2021-019770 Bijlage 13- Historische-vooronderzoeken-NGE-Zuid-West-380-kV-Oost
Tekst van het document
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 20 van 264
3.3.9 Naar aanleiding van de aanwezigheid van stellingen Uit de luchtfoto’s is gebleken dat binnen het analysegebied van Deelgebied 1 Rilland - Roosendaal diverse stellingen hebben gelegen. Deze zijn onder te verdelen in: • Verdedigingswerk Dit is een groepering van wapenopstellingen en/of geschutopstellingen. Volgens het WSCS-OCE is het grondgebied binnen de grenzen van het verdedigingswerk verdacht op achtergebleven NGE. Hierbij dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd. • Wapenopstelling Een wapenopstelling is een opstelling voor handvuurwapens, machinegeweren en/of andere (semi)automatische wapens, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Uitgangspunt is dat de locatie van de wapenopstelling verdacht is op de aanwezigheid van NGE. Omdat een wapenopstelling op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient rekening te worden gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. • Loopgraaf Een loopgraaf is meestal te herkennen aan een zigzaggend patroon. Uitgangspunt is dat het gebied binnen de contouren van de loopgraaf verdacht is. Omdat een loopgraaf op basis van luchtfoto’s is afgebakend, dient de cartografische onnauwkeurigheid te worden toegevoegd om de contour van de loopgraaf.
Indien de exacte ligging van een loopgraaf kan worden vastgesteld door middel van grondspiegel kan het verdachte gebied worden teruggebracht tot de exacte ligging van de loopgraaf. • Mangat Dit is een gat in de grond met schuilfunctie, niet in gebruik genomen als schuttersput. Mangaten zijn volgens het WSCS-OCE niet verdacht tenzij er aanwijzingen zijn dat ze in gebruik zijn genomen als schuttersput. Het is aannemelijk dat de mangaten die zich bevinden in gebieden waar ook grondgevechten hebben plaatsgevonden, zijn gebruikt als schuttersput. De mangaten die zijn gebruikt als schuttersput zijn verdacht op mogelijk achtergebleven NGE. Aangezien er geen aanwijzingen zijn dat de mangaten in het analysegebied gebruikt zijn als schuttersput, is naar aanleiding van mangaten in dit HVO-NGE geen NGE-Risicogebied afgebakend. • Tankgracht Een diepe (al dan niet droge) gracht of geul met steile wanden, aangebracht om pantservoertuigen tegen te houden. Conform de WSCS-OCE geen aanleiding voor het afbakenen van een NGERisicogebied, tenzij er aanwijzingen zijn dat munitie in de tankgracht gedumpt is. Binnen het analysegebied van dit HVO-NGE zijn tankgrachten aangelegd. Er zijn echter geen aanwijzingen dat munitie is gedumpt in deze tankgrachten.
Omdat volgens het WSCS-OCE stellingen worden afgebakend op basis van luchtfoto’s, dient rekening te worden gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. 3.3.10 Naar aanleiding van mijnenvelden Volgens het WSCS-OCE is het gebied binnen de contouren van het mijnenveld verdacht, als op basis van de mijnenruimrapporten is gebleken dat niet alle mijnen zijn geruimd en feitelijke onderbouwing voor vermiste mijnen ontbreekt. Hierbij is echter nog geen rekening gehouden met de cartografische onnauwkeurigheid. De mijnenvelden zijn namelijk met de hand ingetekend op de geallieerde stafkaart, die vervolgens is ingepast in GIS. De onnauwkeurigheid bij de mijnenvelden is vastgesteld op 20 meter.
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 21 van 264
4
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN
Uit het geraadpleegde bronnenmateriaal zijn diverse oorlogshandelingen in en in de omgeving van het analysegebied naar voren gekomen. In dit hoofdstuk worden deze oorlogshandelingen gevat in een chronologische oorlogshandelingenlijst. Per oorlogshandeling staat beschreven welke bronnen beschikbaar zijn voor elke oorlogshandeling. Daarnaast wordt de datum van de eerstvolgende, beschikbare luchtfoto vermeld die na de desbetreffende oorlogshandeling is genomen. Ten slotte wordt per oorlogshandeling in de lijst vermeld of deze al dan niet relevant is voor het analysegebied (zie ook paragraaf 1.4). Aan de hand van de oorlogshandelingenlijst wordt bepaald welke oorlogshandelingen in hoofdstuk 4 worden geanalyseerd. De locaties waar de oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden zijn ingetekend in GIS en zijn weergegeven in Tekening 03: Oorlogshandelingenkaart.
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 1922-1928, Meldingen van 1930-1936 schietoefeningen op ‘het Duintjesterrein’ bij Hildernisse. Meidagen Wegversperringen aan de 1940 Halsterseweg en bij de Antwerpsestraatweg aangebracht door Nederlandse troepen. 10 – 14 mei Het gevecht om de Bath 1940 stelling tussen Nederlandse en Duitse troepen. 11-12 mei Melding van ongeveer 5 1940 brisantbommen op een bouw-/weiland te Vroenhout. Meerdere Duitse bombardementen op Franse troepenbewegingen. O.a. het onderstation van de P.N.E.M. werd getroffen. 11 mei 1940 Duitse bommenwerpers bombardeerden de
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven WBA: toegang 0502, inventaris 1968 en 2148
Internationale archieven
VAN 15
AME 174-176, BRE 104-105
NIMH: Collectie 409, inventaris 465020 Collectie 492
Luchtfoto
Analyse Relevant? Ja, schietoefeningen binnen het analysegebied.
Nee, exacte locatie van de versperring is niet bekend.
-
Ja, artilleriebeschietingen binnen het analysegebied
6.1
BRA 10
-
BRA 10
BRE 103
Paragraaf 8.2
NIMH: Collectie 492
BAMA, RL 7-2/111
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Nee, locatie bominslagen niet bekend.
-
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.1.1
Pagina 22 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Bathstellingen ter hoogte van de spoorlijn 13 mei 1940 Een Junkers Ju 88 stort neer te Roosendaal. Een Morane Saulnier MS 406 van de ranse FAF eenheid GV III/1 stort ten noorden van Roosendaal neer. 14 mei 1940 De spoorlijn RoosendaalVlissingen was op 14 mei 1940 op diverse plaatsen vernield. Treinverkeer was dus onmogelijk. 14 mei 1940 Nederlandse eenheden leggen mijnen voor de Bathstelling. 14-15 mei Bomber Command 1940 bombardeert met 6 Hampdens Roosendaal 17 mei 1940 Armée de L’Air/Aeronavale bombardeert Duitse troepenbewegingen tussen Kruiningen en Woensdrecht. 30 mei 1940 Melding van achtergebleven mijnen in de Ankerstraat [Boeiinksestraat]. 6 juni 1940 Schademelding van woning in de Völckerpolder. Het woonhuis is vernield door het neerkomen van bommen of granaten. 19/20 Melding van september bombardement door één 1940 Hampden van Bomber
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
SGLO T0620
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
Niet relevant, geen exacte locatie vermeld.
-
SGLO T0636
-
HOE1 172
Nee, locatie en methode van vernielingen niet vermeld.
-
Ja, mijnenveld binnen analysegebied.
7.1
ZWA1 34, 35 MID 42
Nee, locatie bominslagen niet bekend.
-
ZWA1 38
Nee, locatie bombardement is niet bekend.
-
Nee, de Boeiinksestraat loopt door het analysegebied, maar doorkruist het projectgebied niet. Relevant, schade door beschietingen in mei 1940.
-
Nee, niet bekend waar de bommen insloegen.
-
NIMH: Collectie 409, inventaris 465019 en 465020.
