Bijdrage van inspreker D. Scheeringa, Bijlage Handreiking Urgenda, 12-05-21.pdf

nu met

A R T X e 14 REGELEN MAAT R 2020 VOO

54 maatregelen voor 25% CO2-reductie in 2020

HANDREIKING Klimaatverandering schrijdt voort in een ongekend tempo. De gevolgen zien we overal en steeds meer mensen roeren zich. Ze doen dat niet voor hun lol, maar omdat ze bezorgd zijn, net zoals de mensen van Urgenda die in 2012 de Klimaatzaak tegen de staat gingen voorbereiden. Toen hadden we nog 8 jaar tot 2020; inmiddels is het 2020 en is de CO2-uitstoot slechts marginaal gedaald. De rechter gaf Urgenda driemaal gelijk. In december 2019 bevestigde de Hoge Raad dat de staat de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met minstens 25% moet hebben teruggebracht ten opzichte van 1990. De kans om dat rustig en tegen de laagste kosten te doen, heeft de staat de afgelopen 5 jaar verspeeld. De eerste uitspraak in juni 2015 was bij voorraad uitvoerbaar, wat wil zeggen dat de staat meteen had moeten starten, zelfs als die hoger beroep aantekende. Nu moet de staat noodzakelijke keuzes maken. Het kan nog, die 25% in 2020, maar er moet nu heel snel gehandeld worden. Urgenda wil daarbij helpen en reikt de overheid samen met meer dan 800 organisaties de hand om die reductie van 25% te halen. Wij zien nog steeds voldoende oplossingen. Die hebben we gebundeld in dit pakket maatregelen. De 800 organisaties die willen helpen, ondersteunen er daar één of meer van. In juni 2019 boden we de regering 40 maatregelen aan, waarvan er maar een paar zijn uitgevoerd.

We hebben die lijst uitgebreid naar 54 maatregelen waarmee een groot deel van die reductie te halen is. De regering kan hiermee zo’n 17 Mton reduceren, maar als ze daar niet heel snel geld en mensen voor vrijmaakt, moeten er ook extra kolencentrales dicht of moet een noodpakket uitgevoerd worden om toch 25% reductie te halen in 2020. Naast het behoud van de rechtsstaat door het vonnis van de Hoge Raad uit te voeren, levert het uitvoeren van de maatregelen draagvlak en enthousiasme voor de energietransitie op, plus een gezondere leefomgeving en meer biodiversiteit. We zetten graag samen de schouders eronder. 25% reductie is echt het absolute minimum. Het kan, als je het wilt!

HET KAN ALS JE HET WILT!

Marjan Minnesma Directeur Stichting Urgenda

3

inhoudsopgave Inleiding Grote stappen snel thuis 54 maatregelen voor CO2-reductie Kosten Noodpakket en out-of-the-box-ideeën Integratie met andere doelen en doorkijk naar 2030 Reactie op de kabinetsplannen voor het behalen van het Urgenda-vonnis Kabinet VS Urgenda 54 maatregelen: 001 - 100.000 huurhuizen energieneutraal 002 - Minder koeien, niet minder winst 003 - Maximumsnelheid verlagen 004 - Energie besparen in zorginstellingen 005 - Verlichting uitzetten na werktijd 006 - Netwerk semi-autonome kleine voertuigen 007 - Duurzaam bosbeheer 008 - Koppel aanbestedingen aan besparingsplicht 009 - Behoud salderen 010 - Groene daken 011 - Een dag per week zonder vlees 012 - Versneld vernatten veenweide 013 - Actieplan elektromotoren 014 - Verhoging ISDE voor kleinschalige warmte 015 - Extra budget voor woningisolatie 016 - Stimulering collectieve zonnesystemen 017 - Leasecontracten zonnepanelen op kWh-basis 018 - Altijd meetellen zonnepaneel in energielabel 019 - Regeling zonnepanelen & sanering asbestdak 020 - Zonnepanelen op overheidsgebouwen 021 - Reservetransformatoren voor zon & wind 022 - Verdubbeling krimp varkenssector 023 - Zon op school 024 - Ledverlichting bij bedrijven en kassen

4

6 8 10 14 16 20 24 28 37 38 40 42 44 46 48 50 52 54 56 58 60 62 64 66 68 70 72 74 76 78 80 82 84

025 - Anders reizen 026 - Inregelen warmte-installaties bedrijven 027 - Banden op spanning 028 - CO2-prestatieladder 029 - Campagne voor cv-optimalisatie huishoudens 030 - APK voor gebouwen 031 - Stadsheffing voor leefbare stad 032 - Innovatieve chemische recyclingtechnieken 033 - Verdubbeling slagkracht energiecoöperaties 034 - Actieplan enkel naar HR++ glas 035 - Bomen, bossen en bermen 036 - Snelle handelen tegen recreatief gebruik lachgas 037 - Duurzamer asfalt 038 - Meer gebruik olivijnzand 039 - Overheidscampagne ‘Het kan wel’ 040 - Innovaties met potentie 041 - Extra led in huishoudens 042 - Gratis doorvoerstekker tegen sluipverbruik 043 - Actieplan inwisselen koelkasten 044 - Strengere controle op F-gassen 045 - Minder stikstof in de landbouw 046 - Doe de deur dicht 047 - Ambitieuzer plan voor plastic 048 - Innovaties in de transportsector 049 - Groen en gezond wonen 050 - Ruim je data op 051 - Anders verdoven 052 - Spanningsoptimalisatie 053 - Rem op kalveren-, geiten- en schapensectoren 054 - Extra SDE+ voor zon op dak

Ondersteunende organisaties Bronnen Colofon

86 88 90 92 94 96 98 100 102 104 106 108 110 112 114 116 122 124 126 128 130 132 134 136 138 140 142 144 146 148

152 158 166

5

inleiding Op 24 juni 2015 verklaarde de rechtbank in Den Haag dat de Nederlandse overheid in 2020 de uitstoot van broeikasgassen (CO2-equivalenten, verder aangeduid als CO2) met minimaal 25% moest terugbrengen ten opzichte van de uitstoot in 1990. Op 9 oktober 2018 bevestigde het gerechtshof in Den Haag deze uitspraak. In december 2019 kwam de Hoge Raad der Nederlanden tot dezelfde conclusie. De rechters bevestigden slechts wat de Nederlandse overheid zelf jarenlang had verkondigd: dat de industriële landen de CO2-uitstoot met minimaal 25% moesten verminderen in 2020 om nog uitzicht te houden op een aanvaardbare opwarming van de aarde. Dit gaat om uitstoot door Nederland – dus het kan niet afgekocht worden in andere landen – en het gaat natuurlijk ook om de jaren daarna, dus niet slechts één jaar 25% en dan weer meer uitstoten. In 2015 was de CO2-uitstoot nog 196 Mton, 12% minder dan in 1990. In 2016 bleef de uitstoot even hoog. In 2017 was de uitstoot 13% minder dan in 1990, en in 2018 kwamen we uit op 14,5%. Niets wijst erop dat de staat de uitspraak van de rechter in 2015 serieus nam. Het vonnis was bij voorraad uitvoerbaar, maar 3,5 jaar na dato was er slechts 2,5 procentpunt vooruitgang geboekt ten opzicht van 1990 en was 25% nog heel ver weg. Nationale broeikasgasemissies 200 195

