Bijdrage van inspreker D. Scheeringa, Bijlage Handreiking Urgenda, 12-05-21.pdf

147

053 - Rem op kalveren-, geiten- en schapensectoren - besparing: 0,2 Mton

maatregel 053 - besparing: 0,2 Mton

EXTRA SDE+ VOOR ZON OP DAK Afgelopen najaar zijn duizenden snel te realiseren zon-op-dak-projecten afgewezen vanwege het taakstellende SDE+-budget. Deze projecten zouden de doelen voor hernieuwbare energie binnen bereik helpen brengen. Wij pleiten er daarom voor om het budget van de afgelopen najaarsronde met terugwerkende kracht te verhogen, opdat zon-op-dak-projecten toch nog beschikt en gerealiseerd kunnen worden. Dit levert naar schatting in 2020 nog indicatief een 0,5 Mton CO2-reductie en 1,5 TWh extra duurzame energie op, tegen kasuitgaven van € 55 miljoen per jaar. De sterk overtekende SDE+-najaarsronde 2019 laat zien dat er wederom een toegenomen interesse is voor zon-PV-projecten. Er zijn 7.251 aanvragen ingediend (4,4 TWh /jaar). Dit is grotendeels zon op dak naast zon op land. Naar schatting zullen zo’n 6.000 panklare initiatieven voor zon op dak die wel in het elektriciteitsnet passen (goed voor 2,5 TWh/jaar), géén SDE+-beschikking krijgen omdat ze later aan de beurt komen in de SDE+ dan andere technieken zoals grootschalige zonnevelden op landbouwgronden.

Daarnaast: extra SDE+ voor zon op distributiecentra Daarnaast kan een opgehoogde SDE+ in 2020 ervoor zorgen dat het komend jaar vele daken van distributiecentra worden voorzien van lichtgewicht dunnefilmzonnepanelen. Dit is een relatief nieuwe en veelbelovende innovatie van het Nederlandse bedrijf HyET Solar, die nu eindelijk eens opgeschaald zou moeten worden om ook op zwakkere daken zonne-energie op te wekken. Nederland telt 1.930 distributiecentra met een gezamenlijk schaduwvrij en beschikbaar dakoppervlak van zo’n 19,3 miljoen m2. De lichtgewicht dunnefilmpanelen kunnen worden ingezet op al die distributiecentra, stadions en koelhuizen waarop traditionele panelen niet mogelijk zijn. Dankzij een vollediger bedekking van het beschikbare dakoppervlak kunnen deze dunne-filmpanelen 20 tot 50% meer energie leveren per dak in vergelijking tot traditionele panelen. Als 40% van het schaduwvrije dakoppervlak van distributiecentra wordt belegd met dunnefilmpanelen, kan dat in 2021 0,1 Mton CO2-reductie opleveren. Met een extra SDE+budget voor zon-op-dak kan in 2020 de eerste 0,03 Mton worden bespaard.

SDE+ pijplijn GWp

Zon op dak eerst! Zon-PV op dak staat bovenaan in de voorkeursvolgorde van de Zonneladder, zoals vastgelegd in de (concept) Nationale Omgevingsvisie. Door met terugwerkende kracht alle aangevraagde zon-op-dak-projecten SDE+-budget toe te kennen én zon op dak voorrang te geven volgens de Zonneladder, wordt natuur- en landbouwgrond gespaard.

1

2,4

2 3 2

1,7

ZON-PV STAAT BOVENAAN IN DE VOORKEURSVOLGORDE VAN DE ZONNELADDER, MAAR DUIZENDEN PROJECTEN ZIJN AFGEWEZEN: DE POT WAS LEEG

2019 najaar (schatting)

Nog te realiseren

Nu ophogen bespaart geld

1,5

1,6

2,9

2

2

(totaal) Met 35% 11,5GWp nonrealisatie Met 35% nonrealisatie 7,4 GWp

Het niet halen van de duurzame energie- en CO2-doelen gaat de Nederlandse overheid veel geld kosten: door de boete die Eurocommissaris Timmermans heeft aangekondigd en door de aankoop van loze ‘statistical transfers’ in het buitenland. De duizenden afgewezen zonop-dak-projecten bieden dan ook een uitgelezen kans om dit te voorkomen of te beperken. In de SDE+-regeling moeten zon-op-dak-projecten immers binnen anderhalf jaar gerealiseerd zijn. Een deel kan met wat extra moeite al binnen een jaar. Een extra impuls nu van € 55 miljoen schuift het aandeel duurzaam in de totale energievraag op met 0,3%. De kosten per vermeden ton CO2 liggen op € 110.

148

1,5

149

054 - EXTRA SDE+ VOOR ZON OP DAK - besparing: 0,5 mton

maatregel 054 - besparing: 0,5 Mton

11,5 GWp 7,4 GWp

x

150

151

ondersteunende organisaties De onderstaande organisaties ondersteunen allemaal één of meerdere maatregelen van het 40puntenplan. 2025 ‘t Heem Wonen 2030.nu | om 3B Wonen 3M Nederland B.V. Aafje ABB B.V. Accolade Accolade Zorg Actemium Adviesgroep Ecologisch Toch AEG Power Solutions B.V. Albert Schweitzer Ziekenhuis Alfa Accountants en adviseurs Alfen B.V. Algemene Vereniging voor Natuurbescherming (AVN) Alkmaar Energie | om Almeerse Wind | om Altena Nieuwe Energie | om Alwel Amsterdam Energie | om Anamet Europe B.V. Anders Reizen Antonius Zorggroep Antoon Hinderiks V.O.F. AP Nederland B.V. AquaDataSystems B.V. Aqualectra B.V. Arcadis Area Art Commitment International Foundation Arts en Leefstijl ASN Bank Attema B.V. Audion Elektro B.V. Aura Light GmbH Aurora Lighting B.V. Avalon Advies Aveleijn B.V. Twentsche Kabelfabriek Balluff B.V. BAM Band op Spanning Baston Wonen Batenburg Energietechniek B.V. BBN Adviseurs BECO | om Behoud Bomen Arnhem, Belpa B.V. Bender Benelux B.V. BENG! | om Benning NL Bepacom B.V. Bergen Energie | om Beter Wonen Bevolkingsonderzoek Midden/West Bijenstichting

Biltstroom Bionext Biosintrum Bliek Techniek B.V. Boeskoolstroom | om Bomen & Mensen Bomen Brigade Boxtel Bomenbescherming Amsterdam Bomenbond Rijnland Bomenridders Groningen Bomenridders Leeuwarden Bomenridders Rotterdam Bomenstichting Bomenstichting Achterhoek Bomenstichting Den Haag Boom & Bosch Bos Elektro B.V. Brabantzorg Brederode Wonen Bright Agro Innovation BrummenEnergie | om Buurtstroom Energie-U | om Cable Partners B.V. Caleffi Caring Farmers Caring Vets CE Delft Cellpack B.V. Centrada CFP Green Buildings Clavis Climate Cleanup Climate Neutral Group Club van Rome Nederland Comelit Nederland B.V. Comité Matiging Kapbeleid Slangenburg Doetinchem Compassion in World Farming Conex Holland B.V. Consortium Kenniscentrum Bodem Conta-Clip Nederland B.V. Controlin BV COOP COOPER Crouse-Hinds B.V. Copijn Bruine Beuk boomverzorging Cradle Creator CSA Netwerk Nederland Cupido Dakakker Dakdokters Danfoss Danfoss BV De Alliantie De Biotuinders De Gezonde Stad De Goede Woning De Groene Grachten 152