WBA: toegang 0007, inventaris 17317
Gemeentearchief Rilland-Bath: inventaris 1443
ZWA1 103
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
-
Pagina 23 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Command op Bergen op Zoom. 16 oktober Een Henschel Hs 126 van 1940 de Luftwaffe crashte te Bergen op Zoom 8/9 november Melding van 1940 bombardement en beschieting door één Wellington van Bomber Command op Roosendaal. 17 december Melding van 1940 bombardement door één Blenheim van Bomber Command op stellingen te Woensdrecht. 9/10 mei 1941 Een Vickers Wellington van RAF Squadron 214 komt neer te Woensdrecht om 2.53 uur. 25 september Een Messerschmitt Bf 109 1941 van de Luftwaffe komt neer nabij Roosendaal. 19 oktober Aanval door Engels 1941 jachtvliegtuig met boordmitrailleurs. Pand nabij ‘de Duintjes’ 15 december Melding van het 1941 aantreffen van een glazen flesje met vloeistof bij de Slikken van de Oosterschelde 28/29 Melding van het december neerkomen van een Photo 1941 Reconnaissance Spitfire te Bergen op Zoom. 9 januari 1942 Een Messerschmitt Bf 109 van de Luftwaffe eenheid
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
SGLO T0878A
Nee, exacte crashlocatie niet bekend.
-
ZWA1 129
Nee, niet bekend waar de bommen insloegen.
-
ZWA1 140
Nee, locatie bombardement is niet bekend.
-
SGLO T1026
Nee, locatie bombardement is niet bekend.
-
SGLO R0156C
Nee, locatie crash is niet bekend.
-
Nee, naar aanleiding van een aanval met boordwapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.7. Nee, exacte doelen niet vermeld.
-
ZWA1 316 SGLO T1371
Nee, exacte crashlocatie niet bekend.
-
SGLO T1373
Nee, exacte crashlocatie niet bekend.
-
WBA: toegang 0502, inventaris 2665
WBA: toegang 0502, inventaris 2665
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
-
Pagina 24 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 2./JF 3 komt neer te Woensdrecht. 17 december Melding van 1942 bombardement door twee Mosquito’s van Bomber Command op Roosendaal (o.a. het emplacement). 14 februari Een Focke Wulf Fw 190 1943 van de Luftwaffe eenheid 5/JG 1 stort na technische problemen neer te Woensdrecht. De piloot overleeft de crash. 27 februari Kaart met daarop 1943 verdedigingswerken nabij Bergen op Zoom. 24/25 juni Een Avro Lancaster stortte 1943 4 km ten oosten van Rilland neer. 10 juli 1943 Een Focke Wulf Fw 190 van de Luftwaffe eenheid II/JG 1 stort na motorproblemen neer te Woensdrecht. 25 juli 1943 Bombardement te Lindonk en station Woensdrecht.
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
HUU 219, 255 ZWA1 442
Nee, niet bekend waar de bommen insloegen.
-
SGLO T2061
Nee, exacte crashlocatie niet vermeld.
-
Nee, enkel een muur binnen het analysegebied.
-
SGLO T2570
Nee, geen exacte locatie vermeld
-
SGLO T2653
Nee, exacte crashlocatie niet vermeld.
-
Ja, bombardement binnen het analysegebied.
5.1.2
SGLO T2762
Nee, exacte crashlocatie niet vermeld.
-
ZWA2 66 SGLO R0611
Nee, toestel komt vrijwel onbeschadigd aan de grond.
-
SGLO T2980
Nee, geen exacte locatie vermeld
-
NIMH: collectie 575, inventaris 190
WBA: toegang 0502, inventaris 2665.
BAMA, RW 37/25 TNA: AIR 37/711
30 juli 1943
19 augustus 1943 14 oktober 1943
Een Focke Wulf Fw 190 van de Luftwaffe eenheid 2/JG 26 stort na een luchtgevecht neer te Woensdrecht om 7.10 uur. Eén Fw-190 van 2/JG26 maakt een buiklanding bij Vinkenbroek. Een Messerschmitt Bf 109 van Luftwaffe eenheid 2/JG 3 stortte neer te
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 25 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Roosendaal om 13.20 uur na een brand. 20 oktober Melding van 1943 bombardement door toestellen van de 8th Air Force op doelen in o.a. Alphen, Riel, Waalwijk, Huijbergen, Woensdrecht, Terneuzen. Hierbij werden vier boerderijen vernield en 25 huizen zwaar beschadigd. 25 november Melding van aanval door 2 1943 Spitfires van Allied Expeditionary Air Force (AEAF) op goederentrien bij Bergen op Zoom 1944-1945 Aanwijzingen van stellingen in de omgeving van het analysegebied. 1944-1946 Mijnenvelden en mijnenverdachte gebieden. 25 februari Bombardement te 1944 Woensdrecht, bomkraters in de Prins Karelpolder. 29 februari Locatieaanduiding van de 1944 aan te leggen tankgracht nabij Roosendaal. Februari-april Meldingen van de aanleg 1944 van tankgrachten in de omgeving Roosendaal en Bergen op Zoom. 4 maart 1944 Mijnongeval aan de Huijbergsebaan te Bergen op Zoom op het land van Van Dam van Isselt [Groot Molenbeek 10-11].
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
ZWA2 107
Nee, niet bekend waar de bommen insloegen.
-
ZWA2 120
Nee, exacte locatie niet vermeld. Daarnaast wordt naar aanleiding van beschietingen met boordwapens geen NGERisicogebied afgebakend. Ja, stellingen binnen het analysegebied.
-
Ja, mijnenvelden en mijnenverdachte gebieden binnen het analysegebied. Ja, bombardement binnen het analysegebied.
7.2
Nee, tankgracht binnen het analysegebied zonder aanwijzingen van munitiedump. Nee, tankgracht binnen het analysegebied zonder aanwijzingen van munitiedump.
-
Nee, exacte locatie van het ongeval niet bekend.
-
NIMH: collectie 575, inventaris 226, 376
LAC, defence overprints
EOD, mijnenveldkaarten en –ruimrapporten WBA: toegang 0502, inventaris 2665
TNA, AIR 24/88; AIR 37/852
NIMH: collectie 575, inventaris 392 NIMH: collectie 575, inventaris 386
WBA: toegang 0008, inventaris 38
TNA: AIR 40/597 NARA: RG 243, box 169
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
NCAP, WAGEUR, Kadaster, diverse foto’s
8.1
5.1.3
-
Pagina 26 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 10 april 1944 Melding van bombardement door toestellen van de 8th Air Force op het spoor Vlissingen-Bergen op Zoom en op Woensdrecht. 12 april 1944 Melding van schade aan het landschap langs de Antwerpsestraatweg tussen Woensdrecht en Bergen op Zoom door de aanleg van Duitse verdedigingswerken 21 mei 1944 Een Avro Lancaster, Mk 1, van RAF Squadron 576 werd nabij Roosendaal raak geschoten door een Duitse nachtjager en stortte om 1.45 uur neer te Kapelberg in Roosendaal. 24 mei 1944 Kaart met daarop verdedigingswerken nabij Roosendaal. 25 mei 1944 Melding van aanvallen door toestellen van de 8th Air Force op spoordoelen te Woensdrecht 31 mei 1944 Bombardement op Roosendaal uitgevoerd door Amerikanen.
Beschadiging van de beschoeiing van de Roosendaalse en Steenbergse Vliet na het bombardement van 31 mei 1944.
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur ZWA2 223
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven WBA: toegang 0502, inventaris 2665.
Internationale archieven NARA: RG243, Box 169 TNA: AIR 40/579
WBA: toegang 0065, inventaris 2
Luchtfoto
Analyse Relevant? Relevant, bombardement binnen het analysegebied.
Paragraaf 5.1.4
Nee, exacte locatie van verdedigingswerken niet vermeld.
-
Nee, geen exacte locatie vermeld
-
NIMH: collectie 575, inventaris 226
Ja, stellingen binnen het analysegebied.
8.1
ZWA2 192
WBA: toegang 0502, inventaris 2665.