Emissies [Mton]

190 185 180

25% reductie doel Gemeten emissies

175 170 165 160

2015

2016

Rapport Kalavasta 31-1-2020

2017

2018

2019

2020

Jaar

Cijfers van het CBS laten zien dat Nederland eind 2018 nog ruim 23 Mton extra moest reduceren om twee jaar later op 25% te kunnen eindigen. 23 Mton is heel veel. In februari 2019 stelde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) nog dat het gat in 2020 tussen de 2 en de 17 Mton zou zijn. Dat werd door de overheid al snel vertaald als een gat van 9 Mton. De inspanningen zouden erop gericht worden om 9 Mton extra te reduceren, terwijl die 9 Mton rijkelijk optimistisch was. 6

Op 1 november 2019 kwam het PBL met nieuwe cijfers die nog optimistischer waren dan die in februari. In deze Klimaat- en Energieverkenning (KEV 2019) stelt het PBL dat de verwachte CO2-emissiereductie in 2020 op 23% uitkomt, met een onzekerheidsbandbreedte van 19 tot 26%. De minister van Economische Zaken en Klimaat vertaalde dat als:“Het gat is nog maar 4 Mton en met de extra maatregelen die het PBL nog niet had meegenomen slechts 2 Mton. We zijn er bijna.” Te mooi om waar te zijn. Dan zou er in 2 jaar 21 Mton zijn bespaard, terwijl we daar normaal 20 jaar over deden. Zes weken later kwam het PBL al met een bijstelling: het gat zou toch nog 9 Mton zijn (middenwaarde 20-21% en geen 23%). Zelfs dat is veel te optimistisch, blijkt uit een recent rapport van Kalavasta. Het is wijzer om te veronderstellen dat de extra inspanning eerder tot 15 à 16 Mton minder uitstoot moet leiden dan tot 9 Mton, laat staan 4 of 2 Mton. Er zijn drie opties om de uitstoot sterk naar beneden te brengen: 1. Het sluiten van kolencentrales: grote stappen snel thuis. Als de 3 nieuwe centrales worden gesloten en de helft van de verminderde elektriciteitsproductie wordt opgevangen met gascentrales (dat gas komt niet uit Groningen) en de helft met import, dan reduceert Nederland de uitstoot met netto 10 -13 Mton. 2.

54 maatregelen die elk individueel relatief weinig effect hebben, maar samen meer dan 17 Mton CO2-reductie opleveren: het 54 puntenplan. Veel daarvan dienen ook andere doelen, zoals zorgen voor draagvlak en zo de totale energietransitie versnellen, vergroten van de biodiversiteit, of schonere lucht, wat goed is voor de gezondheid. Met 10 van de maatregelen daalt ook de stikstofuitstoot. 3. Out-of-the-box ideeën. Er zijn ook nog rigoureuzere mogelijkheden. Ter inspiratie opperen we er een paar, maar Ugenda zou graag voorkomen dat het noodpakket gebruikt moet worden! Omdat de overheid zo laat is begonnen, moeten er wellicht meerdere opties uitgevoerd worden. De keuze is aan het kabinet. Urgenda laat zien dat het kan, zelfs op verschillende manieren. Niets doen of zeggen dat het niet kan, is geen optie. Laten we de rechtsstaat niet op de helling zetten en rechterlijke uitspraken niet negeren. Dat is nu sinds 2015 gedaan, waardoor de eindsprint sneller moet dan noodzakelijk was in 2015, maar het kan nog steeds. In dit boekje reiken ruim 800 organisaties samen met Urgenda en de mede-eisers in de Klimaatzaak het kabinet de hand met 54 maatregelen die nog steeds uitgevoerd kunnen worden.

Sommige kosten niets, hoogstens een aanbeveling van het kabinet; andere kosten € 2 miljard (stoppen van de ‘tijdelijke’ verhuurdersheffing, waarmee huurders wel meer bestedingsruimte krijgen, wat draagvlak creëert voor verduurzaming van de huurwoningen). Vorig jaar was er een begrotingsoverschot van € 11 miljard. Binnen die meevaller kunnen álle maatregelen ruimschoots bekostigd worden. Met verschillende vormen van overheidssteun kan de samenleving doen wat nodig is. Dat wordt beschreven in dit boekje. Wij staan klaar om aan de slag te gaan. 25% minder broeikasgassen in 2020: het kan, als je het wilt! 7

Grote stappen snel thuis Nog 3 kolencentrales sluiten

Het tempo waarin we acteren maakt heel veel uit. Meteen fors reduceren levert minder cumulatieve uitstoot op en dus een lagere concentratie van broeikasgassen in de lucht dan pas later reduceren. Ook al kom je op hetzelfde punt uit in 2030, als we eerder starten, voegen we aanmerkelijk minder broeikasgassen toe aan de atmosfeer dan als we langzaam op gang komen en een eindsprint hebben. Grote stappen snel thuis door kolencentrales te sluiten, heeft grote voordelen: weinig ingrepen en snel een grote en zekere CO2-reductie. Bovendien is het makkelijker om één maatregel te nemen, zoals het sluiten van alle kolencentrales, dan 50 kleinere maatregelen. Want bij die kleinere maatregelen is er altijd wel een politieke partij tegen. De één wil geen 100 rijden en de ander wil geen landbouwmaatregelen, en 50 keer onderhandelen kost meer tijd dan één keer door de zure appel heen bijten.

Het kabinet heeft de Hemwegcentrale in Amsterdam eind 2019 gesloten. Deze kolencentrale stootte ongeveer 3,4 Mton per jaar uit, maar omdat deze energie dan elders opgewekt moet worden, bijvoorbeeld met aardgas, is de netto uitstootvermindering lager. Studies noemen 1 tot 1,8 Mton.

DOOR 4 CENTRALES TE SLUITEN KAN IN TOTAAL 10 TOT 11 MTON BESPAARD WORDEN Dan zijn er nog 3 nieuwe centrales, die rond 2015 zijn geopend. Als die worden gesloten en de helft van de verminderde elektriciteitsproductie wordt opgevangen met gascentrales (snel uit de mottenballen halen; het gas komt niet uit Groningen) en de helft met import, dan is in Nederland de netto reductie van CO2 ongeveer 9 Mton, volgens een rapport van CE Delft (Effecten van sluiting van drie extra kolencentrales, mei 2019). In totaal kan er dus door 4 centrales te sluiten, 10 tot 11 Mton bespaard worden en volgens andere rapporten zelfs 12 tot 13 Mton. Dat zijn grote stappen voor relatief weinig geld. CE Delft becijferde dat de inkomstenderving voor de drie centrales tot 2030 ongeveer € 2 miljard zou zijn. De staat hoeft € 1,9 miljard minder subsidie op biomassa te geven. Dat betekent dat de overheid deze drie kolencentrales voor weinig extra geld moet kunnen afkopen. Voor Natuur & Milieu becijferde CE Delft dat zelfs als je rekent met € 2 miljard aan kosten, het nog maar € 29 per vermeden ton CO2 kost. Goedkoper dan de meeste andere maatregelen. 8

Biomassacentrales zijn de nieuwe kolencentrales Vanuit dat oogpunt zou ook de Amercentrale snel van de biomassa afgehaald moeten worden, want die draait vooral op biomassa en krijgt ruim € 1,6 miljoen subsidie tot eind 2027. Zonder deze subsidie zou die centrale niet rendabel kunnen draaien. Dankzij grote overheidssteun kan dit bedrijf dus blijven draaien. Is dat geen vorm van ongeoorloofde staatssteun?