De Groene Reus | om De Hippe Vegetariër De Key De Nederlandse Energiecommissie De Rechtmakers De Reisbeweging De Vegapolis De Vegetariërsbond De Woningraat De Woningstichting Wageningen De Woonmensen De Woonplaats De Woonschakel Destion Deventer Bomenstichting Deventer Ziekenhuis Dier & Recht Dierenbescherming Dierencoalitie Dijklander Ziekenhuis DMS Domijn Donkergroen Dorpsraad Griendtsveen Dr Ten Dr. Goodfood Draka Kabel BV Drentse Kei DSM Dudok Wonen Dun Agro Duurzaam Sittard | om Duurzame PABO Eagle Energy Earth Charter Nederland Eaton Industries (Netherlands) B.V. EC Vlieland | om Ecolight B.V. Eco-Schools Eemland Wonen Eemnes Energie Eigen Haard EigenWijkse | om Elan Wonen Elauma B.V. Elbo Technology B.V. Eldon N.V. Eldra B.V. Electro Cirkel B.V. Electrocar BV Elektravon Paneelbouw B.V. Elektro Internationaal B.V. Elektrotransfer B.V. ELEQ B.V. Elkien Eltechna Paneelbouw Sneek Endura | om Energie Collectief Loon op Zand | om Energie Coöperatie Vlieland Energie Coöperatie Wijdemeren Energie Dongen | om Energie Gilze Rijen | om Energie Samen Energie Verbonden in ’t Gooi

Energiek Halderberge | om Energy Challenges Energy Indeed EnerSys B.V. Enexis groep Enschede Energie | om Entropycs Eosta EPLAN Software & Services B.V. ERCO Lighting B.V. eReM Elektrotechnici B.V. ES Elektro Eszet Lighting B.V. Etap B.V. Etherma Eupendis Nederland B.V. Euro-Index B.V. Eurotronic B.V. Evengeenvlees.nl Fagerhult B.V. Fawaka Ondernemersschool FDL Fedet - Federatie Elektrotechniek Feilo Sylvania Nederland Fête de la Nature Fides Wonen Fien Wonen Finder Relais Nederland FittinQ B.V. Floron foodwatch Friese Milieu Federatie Futurecheck (We teach the future) Galvano Groothandel B.V. Gasco GE Grid Nederland B.V. GE Odink & Koenderink B.V. Geen biomassacentrale Diemen Gemeente Ameland Gemeente Bronckhorst Gemeente Den Haag Gemeente Gilze en Rijen Gemeente Haarlem Gemeente Leiden Gemeente Leusden Gemeente Nieuwegein Gemeente Rotterdam Gemeente Terschelling Gemeente Utrecht Gemeente Vlieland Gemeente Wageningen Gemeente Waterland Gemeente Zwolle GévierDales Sanitair B.V. Geyer Nederland B.V. GGZ Delfland Gira Nederland BV GMC-Instruments Nederland B.V. Goed Wonen Gemert GoedeStede Gooi en Omstreken Grasfalt Green Balance Green Budget 153

Green Cross Nederland Green Deal Groene Daken Green Minerals Greencampaign Greenchoice Greenfox Lighting Greenhome Greenpeace greenSand Grenzeloos Groen Groasis Groei Balans Groei Natuurlijk Groen Waterland | om Groen! natuurlijk Groenpand GroenWest Groninger Energie Koepel Groninger Huis GSV Paneelbouw B.V. Gunneman B.V. GUPTA H.K. Electric B.V. Haag Wonen Haagse Stroom | om Habion Hager Handelsonderneming Keraf B.V. Hapam B.V. Harmonisch Wonen Harting b.v. Hateha B.V. Havensteder Heerde Energiek| om Hellendoorn op Rozen | om HellermannTyton B.V. Hemmink B.V. Het bos de klos Het Danspaleis Het Groene Hart Brabant Het Grootslag Het Laar Heuvelrug Wonen HG Industrial B.V. Hiflex Automatiseringstechniek B.V. HilverZon | om HoekscheWaardDuurzaam | om Hof van Twente op Rozen | om Hofte Agenturen B.V. Hokamo Import B.V. Holland Solar Hollander Techniek B.V. Hoogvliet Hoppenbrouwers Techniek B.V. Huhtamaki Huisartsen Eemland Huisman Etech Paneelbouw BV Hutten Catering “HyET Solar “ Idealis IJsseldal Wonen IM Efficiency IMI Hydroninc Engineers

Individual Footprint Studenten Industriële Automatisering Kremer B.V. Inelvé Inotec Noodverlichting B.V. Intermaris Interpolis Inventum Is Opgewekt Isolatiespecialist It Fryske Gea Itannex IVN J.S. Bakker Advies JB Besturingstechniek B.V. JF3 Business Solutions Jobarco B.V. Jutphaas Wonen Kampeerterrein Stortemelk Kannegieter Electronica B.V. Kening fan de Greide Kennemer Wonen Kennemerwind | om Kerngroep Ring Utrecht KiesZon Kipster Klein Vaarwater Klemko Techniek B.V. Kleurrijk Wonen Klimaatbureau Hier Klimaatplein Koning & Hartman B.V. Koppert Cress Kraus & Naimer B.V. Krone KUBIE l’escaut woonservice Laat mij staan Landal Greenparks Landelijk Meldpunt Bomenkap Lapp Benelux B.V. Laurens Laurentius Led+Elektro Ledadvisor LEDVANCE Benelux B.V. Legrand Nederland B.V. Lekstede Wonen Lelie Zorggroep LENS-energie Leudal Energie | om Lightronics B.V. LIORIS Lovink Enertech B.V. LowCarDiet Lumileds Netherlands B.V. Luminaid Lyaemer Wonen Maasdelta Groep Maasvallei MacBright B.V. Mansveld Combinatiebouw B.V. mauritsgroen•mgmc Mediq Medeco Megaman Nederland 154

Mercatus MetroPolder company Metz Vis Miasin BV Michelin Mijande Wonen Milieubende Milieudefensie Milieuvereniging Land van Cuijk Milkshake Festival Miscancell Mobilisation for the Environment Moekotte Enschede More Work Less Carbon Mozaïek Wonen Mulder Agro Mulder-Hardenberg B.V. Mupa Schakeltechniek B.V. MVO Nederland Nacht van de Nacht Nationale Energiecommissie Nationale Week Zonder Vlees Nature & More Natuur & Milieu Natuur en Milieufederatie Drenthe Natuur en Milieufederatie Noord-Holland Natuur en Milieufederatie Utrecht Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederaties Natuur- en Milieugroep Vught Natuurmonumenten NatuurWijs Nedcargo Nedelko B.V. Nederlandse Licht Associatie Nederlandse Vereniging Cultuurlandschap Nederlandse Vereniging Duurzame Energie Netwerk Duurzaam Dorp Diemen Netwerk Grondig Netwerk ter bevordering biocyclische-vegan landbouw Nexans Nederland B.V. Niedax Kleinhuis B.V. Nieuwe Lansinger Stroom | om Niko Nederland NL Greenlabel Noordwijkse Woningstichting NTP Groep Nudge OBO Bettermann Nederland B.V. OFW OLVG Omnia Wonen Ons Doel Ons Huis Oost Flevoland Woondiensten Oosterberg B.V. Open Air Festival Opgewekt Rijssen | om OPPLE Lighting B.V. Oreon Oxfam Novib Papierfabriek Doetinchem Parteon

Partij voor de bomen Texel Patrimonium Patrimonium Barendrecht Patrimonium Veenendaal Peel Energie | om PEHA Elektro B.V. Philadelphia Philips Intellectual Property & Standards Phoenix Contact BV PIA Service B.V. Pipelife Nederland B.V. Platform DSE Platform Duurzame en Solidaire Economie Plavei Plieger B.V. Pluimers PM Elektro BV Portaal Power Quality Saving Powerstar Pré Wonen Prof. Jan Willem Erisman ProVeg Provides Provinsje Fryslân Prysmian Netherlands B.V. Q-roof Qua Wonen QuaWonen Questionmark Raben Logistics Rabobank Ravon Red Gelderland Reggewoon Rensen Regeltechniek B.V. Rentree Rexel Nederland B.V. Rhenam Ride On Rijswijk Wonen Rittal BV Ritter Starkstromtechniek GmbH Rockin Soils ROEF ROH Parkstad Rondom Wonen Rooftop Revolution Rotterdams Milieucentrum Royal Smit Transformers B.V. RTP Elektrotechniek b.v. RWS partner in wonen S&P Holland B.V. Salland Wonen Samsom installaties Schiefer Signaal- en Speciaallampen Schneider Electric The Netherlands B.V. Schonkeren B.V. Schooldag van de duurzaamheid Schooldakrevolutie Schoolhelden Schreder BV Verlichtingstechniek Schrijver Metaalrecycling en Afvalverwerking Schuurman Groothandel in Elektrotechniek 155