Nee, geen exacte locatie en doelen vermeld.
-
BRA 144-151 HAS, 32, 39-40 HUU 293, 463 KOR 213 ZWA2 226-227
NIMH: collectie 575, inventaris 376
Nee, buiten het analysegebied.
-
SGLO T3692
WBA: toegang 0007, inventaris 1242.
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
-
Pagina 27 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 26 augustus Melding betreffende het 1944 neerkomen van een Engels/Amerikaans viermotorig vliegtuig te Heimolen. 5 september Melding van grote schade 1944 – 6/7 aan de spoorlijn en oktober 1944 omgeving te Kreekrakdam 6 – 14 Er warden verdedigingen september aangebracht te 1944 Kreekrakdam en er werd een tankgracht gegraven te Borgvliet 11/12 Melding van aanvallen september door toestellen van de 1944 AEAF op doelen in het gebied Bergen op Zoom – Rotterdam – Venlo. 12 september Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de Allied Expedtionary Air Force (AEAF) op baanvak Woensdrecht – Rilland.
12 september 1944
13 september 1944
Literatuur
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant? Nee, geen exacte locatie vermeld.
Paragraaf -
BRO 11
Ja, schade door bombardementen.
Diversen
HOE2 41-42
Nee, tankgracht binnen het analysegebied zonder aanwijzingen van munitiedump.
-
ZWA2 309
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.2.1
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
Nee, naar aanleiding van een aanval met boordwapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.7. Ja, bombardement binnen analysegebied.
-
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
HUU 474 ZWA2 310
Melding van aanvallen op verkeersdoelen rondom Bergen op Zoom. Aanvallen op schepen binnen coördinaat D.7234.
HUU 309-310
Bombardementen op de Kreekrakdam vanaf 13 september 1944.
HOE2 43
Een Hawker Typhoon van RAF Squadron 164 stort neer nabij Roosendaal na
SGLO T4022
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven WBA: toegang 0502, inventaris 2665.
TNA: AIR 37/715, AIR 27/717, AIR 27/783, AIR 27/1132, AIR 27/1407, AIR 27/1714, AIR 27/1739, AIR 26/198, AIR 26/200, AIR 25/24.
Ja, diversen.
TNA: AIR 37/715, AIR 27/1878
TNA, AIR 37/715, AIR 27/717, AIR 27/1407, AIR 27/1739, AIR 26/198, AIR 25/24.
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Ja, diversen.
5.2.2
Pagina 28 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving getroffen te worden door Flak, de inzittende overleeft de crash. 13 september Bombardement op de weg 1944 in kaartvierkant D.6122. 13/14 Melding van aanvallen september door toestellen van de 1944 AEAF op doelen in het gebied Rotterdam, Arnhem, Wezel, Venlo en Bergen op Zoom 16 september Aanvallen door toestellen 1944 van de AEAF op de spoordijk bij Rilland Bath 23 september Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de AEAF op Roosendaal. 8-13 oktober Aanvallen van Canadezen 1944 op de Spoordijk ten noorden van Woensdrecht. Duitse troepen houden de Canadezen lange tijd af. Aanval wordt ondersteund door artilleriebeschietingen en luchtaanvallen.
11 oktober 1944
11-25 oktober 1944
Melding van aanvallen door toestellen van de AEAF op Duitse stelling op D.616247. Meldingen van verschillende gevechtshandelingen ten zuiden van Bergen op Zoom
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
TNA, AIR 37/715 ZWA2 314
ZWA2 317
TNA, AIR 37/1449, AIR 37/715, AIR 27/1737 NARA, RG 342, B438
Ja, diversen.
ZWA2 351
BOL 22-27 BRO 2, 6-7 CMHS1 7 CMHS2 82-84 COP 71-75 DID1 142-144 DID2 326-334 DID3 133- 134 DOO 45-47 HOE2 52, 62 PZC 75 ZWA2 404 ZWA2 401
WBA: toegang 0065, inventaris 11.
TNA, AIR 37/715, AIR 27/1709
WBA: toegang 0065, inventaris 19.
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Ja, Diversen.
Analyse Relevant?
Paragraaf
Ja, bombardement binnen analysegebied. Nee, geen exacte locaties vermeld.
5.1.5
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.2.3
Nee, geen exacte doelen bekend.
-
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.3.1, 5.3.2
Nee, slechts indicatie van oorlogshandelingen in het zuiden van de gemeente Bergen op Zoom, maar geen exacte locaties vermeld.
-
-
Pagina 29 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving 12 oktober Diverse aanvallen door 1944 Spitfires ter ondersteuning van grondeenheden 12, 15 en 17 Meldingen van Canadees oktober 1944 artillerievuur op de Nieuwe Borgvlieg. 13 oktober Geallieerde jagers vielen 1944 een Duits verdedigingswerk op D.615234 aan. 14 oktober Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de AEAF op geschutsopstellingen bij Woensdrecht 15-16 oktober Melding van aanwezigheid 1944 van mijnen in de bossen tussen Woensdrecht en bergen op Zoom 15 of 22 Melding van aanval op oktober 1944 radarpost te Lindonk door Typhoons 16 oktober Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de 2nd Tactical Air Force ter ondersteuning van de grondtroepen te o.a. Roosendaal 18 oktober Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de 2nd Tactical Air Force ter ondersteuning van de grondtroepen te Bergen op Zoom Een Hawker Typhoon van RAF Squadron 197 werd geraakt door Flak en
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven TNA, AIR 37/715, AIR 27/929, AIR 27/1720, AIR 27/1726.
Luchtfoto
WBA: toegang 0065, inventaris 2.
Analyse Relevant? Ja, bombardement binnen analysegebied.
Paragraaf 5.3.3, 5.3.4
Nee, geen exact getroffen locaties vermeld
-
TNA, AIR 37/715, AIR 27/642
Ja, diversen
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.3.5
TNA, AIR 37/715, AIR 27/929
Ja, diversen
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.3.6, 5.3.7
DID 145
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
HOE2 57
Nee, geen exacte locatie van doelen vermeld.
5.3.8
ZWA2 410
Nee, geen exacte locatie van doelen vermeld.
-
Ja, bombardement binnen analysegebied.
5.3.9, 5.3.10
Nee relevant, geen exacte locatie vermeld.
-
ZWA2 407
ZWA2 413
TNA, AIR 37/715, AIR 37/993, AIR 27/929, AIR 27/1157, AIR 27/1169, AIR 27/1528, AIR 27/1548.
SGLO T4550
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Ja, diversen
Pagina 30 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving stortte neer te Korteven om 17.40 uur. 20 oktober Melding van aanvallen 1944 door toestellen van de 2nd Tactical Air Force ter ondersteuning van de grondtroepen te bergen op Zoom 22 oktober De Canadese Calgary 1944 Highlanders verjoegen de Duitse troepen op de Spoordijk ten noorden van Woensdrecht. Hierbij leden ze enorme verliezen 23 oktober Aanval richting Zuid1944 Beveland ingezet door de 4e Canadian Armoured Division 23-27 oktober Duitse troepen trekken 1944 terug van de Spoordijk te Woensdrecht en vertragen de opmars van de Canadese troepen aan de Huybergse Baan. 24 oktober Na grote verliezen geleden 1944 – 25 te hebben trekken Duitse oktober 1944 troepen zich terug van de Kreekrakdam. Rilland-Bath kan veroverd worden na de inzet van Typhoons in de regio.
25 – 27 oktober 1944
Artilleriebeschietingen en bombardementen in de omgeving van Borgvliet en het bos
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
ZWA2 415
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
Nee, geen exacte locatie van doelen vermeld.
-
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
CMHS2 96-98, Appx C
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
BOL 37-38 HOE2 72
Nee, exacte locatie van vertragende gevechten niet bekend.
-
WBA: toegang 0065, inventaris 11.