In werkelijkheid houdt de staat de SDE-subsidies in de zak, waarmee de kolencentrales afgekocht kunnen worden, en zijn de nettokosten dus nagenoeg nul. Heel goedkoop.

Bijkomend voordeel: geen uitstoot door biomassa Als de kolencentrales dichtgaan, is er ook geen biomassa nodig om bij te stoken. Dat is heel gunstig, want biomassa heeft een hogere CO2-uitstoot per kilowattuur dan kolen. Tot op heden zien de autoriteiten biomassa nog steeds als ‘duurzaam’, omdat we er ooit op rekenden dat die bomen terug geplant zouden worden en dan in 20 jaar of meer weer de CO2 uit de lucht zouden halen die bij het verstoken in de lucht is beland. Helaas hebben we geen 20 jaar meer, dan zijn we namelijk al over vele cruciale kantelpunten heen gegaan. Bovendien zien we dat we ieder jaar nog grote bosgebieden verliezen in plaats van winnen, dus op planetaire schaal is het gewoon geen goed idee om nog bomen te verbranden. Biomassacentrales zijn de nieuwe kolencentrales.

De overheid maakte in 2006 de fout om de energiebedrijven om nieuwe kolencentrales te vragen, toen we eigenlijk al hadden moeten weten dat dat vanwege klimaatverandering een slecht idee was. Daarom moeten ze nu binnen 5 jaar na in bedrijfstelling eigenlijk weer dicht. Nu doen we hetzelfde met biomassacentrales en gebruiken we biomassa als bijstook in kolencentrales en om warmtenetten te voeden. Geen goed idee. Net zoals extra luchthavens en groei van het aantal vluchten ook geen goed idee is. Wanneer beginnen we klimaatverandering nu eens echt series te nemen? Niet in woorden, maar in daden?

CO2-uitstoot per kWh elektriciteit

Bron: SLEA 9

54 maatregelen voor CO2-reductie Als de overheid de kolencentrales niet wil sluiten, dan is het ook mogelijk om een hele reeks andere, kleinere maatregelen te nemen. In dit boekje volgen 54 maatregelen die samen 17 Mton aan CO2-besparingen kunnen opleveren als ze allemaal worden uitgevoerd. Meer dan 800 organisaties willen daarbij helpen. Van de overheid wordt steun verwacht, soms in mensuren en soms in geld. Van het stoppen van de ’tijdelijke’ verhuurderheffing tot het opschonen van eigen bestanden op servers en computers die veel stroom verbruiken. Van maatregelen die de overheid niets kosten tot maatregelen die € 2 miljard kosten. Maar samen blijven ze ver onder het bedrag dat de overheid in 2018 onverwacht overhield: ruim € 11 miljard, terwijl men had gerekend op een overschot van ongeveer € 3,5 miljard. Met het onverwachte overschot kan het Urgendavonnis ruim gehaald worden en dan blijft er ook nog een aanzienlijk bedrag over voor de energietransitie tot 2030.

Met het onverwachte overschot kan het Urgenda-vonnis ruim gehaald worden De honderden organisaties die achter de maatregelen staan, willen samen met Urgenda helpen om de 25% CO2-reductie te halen. Omdat het in ons aller belang is om de uitstoot van broeikasgassen zo snel mogelijk terug te brengen. Wij staan niet tegenover de overheid, maar naast de overheid. We reiken de hand. Om alles op alles te zetten om de opwarming op aarde zo veel mogelijk te beperken. Deze lijst van 54 maatregelen laat zien dat er 17 Mton bespaard kan worden. In 2021 loopt dat op tot meer dan 24 Mton. Een prachtige manier voor een ‘kickstart’ om ook latere doelen voor latere jaren te halen. Het is ook duidelijk dat dit niet een project is voor alleen het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en ook niet voor Binnenlandse Zaken en EZK alleen. Dit is een opgave voor het hele kabinet. Veel maatregelen horen thuis bij het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (o.a. maatregel 2, 7, 10, 22 en nog 6 andere) of bij Infrastructuur en Waterstaat (bijvoorbeeld 3, 6, 27 en nog 8 andere), bij Onderwijs, Cultuur en Wetenschap of bij Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Een groot aantal maatregelen vraagt samenwerking tussen ministeries. Voor extra effect kunnen maatregelen gecombineerd worden, zoals maatregel 23 (Zon op school) met maatregel 10 (Groene daken).

Er zitten ook wat maatregelen in met enige overlap. Daarom hebben we veel reductie naar beneden afgerond. Daar staan veel voorzichtige aannames tegenover, die in de praktijk veel positiever uit kunnen pakken. 10

Het Financieele Dagblad, 29 november 2018

Het ministerie van Financiën heeft een extreem belangrijke rol en staat vanuit zijn rol vaak op de rem. Maar ook voor dat ministerie geldt de wet en de uitspraak van de rechter, en op de langere termijn leveren al deze maatregelen veel op, dus we rekenen op meer steun vanuit Financiën voor dit plan. Veel maatregelen zijn investeringen die zichzelf terugverdienen en geen kosten vergen. Gelukkig hoeft de overheid dit niet alleen te doen. Meer dan 800 organisaties willen meehelpen en staan klaar. Bij veel maatregelen in dit boekje staat extra informatie met in sommige gevallen ook berekeningen op www.urgenda.nl/40puntenplan/