Sensata Technologies Holland B.V. Servatius SGS Siedle Nederland Siemens Healthcare Nederland B.V. Siemens Nederland N.V. Signify Simcas Cassirer Sint Joseph SJHT Jongerenhuisvesting Slim Opgewekt scholen SME Smurfit Kappa Roermond Papier Soil Services Solar Monkey Solar Nederland B.V. Solcon SoortenNL SOR SP Laagspanningssystemen Spaapen Handelmaatschappij B.V. Spar Spelsberg BV SSH SSH& Stadlander Stadswerk Nederland Staedion Stand Up For Your Rights Standvast Wonen Stek Stichting Amsterdam Fossielvrij Stichting Behoud Natuurlijk Helenaveen Stichting Brabants Burgerplatform Stichting DOEN Stichting Groen in Amersfoort Stichting Herstel Oosterpark Stichting Klimaatvriendelijk Aanbesteden en Ondernemen Stichting Levensbomenbosch Stichting Natuurlijk Achterhoek Stichting Natuurvanvroeger NU Stichting Natuurvolgend Bosbeheer Stichting Recht op Natuur Stichting Sparrenrijk Stichting Super Supermarkt Keurmerk Stichting ter behoud van het Schoorlse- en Noord-Kennemerduingebied Stichting wAarde Stichting Wonen Zwolle Stichting Woningbouw Achtkarspelen Stop bomenkap Noordhollands Duinreservaat Strawberry Fields Strukton Rolling Stock B.V. Symphony of Soils Tablis Wonen Takens Kringlooplandbouw Talis TAPP Coalitie TBV Wonen TE Connectivity Nederland B.V. Team Ecosys Technisch Handelsbureau Rensa B.V. Technische Unie B.V.

Techno Service ‘s-Gravenpolder B.V. Tegenstroom Tegenstroom | om Telebesturingstechniek B.V. Tenten Solar TexelEnergie | om ThermIQ ThuisBaas Thuisvester Tiwos Tocardo Toekomstboeren Top Cable Transitie Boxtel Trilux C.V. TrioCare Triodos Foundation Trivire TST Tuinbranche Nederland Twente Milieu Unica Uniechemie Ús Koöperaasje Utrecht Klimaatneutraal 2030 Uwoon Vallei Wonen ValleiEnergie | om ValleiZon Van Alckmaer voor Wonen Van der Heide Groep B.V. Van der Sijs Techniek en Automatisering B.V. Van der Wal B.V. Van Egmond Industriële Automatisering B.V. Van Veen Advies Vandentempel B.V. Varkens in Nood VDL Veilig Verkeer Nederland Vekon B.V. Veluwonen VerAutomation Vercoma Communicatie Systemen B.V. Vereniging Arts en Leefstijl Vereniging GDO Nederland Vereniging Leefmilieu Vereniging Nederlands Cultuurlandschap Vereniging voor BD-Landbouw Veris Bouwmaterialengroep B.V. Verwater Panelenbouw B.V. Vestia VHE Industrial automation B.V. VHG Vierpool B.V. Vital Foodmanagement Vivare Viverion Vlinderstichting VMB Automation B.V. VNG VNP Vogelbescherming Volkshuisvesting Arnhem Voorthuizen Duurzaam 156

Vrienden Van Amelisweerd Vrienden van het Beusebos VSK Kastenbouw B.V. Waardwonen Wabtec Netherlands BV WAGO Nederland B.V. Wakker Dier Waldmann B.V. WAP Ware Winst Brabant WarmteKoude ZH Wassenaarsche Bouwstichting Waterschap Brabantse Delta WBO Wonen WBV Beter Wonen Weee Week zonder Vlees Weerbaar Telen Weert Energie Weert Energie | om Weidmüller Benelux B.V. Welbions Weller Wonen Welwonen Wentzel B.V./RHEINZINK Nederland Wereld Natuur Fonds Werkgroep Behoud de Peel Werkgroep Bomen Groningen Werkgroep Bosrijk Werkgroep Licht op Groen Oude IJsselstreek Werkgroep Voetafdruk Nederland WeSpark Wetterskip Fryslân Wijdemeren | om Willem en Drees WIRAS Wonen Delden Wonen Limburg Wonen Meerssen Wonen Midden-Delfland Wonen Zuid Wonen Zuidwest Friesland WonenBreburg Woningbedrijf Velsen Woningbouwstichting Cothen Woningbouwstichting De Gemeenschap Woningbouwvereniging Beter Wonen Woningbouwvereniging Groen Wonen Vlist Woningbouwvereniging Maarn Woningbouwvereniging Poortugaal Woningstichting Anna Paulowna Woningstichting Barneveld Woningstichting Den Helder Woningstichting Domus Woningstichting Gouderak Woningstichting Leusden Woningstichting Nieuwkoop

Woningstichting Nijkerk Woningstichting Noord-West Friesland Woningstichting Putten Woningstichting Sint Antonius van Padua Woningstichting St. Joseph Woningstichting SWZ Woningstichting Tubbergen Woningvereniging Nederweert Wonion WoON Twente Woonbedrijf ieder1 Wooncompagnie Woondiensten Aarwoude Woongenoot Woongoed GO Woongoed Middelburg Woonkwartier WoonlastenWakers Midden-Limburg Woonpalet Woonpunt Woonservice IJselland Woonstichting Land van Altena Woonstichting Langedijk Woonstichting SSW Woonstichting Valburg Woonstichting Vryleve Woontij Woonvisie Woonwaard Noord-Kennemerland Woonzorg Nederland WormerWonen WVN Youth for Climate NL Zeeuwind | om Zonatlas Zoncoalitie Zonnescholen Zoogdiervereniging Zorginstituut Nederland Zorgpartners Midden-Holland ZOwonen ZuidOostZorg ZutphenEnergie | om ZVH Woningcorporatie

Ziet u uw organisatie hier niet tussen staan, maar wilt u dit plan wel ondersteunen? Mail dan naar info@urgenda.nl. 157

Bronnen Inleiding • Kalavasta (2020). Ramingen van de Nederlandse emissiereductie van broeikasgassen in 2020. • Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, februari 2019). Kortetermijnraming voor emissies en energie in 2020. • https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/37/lagere-broeikasgasuitstoot • Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, 1 november 2019). Klimaat- en Energie Verkenning 2019. • Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, 17 december 2019). Recente marktontwikkelingen verhogen raming broeikasgasemissies 2020. Grote stappen snel thuis • CE Delft (mei 2019). Effecten van sluiting van drie extra kolencentrales. https://milieufederatie.nl/ wp-content/uploads/sites/14/2019/05/20190514_CE_Delft_190181_Effecten_van_sluiting_drie_extra_ kolencentrales_def.pdf Kosten • https://jeremyleggett.net/2018/05/23/hitting-1-5c-paris-target-will-save-the-world-30-trillion-inclimate-related-damages-by-2030/ Integratie met andere doelen en doorkijk naar 2030 • CE Delft ( juli 2016). Koersen naar milieuvriendelijke mobiliteit. • Ecorys i.s.m. Ethical Growth Strategies ( januari 2020). Betaalbaar Beter Boeren (in opdracht van Greenpeace).