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
WBA: toegang 0065, inventaris 2
Nee, geen exact getroffen doelen vermeld.
-
DID2 368
BOL 37-38, 4445 CMHS2 96-98, Appx C COP 77-79 DID1 175 DID 2 370 DID3 177 HOE1 416
WBA: toegang 0065, inventaris 11.
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 31 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Grondgevechten nabij tussen Heimolen en Nieuwe Borgvliet 26/27 oktober Nabij Heimolen worden 1944 tanks van het Canadian Armoured Regiment (CAR) opgehouden door Duitse troepen. Bij een poging tot verplaatsing van een beschadigde Crocodile tank raakte een Churchill tank een vernietigingslading, aangebracht door Duitse troepen, en werd de tank de lucht in geblazen. 27 oktober De Duitsers waren uit het 1944 gebied tot Bergen op Zoom vertrokken, de geallieerden konden een opmars maken en het zuiden van Bergen op Zoom bevrijden. Tussen Westelaar en Vijghoek werd hevige tegenstad ervaren door de Canadezen. Na hevige artilleriebeschietingen werd Vijfhoek veroverd. 28 oktober Wouw bevrijd door de 1944 King’s Own Scottish Borderers Met grote moeite kon het sprook tussen Roosendaal en Bergen op Zoom bereikt worden en werd verkeer tussen de twee
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven WBA: toegang 0065, inventaris 2
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant? Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
Paragraaf 6.2
DID2 438
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
BOL 79
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
DID2 446
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
BOL 38-39
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
BRA 162 DEL 169-171 DID1 226-227. 232-233 DID3 187
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 32 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving nog bezette gebieden afgesneden. 29 oktober Als deel van de bevrijding 1944 van Roosendaal worden de gehuchten Vinkenbroek en Boeiink bevrijd. Te Boeiink worden zware verliezen geleden.
29/30 oktober 1944
30 oktober 1944 Eind oktober 1944
30/31 december1944
Ongespecifice erde datum in 1944
Melding van schade aan de Wildenhoek te Kruisland en raakte Adriaan Antes wonende te Wildenhoek D.9 [Wildenhoekstraat 1] dodelijk gewond. De zwaar verdedigde tankgracht te Roosendaal werd overgestoken, de bevrijding van Roosendaal was dichtbij Roosendaal werd bevrijd nadat de Duitse troepen zich terugtrokken. Behalve de kerktorens lieten de Duitsers ook de bruggen over de Zoom in de lucht vliegen. Verder werden alle bruggen over de Zoom tot aan Wouwse Plantage vernield. Melding van aanvallen door toestellen van de Luftwaffe op doelen in Woensdrecht. Kaart met daarop vermoedelijke mijnenvelden en
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
BRA 160-161, 163 DEL 169-171 DID1 459 DID3 190 HEL 89
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
WBA: toegang 0007, inventaris 12183
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
WBA: toegang 0901, inventaris 7414
Nee, exacte locatie van granaatinslag niet vermeld.
-
WBA: toegang 0007, inventaris 12183
Ja, grondgevechten binnen analysegebied.
6.2
7.2
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
VAN 54
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
ZWA2 493
Nee, geen exacte locaties vermeld.
-
Ja, (vermoedelijke) mijnenvelden binnen analysegebied.
7.2
BOL 40 DID3 191
Provinciaalarchief Noord-Brabant: toegang 127, inventaris 33
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 33 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving mijnenverdachte gebieden. Ongespecifice Meldingen van de aanleg erde datum in van een tankgracht tussen 1944 Moerdijk en Bergen op Zoom. Ongespecifice Meldingen van de erde datum in aanwezigheid van een 1944 tankgracht te Bergen op Zoom. Ongespecifice Locatieaanduiding van erde datum in tankgrachten bij 1944 Roosendaal en Bergen op Zoom. Ongespecifice Melding van vermoedelijke erde datum in mijnenvelden en 1944-1945 mijnenverdachte gebieden te Roosendaal en Bergen op Zoom.
12 januari 1945
12 januari1945
26 januari 1945
Melding het aantreffen van munitie te Kreekrakdam en bij het kruispunt van het emplacement en de Polderweg te Woensdrecht Melding het aantreffen van munitie aan de Spoorlijn [naar Bergen op Zoom] op 17.2 km – 18 km, de Zandduintjes bij Bergen op Zoom en de Zandererij te Wouw Melding dat er vijf boerderijen verwoest zijn te Balkenaar[/Bulkenaar] –
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
NIMH: collectie 575, inventaris 402
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
NIMH: collectie 575, inventaris 427
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
Provinciaalarchief Noord-Brabant: toegang 1148, inventaris 443
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
Provinciaalarchief Noord-Brabant: toegang 127, inventaris 307 en 553; WBA: toegang 0007, inventaris 17317; MMOD Provinciaalarchief Zeeland: toegang 280, inventaris 4300 IX D
Ja, (vermoedelijke) mijnenvelden binnen analysegebied.
7.2
Ja, munitieruiming binnen het analysegebied.
Diversen
Provinciaalarchief Zeeland: toegang 280, inventaris 4300 IX D
Nee, geen vermelding van exacte locatie of van achtergebleven NGE.
-
WBA: toegang 0007, inventaris 6636
Nee, oorzaak van de schade niet vermeld.
-
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 34 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Vinkenbroek. Daarnaast is 70 km aan wegdek verwoest in de gemeente Roosendaal en Nispen 3 februari Een Supermarine Spitfire 1945 van RAF Squadron 322 ontbrande spontaan in de lucht boven Woensdrecht en kwam neer in dezer gemeente. 8 februari Melding van het ruimen 1945 van een 250 kg vliegtuigbom te Kroonshoeve te Bergen op Zoom. 9 februari Een V1 komt neer bij 1945 Roosendaal en ontploft niet. 14, 23 en 24 Melding van het ruimen februari 1945 van mijnen langs het spoor tussen Bergen op Zoom en Rilland-Bath. Er wordt vermeld dat enkel het spoortraject is gecontroleerd. 15 februari Een V1 komt neer bij 1945 Woensdrecht.
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
SGLO T5189
Provinciaalarchief Noord-Brabant: toegang 127, inventaris 326
VER V0759
Provinciaalarchief Zeeland: toegang 280, inventaris 4906
VER V2209
18 februari 1945
Een V1 komt neer bij Roosendaal.
VER V0894
22 februari 1945
Een V1 komt neer bij Roosendaal.
VER V1021
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Internationale archieven
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
Nee, exacte crashlocatie niet vermeld.
-
Nee, geen melding van het neerkomen van de bom. Onbekend hoe lang de bom er lag en bij welk bombardement de bom is afgeworpen. Nee, aan de hand van één bron kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. Nee, geen exacte ruimlocaties vermeld.
-
Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9.
-
-
-
-
-
Pagina 35 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Melding van het neerkomen van een niet ontplofte V1 te Roosendaalseweg te Wouw 23 februari Melding van het 1945 neerkomen van een niet ontplofte V1 te Roosendaalseweg te Wouw 24 februari Een V1 komt neer bij 1945 Roosendaal.
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven Provinciaalarchief Noord-Brabant: toegang 127, inventaris 326
Analyse Relevant? Nee, exacte locatie niet vermeld.
Paragraaf -
Nee, exacte locatie niet vermeld.
-
VER V1066
Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Ja, munitieruiming binnen het analysegebied.
-
Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, aan de hand van één bron kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. Nee, aan de hand van één bron kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens
-
VER V1058
26 februari 1945
Een V1 komt neer bij Bergen op Zoom.
VER V1132
27 februari 1945
Melding van achtergebleven NGE op de Kreekrakpolder te RillandBath Een V1 komt neer bij Woensdrecht.
Provinciaalarchief Zeeland: toegang 280, inventaris 4300 IX D
Een V1 komt neer bij Wouw en ontploft niet.