11

Samenvatting minimum CO2-eq-besparing mogelijk in 2020 030. APK voor gebouwen

0,1

0,1

A

031. Stadsheffing voor leefbare stad

0

0,2

A

C

032. Innovatieve chemische recyclingtechnieken

0,1

0,2

A

3

A

033. Verdubbeling slagkracht energiecoöperaties

0,1

0,1

A

0,8

1,2

A

034. Actieplan enkel naar HR++ glas

0,2

0,3

C

004. Energie besparen in zorginstellingen

0,2

0,2

A

035. Bomen, bossen en bermen

0,1

0,2

C

005. Verlichting uitzetten na werktijd

0,2

0,3

A

036. Sneller handelen tegen recreatief gebruik lachgas

0,1

0,1

A

006. Netwerk semi-autonome kleine voertuigen

0

0,5

C

037. Duurzamer asfalt

0,1

0,2

A

007. Duurzaam bosbeheer

0,2

0,2

A

038. Meer gebruik olivijnzand

0,1

0,1

A

008. Koppel aanbestedingen aan besparingsplicht

0,3

0,4

A

039. Overheidscampagne ‘Het kan wel’

0,2

0,5

C

009. Behoud salderen

0,4

0,4

C

040. Innovaties met potentie

0,1

0,2

A

010. Groene daken

0,1

0,2

C

041. Extra led in huishoudens

0,2

0,3

A

011. Een dag per week zonder vlees

0,5

1

A

042. Gratis doorvoerstekker tegen sluipverbruik

0,2

0,3

A

012. Versneld vernatten veenweide

0,2

0,4

A

043. Actieplan inwisselen koelkasten

0,4

0,4

A

013. Actieplan elektromotoren

2

2

A

044. Strengere controle op F-gassen

0,1

0,4

A

014. Verhoging ISDE voor kleinschalige warmte

0,1

0,1

C

045. Minder stikstof in de landbouw

0,2

0,3

C

015. Extra budget voor woningisolatie

0,2

0,4

C

046. Doe de deur dicht

0,3

0,4

A

016. Stimulering collectieve zonnesystemen

0,1

0,1

C

047. Ambitieuzer plan voor plastic

0,2

0,5

A

017. Leasecontracten zonnepanelen op kWh-basis

0,1

0,1

C

048. Innovaties in de transportsector

0,2

0,2

A

018. Altijd meetellen zonnepanelen in energielabel

0,1

0,1

C

049. Groen en gezond wonen

0,1

0,2

A

019. Regeling zonnepanelen & sanering asbestdak

0

0,1

B

050. Ruim je data op

0,5

1

A

020. Zonnepanelen op overheidsgebouwen

0,1

0,2

B

051. Anders verdoven

0,1

0,1

A

021. Reservetransformatoren voor zon & wind

0,4

0,4

B

052. Spanningsoptimalisatie

0,5

2

A

022. Verdubbeling krimp varkenssector

0,3

0,4

C

053. Rem op kalveren-, geiten- en schapensectoren

0,2

0,3

C

023. Zon op school

0,1

0,1

A

054. Extra SDE+ voor zon op dak

0,5

1

A

024. Ledverlichting bij bedrijven en kassen

0,8

1

A

TOTAAL

16,9

26,4

025. Anders reizen

0,7

1

A

026. Inregelen warmte-installaties bedrijven

0,5

0,5

A

KOSTEN ZIJN VERDEELD IN 3 CATEGORIEN

027. Banden op spanning

0,2

0,2

A

A: 0 – 100 euro per ton CO2

028. CO2-prestatieladder

0,8

1

A

B: 100 – 150 euro per ton CO2

029. Campagne voor cv-optimalisatie huishoudens

0,4

0,8

A

C: meer dan 150 euro per ton CO2

MAATREGEL

MTON 2020

MTON 2021

KOSTEN

001. 100.000 huurhuizen energieneutraal

0,2

0,4

002. Minder koeien, niet minder winst

2

003. Maximumsnelheid verlagen

12

13

kosten De ruim 50 maatregelen verschillen enorm in hun effect en in hun kosten. Dat maakt ze soms moeilijk te vergelijken. De eerste maatregel is het duurst. Het betreft een tijdelijke heffing (eigenlijk een ordinaire huurbelasting) die ieder jaar duurder wordt en die woningcorporaties belemmert om versneld hun woningen te verduurzamen. De crisis is over, dus is het niet tijd de ‘tijdelijke’ heffing weer te stoppen? Hoe weeg je het stoppen van die heffing? Het is nu € 2 miljard per jaar, die naar de schatkist vloeit. Laat dat achterwege en 100.000 gezinnen hebben de komende 30 jaar een huis zonder energierekening. Moet je dan dat volle bedrag van € 2 miljard toewijzen aan deze maatregel voor het komende jaar? En het extra draagvlak dat deze maatregel tot gevolg heeft, hoe meet je dat? In de cijfers komt dit nooit terug, terwijl iedereen het heeft over “meer draagvlak creëren”. Een andere erg dure maatregel is bomen planten (maatregel 35). Maar ja, die bomen kunnen 100 jaar blijven staan en nemen steeds meer CO2 op. Daarnaast maken ze de bodem beter en hebben ze een functie voor meer biodiversiteit. Moet je dan de investering helemaal toewijzen aan het komende jaar? Er zijn maatregelen die niets of bijna niets kosten. Zoals maatregel 23, Zon op school, die ook al is uitgevoerd.

WIJ PLEITEN VOOR EEN BREDERE KIJK WAARMEE MAATREGELEN NIET ALLEEN WORDEN BEOORDEELD OP HUN KOSTEN PER VERMEDEN TON CO2 En hoe becijfer je maatregelen die geen investering vergen, maar wel wat mensuren om in gang te zetten wat nodig is, of om voldoende mensen vrij te maken om wetten te handhaven? Dat laatste speelt veelvuldig, want veel bedrijven moeten volgens de wet al alle energiebesparingsmaatregelen nemen die ze binnen 5 jaar kunnen terugverdienen. Als we dat echt zouden handhaven, kan er heel veel bespaard worden. Het is dus bijvoorbeeld cruciaal dat omgevingsdiensten de komende 2 jaar als prioriteit meekrijgen dat deze bespaarplicht, die al sinds 1993 in de Wet milieubeheer staat, gehandhaafd moet worden. Mobiele handhavingsteams met stevige boetes zouden kunnen helpen om bedrijven sneller aan de slag te krijgen. Welke kosten wijs je dan toe aan de maatregel? De overheid zou de wet toch sowieso moeten handhaven?

14

Niets doen is veel duurder dan actie ondernemen. Uit presentatie Jeremy Leggett.

Wij pleiten voor een bredere kijk waarmee maatregelen niet alleen worden beoordeeld op hun ‘kosten per vermeden ton CO2’. De voordelen voor bijvoorbeeld gezondheid, bodem, biodiversiteit, waterberging, luchtkwaliteit en draagvlak zouden ook serieus meegewogen moeten worden. Dat gebeurt nu zelden. Terwijl al die extra effecten ook kostendalingen elders veroorzaken: minder kosten voor de gezondheidszorg, voor waterberging, en dergelijke. En waarom zouden we alleen geld meewegen? Behoud van biodiversiteit heeft ook een intrinsieke waarde, net als een leefbare aarde voor de jongere en komende generaties. Als we de duurste maatregelen, zoals het afschaffen van de verhuurdersheffing, even apart houden, dan kunnen we 50 maatregelen bekostigen voor minder dan € 2 miljard en daarmee zeker 15 Mton CO2-eq besparen. Het hele pakket kost tussen € 100 en € 130 per ton vermeden CO2, maar 36 maatregelen kosten tussen € 0 en € 100 per ton en besparen samen 13,8 Mton. Je kunt natuurlijk ook meer kolencentrales sluiten. Dat is waarschijnlijk goedkoper, want de 3 grootste centrales maken nog maar een paar miljard winst de komende 10 jaar, terwijl ze ook een paar miljard subsidie ontvangen voor bijstook van biomassa. Je zou ze dus kostenneutraal kunnen sluiten. Dat scheelt netto 10 tot 12 Mton fossiele uitstoot en ook nog heel veel extra uitstoot uit biomassa.