https://storage.googleapis.com/planet4-netherlands-stateless/2020/01/79743ce6betaalbaar-beter-boeren.pdf Maatregel 1: 100.000 huurhuizen energieneutraal • Aedes: https://www.aedes.nl/dossiers/financien.html • Urgenda: https://www.urgenda.nl/themas/bouw/energieneutrale-huizen/ Maatregel 2: Minder koeien, niet minder winst • CBS 2016: wegvallen derogatie komt neer op 480.000 minder koeien. ` https://www.boerenbusiness.nl/melk/artikel/10871955/wat-betekent-het-einde-van-derogatie Maatregel 3: Maximum snelheid verlagen • https://www.pbl.nl/publicaties/quick-scan-mogelijke-aanvullende-maatregelen-emissiereductie-2020ten-behoeve-van-urgenda-klimaatzaak • https://www.pbl.nl/publicaties/nationale-kosten-klimaat-en-energietransitie-in-2030-update-2018 • https://www.ce.nl/publicaties/1918/koersen-naar-milieuvriendelijke-mobiliteit • https://www.ad.nl/auto/flitscontroles-zinloos-door-verklik-app~a82b6ff7/ Maatregel 4: Energie besparen in zorginstellingen • https://www.urgenda.nl/themas/bouw/energiestrijd-zorghuizen/ • In Nederland zijn er volgens de VVZS (Verzorgings-, Verpleeg-, Ziekenhuizen en Serviceflats) zo’n 1900 zorghuizen in Nederland (Adresboek VVZS, 2012). CBS geeft alleen het aantal ondernemingen aan (een onderneming kan meerdere locaties hebben) en die komt op bijna 1500 ondernemingen (incl. GGZ instellingen + gehandicaptenzorg).

• Hoewel zorginstellingen ook regelmatig 15 tot 20% energie besparen, zijn we in de berekeningen uitgegaan van 10% besparing in een winterseizoen. Voor de emissiefactoren zijn de data afkomstig van www.CO2emissiefactoren.nl • 10% besparing in hele gezondheids- en welzijnssector (dus ook ziekenhuizen, fysiopraktijken, GGD en ggz-instellingen, etc.) zou tot 0,36 Mton CO2-besparing leiden. Bij 15% zou dit 0,54 Mton zijn. Data uit: https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/Dashboard/Energiegebruik/ • 10% besparing alleen in het ‘care’ gedeelte van de zorg en niet de ‘cure’ kant (dus alleen verzorgingshuizen en niet de genezingslocaties zoals ziekenhuizen) leidt tot een jaarlijkse CO2-reductie van 0,2 Mton CO2. Data uit conceptrapport Greendeal 2018. Maatregel 5: Verlichting uitzetten na werktijd • https://publicaties.ecn.nl/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--16-056 • https://www.nachtvandenacht.nl/wat-kan-ik-doen/bedrijven/ Maatregel 6: Netwerk semi-autonome kleine voertuigen • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/CO2EmissieReductie.pdf

158

Maatregel 7: Duurzaam bosbeheer • www.natuurvolgendbosbeheer.nl • Bonten, L.T.C., et al., 2015. Houtoogst en bodemvruchtbaarheid. Alterra/Wageningen UR • Jong, A. de, et al., 2015. Negen vragen over ecologie van de bosbodem. Vakblad Natuur Bos Landschap, november 2015. • Jong, A. de, et al., 2016. Houtoogst in relatie tot nutriëntenvoorraden in bossen op droge zandgronden. Brochure. Vereniging van bos- en natuureigenaren VBNE. • Jong, J.J. de, 2011, Effecten van oogst van takhout op de voedingstoestand en bijgroei van bos. Alterra-rapport 2202. • Nabuurs, G.J., en G.M.J.Mohren, 1994. Koolstofvoorraden en -vastlegging in het Nederlandse bos. Nederlands Bosbouw Tijdschrift. • Nyssen, B., en R.Jans, 2016, Naar duurzaam bosbeheer op zandgronden. Vakblad Natuur Bos Landschap september 2016. • Schelhaas, M.J., et al., 2002, Koolstofvastlegging in bossen: een kans voor de boseigenaar? Nederlands Bosbouw Tijdschrift 2002. • Siepel, H., 2018, Bodembiodiversiteit van zandgronden. Bodem nr. 3, juni 2018. • Staatsbosbeheer, Prestatie output Staatsbosbeheer 2012. Maatregel 9: Behoud salderen • Dutch New Energy Research, Dutch Solar Quarterly Q1-2019.

• https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i20454/nationaal-solar-trendrapport-2-408megawattpiek-aan-zonnepanelen-geinstalleerd-in-2019 • Scenario 7 vergeleken met scenario met 6 GWp zon op dak: http://pro.energytransitionmodel.com/ scenarios/416325 http://pro.energytransitionmodel.com/scenarios/416323 Maatregel 10: Groene daken • Getter, K.L., Bradley Rowe, D., Philip Robertson, Cregg, B, M., & J.A. Andresen 2009, “CarbonSequestration Potential of Extensive Green Roofs”, Environ. Sci. Technology, 43, pp. 7564–7570. • https://www.greendealgroenedaken.nl/facts-values/ • Whittinghill et al., 2014; Quantifying carbon sequestration of various green roof and ornamental landscape systems. • https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652617319601 • Deloitte: https://www2.deloitte.com/nl/nl/pages/data-analytics/articles/zonnepanelen.html. Op basis van deze data kan 550 km2 aan dakoppervlakte worden aangeduid als plat of licht hellend. Om er rekening mee te houden dat veel van deze daken, juist in utiliteitsbouw met grote oppervlakten (bijvoorbeeld in het geval van loodsen met lichte daken, of glazen kassen), niet belast zouden kunnen worden, is steekproefsgewijs bepaald dat we van 75% van dit getal kunnen uitgaan. • Onder ‘platte daken’ worden dakvlakken met een helling kleiner dan 15 graden gerekend.

• Hierin is geen rekening gehouden met noodzakelijke constructieberekeningen van de draagkracht van daken en of het huidige dakbedekkingstype geschikt is als ondergrond voor een groen dak. • Voor de berekening van het percentage dakoppervlak van de 10 grootste gemeenten is uitgegaan van het totale bebouwde oppervlak volgens het BAG in verhouding tot de totale oppervlakte van platte dakdelen (<15% helling) volgens Deloitte, binnen de respectievelijke gemeentegrenzen. Deze schattingen zijn daarmee maximale schattingen. Zoals gezegd zou een meer conservatieve schatting ca. 25% lager liggen dan de hier aangegeven getallen. Dit levert echter nog steeds een totale vergroeningspotentie op van 49 km2 (75% van 65,6 km2) voor alleen de 10 grootste gemeenten.

Maatregel 11: Een dag per week zonder vlees • https://tappcoalitie.nl/nieuws/12359/eerlijk-vleesprijs-levert-nederland-jaarlijks-800-miljoen-eurowelvaartswinst • https://www.parool.nl/nederland/niet-vegetarier-maar-vleeseter-moet-eetwensen-gaandoorgeven~bb0e1af0/ • De echte prijs van vlees: https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/2820258/253267.pdf • https://www.tappcoalitie.nl/nieuws/10321/voedseldebat-gezondheid-en-vleesconsumptie-17-aprilpakhuis-de-zwijger • https://www.oxfordmartin.ox.ac.uk/news/health-meat-tax Volgens de auteur Springmann kunnen in Nederland 5% van de doden toegerekend worden aan consumptie van bewerkt en rood vlees (8000 per jaar) en ca. 2% van de gezondheidszorgkosten (2 miljard USD/jaar). Zie ook: https://www.tappcoalitie.nl/ rapporten • de Volkskrant checkt: dagelijks eten Nederlanders 500.000 dieren.