VER V1165
Een V1 komt neer bij Steenbergen en ontploft niet. Een V1 komt neer bij Hoogerheide.
VER V1166
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Luchtfoto
Provinciaalarchief: Noord-Brabant toegang 127, inventaris 326
Een V1 komt neer bij Woensdrecht.
2 maart 1945
Internationale archieven
VER V1182
VER V1235
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
-
-
Diversen
-
-
-
Pagina 36 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving
3 maart 1945
4 maart 1945
27 maart 1945
29 maart 1945 – 9 april 1945
6 juni 1945
26 juni 1946
21 augustus 1946
18 maart 1948
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Een V1 komt neer bij Roosendaal en ontploft niet. Een V1 komt neer bij Woensdrecht.
VER V1256
Een V1 komt neer bij Hoogerheide te Woensdrecht.
VER V1574
Een V1 komt neer bij Woensdrecht.
VER V1567
Aangiften van mijnen of explosieven voorwerpen in buurtschap Nieuwe Borgvliet en Groot Molenbeek Melding van schade aan pand te Gastelsedijk Zuid 9 na het springen van een mijn. Melding van een mijnenveld op de Kreekrakpolder, in de berm van de Rijksweg nabij wachtpost 19. Melding van NGE nabij het gebied ‘de Duintjes’, omdat het gebied werd gebruikt om geruimde munitie te springen Melding van schade aan loodsen aan de Westelijke
WBA: toegang 0281, inventaris 3741
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Internationale archieven
VER V1277
Luchtfoto
Analyse Relevant? wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, aan de hand van één bron kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Nee, naar aanleiding van het neerkomen van V-wapens wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.9. Ja, betreft aangetroffen munitie binnen het analysegebied.
Paragraaf
-
-
-
-
Diversen
Nee, springlocatie van de mijn niet vermeld.
-
Gemeentearchief Rilland-Bath:, inventaris 1226
Ja, mijnenveld binnen het analysegebied
7.2
WBA: toegang 0502, inventaris 2429
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
WBA: toegang 0007, inventaris 1238
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 37 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving Havendijk te Roosendaal als gevolg van bombardementen van 31 mei 1944 en oktober 1944 30 augustus Melding van verschillende 1949 Duitse Verdedigingswerken te Rilland-Bath tussen ZuidBeveland en de grens met Noord-Brabant Oktober 1971 Berging van stukken van een V1 te Wouw Februari 1972 Berging van een Wellington in de gemeente Rilland-Bath Naoorlogs Inventarisatie van Duitse verdedigingswerken te Rilland-Bath Onbekende Melding van het laten datum springen van betonversperringen aan de Oosterlijke Havendijk. Hierdoor kwamen brokstukken terecht in de Roosendaalse en Steenbergse Vliet. Onbekende Melding van 70 granaten datum op het terrein van A. Kerstens, wonende te Holterberg D18 [Holterbergsedijk 1], Onbekende Melding van het laten datum springen van meerdere bruggen binnen het analysegebied. Onbekende datum
Melding van schade aan de Wouwseweg te
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
NIMH: collectie 575, inventaris 80
Analyse Relevant?
Paragraaf
Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
Nee, vindplaats niet vermeld.
-
Gemeentearchief Reimerswaal, inventaris 700 Nationaal Archief: toegang 2.13.167, inventaris 280 en 691 WBA: toegang 0007, inventaris 1240
Nee, buiten het analysegebied.
-
Ja, verdedigingswerken binnen het analysegebied.
8.1
Nee, naar aanleiding van de inzet van vernielingsladingen wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.12.
-
WBA: toegang 0901, inventaris 7417
Nee, geen exacte locatie van de gesprongen versperringen vermeldt.
-
WBA: toegang 0007, inventaris 2238, 6068, 6070 en 18217; toegang 0447, inventaris 20296
Nee, naar aanleiding van de inzet van vernielingsladingen wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend, zie paragraaf 3.3.12. Nee, geen exacte locatie vermeld.
-
VEE 123, 185 VEE 185
Luchtfoto
WBA: toegang 0007, inventaris 18217
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
-
Pagina 38 van 264
Bronnenmateriaal Datum Omschrijving gemeente Roosendaal door beschietingen in oktober 1944 Onbekende Schademeldingen door datum een bombardement aan twee boerderijen aan de Antwerpsestraatweg te Woensdrecht Onbekende Ruiming antitankmijnen datum aan de Huijbergsebaan
Literatuur
Bronnenmateriaal Nederlandse archieven
Internationale archieven
WBA: toegang 0502, inventaris 2844
HOE2 70
Luchtfoto
Analyse Relevant?
Paragraaf
Nee, datum van de schade niet vermeld
-
Nee, exacte vindplaats niet vermeld.
-
Tabel 3: Chronologische oorlogshandelingenlijst.
De relevante oorlogshandelingen worden in de volgende hoofdstukken beoordeeld en geëvalueerd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180266 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 39 van 264
5
ANALYSE LUCHTAANVALLEN
Binnen deelgebied 1 hebben verschillende luchtaanvallen plaatsgevonden. In de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog hebben slechts enkele kleinschalige bombardementen plaatsgevonden. In de aanloop naar de bevrijding en tijdens de gevechten in 1944 nam de hoeveelheid en de intensiteit van de luchtaanvallen toe. In dit hoofdstuk worden achtereenvolgens de luchtaanvallen in de periode 1940-1943, de luchtaanvallen voorafgaand aan de gevechten en de luchtaanvallen tijdens de gevechten beoordeeld en geëvalueerd. 5.1
BOMBARDEMENTEN 1940 - APRIL 1944
In de periode 1940 – april 1944 vonden slechts enkele bombardementen plaats. Het betroffen bombardementen op de Kreekrakdam, op Woensdrecht en op het spoor bij Bergen op Zoom. 5.1.1 Duits bombardement op de Kreekrakdam, 11 mei 1940 Op 11 mei 1940 om 15.00 uur vond een bombardement plaats op de Bathstelling. Het bombardement werd uitgevoerd door negen vliegtuigen en trof de omgeving van Wachtpost 19. Ook waren enkele zware bommen gevallen op 300 meter ten westen van de wachtpost op de weg en de spoorbaan, zo blijkt uit gevechtsverslagen uit het NIMH (zie bijlage 3, collectie 409). In de literatuur wordt gemeld dat negen bommen waren afgeworpen, waardoor de Rijksweg naar Bergen op Zoom, de spoorbaan, de waterleiding, de spoorbanen en twee barakken werden vernield. Stukken uit de Duitse archieven (zie bijlage 4) wijzen uit dat het bombardement gericht was tegen het spoor over de Kreekrakdam. Het bombardement was uitgevoerd door de Generalsstab z.b.V., dat voor de aanval over Heinkel 111 bommenwerpers beschikte. Het aantal ingezette bommenwerpers en de bommenlast worden niet vermeld.
Figuur 6: Wachtpost 19 op een kaart uit het NIMH (1) met de Rijksweg en de spoorbaan op 300 meter ten westen ervan (2) (Bron: NIMH, Collectie 409, inventaris 465019).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 40 van 264
Bij de geraadpleegde luchtfoto-instanties zijn geen luchtfoto’s aangetroffen van kort na het bombardement. Uit de beschrijving van de locaties van de bominslagen blijkt dat deze buiten het projectgebied plaatsvonden. Wachtpost 19 ligt ca. 100 meter ten noorden van het projectgebied, het getroffen spoor op eenzelfde afstand. Om deze redenen wordt naar aanleiding van het bombardement op 11 mei 1940 geen NGE-Risicogebied afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 11 mei 1940 wordt geen NGE-Risicogebied afgebakend. 5.1.2 Bombardement bij Woensdrecht, 25 juli 1943 Op 25 juli 1943 omstreeks 15.45 uur vond een bombardement plaats in het buurtschap Lindonk. Vier brisantbommen waren hier afgeworpen en gedetoneerd. Drie andere bommen, waaronder één blindganger, vielen bij het station van Woensdrecht. Dit blijkt uit rapporten van de Luchtbeschermingsdienst van Woensdrecht (zie bijlage 3). Stukken van de Duitse Wehrmacht (zie bijlage 4) melden bomafworpen door Typhoon jachtbommenwerpers op vliegveld Woensdrecht en locaties nabij het vliegveld, waarbij lichte schade aan gebouwen ontstond. Relevante schadelocaties zijn weergegeven in Figuur 7.