15

Noodpakket & Out-of-the-box Wij gaan ervan uit dat de Nederlandse staat de rechtsstaat in stand laat en het vonnis uitvoert. De uitspraak van de rechtbank was bij voorraad uitvoerbaar. Een verantwoordelijke overheid was dan ook meteen begonnen, dan had het doel vrij makkelijk en zonder hoge kosten gehaald kunnen worden. Ondertussen wordt klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar en neemt de urgentie toe. Dat zien we onder andere in brandend Australië waar al een miljard dieren omkwamen. In de hete zomers met mislukte oogsten. In deze warme winter die een gevaar vormt voor insecten en dieren in winterslaap. De Nederlandse premier lobbyt in het buitenland voor 55% in 2030. Dat vinden wij heel mooi, want er is meer nodig. Veel meer. Maar Nederland zelf ligt bepaald niet op koers… niet voor 2020 én niet voor 2030. Om de temperatuurstijging onder de 1,5 graad te houden én om de Nederlandse reputatie op het gebied van internationaal recht hoog te houden, moeten de klimaatdoelen gehaald worden, desnoods met een noodpakket.

In ons eerste boekje met 40 maatregelen hadden we ook nog een noodpakket geformeerd en een aantal out-of-the-box ideeën om meer CO2 te besparen. Het is nu heel kort dag geworden om die nog uit te voeren. Niettemin kunnen ze ook na 2020 nuttig zijn, en de 25% CO2-besparing die het kabinet moet halen geldt niet alleen voor 2020, maar ook alle jaren daarna. Ongetwijfeld zijn er veel maatregelen bij die worden gezien als extreem of onwenselijk. Dat vinden wij ook, maar ontwrichtende klimaatverandering is ook extreem en onwenselijk.

Ondertussen wordt klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar en neemt de urgentie toe Out-of-the-box-ideeën a. Vul MIRT heel anders in Het is een publiek geheim onder experts dat er in het MIRT (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport) tot 2030 wel degelijk nog ruimte is om met € 7 miljard te schuiven. Als je € 1 miljard infra-investeringen in wegen ombuigt naar een creatievere langetermijnoplossing, dan doe je veel goed: - We zetten supersnel bustransportsysteem op alle snelwegen in de randstad op, net als in Bogota (het briljante Bus Rapid Transit-systeem); - De wegen liggen er al en je maakt één rijstrook van de A4, A12, A2 en A9 vrij voor het ‘Rondje Randstad’. - Daar gaat één keer per 3 minuten een metro-achtige bus op wielen rijden. - Goed voorbeeld: de Zuidtangent Haarlem-Schiphol. Dat is de langste vrije busbaan in Europa en dat kun je kopiëren naar Nederlandse snelwegen. - Werk dan met elektrische bussen die hier en daar kort op inductie kunnen laden. - Geef Blablacar en deelauto’s ook toegang tot deze speciale busbanen mits er met minimaal 4 personen wordt gereisd (dat gebeurt ook al in San Francisco en het werkt). - Ook in één jaar kunnen we al op een paar plekken beginnen en dat snel opbouwen. Het asfalt ligt er al.

Capaciteit: - Eén rijstrook op de A2 heeft een capaciteit van 3500 auto’s per uur per richting en in de piektijd tijdens de spits wordt dit nooit gehaald vanwege files. - Eén vrije busbaanstrook zoals de Zuidtangent tussen Haarlem en Schiphol vervoert over één strook 20.000 passagiers per uur met een frequentie van 1 maal per 5 minuten. Ter vergelijking: in Shangzhen (16 miljoen inwoners, 1 stad) maken ze binnen 5 jaar alle bussen elektrisch en dat zijn er circa 5000. Stel dat wij 5000 elektrische bussen introduceren als een nieuw systeem in de Randstad en er één keer per 5 minuten overal bussen over alle snelwegen in de Randstad rijden, dan schiet het zo enorm op! We lossen er 30% van de verkeersproblemen mee op en het bespaart zeer veel CO2!

16

17

b. Omgekeerde waterschapslasten Een idee van ex-schaatstopper Marnix ten Kortenaar (Dr Ten) en zijn partner is om boeren die het waterpeil in hun land hoger zetten, te belonen. Zij hoeven geen waterschapslasten te betalen, maar krijgen juist geld. Zoals we in maatregel 12 zagen, stoten we doordat het waterpeil nu is verlaagd 7 Mton per jaar extra uit. In maatregel 12 hebben we er bewust voor gekozen om de boeren te ontzien en praten we vooral over waterpeilverhoging in natuurgebied. Maar stel nu dat boeren goed beloond zouden worden voor een hoger waterpeil, dan zouden ze daar wellicht best toe bereid zijn. Dat kan veel megatonnen schelen. Boeren die het waterpeil een paar decimeter willen ophogen, zullen ook moeten nadenken over zoogkoeien in plaats van melkkoeien en betaald worden voor als ze ook nog extra CO2 vasthouden. c. Sturen met overdrachtsbelasting De overdrachtsbelasting die je moest betalen bij aanschaf van een huis was heel lang 6%. Daarna werd dit in de crisis 2%. Nu is het tijd om terug te gaan naar 6%, maar dan wel op een speciale wijze. De 4% extra houdt de notaris in op een derdenrekening. Als je binnen een jaar na de koop van je huis kunt laten zien dat je huis energieneutraal is, of van het gas af is en zuinig met elektriciteit, dan krijg je die 4% weer terug. De gemiddelde verkoopprijs in Nederland in het 3e kwartaal van 2018 was € 292.000.

4% overdrachtsbelasting is dan per huis € 11.680. Daar kun je een warmtepomp voor laten installeren en/of infraroodpanelen. Leg je er zelf nog € 6000 bij, dan kun je de meeste elektriciteit zelf opwekken en koken op inductie. Je hypotheekrente gaat omlaag en er zijn nog wat subsidies. De meeste mensen kunnen zo tegen nauwelijks meerkosten van het gas af en richting energieneutraal gaan. Dit bespaart ongeveer 0,6 Mton per jaar en heeft een groot effect op het denken over energieneutraal wonen en de energietransitie in het algemeen.