https://www.volkskrant.nl/nieuwsachtergrond/als-heel-nederland-1-dag-geen-vlees-eet-blijven-500-duizend-dieren-leven~b5b98d07/ • https://www.bothends.org/uploaded_files/document/Soja_tussenstand_2015.pdf • https://www.theguardian.com/environment/2010/jun/02/un-report-meat-free-diet; https://news.un.org/en/story/2018/11/1025271 • https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/alleen-als-we-voortaan-dit-dieet-volgen-kunnen-we-in2050-alle-monden-voeden-en-jaarlijks-11-miljoen-doden-voorkomen-~b11fefee/ • https://www.sciencedaily.com/releases/2019/02/190206101055.htm • https://www.independent.co.uk/news/science/meat-eating-destroying-planet-reportwarning-a7985071.html • https://www.oxfamnovib.nl/Redactie/Downloads/Rapporten/PeoplePlanetProteins2010.pdf

159

Maatregel 12: Versneld vernatten veenweide • www.urgenda.nl/wp-content/uploads/Berekening-Maatregel-12-Versneld-Vernatten-Veenweide.pdf • BIJ12 (2019). GIS-bestanden behorende bij ‘Voortgangsrapportage Natuur 2018’, download via www.nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/44803cbc-d8b9-470583c3-75be8be38d08?tab=relations. • Bodemkaart 1:50.000 (versie 2014). Download via https://www.pdok.nl/introductie/-/article/ bodemkaart-1-50-000 • De Vries, F., D.J. Brus, B. Kempen, F. Brouwer & A.H. Heidema (2014). Actualisatie bodemkaart veengebieden; Deelgebied 1 en 2 in Noord Nederland. Alterra-rapport 2556. • Fritz, C., J. Geurts, S. Weideveld, R. Temmink, N. Bosma, F. Wichern, F. Smolders & L. Lamers (2017). Meten is weten bij bodemdaling-mitigatie. Bodem, nr. 2 april 2017. • Hekkenberg, M. & R. Koelemeijer (2018). Analyse van het voorstel voor hoofdlijnen van het klimaatakkoord. PBL-publicatie 3380. • Van den Born, G.J. (2018). Veenweidegebieden: de betekenis van veenweiden in de mitigatieopgave. PBL-presentatie 12-04-2018. Maatregel 13: Actieplan elektromotoren • ECN rapport: https://publicaties.ecn.nl/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--17-021 • UNEP-GEF (2017): Accelerating the Global Adoption of Energy Efficient Electric Motors and Motor Systems.

https://united4efficiency.org/products/electric-motors/ • FME brochure project 6-25, https://www.fme.nl/nl/nieuws/industrie-zoekt-technologische-innovatiesco%E2%82%82-reductie • EG-Verordening 640/2009 inzake ecologisch ontwerp voor elektromotoren. Deze geeft uitvoering aan de Europese Richtlijn Ecodesign. Deze verordening moet leiden tot besparing van 5500 PJ (1527,8 TWh ) aan energie en 135 TWh aan elektriciteit tijdens de levenscyclus van elektromotoren. • Martien Visser, lector Hanze Hogeschool Groningen • Zytec: https://www.klimaatakkoord.nl/serie-aanpakkers/aanpakker-zytec Maatregelen 14 – 21 • NVDE: Mogelijke maatregelen voor hernieuwbare energie die bijdragen aan CO2-doel 2020 http://www.nvde.nl/nvdeblogs/snel-stimuleren-brengt-klimaatdoelen-dichterbij/ Maatregel 22: Verdubbelling krimp varkenssector • CBS 2016: 62% varkenshouders heeft geen opvolger: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/47/op-meeste-boerderijen-geen-bedrijfsopvolger • In 2016 was de varkenssector goed voor 2,3 Mton uitstoot.

Tabel 2: Voedselvisie doorberekend door CLM: https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2017/09/935-Review-Voedselvisie-NatuurMilieu-een-quick-scan.pdf • Voedselvisie N&M: https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/uploads/2017/09/NM-Voedselvisie2030-rapport-v3-ia.pdf • Nul-emissiestallen zijn uiteraard beter voor het milieu en zouden een voorwaarde kunnen zijn bij nieuwbouw, maar hebben ook nadelen: ze bieden weinig dierenwelzijnsvoordelen en zijn brandgevaarlijker dan stallen zonder luchtwassers. Krimp van de varkensstapel is een veel efficiëntere manier om klimaat en milieudoelen te halen dan nul-emissiestallen. • In 2017 telde een gemiddeld biologisch varkensbedrijf 616 varkens. https://varkens.nl/gelderland-enoverijssel-toonaangevend-in-biologische-varkenshouderij/ tegen 3.400 per bedrijf voor andere bedrijven (CBS 2016: https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2016/43/factsheet-varkensstapel) • Groei geitensector: https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.

aspx?subpubID=2232&themaID=2286&indicatorID=2922; https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/ dataset/80782NED/table?dl=2C94E • Import nuchtere kalveren 2019, RVO, per land, per week: https://www.rvo.nl/onderwerpen/ internationaal-ondernemen/handel-planten-dieren-producten/marktinformatie/statistieken • Aantal dieren: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81302ned/table?ts=1578586630303 • OM: veestapel moet kleiner om mestfraude aan te pakken https://www.nrc.nl/nieuws/2018/11/12/omde-veestapel-moet-kleiner-a2754960 Maatregel 23: Zon op school • https://schooldakrevolutie.nl/dakscan/ • Aantallen scholen: gegevens van DUO, aangevuld met informatie van gemeentes en schoolbesturen • Opwekpotentie: onze eigen Quickscans van de Schooldakkaart, gemaakt met Zonatlas, resp. Solar Monkey • Besparingen door LED-verlichting: database en model van CFP Green Buildings • Aantallen en besparingseffecten van nieuwbouw, renovatie en energiebeheer: Analyse kengetallen 15 praktijkervaringen, Green Deal Scholen - mei 2018 van Ruimte-OK • Emissiefactoren https://www.co2emissiefactoren.nl/lijst-emissiefactoren/ Maatregel 24: Ledverlichting bij bedrijven en kassen • https://ledmagazine.nl/nieuws/i15937/plan-bureau-voor-leefomgeving-uitrol-led-verlichting-levert-juistgeld-op • https://www.oreon-led.com/

160

Maatregel 25: Anders reizen • CE Delft 2018: CO2-effect van Anders Reizen - https://www.ce.nl/publicaties/2120/co-effect-van-andersreizen Maatregel 26: Inregelen warmte-installaties bedrijven • ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland (2016). Energietrends 2016, publicatienummer ECN- O--16-031, september 2016. • Energievastgoed (2016). Benchmark Energieverbruik – vergelijk uw gebouw, geraadpleegd op 21 november 2017 via http://www.energievastgoed.nl/benchmarktool/ • Sipma, J.M. (2014a). Energieverbruik in de utiliteitssector. Energieonderzoek Centrum Nederland via https://www.ecn.nl/publicaties/PdfFetch.aspx?nr=ECN-V--14-011 • Sipma, J.M. (2014b). Verbetering referentiebeeld utiliteitssector, publicatienummer ECN-E--13-069. Energieonderzoek Centrum Nederland via https://publicaties.ecn.nl/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--13-069 • Sipma, J.M. (2016). Nieuwe benchmark energieverbruik utiliteitsgebouwen en industriële sectoren, publicatienummer E15068_artikel. Energieonderzoek Centrum Nederland via www.energievastgoed.nl/2017/02/14/benchmark-energieverbruik-gebouwen/ • Sipma, J.M. & Rietkerk, M.D.A. (2016). Ontwikkeling energiekentallen utiliteitsgebouwen, publicatienummer ECN-E--15-068.

Energieonderzoek Centrum Nederland via https://www.ecn.nl/ publicaties/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--15-068 • Ten slotte zijn de uitkomsten geverifieerd gebruikmakend van de volgende informatie: • https://www.installatie.nl/nieuws/dynamisch-inregelen-laaghangend-fruit/ • http://www.duurzaammkb.nl/tips/tip/456/waterzijdig-inregelen-van-een-cv-installatie/ • https://www.jos-tech.nl/duurzaam/duurzaam/waterzijdig-inregelen-cv-installatie-zorgt-voorenergiebesparing/ • https://www.caleffi.com/sites/default/files/static_page_attachments/caleffi_academy_inregelen_ ph.pdf • http://www.halmos.nl/publicaties/ •https://www.eubac.org/cms/upload/downloads/position_papers/ White_Paper_on_Room_Temperature_Controls_-_eu.bac_July_2017_FINAL.pdf •https://www.eubac. org/publications/index.html • E-nolis rapport ‘Roadmap to Paris Proof’, september 2018.

