerk en de HvB-activiteiten overgaat van het programmabureau naar de gemeente met de meeste capaciteit

Versterken capaciteit in de samenleving, bij burgers en (vooral) bedrijfsleven, kennisinstellingen

Bedrijfsleven en kennisinstellingen nauwer betrekken bij agendavorming en uitvoering, bijvoorbeeld door:  Ze (vaker) uit te nodigen voor radendagen  Samen tot concrete projecten op regionaal niveau te komen (incl. co-financiering)

56

 Samen op te trekken bij projectaanvragen voor provinciale, Rijks of Europese middelen  De regio als ‘levend laboratorium’ te gebruiken, waarin wordt geëxperimenteerd met oplossingen voor complexe maatschappelijke opgaven Verbeteren resultaten/effecten en verduidelijken toegevoegde waarde Opties en alternatieven Toegevoegde waarde inzichtelijk maken, o.a. door:  Hanteren van een verandertheorie  Opstellen van periodieke integrale voortgangsrapportages (met aandacht voor wat zonder regio niet of minder zou zijn gerealiseerd) Verbeteren van de huidige projectmatige werkwijze: prioriteiten stellen, regionale projectteams vormen en aansturen, voortgang monitoren, etc. Ruimte laten voor een experimentalistische aanpak Onderscheid maken tussen een basispakket en vrijwillig pakket (of een kern- en keuzeagenda) Verbeteren onderlinge verhoudingen en versterken wederzijds vertrouwen Opties en alternatieven Voortdurende aandacht voor het samenwerkingsproces:  Openheid van het proces  Waarden, belangen van betrokken partijen  (Inhoudelijke) voortgang van het proces  Gedeeld urgentiebesef

57

Nassaulaan 1 2514 JS Den Haag

+31 (0)70 359 6955 info@kwinkgroep.nl www.kwinkgroep.nl