Enkele meer exotische suggesties (niet onze keuze) Wij pleiten voor het snel uitvoeren van de ruim 50 maatregelen die in dit boekje beschreven worden. Dat kan nog en het kan zonder problemen of opstand. Ook kunnen er nog extra kolencentrales gesloten worden. Manieren genoeg om 15 Mton te reduceren. Maar: als je niets doet en het erop aan laat komen, dan kom je op maatregelen uit die heel rigoureus zijn en op grote weerstand stuiten. Om wat gevoel te krijgen voor noodscenario’s, hierbij enige ideeën. Het moge duidelijk zijn dat het niet onze voorkeur heeft om die kant op te gaan. Maar als het moet, dan kan het wel. Ideeën voor een noodscenario • Winkels dicht op zondag • Tv 1 dag op zwart • Verbod op lichtreclame tussen 22:00 en 7:00 uur • 52 autoloze zondagen (m.u.v. artsen, brandweer, etc.) • Stop uitstoot Tata Steel • Stop kunstmestproductie met aardgas

18

1,2 Mton 1 Mton 1 Mton 1,2 Mton 11 Mton 2,6 Mton

19

Integratie met andere doelen en doorkijk naar 2030 Deze 54 maatregelen zijn gekozen met een schuin oog kijkend naar 2030. Ze liggen namelijk allemaal precies op het pad naar 2030. Het Urgenda-vonnis kan zorgen voor de hoognodige versnelling, nadat in de laatste 28 jaar de uitstoot slechts 15% omlaag is gebracht tot eind 2018. 15% in 28 jaar! Dat is zeer teleurstellend voor een welvarend land met wetenschappers die tot de top van de klimaatwetenschap behoren. Daarnaast kan het Urgenda-vonnis bijdragen aan het verbeteren van lucht- en waterkwaliteit, gezondere mensen, robuuste natuurgebieden met meer biodiversiteit en een duurzame landbouw. Mits voor de juiste oplossingen wordt gekozen.

Ook over het plaatsen van zonnepanelen moeten we nadenken: hoe kan dat samengaan met behoud of verbetering van biodiversiteit? Er zijn voldoende daken en ander hard oppervlak om alle zonnepanelen die we nodig hebben kwijt te kunnen. Op natuur- en landbouwgronden en op water zullen we terughoudend moeten zijn en goed moeten kijken waar en hoe het kan. En waar het beter niet kan. Dat vereist dat mensen met verstand van energie of van economie meer gaan samenwerken met ecologen en natuurorganisaties. Dit om te voorkomen dat we weer de fout maken dat we iets starten wat zo’n 10 jaar later al geen goed idee meer is, zoals de nieuwe kolencentrales en mestfabrieken.

VOORBEELD - ZON OP WATER

Bron: RIVM/Emissieregistratie, CBS

Sommige oplossingen zijn achterhaald Ondanks de enorme urgentie moeten we bij het zoeken naar oplossingen niet alleen naar energie en CO2 kijken, maar ook naar gevolgen voor de omgeving en de biodiversiteit. Er zijn oplossingen die én de biodiversiteit én het voorkomen van klimaatverandering dienen. Maar er zijn ook oplossingen die inmiddels geen oplossingen meer zijn, zoals het gebruik van houtige biomassa voor (bij)stook in kolencentrales of voor het verwarmen van water voor warmtenetten. Als we 50 jaar geleden in onze zoektocht naar hernieuwbare energie wereldwijd nieuwe bossen hadden geplant voor het vastleggen van CO2 en het verbeteren van de biodiversiteit én voor de bouw van huizen en voor bijstook in onze kolencentrales, was biomassa verbranden mogelijk nu nog een oplossing geweest. Maar helaas is dat niet gebeurd en is er nu geen tijd meer. 20

Er zijn op dit moment projecten gaande rond de Markerwadden en de Afsluitdijk, waar landschapsarchitecten samenwerken met ecologen en bouwers om duurzame energie te integreren in het landschap zonder de biodiversiteit aan te tasten of waarbij ze die juist versterken. Zij testen nu golf- en bindbestendige constructies, zoals verticaal geplaatste zonnepanelen. De drijver van deze panelen ligt onder water, zodat de panelen geen last meer hebben van de golfslag. De panelen staan rechtop om het wateroppervlak niet te bedekken, en zo verstoren ze het onderwaterleven niet. Door reflectie op het water is er bij deze opstellingen toch een goede opbrengst en bovendien meer opbrengst tijdens de randen van de dag, wanneer er meer behoefte is aan energie. Stel dat over tientallen jaren zonnepanelen niet meer nodig zijn, dan kunnen die simpel worden verwijderd en blijft er een mooi natuurgebied over. Door het bijbehorende talud neemt de biodiversiteit toe en de kwaliteit van het waterleven stijgt navenant.

21

CO2 én N: 2 voor de prijs van 1

Een ander belangrijk dossier op dit moment is de stikstofcrisis. Te lang werden nieuwe wegen gebouwd en mochten stallen uitbreiden, zonder de stikstofuitstoot te compenseren en zonder dat duidelijk in kaart werd gebracht wat de impact op de natuur was. Het effect is groot, sommige soorten zijn verdwenen en het achteraf herstellen van de natuur is duur. Veel van de CO2-reductiemaatregelen in dit boekwerk zorgen ook voor een verlaging van de uitstoot van stikstof en helpen bij het uitvoeren van een ander rechterlijk vonnis: vorig voorjaar besliste de Raad van State – aangezwengeld door Mobilisation for the Environment – dat het Nederlandse stikstofbeleid in strijd is met de Europese natuurwetgeving. Om de natuur een kans te geven te herstellen, moet de stikstofuitstoot in Nederland in 10 jaar tijd minimaal gehalveerd worden, aldus Mobilisation for the Environment. Zes maatregelen uit het 54puntenpakket (2, 3, 22, 25, 35, 45) kosten samen € 600 miljoen en zorgen bij voortvarend beleid in 2020 voor behalve 4,2 Mton CO2-reductie ook voor een daling in de NOx-uitstoot door verkeer met 5% en een daling in de ammoniakemissie van de landbouw met 6%. Deze maatregelen passen ook in het recent gesloten Schone Lucht Akkoord.

6% daling NH3-emissies uit de landbouw De daling in ammoniakemissies komt voor 1/3 door een daling van 20% in het gebruik van kunstmest, het vaker telen van vlinderbloemigen en het voorkomen dat boeren bermen in gebruik nemen. De overige 2/3 komt door een krimp van de veestapel (alle diersoorten) en een ommezwaai naar een extensievere melkveehouderij met meer weidegang. Dit zijn geen goedkope maatregelen, maar ze zijn noodzakelijk in de transitie naar een kringlooplandbouw en hebben diverse voordelen: een gezondere bodem, meer biodiversiteit, een gezondere leefomgeving op een aantrekkelijker platteland en een duurzamere landbouw. Op de lange duur besparen deze maatregelen veel kosten, zoals onlangs werd berekend door Ecorys i.s.m. Ethical Growth Strategies. En verder 17 andere maatregelen gaan over elektriciteitsbesparing of het opwekken van zonneenergie. Deze maatregelen zorgen, voorzichtig gerekend, voor een extra NOx-reductie van 2% op de totale NOx-emissie, door vermeden gebruik van fossiele brandstoffen. Waarschijnlijk zijn er meerdere maatregelen in het pakket die zorgen voor een daling van de stikstofemissies, zoals het op spanning houden van autobanden. Maar om hier een daadwerkelijk getal aan te kunnen hangen, is een doorrekening en monitoring van de maatregelen nodig.