• Erkende maatregelen: https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-besparen/ informatieplicht-energiebesparing/bedrijven-en-instellingen/erkende-maatregelenlijsten Maatregel 27: Banden op spanning • https://www.bandopspanning.nl/bandop-spanning/partners/ • https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/11/12/autoband-op-juiste-spanning-beter-voormilieu-en-portemonnee • https://www.milieucentraal.nl/duurzaam-vervoer/autokeuze-en-gebruik/hou-je-autobanden-opspanning/ • https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/4961101/autobanden-oppompen-bandenspanninglucht-gevaarlijk-risico-hoe • https://www.iedereendoetwat.nl/mogelijkheden/bandenspanning Maatregel 28: CO2-Prestatieladder • https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/10/03/kamerrief-over-ontwerpbesluittot-wijziging-van-het-activiteitenbesluit-milieubeheer • https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2019-167.html • https://www.skao.nl/handboek-3 Maatregel 29: Campagne voor cv-optimalisatie huishoudens • ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland (2016) Energietrends 2016, publicatienummer ECNO--16-031, september 2016. • Energievastgoed (2016) Benchmark Energieverbruik – vergelijk uw gebouw, geraadpleegd op 21november2017 via http://www.energievastgoed.nl/benchmarktool/ • Sipma, J.M. (2014 a) Energieverbruik in de utiliteitssector.

Energieonderzoek Centrum Nederland via https://www.ecn.nl/publicaties/PdfFetch.aspx?nr=ECN-V--14-011 • Sipma, J.M. (2014 b) Verbetering referentiebeeld utiliteitssector, publicatienummer ECN-E--13-069. Energieonderzoek Centrum Nederland via https://www.ecn.nl/publicaties/PdfFetch.aspx? nr=ECN-E-- 13-069 • Sipma, J.M. (2016) Nieuwe benchmark energieverbruik utiliteitsgebouwen en industriële sectoren, publicatienummer E15068_artikel. Energieonderzoek Centrum Nederland via http://www. energievastgoed.nl/wp- content/uploads/downloads/2016/01/nieuwe_benchmark_energieverbruik_ utiliteit_sipma.pdf • Sipma, J.M. & Rietkerk, M.D.A. (2016) Ontwikkeling energiekentallen utiliteitsgebouwen, publicatienummer ECN-E--15-068. Energieonderzoek Centrum Nederland via https://www.ecn.nl/ publicaties/PdfFetch.aspx?nr=ECN-E--15-068 Maatregel 30: APK voor gebouwen • Notitie ECN, juli 2016: Energiemanagementsystemen in de Utiliteitsbouw. • E-nolis, sept 2018: Roadmap to Paris Proof. Een plan van aanpak waarmee kantoren versneld de energiebesparingsdoelstellingen van het Klimaatakkoord bereiken.

161

Maatregel 31: Stadsheffing voor leefbare stad • Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050: https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/volgbeleid/ambities/gezonde-duurzame/klimaatneutraal/ • London congestion charge: https://tfl.gov.uk/modes/driving/congestion-charge Maatregel 32: Innovatieve chemische recyclingtechnieken • CE Delft Verkenning chemische recycling. Update 2019 https://www.ce.nl/publicaties/2168/verkenningchemische-recycling-update-2019. Maatregel 34: Actieplan enkel naar HR++ glas • Milieu Centraal: https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/energiezuinig-huis/isoleren-enbesparen/dubbel-glas-hr-glas-en-triple-glas/ Maatregel 35: Bomen, bossen en bermen • Studie CE Delft: Mini MKBA 100.000 hectare extra bos in Nederland: https://www.ce.nl/publicaties/2053/ mini-mkba-100000-hectare-extra-bos-in-nederland • Fraude in de berm: https://www.trouw.nl/groen/fraude-in-de-berm~aeb70407/ Maatregel 36: Sneller handelen tegen recreatief gebruik lachgas • https://www.milieucentraal.nl/klimaat-en-aarde/klimaatverandering/wat-is-het-broeikaseffect/ • https://www.parool.nl/opinie/-hoogste-tijd-om-de-opmars-van-lachgas-aan-te-pakken~a4608388/ • https://www.nporadio1.nl/feit-of-fictie/14513-het-massale-gebruik-van-lachgas-is-net-zo-vervuilend-alsvliegen •

https://www.verkeersnet.nl/verkeersveiligheid/29379/meerdere-ongelukken-met-lachgas-achterhet-stuur-tien-vragen/?utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=Nieuwsbrief%20 week%202019-18&gdpr=accept • NOS (11-11-2018): In de Nederlandse havens wordt meer en meer lachgas geïmporteerd. In 2016 kwam720.000 kilo binnen, in 2018 al meer dan 1,2 miljoen kilo. Volgens experts kan het bijna niet anders dan dat het uitgaanscircuit, waar lachgas als partydrug wordt gebruikt, verantwoordelijk is voor de stijging. • https://www.rivm.nl/sites/default/files/2019-12/risicobeoordelingsrapport%20lachgas%20 20191209%20beveiligd.pdf • https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/12/09/blokhuis-verbiedt-lachgas-door-plaatsingonder-opiumwet • https://www.ad.nl/politiek/lachgas-wordt-softdrug-kabinet-verbiedt-bezit-en-verkoop~a66bdf01/ Maatregel 37: Duurzamer asfalt • www.baminfra.nl/asfalt-wegen/leab • www.le2ap.com • www.grasfalt.nl • www.miscancell.nl Maatregel 38: Meer gebruik olivijnzand • https://www.uvm.edu/~pbierman/classes/gradsem/2017/rock_weathering.pdf • https://www.drawdown.org/solutions/coming-attractions/enhanced-weathering-minerals • https://www.greensand.nl/media/1206650-000-bgs-0007%20-%20def%20-%20olivijn%20legt%20 co2%20vast%20in%20de%20gemeente%20rotterdam(kennisinstituut%20deltares).pdf •

https://www.pbl.nl/publicaties/negatieve-emissies-technisch-potentieel-realistisch-potentieel-enkosten-voor-nederland • https://climatecleanup.org/interventions/co2open/ Maatregel 39: Overheidscampagne ‘Het kan wel’ • https://climatecleanup.org/interventions/co2open/ • https://www.klimaatplein.com/wereldwijd-co2-prijs-60-dollar-nodig-halen-klimaatakkoord • https://www.klimaatplein.com/genomen-energie-bespaarmaatregelen-dankzij-interne-rekenprijs-op-co2 • https://www.klimaatplein.com/gratis-co2-calculator Maatregel 40: Innovaties met potentie • VPN, Roadmap 95% besparing papier en karton: https://vnp.nl/wp-content/uploads/2018/06/ RoadmapVNP-95-procent-CO2-besparing.pdf • VPN, papierfabriek en afvalwaterzuivering https://vnp.nl/innovatie/duurzameenergie/samen afvalwaterzuiveren/ • VPN, papier en biogas: https://vnp.nl/innovatie/duurzameenergie/gevraagd-mest-van-8-000 nederlandse-koeien/ • https://www.erfgoedmonitor.nl/ • https://www.erfgoedmonitor.nl/onderwerpen/beschermde-stads-en-dorpsgezichten • www.q-roof.nl • Wiras wissel: http://www.winterproofturnout.info/ • CE Delft: impact beton in bouw is ruim 2 Mton https://www.ce.nl/publicaties/1374/milieu-impactvanbetongebruik-in-de-nederlandse-bouw • Dun Agro Hemp Group: www.dunagro.nl/ • Urgenda visierapport 2030, diepe geothermie https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/Urgendarapport-duurzame-energie-2030-v3-2019.pdf •

http://www.nvde.nl/wp-content/uploads/2019/01/NVDE-overzicht-versnellingsopties-2020-1.pdf 162