Figuur 7: De Lindonk en Station Woensdrecht, aangeduid met respectievelijk nummer 1 en 2 op de geallieerde stafkaart (Bron: Kadaster).
Uit stukken van de Britse luchtmacht blijkt dat Typhoon jachtbommenwerpers van 175 Squadron (12 th Group van Fighter Command) tussen 15.05 en 16.20 uur vliegveld Woensdrecht aanvielen, waarbij zestien bommen van 500 lbs Medium Capacity werden afgeworpen van een hoogte van 5.000 voet. De piloten ervoeren slecht zicht, en schatten in dat de bommen aan de noordoostelijke zijde van het vliegveld waren gevallen. Gezien het tijdstip en de omschrijving van de aanval in de diverse bronnen, wordt geconcludeerd
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 41 van 264
dat deze Typhoon jachtbommenwerpers het bombardement op Lindonk en Station Woensdrecht hebben uitgevoerd. Het is niet bekend waar de bommen exact zijn neergekomen tijdens het bombardement op 25 juli 1943. Op een luchtfoto van 3 oktober 1943, de eerst beschikbare van na het bombardement, kan geen schade worden waargenomen door bewolking. Daarnaast is het niet bekend hoeveel bommen binnen het analysegebied zijn afgeworpen. Om deze reden kan naar aanleiding van het bombardement op 25 juli 1943 geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 25 juli 1943 kan geen NGE-Risicogebied worden afgebakend. 5.1.3 Bombardement op Lindonk, 25 februari 1944 Op 25 februari 1944 omstreeks 11.25 uur vielen brisantbommen bij Station Woensdrecht. De bommen kwamen allen terecht in bouwland in de Prins Karelpolder, zo blijkt uit stukken uit het gemeentearchief van Woensdrecht (zie bijlage 3). In totaal worden 42 bomkraters in bouwland vermeld, evenals schade aan de weg tussen Station Woensdrecht en Woensdrecht zelf. De veldwachter had waargenomen dat het bombardement uitgevoerd was door vier vliegtuigen die uit zuidoostelijke richting kwamen en vlogen in noordwestelijke richting.
Uit stukken van de Britse Allied Expeditionary Air Force (AEAF) blijkt dat vliegtuigen van de Amerikaanse 9th Air Force, die bij de AEAF waren gedetacheerd, diezelfde dag Woensdrecht bombardeerden. Vijf B-26 Marauders wierpen in totaal 6,25 ton brisantbommen af. Gezien de vliegroute, het tijdstip en de hoeveelheid betrokken toestellen wordt geconcludeerd dat deze vliegtuigen hun bommen niet op Woensdrecht, maar in de Prins Karelpolder hebben afgeworpen. De eerste luchtfoto’s van voldoende kwaliteit van na het bombardement dateren van 13 mei 1944. Op deze luchtfoto’s zijn kraters van een tweetal bombardementen zichtbaar: van het bombardement van 25 februari april 1944 en van 10 april 1944 (zie paragraaf 5.1.4). De kraters van 25 februari 1944 zijn te onderscheiden door de omvang, de locatie en de spreiding van de kraters, en zijn weergegeven in Figuur 8. Naast kraters zijn ook verstoringen, vermoedelijk veroorzaakt door het dichtschuiven van bomkraters, aangegeven. Aan de hand van luchtfotoanalyse zijn slechts 27 bominslagen getraceerd, aangezien een deel vermoedelijk op dusdanige wijze is dichtgeschoven dat sporen van de inslag niet meer zichtbaar zijn.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 42 van 264
Figuur 8: Bomkraters van 25 februari 1944 op een luchtfoto van 13 mei 1944 (Bron: Kadaster).
Uit de stukken uit het gemeentearchief van Woensdrecht blijkt dat minimaal 42 bommen zijn neergekomen. Door de vliegtuigen is 6,25 short ton brisantbommen afgeworpen, wat overeenkomt met een totaal van 12.500 lbs brisantbommen. Verdeeld over de vijf vliegtuigen betekent dit dat de bommenlast uit 10x 250 lbs per bommenwerper bestond. Aangezien niet alle vijftig bommen zijn gedetoneerd, wordt een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen NGE van 250 lbs afwerpmunitie kan zijn achtergebleven. Het NGE-Risicogebied wordt afgebakend op basis van de richtlijn ‘tapijtbombardement’ uit het WSCS-OCE (zie ook paragraaf 3.3.4). De grootste afstand tussen twee opeenvolgende bominslagen bedraagt afgerond 102 meter. Aan deze 102 meter wordt een buffer van tien meter ter ondervanging van de cartografische onnauwkeurigheid en zes meter ter ondervanging van de ondergrondse horizontale verplaatsing toegevoegd. Het totale NGE-Risicogebied bedraagt daarmee 118 meter rond de bominslagen op de luchtfoto van 13 mei 1944, en is weergegeven in Figuur 9. Het NGE-Risicogebied strekt tot buiten het projectgebied. Het buiten het projectgebied afbakenen van NGE-Risicogebieden valt echter buiten de scope van dit HVO-NGE.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 43 van 264
Figuur 9: NGE-Risicogebied n.a.v. het bombardement van 25 februari 1944 (Bron ondergrond: ESRI).
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 25 februari 1944 is een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen blindgangers van 250 lbs afwerpmunitie in de bodem kunnen zijn achtergebleven. 5.1.4 Bombardement op het spoor bij Bergen op Zoom, 10 april 1944 Op 10 april 1944 omstreeks 9.30 uur vond een bombardement plaats op Bergen op Zoom. De vliegtuigen kwam uit zuidelijke richting en vlogen in noordelijke richting. Boven de Prins Karelpolder en het buurtschap Lindonk werden brisantbommen afgeworpen, die vielen in de driehoek Station Woensdrecht – Korteven – Lindonk. De meeste bommen kwamen neer op bouwland, maar ook de spoorlijn werd door drie bommen getroffen. In de wijde omtrekt was schade aangericht. Drie blindgangers werden gevonden, waarvan één bij Lindonk en twee in de Caterspolder. Dit blijkt uit het proces-verbaal van de luchtbeschermingsdienst van Woensdrecht (zie bijlage 3).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 44 van 264
Figuur 10: Locaties van de bominslagen volgens het rapport van de luchtbeschermingsdienst, op de geallieerde stafkaart (Bron: Kadaster).
Uit stukken van de Amerikaanse luchtmacht, afkomstig uit de National Archives and Records Administration en The National Archives (zie bijlage 4) blijkt dat twintig vliegtuigen in totaal 200 bommen van 500 lbs afwierpen op Woensdrecht. In het interpretatierapport van na de aanval wordt al vermeld dat de meeste bommen ten westen van het doel vielen, waar meer dan 75 kraters zichtbaar waren.
Figuur 11: Uitsnede Interpretation Report (Bron: NARA, RG243, box 169).
De informatie uit het rapport van de luchtbeschermingsdienst en de Amerikaanse gegevens komen overeen met de melding van de luchtbeschermingsdienst, en zijn tevens zichtbaar op luchtfoto’s van 13 mei 1944 (circa een maand na de aanval).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 45 van 264
Figuur 12: Uitsnede van een luchtfoto van 13 mei 1944, met omcirkeld bomkraters van het bombardement van 10 april 1944 (Bron: Kadaster).