Daarnaast zijn er vele CO2- én NOx-besparende maatregelen mogelijk die niet in het 40puntenplan staan, zoals rekeningrijden, minder vliegen en verbeteringen in de scheepvaart.

Foto: Rob Buiter

Op de Veluwe leidt de hoge stikstofuitstoot tot verzuring en kalkgebrek. Zo erg dat eierschalen niet goed ontwikkelen en sommige meesjes hun pootjes breken in het ei.

5% daling NOx-emissies uit het verkeer Deze daling van 5% komt tot stand door het uitvoeren van maatregel 3 en maatregel 25. Door de beoogde snelheidsbeperking in één keer goed door te voeren – 24 uur per dag op álle snelwegen naar 100 km/uur en op alle rijkswegen naar 80 km/uur – wordt een grote slag geslagen in het uitvoeren van beide rechterlijke vonnissen. Ook leidt langzamer rijden tot minder files (maatschappelijke kosten voor de transportsector worden berekend op € 1,4 miljard in 2019), minder verkeersdoden en gezondere lucht. De kosten: slechts € 90.000. Bij een gedegen invoering van trajectcontrole levert de maatregel mogelijk nog geld op. De andere maatregel die een groot effect heeft op de NOx-uitstoot is Anders Reizen (maatregel 25): stimuleringsregelingen door en voor werkgevers om hun werknemers uit de auto en op de fiets te krijgen. Goed voor de gezondheid, goed voor de luchtkwaliteit. 22

Tijdig rekenen om problemen te voorkomen De genoemde reducties in stikstofemissies zijn inschattingen waarbij we gebruik hebben gemaakt van informatie uit gesprekken met TNO en CLM. Beide instituten benadrukken het belang van tijdige en voldoende gedetailleerde doorrekening van maatregelen en van langjarige monitoring van effecten ten behoeve van bijsturing. De laatste jaren is er een toenemende tendens om pas te vragen om doorrekening van maatregelen op een moment dat daar in een politiek proces ‘onder stoom en kokend water’ deals over gesloten moeten worden. Het eerder verkennen van handelingsperspectief en tijdig laten doorrekenen van mogelijke maatregelen leidt tot een beter geïnformeerd maatschappelijk en politiek debat en betere – en beter te verantwoorden en breder geaccepteerde – besluitvorming. Dit is van groot belang, zeker voor belangrijke zaken zoals milieu, klimaat, biodiversiteit en volksgezondheid. 23

Reactie op de kabinetsplannen voor het behalen van het Urgenda-vonnis • • • • •

25% reductie in het Urgenda-vonnis is geen ‘doel’, maar ondergrens. Het kabinet kan geen voorwaarden aan het uitvoeren van de uitspraak verbinden. PBL-cijfers zijn te optimistisch; het gat is 15-16 Mton. Urgenda breidt uit naar 54 maatregelen en biedt aan om het kabinet te helpen. Kies voor win-win-maatregelen: stikstof, klimaat én biodiversiteit in één.

25% reductie in het Urgenda-vonnis is geen ‘doel’, maar ondergrens. Het kabinet richt zich op de ‘middenwaarde’ van de bandbreedte van de verwachte uitstoot in 2020. Het gerechtshof heeft in zeer duidelijke bewoordingen uiteengezet dat de uitstoot met ‘ten minste’ 25% moet zijn gedaald en dat onzekerheden daarover niet acceptabel zijn. De 25% is dus geen ‘doel’ waarbij het nog acceptabel zou zijn om naar de middenwaarde te kijken, maar een ondergrens. Het kabinet moet dus zeker stellen dat de 25% reductie wordt behaald, wat betekent dat naar de onderkant van de bandbreedte gekeken moet worden: de 19%. Het gerechtshof gaat hier in zijn uitspraak expliciet op in (zie de rechtsoverweging uit de conclusie hieronder). Door in de brief toch de middenwaarde als uitgangspunt te nemen, negeert het kabinet dus de uitspraak van het hof. “Op grond hiervan is het hof van oordeel dat de Staat zijn op de artikelen 2 en 8 EVRM gebaseerde zorgplicht schendt door niet per eind 2020 tenminste 25% te willen reduceren. Een reductie van 25% moet als een minimum worden beschouwd, waarbij recente inzichten over een nog verdergaande reductie in verband met de 1,5°C-graden doelstelling nog buiten beschouwing zijn gelaten.

Bij dit oordeel heeft het hof in aanmerking genomen dat Nederland op basis van het huidige voorgenomen beleid in 2020 naar verwachting 23% zal reduceren. Dat is niet veel minder dan 25%, maar hierbij geldt een onzekerheidsmarge van 19-27%. Deze onzekerheidsmarge betekent dat er een reële kans is dat de reductie (substantieel) lager uitkomt dan 25%. Een dergelijke onzekerheidsmarge is niet acceptabel. Nu er verder duidelijke aanwijzingen zijn dat de huidige maatregelen ontoereikend zullen zijn om een gevaarlijke klimaatverandering te voorkomen (dus nog los van de vraag of het huidige beleid daadwerkelijk zal worden uitgevoerd), dient mede op grond van het voorzorgsbeginsel te worden gekozen voor maatregelen die wel veilig zijn, althans zo veilig mogelijk. De grote gevaren die een hogere temperatuur met zich meebrengen, zijn door de staat niet weersproken en zijn zodanig groot dat er echt minimaal 25% gereduceerd moet worden.”

24

HET GERECHTSHOF HEEFT ZEER DUIDELIJK GESTELD DAT DE UITSTOOT IN 2020 MET ‘TEN MINSTE’ 25% MOET ZIJN GEDAALD Het kabinet kan geen voorwaarden aan het uitvoeren van de uitspraak verbinden

Het staat het kabinet natuurlijk vrij om zijn eigen maatregelen te kiezen en daar criteria aan te verbinden. Deze criteria mogen echter geen voorwaarde vormen voor het behalen van de 25% reductie. Criteria die dat in de weg blijken te staan, zullen van tafel moeten. Dat is te meer het geval nu de criteria van het kabinet ook al uitgebreid in het kader van de rechtszaak zijn aangevoerd, en daar stuk voor stuk door de rechtbank, het gerechtshof en de Hoge Raad zijn afgewezen.

Aan de aanvullende maatregelen die het kabinet zal moeten nemen om aan de uitspraak te voldoen (zelfs wanneer van de middenwaarde wordt uitgegaan), verbindt het kabinet vier criteria, namelijk dat ze: 1) kosteneffectief zijn, 2) beperkte weglekeffecten kennen naar het buitenland, 3) op (enig) draagvlak kunnen rekenen, en 4) aansluiten bij de maatregelen in het Klimaatakkoord.