Maatregel 41: Extra led in huishoudens • Besparingspotentieel volgens Milieu Centraal: 225 kWh per huishouden. Als we uitgaan van de huidige 0,5 kg CO2/kWh betekent dat voor alle 7,7 miljoen huishoudens in Nederland: 225 kWh x 0,5 kg CO2 / kWh x 7,7 miljoen = 866 miljoen kg CO2, afgerond 0,9 Mton CO2. https://www.milieucentraal.nl/ persberichten/2017/halogeen-gaat-gloeilamp-achterna/ https://www.milieucentraal.nl/persberichten/2016/nog-65-miljoen-gloeilampen-in-nederlandse-huizen/ • https://www.iedereendoetwat.nl/ • https://www.schouderseronder.nl/nieuws/kijk-op-onderzoek-december-2018 • https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/rre • https://www.nibud.nl/beroepsmatig/financieel-problemen-rapport-2018/ Maatregel 42: Gratis doorvoerstekker tegen sluipverbruik • https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-en-verlichting/halveer-je-stroomverbruik/ voorkom-sluipverbruik/ • https://www.iedereendoetwat.nl/ • https://www.vekto.nl/stopcontact-doorvoer-met-schakelaar-wit-met-randaarde?gclid=EAIaIQobChMIjfCh nqut5QIVBc93Ch3HeQJsEAQYASABEgLrmvD_BwE • www.Energievergelijk.nl op basis van prijspeil 2019: €0,22/kWh/jaar. Maatregel 43: Actieplan inwisselen koelkasten • Aantal koelkasten: in 2018 werden er bijvoorbeeld 759.000 koelkasten verkocht en 205.000 losse vriezers (27%).

Als je uitgaat van 7,9 miljoen huishoudens met ieder één koelkast, kun je daar (27%*8=) ruim 2 miljoen vriezers bijtellen. Dan kom je op 10 miljoen stuks. Bron: verkoopdata 2018 VLEHAN (brancherapport). Hierin zijn koelkasten in kantines, bij bedrijven en in horeca nog niet meegeteld. -http:// www.vlehan.nl/files/PDF/Jaaroverzicht_2018/VLEHAN_JAAROVERZICHT_2018_v2.pdf • https://www.nationaalweeeregister.nl/ • De 0,36 Mton energiebesparing komt als volgt tot stand: uitgaande van 10 miljoen koel- en vrieskasten en een gemiddelde levensduur van een koelkast van 15 jaar (en we nemen aan dat er van alle koelkastleeftijden evenveel zijn), zijn er 10 miljoen/3 = 3,3 miljoen koelkasten van 10 jaar of ouder. Volgens Milieu Centraal (zie eerste link hieronder) verbruikt een 10 jaar oude koelkast zo’n 220 kWh per jaar meer dan een nieuwe. En 1 kWh in Nederland staat gelijk aan ~0,5 kg CO2 (zie tweede link hieronder). Dus 3,3 miljoen keer een besparing van 220 kWh = 726 miljoen kWh * 0,5 kg CO2/kWh = 363 miljoen kg CO2 = 0,36 Mton CO2. https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-en-verlichting/huishoudelijke-apparaten/ koelkasten-en-vriezers/ https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2018/04/rendementen-en-co2-emissie-elektriciteitsproductie-2017 • Besparing bij juiste recycling van koelkasten: één koelkast bevat 0,115 kg CFK/HFC in de olie en 0,34 kg CFK/HFC in het schuim.

Uitgaande van een 50/50-verhouding tussen CFK- en HFC-houdende koelkasten bespaart een juiste verwerking van een koelkast 2,2 ton CO2-eq-uitstoot. 3,3 miljoen koelkasten * 30% CFK/HFC houdend * 2,2 ton CO2 * 36% anders niet juist verwerkt = 0,784 Mton. Daar komt nog bij de CO2besparing door juist grondstofhergebruik: 1,2 ton CO2 per 1 ton gewicht koelkasten. 3,3 miljoen stuks * 36% * 44,2 kilogram gemiddeld gewicht = 51.973 kiloton * 1,2 = 62.368 ton CO2 = 0,062 Mton CO2. Dat is bij elkaar 0,784 + 0,062 = 0,846 Mton CO2. • https://www.transparency-partnership.net/system/files/document/Guideline%20on%20the%20 manual%20dismantling%20of%20RAC_final_EN.PDF https://docplayer.nl/16265766-Screening-lca-van-e-waste-recycling-in-nederland.html Met deze maatregel hopen we 1/3 van de oude koelkasten te vervangen: (0,846 Mton + 0,36 Mton)/3 = 0,4 Mton CO2-besparing.

• Milieu Centraal: koelkasten vervangen is al vanaf 8 jaar een goed idee: https://www.milieucentraal.nl/\ energie-besparen/apparaten-en-verlichting/huishoudelijke-apparaten/koelkasten-en-vriezers/ • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/1911-Recycle-en-Retourpremie-voor-koel-envrieskasten-1.pdf Maatregel 44: Strengere controle op F-gassen • http://www.emissieregistratie.nl/erpubliek/erpub/international/broeikasgassen.aspx • https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/lucht/ozon-en-f-gassen/ koudemiddelen/#Synthetischekoudemiddelen • https://stek.nl/wp-content/uploads/2018/05/Instalateursleaflet-Uitfasering_EPEE-1.pdf • https://www.knvvk.nl/user/file/11kl2017p12_16.pdf • https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/lucht/ozon-en-f-gassen/handleiding-toezicht/ voorbeelden/ • https://www.koudeenluchtbehandeling.nl/verdieping/illegaal-koudemiddel-overspoelt-europa-96409 • https://emis.vito.be/nl/nieuwsbrief/koelinstallaties-wat-veranderde-recent-en-wat-moet-je-doen • https://www.lne.be/vlaams-actieplan-reductie-uitstoot-van-f-gassen-2015-2020 https://www.lne.be/ sites/default/files/atoms/files/2016-04-19%20Reductieplan%20F-gassen%2020152020.pdf • https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/lucht/ozon-en-f-gassen/koudemiddelen/ • https://magazines.ilent.nl/jaarverslag-ilt/2018/01/2.1-programma-2-minder-broeikasgassen

163

Maatregel 45: Minder stikstof in de landbouw • Uitstoot van kunstmest: https://www.yara.nl/gewasvoeding/pure-nutrient/info-01-co2-voetafdruk/ levenscyclusanalyse-van-kas/ • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/20191216-Pilot-Bodemboeren-Bijlage-bij-maatregel-45Minder-Kunstmest.pdf • CBL biedt hulp aan: https://www.foodlog.nl/artikel/open-brief-nederlandse-supermarkten-aan-deminister-van-landbouw/ Maatregel 46: Doe de deur dicht • https://www.volkskrant.nl/economie/winkel-is-liever-gastvrij-dan-milieubewust~b738dd4b/?referer= https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F • Bron Cambridge: http://www.closethedoor.org.uk/files/3713/5402/3915/basarir-report.pdf • Ecofys: https://www.klimaatverbond.nl/images/uploads/studieecofysjuli2010.pdf • http://www.duurzaammkb.nl/tips/tip/855/winkeldeur-zoveel-mogelijk-dicht-en-warmte-binnen/ • 2016: Haarlem deelt bordjes uit, vraagt winkels om vrijwillig mee te doen. https://haarlem.nieuws.nl/ algemeen/32227/natuurlijk-zijn-wij-open/ • New York: https://www.nytimes.com/2015/10/08/nyregion/most-stores-in-city-will-have-to-close-doorsand-windows-if-air-conditioning-is-on.html • https://adoc.tips/onderzoek-naar-bedrijfsvoering-met-open-deuren.html (pag.