Figuur 13: Uitsnede van een luchtfoto van 13 mei 1944, met omcirkeld bomkraters van het bombardement van 10 april 1944 (Bron: Kadaster).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 46 van 264
Naar aanleiding van het bombardement van 10 april 1944 wordt een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen blindgangers van afwerpmunitie van het kaliber 500 lbs General Purpose (G.P.) in de bodem kunnen zijn achtergebleven. Het is immers niet bekend of alle afgeworpen bommen zijn gedetoneerd. Slechts van een deel van het getroffen gebied is bekend dat alle bommen zijn gedetoneerd. Dit betreft een kraterpatroon, bestaand uit tien inslagen, gelegen in het zuidwestelijke deel van het getroffen gebied. Gezien de afzonderlijke ligging van deze tien bomkraters wordt vastgesteld dat dit de bommenlast van één vliegtuig betrof, waarvan alle bommen zijn gedetoneerd of geruimd.
Figuur 14: Tien bominslagen, afkomstig van één vliegtuig (Bron: Kadaster).
Het NGE-Risicogebied ter plaatse van de getroffen locaties wordt afgebakend conform de afbakeningsrichtlijn ‘Tapijtbombardement’ uit het WSCS-OCE zoals toegelicht in paragraaf 3.3.4. Aan de hand van het geraadpleegde bronnenmateriaal is de vliegrichting (zuid-noord) en de bommenlast (10x 500 lbs G.P. per vliegtuig) vastgesteld. Met deze gegevens in combinatie met de luchtfoto’s van 13 mei 1944 is de maximale afstand tussen twee bominslagen, die met zekerheid opeenvolgend waren, vastgesteld. Deze afstand bedraagt 145 meter (zie Figuur 14). Aan deze 145 meter wordt een buffer ter ondervanging van de cartografische afwijking van 10 meter en ter ondervanging van de ondergrondse verplaatsing van 8 meter toegevoegd. Het totale NGE-Risicogebied bedraagt daarmee 163 meter rond de op de luchtfoto van 13 mei 1944 zichtbare bomkraters. Het NGERisicogebied strekt tot buiten het projectgebied. Het buiten het projectgebied afbakenen van NGERisicogebieden valt echter buiten de scope van dit HVO-NGE.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 47 van 264
Figuur 15: NGE-Risicogebied naar aanleiding van het bombardement van 10 april 1944 (Bron ondergrond: ESRI).
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 10 april 1944 is een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen blindgangers van het kaliber 500 lbs G.P. in de bodem kunnen zijn achtergebleven. 5.1.5 Bombardement in kaartvierkant D.6122, 13 september 1944 In de nacht van 13 op 14 september 1944 voerden negen Mosquito bommenwerpers nachtvluchten uit in de omgeving van het analysegebied. Doel van de missie was het storen van Duitse verbindingen door het aanvallen van veerboten, dammen en wegen. De bommenlast bestond uit twee bommen van 500 lbs M.C. per vliegtuig. Een onbekend aantal vliegtuigen viel in kaartvierkant D.6122 wegen en spoor aan, maar resultaten werden hierbij niet waargenomen, zo blijkt uit de operations record books (zie bijlage 4). Het kaartvierkant waarbinnen de aanvallen plaatsvonden is in Figuur 16 weergegeven.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 48 van 264
Figuur 16: Kaartvierkant D.6122 en aangrenzende kaartvierkanten op de geallieerde stafkaart (Bron: Kadaster).
Het is niet bekend welke wegen exact werden aangevallen door de Mosquito-bommenwerpers. De spoorlijn die zou zijn aangevallen ligt binnen het projectgebied. Het is echter niet bekend hoeveel bommen in totaal binnen het kaartvierkant zijn afgeworpen. De eerst beschikbare luchtfoto van na de aanval dateert van 21 oktober 1944. Op deze luchtfoto zijn diverse kraters zichtbaar, die ook door andere bombardementen tussen 13 september 1944 en 21 oktober 1944 kunnen zijn veroorzaakt. Deze bomkraters worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement van 13 september 1944 kan geen specifiek NGE-Risicogebied worden afgebakend. Bomkraters die kunnen zijn veroorzaakt door het bombardement op 13 september 1944 worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 49 van 264
5.2
BOMBARDENTEN OP DE KREEKRAKDAM, SEPTEMBER 1944
De Kreekrakdam vormde tijdens de Tweede Wereldoorlog een vitale verbinding tussen Brabant en ZuidBeveland. Aan de vooravond van operatie Market Garden werd deze dam hevig gebombardeerd om Duitse troepenverplaatsingen te verstoren. Deze bombardementen werden op 12, 13 en 16 september 1944 uitgevoerd door bommenwerpers van de 2nd Tactical Air Force en de Amerikaanse 9th Air Force. In deze paragraaf worden deze bombardementen achtereenvolgens geanalyseerd, waarna voor de totaliteit aan bombardementen op de Kreekrakdam een NGE-Risicogebied wordt afgebakend.
Figuur 17: Omgeving van de Kreekrakdam op de geallieerde stafkaart (Bron: Kadaster).
5.2.1 Eerste bombardement door 2nd Tactical Air Force, 12 september 1944 Op 12 september 1944 vielen 42 middelzware Boston bommenwerpers en 24 middelzware Mitchell bommenwerpers de Kreekrakdam aan. Hierbij werden 224 bommen van 500 lbs Medium Capacity (M.C.) en 188 bommen van 500 lbs G.P. afgeworpen. De afwerphoogte lag tussen 12.500 en 15.000 voet. Uit stukken van de Britse luchtmacht (zie bijlage 4) blijkt dat de bommen insloegen op het doel, met enkele bommen die vóór en na het doel neerkwamen.
Figuur 18: Uitsnede operations record book van 2nd Tactical Air Force (Bron: TNA, AIR 37/715).
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 50 van 264
Figuur 19: Uitsnede Strike Photo van het bombardement van 12 september 1944 (Bron: TNA, AIR 37/334).
5.2.2 Tweede bombardement door 2nd Tactical Air Force, 13 september 1944 Op 13 september 1944 werd nogmaals een bombardement uitgevoerd op de Kreekrakdam, ditmaal door 24 Bostons en 53 Mitchells. In totaal werden ditmaal 399 bommen van 500 lbs M.C. en 87 bommen van 500 lbs G.P. afgeworpen. Er werden goede resultaten gerapporteerd, met doorbraken in de dam op drie plaatsen.
Figuur 20: Strike Photo van het bombardement van 13 september 1944 (Bron: TNA, AIR 37/334).
5.2.3
Bombardement door de 9th Air Force, 16 september 1944
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 51 van 264
Op 16 september 1944 werd de Kreekrakdam voor de laatste maal gebombardeerd, ditmaal door Amerikaanse vliegtuigen. 12 A-26 Invaders, 29 A-20 Havocs en 35 B-26 Marauders wierpen in totaal 188 bommen van 1.000 lbs G.P. en 163 bommen van 500 lbs G.P. op de dam. Afwerphoogten varieerden. Dit blijkt uit data uit The National Archives en archiefstukken uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration. Resultaten werden gerapporteerd van matig tot uitstekend. Meerdere groepen bommenwerpers wierpen de bommenlast op het doel, maar enkele groepen wierpen de bommen af op afstanden tot 350 meter van het richtpunt.
Figuur 21: Strike Photo van het bombardement van 16 september 1944 (Bron: NARA, RG 342, Box 0438).
5.2.4 Analyse en afbakening NGE-Risicogebied Naar aanleiding van de bombardementen op de Kreekrakdam wordt een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen NGE van afwerpmunitie van de kalibers 500 lbs G.P. en M.C. en 1.000 lbs G.P. in de bodem kunnen zijn achtergebleven. Het is immers niet bekend of alle 1.249 op het doelwit afgeworpen bommen zijn gedetoneerd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 52 van 264
Figuur 22: Bominslagen bij de Kreekrakdam door bombardementen op 12, 13 en 16 september 1944 op luchtfoto’s van 24 september 1944 en 6 oktober 1944 (Bron: Kadaster; LMH Archive).