21) • Campagne VK: http://www.closethedoor.org.uk/ • 2019: Bredase winkeliers houden deuren open: https://denhaag.partijvoordedieren.nl/moties/motie-aanpak-energieverspilling-door-open-winkeldeuren • 2016: Motie verworpen: https://denhaag.partijvoordedieren.nl/moties/motie-aanpak-energieverspilling-door-open-winkeldeuren • http://www.duurzaammkb.nl/uploads/files/Scorecard%20VLA%20energiecentrum.pdf

Maatregel 52: Netspanning verlagen • https://www.netbeheernederland.nl/spanningskwaliteit/verdieping • https://www.elektra-info.nl/220-of-230-volt/ • www.powerstar-nederland.com • https://www.uvw.nl/wp-content/uploads/2019/11/Klimaatmonitor-Waterschappen-2018.pdf • https://www.pq-eu.com/ Maatregel 53: Rem op kalveren-, geiten- en schapensectoren • Tabel 2, Voedselvisie doorberekend door CLM: https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/ uploads/2017/09/935-Review-Voedselvisie-Natuur-Milieu-een-quick-scan.pdf • https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/81302ned/table?ts=1580223390592 • https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/48/meer-geiten-minder-varkens-en-runderen • https://www.rvo.nl/onderwerpen/internationaal-ondernemen/handel-planten-dieren-producten/ marktinformatie/statistieken • https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/4000-melkboeren-roepen-op-tot-importstop-kalveren Maatregel 54: Extra SDE+ voor zon op dak • https://www.rvo.nl/actueel/nieuws/sde-najaar-2019-7525-aanvragen • Voorkeursvolgorde voor zon-PV: https://ontwerpnovi.nl/richting+geven+op+prioriteiten/ ruimte+voor+klimaatadaptatie+en+energietransitie/default.aspx#Beleidskeuze%204:%20inpassing%20 duurzame%20energie • https://www.nrc.nl/nieuws/2020/01/09/nederland-moet-zich-aan-klimaatafspraken-houden-a3986357 • Zie de brief aan de Tweede Kamer van FME, Greenpeace, Holland Solar, NVDE, Techniek Nederland en

Urgenda op www.urgenda/40puntenplan/

Maatregel 47: Ambitieuzer plan voor plastic • https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/01/15/bijlage-3-transitieagenda-kunststoffen Maatregel 48: Innovaties in de transportsector • https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/11/12/autoband-op-juiste-spanning-beter-voor-milieuen-portemonnee • https://www.ride-on.com/nl • https://www.ride-on.com/nl/press-room/persberichten • https://imefficiency.com/solarontop Maatregel 49: Groen en gezond wonen • https://www.clo.nl/indicatoren/nl029906-beschikbaarheid-van-groen-in-de-stad • https://www.tuinbranche.nl/vrijepagina/handboek-voor-de-watervriendelijke-tuin • https://drive.google.com/file/d/1oZgstC_kXaFZl6i0cHQdscLvKtR8_sxB/view • https://www.volkskrant.nl/economie/tegel-eruit-plant-erin-zo-wordt-de-nederlandse-tuin-groener~b2fa9a9f/ • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/A4-Toelichting-Maatregel-49-Een-Veluwee-Erbij.pdf • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/Brief-3-vergroening-in-gemeenten-en-op-bedrijventerreinen. pdf • https://www.urgenda.nl/wp-content/uploads/A4-Toelichting-Maatregel-49-plan-GDO.pdf Maatregel 50: Ruim je data op • De Dutch Datacenter Association (DDA) geeft aan dat alle datacenters in Nederland in totaal een vermogen hebben van 1503 MW. Dit vermogen levert een energieverbruik van 1503 x 24 uur x 365 dagen = ca 13.000.000 MWh/jaar.

Per MWh is de CO2-uitstoot op dit moment met onze elektriciteitsmix zo’n 450 kg CO2. Dat is afgerond 6 Mton CO2 per jaar. https://www.dutchdatacenters.nl/wp-content/uploads/2019/10/ES-template2. jpg • https://www.nrc.nl/nieuws/2019/05/14/datacenters-verbruiken-drie-keer-zoveel-stroom-als-de-ns-a3960091 • https://fd.nl/ondernemen/1331300/ecomodus-op-server-moet-amsterdam-forse-stroombesparing-opleveren • https://medium.com/stanford-magazine/carbon-and-the-cloud-d6f481b79dfe • https://www.nrc.nl/nieuws/2019/09/19/ook-onze-digitale-rotzooi-moeten-we-hoognodigopruimen-a3973824 Maatregel 51: Anders verdoven • Gupta, 2019: https://gupta-strategists.nl/storage/files/1920_Studie_Duurzame_Gezondheidszorg_DIGITAL_ DEF.pdf • Persoonlijke observatie anesthesiologen. • H.J. (Hans) Friedericy, N.H. (Niek) Sperna Weiland, Anne C. van der Eijk en Frank Willem Jansen. Manieren om de CO2-voetafdruk van de OK te verlagen. Nederlands Tijdschrift Geneeskunde. 2019;163:D4095 • H.J. (Hans) Friedericy, N.H. (Niek) Sperna Weiland, Anne C. van der Eijk en Frank Willem Jansen. Manieren om de CO2-voetafdruk van de OK te verlagen. Nederlands Tijdschrift Geneeskunde. 2019;163:D4095 • Sustainable Development Unit, 2013. Carbon Footprint from Anaesthetic gas use. • WIP-richtlijn Luchtbehandeling in operatiekamer en opdekruimte in operatieafdeling klasse 1. Leiden, Werkgroep Infectie Preventie: 2014.

• Love C. Operating room HVAC setback strategies. Chicago: American Society for Healthcare Engineering: 2011. • MacNeill AJ, Lillywhite R, Brown CJ. The impact of surgery on global climate: a carbon footprinting study of operating theatres in three health systems. Lancet Planet Health. 2017;1;e381-8.

164

165

colofon Dit rapport is geschreven door mensen van Urgenda met steun van mensen van meer dan 800 organisaties. De berekeningen in het rapport zijn gebaseerd op honderden rapporten en berekeningen van de ondersteunende organisaties (zie de bronnen). We danken huidige en ex-medewerkers van Urgenda voor hun input en steun. Daarnaast hebben we kritische input, steun en reflectie gehad van tientallen experts van universiteiten en kennisinstituten, directeuren en medewerkers van de beschreven industrietakken, ISPT, NVDE, experts uit de energiewereld en mensen uit het Urgendaplatform. We hopen dat het eindresultaat aanzet tot nog veel meer discussie en reflectie, maar vooral tot actie, van ons allen!

Urgenda online Lees en download deze handreiking op www. urgenda.nl Tweede uitgave februari 2020

Tekst

Urgenda, Marjan Minnesma Urgenda, Hanneke van Ormondt Ondersteunende organisaties

Eindredactie Ellen Segeren

Grafische vormgeving

Studio Puik, Anouk van Dijk

Fotografie

Branko de Lang Paul Vertegaal Chantal Dekker Ilco Kemmere Stock Adobe 123RF.com

Druk de Toekomst, Hilversum

166

samen sneller duurzaam

De rechter beval de overheid de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25% te reduceren ten opzicht van 1990. In een rechtsstaat gaat een overheid dan aan de slag. Dat is tot op heden nog niet gebeurd. Omdat klimaatverandering iedereen aangaat, reikt Urgenda, samen met MEER DAN 800 organisaties, de overheid de hand. Wij kunnen en willen 25% CO2-uitstoot reduceren en we willen helpen. In dit boekje staat wie, wat en hoe. Met steun van de overheid kunnen we versnellen. Dat is goed voor de korte termijn én voor de langere termijn. We stoten dan minder uit, de lucht wordt schoner, we verbeteren de biodiversiteit en de volksgezondheid. En we doen wat Nederland moet doen om ZIJN aandeel in klimaatverandering te beperken. 25%, het kan, als je het wilt!

© februari 2020