Het NGE-Risicogebied wordt afgebakend op basis van de richtlijn ‘tapijtbombardement’ uit het WSCS-OCE (zie paragraaf 3.3.4). De dichtheid van het kraterpatroon, het feit dat bommen zijn gedetoneerd in bomkraters en het feit dat het kraterpatroon feitelijk tijdens drie verschillende bombardementen is veroorzaakt, maakt het vaststellen van een kraterpatroon per bombardement onmogelijk. Om deze reden is de maximale afstand tussen twee kraters die met zekerheid tijdens één van deze bombardementen is veroorzaakt, genomen. Deze afstand bedraagt 97 meter. Aan deze 97 meter wordt 28 meter toegevoegd ter ondervanging van de cartografische onnauwkeurigheid (20 meter) en de ondergrondse horizontale verplaatsing (8 meter). Het totale NGE-Risicogebied bedraagt 125 meter rond de bomkraters zoals geïdentificeerd aan de hand van luchtfotoanalyse, is weergegeven in Figuur 23. Het NGE-Risicogebied strekt tot buiten het projectgebied. Het buiten het projectgebied afbakenen van NGE-Risicogebieden valt echter buiten de scope van dit HVO-NGE.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 53 van 264
Figuur 23: NGE-Risicogebied naar aanleiding van de bombardementen op de Kreekrakdam (Bron ondergrond: ESRI).
Conclusie Naar aanleiding van de bombardementen op de Kreekrakdam is een NGE-Risicogebied afgebakend, waarbinnen NGE van afwerpmunitie van de kalibers 500 lbs G.P. en M.C. en 1.000 lbs G.P. in de bodem kunnen zijn achtergebleven. 5.3
BOMBARDEMENTEN TIJDENS DE BEVRIJDING, 1944
In oktober 1944 rukten Canadese eenheden op door het analysegebied. Bij deze opmars richting Zeeland en richting het noorden vonden zware gevechten plaats. Ter voorbereiding op deze opmars en ter ondersteuning tijdens de gevechten is veelvuldig gebruik gemaakt van jachtbommenwerpers. Deze vliegtuigen, behorend bij de Britse 2nd Tactical Air Force, bombardeerden en beschoten verbindingslijnen, geschutopstellingen en hoofdkwartieren gedurende oktober 1944. In deze paragraaf worden deze bombardementen en raketbeschietingen tijdens de bevrijding geanalyseerd.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 54 van 264
5.3.1 Bombardement op een Duitse stelling, 11 oktober 1944 Op 11 oktober 1944 vielen negen Spitfires van 317 Squadron een Duitse stelling op coördinaat D.616247 aan. Veertien bommen van 250 lbs werden afgeworpen op het doel, met goed resultaat. De locatie van de aanval is weergegeven op een defence overprint in Figuur 24. Op het vermelde coördinaat zijn geen stellingen waarneembaar. De dichtstbijzijnde stelling ligt 300 meter ten noordwesten van het coördinaat. Het kan echter niet met zekerheid worden vastgesteld dat deze is gebombardeerd.
Figuur 24: Coördinaat D.616247 (aangeduid met nummer 1) op de defence overprint (Bron: LAC).
Op luchtfoto’s van 21 oktober 1944, tien dagen na het bombardement, zijn geen verstoringen zichtbaar die duiden op een bombardement op het vermelde coördinaat. Wel zijn verspreid over het analysegebied diverse kraters zichtbaar, afkomstig van het bombardement op 11 oktober 1944 of één van de andere bombardementen binnen het analysegebied. Deze bomkraters worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement op de Duitse stelling van 11 oktober 1944 kan geen specifiek NGERisicogebied worden afgebakend. Bomkraters die onder meer kunnen zijn veroorzaakt door het bombardement op 11 oktober 1944, worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd. 5.3.2 Bombardement op Duitse geschutposities, 11 oktober 1944 Op 11 oktober 1944 vond tevens een bombardement en een beschieting plaats op Duitse geschutposities in kaartvierkant E.6224. Het bombardement werd uitgevoerd door tien Spitfire jachtbommenwerpers van 308 Squadron, die twintig bommen van 250 lbs op het doelwit afwierpen. Uit de ORB’s van 308 Squadron blijkt dat de geschutpositie echter niet in kaartvierkant E.6224, maar op coördinaat D.62402368 in kaartvierkant E.6223 lag.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 55 van 264
Figuur 25: Uitsnede Summary of Events van 308 Squadron (Bron: TNA, AIR 27/1678).
Uit de gegevens van 308 Squadron blijkt dat het bombardement op een andere locatie plaatsvond dan vermeld in de gegevens van 2nd Tactical Air Force. Daarnaast zijn binnen kaartvierkant D.6224 geen kraters zichtbaar die kunnen worden gerelateerd aan het bombardement van 11 oktober 1944. Overige bomkraters binnen het analysegebied worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd. Conclusie Naar aanleiding van het bombardement op Duitse geschutposities van 11 oktober 1944 kan geen specifiek NGE-Risicogebied worden afgebakend. Bomkraters die onder meer kunnen zijn veroorzaakt door het bombardement op 11 oktober 1944, worden in paragraaf 5.4 geanalyseerd. 5.3.3 Bombardement op geschut en troepen, 12 oktober 1944 Op 12 oktober 1944 voerden negen Typhoon jachtbommenwerpers van 127 Squadron een bombardement uit op geschut en concentraties troepen op coördinaat D.598207. Acht bommen van 500 lbs werden afgeworpen in het doelgebied, zo blijkt uit gegevens van de Britse luchtmacht (zie bijlage 4). Een negende bom werd elders buiten het analysegebied afgeworpen nadat deze bleef hangen onder het toestel.
Figuur 26: Uitsnede ORB 127 Squadron (Bron: TNA, AIR 27/929)
Ter plaatse van het vermelde coördinaat zijn op luchtfoto’s d.d. 21 oktober 1944 enkele gebouwen zichtbaar, ingesloten tussen dijken. De gebouwen zijn zichtbaar getroffen door oorlogsgeweld en in de omgeving van de gebouwen zijn verschillende kraters waarneembaar. Aangezien het bombardement is uitgevoerd door Spitfire jachtbommenwerpers die allemaal één bom afwierpen en in de nabijheid van de gebouwen op 15 oktober 1944 nogmaals een bombardement is uitgevoerd, is het vaststellen van een kraterpatroon niet mogelijk.
002.678.00 0645889 73193/RO-180268 versie 8.0
DR HVO-NGE Hoogspanningsverbinding Zuid-West 380 Oost, Deelgebied 1
Pagina 56 van 264
Figuur 27: Doelwit op luchtfoto d.d. 21 oktober 1944 (Bron: Kadaster).
Omdat naar aanleiding van dit bombardement mogelijk blindgangers zijn achtergebleven, wordt een NGERisicogebied afgebakend conform de richtlijn ‘duikbombardement op zgn. pin-point target’ (zie ook paragraaf 3.3.4). Omdat het hart van het doelwit niet kan worden vastgesteld, wordt rond het gebouwencomplex een buffer van 181 meter als NGE-Risicogebied afgebakend, waaraan 18 meter wordt toegevoegd ter ondervanging van de cartografische onnauwkeurigheid (10 meter) en de ondergrondse horizontale verplaatsing (8 meter) van een 500 lbs vliegtuigbom. Het totale NGE-Risicogebied bedraagt derhalve 199 meter rond het doelwit, en is weergegeven in Figuur 28. Het NGE-Risicogebied strekt tot buiten het projectgebied. Het buiten het projectgebied afbakenen van NGE-Risicogebieden valt echter buiten de scope van dit HVO-NGE.