25

PBL-cijfers zijn te optimistisch; het gat is 15-16 Mton Eind 2018 was de uitstoot in Nederland 14,5% lager dan in 1990. Het moet naar 25% in 2020. Dat betekent dat er binnen 2 jaar gezorgd moet worden dat er in 2020 23 Mton minder uitgestoten wordt dan in 2018. Het PBL gaf in december 2019 aan dat er met de huidige maatregelen nog een gat te overbruggen is van 9 Mton aan uitstoot van broeikasgassen, waar dus extra beleid voor moet komen. Urgenda heeft twee bureaus gevraagd dat getal te checken, omdat de sprong van 23 Mton naar 9 Mton ongekend groot is, zonder voldoende duidelijk aanwijsbare extra maatregelen. Zo zullen het sluiten van de Hemwegcentrale en 100 km/uur rijden op een deel van de dag slechts tot ongeveer 2 Mton minder uitstoot leiden. Deze bureaus komen via twee wegen op een gat van 15 à 16 Mton. Ze ontdekten ook dat het PBL onrealistische importcijfers van elektriciteit meenemen in hun berekeningen en al jaren 10 tot 14 Mton te veel aan emissiereductie voorspellen. Als je de importcijfers corrigeert voor realistischere cijfers, dan komt ook het PBL op een gat van 15-16 Mton. Dat zal dus in 2020 nog extra gereduceerd moeten worden.

IN DE EERSTE HELFT VAN 2019 IS DE UITSTOOT NIET GEDAALD Urgenda breidt uit naar 54 maatregelen en biedt aan om het kabinet te helpen Gezien het hiervoor genoemde zijn de huidige plannen van het kabinet onvoldoende. Er moet een degelijk plan komen waarmee het kabinet het komende jaar nog minimaal 15-16 Mton

minder broeikasgassen uitstoot. Urgenda reikt met zo’n 800 organisaties nu 54 maatregelen aan waarmee die 15-16 Mton zeker bespaard kan worden. In 2019 boden we hulp aan met ruim 700 organisaties en 40 maatregelen, nu breidt Urgenda het pakket én het draagvlak uit door met nóg meer partijen uit de samenleving 14 extra maatregelen te overhandigen. Ook daarop horen we graag een reactie en nog liever zien we razendsnelle actie! Wij staan klaar om te helpen!

Kies voor win-win-maatregelen: stikstof, klimaat én biodiversiteit in één Behalve een rechterlijke uitspraak over de uitstoot van broeikasgassen ligt er een uitspraak over stikstof en is er sprake van een zeer urgente biodiversiteitscrisis. In het 40puntenplan zitten ook maatregelen (2, 3, 10, 11, 12, 22, 27, 31, 35) die bijdragen aan de oplossing van het stikstofprobleem en die tegelijk goed zijn voor de volksgezondheid en de biodiversiteit. Een kringlooplandbouw die in balans is met de natuur en waarin de bodem centraal staat, zal alle genoemde problemen oplossen, maar vergen een langetermijnvisie en een consistent beleid voor de komende 10 jaar. De maatregelen uit het 40puntenplan, aangevuld met een flinke reductie van kunstmestgebruik en reductie van import van krachtvoer in 2020 passen in de langetermijnplannen van het Klimaatakkoord, de Kringloopvisie en het Deltaplan Biodiversiteitsherstel.

Reactie van Urgenda op de kabinetsreactie op ons 40-puntenplan Hierna geven we de reactie van het kabinet op onze 40 maatregelen uit juni 2019 weer en wij geven daarop weer onze reactie.

26

doe iets!

kabinet vs urgenda MAATREGEL

001 100.000 huurhuizen energieneutraal

002 Minder koeien, niet minder winst

REACTIE KABINET SEPT 2019

REACTIE URGENDA NOV 2019

De voorgestelde versnelling in aanvulling hierop en de daarvoor benodigde middelen voldoen niet aan de criteria van het kabinet, met name op het gebied van kosteneffectiviteit.

Kosteneffectiviteit is geen voorwaarde om maatregelen uit te voeren. Deze maatregel creëert draagvlak onder burgers. Bovendien was de huurdersheffing een tijdelijke heffing waarvoor geen reden is om die te laten voortbestaan.

Onder het Klimaatakkoord is een breed palet aan maatregelen gepresenteerd, waarmee de sector in staat wordt gesteld keuzes te maken om te verduurzamen en te richten op duurzame landbouw. Inkrimping van de veestapel is geen doel op zich, maar kan wel een gevolg kan zijn van veranderende omstandigheden. Het voorstel van Urgenda om komend jaar de veestapel met 30% terug te brengen is gegeven de doorlooptijd niet realistisch. Naar aanleiding van de uitspraak van de Raad van State zullen met name in de omgeving van Natura 2000-gebieden bronnen van stikstofuitstoot weggenomen worden, door op basis van vrijwilligheid boerenbedrijven gericht, slim en warm te saneren.

Gezien de grote besparing van deze maatregel – 3 Mton – en de vele andere positieve gevolgen voor klimaat en milieu, zou de regering toch minimaal kunnen inzetten op het uitvoeren van 1/3 van deze maatregel. Veel boeren willen stoppen als er een goed aanbod ligt. Dwingen lijkt niet nodig. 10% daling veestapel levert 1 Mton reductie op. Als deze maatregel slim wordt ingezet door het warm saneren van bedrijven die niet weiden, en met bestaande bedrijven flink te extensiveren en weideganguren te verdubbelen, vermindert dat niet alleen het aantal dieren en de uitstoot bij de dieren, maar ook de hoeveelheid geïmporteerde stikstof in de vorm van krachtvoer. Meer kruidenrijk grasland is ook goed voor de biodiversiteit.

003 Maximumsnelheid verlagen

Het kabinet onderzoekt in het kader van de programmatische aanpak stikstof onder andere de mogelijke gebiedsgerichte verlaging van de maximumsnelheid.

Het kabinet kan hier een extra stap zetten door ook tussen 19.00 en 06.00 uur de snelheid terug te brengen naar 100. Voor Nederlanders is één snelheid ook wel zo duidelijk. Dat leidt tot minder bordjes en onzekerheid. Schroef meteen de bordjes erop die aangeven waar de elektrische snelladers staan langs de snelweg. Het tegenargument van het kabinet was dat dat te veel mensuren kost, maar als je daar toch moet zijn: twee vliegen in één klap.

28

004 Energie besparen in zorginstellingen

Zorginstellingen vallen onder de besparingsplicht, die wordt gestimuleerd met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparingsverplichting’.

De Energiestrijd levert (tegen lage kosten) een extra dienst: additionele besparing door gedragsverandering en bewustzijn. Zorghuizen werken nu alleen aan hun rapportage. Met een voucher voor technische schouw kunnen ze meteen echt in actie komen en de energiebesparingsplicht ook uitvoeren.

005 Verlichting uitzetten na werktijd

Op de Erkende Maatregelenlijsten zijn voor verschillende bedrijfstakken maatregelen opgenomen om onnodig branden van verlichting te voorkomen. Energiebesparing die valt onder de besparingsplicht wordt gestimuleerd met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparingsverplichting’.

Communicatief sterker benadrukken en handhaven! Bij omgevingsdiensten de energiebesparingsverplichting de komende 2 jaar tot prioriteit maken. Ook voor maatregel 13 e.a.

006 Netwerk semiautonome kleine voertuigen

Deze maatregel is niet kosteneffectief en voldoet daarmee niet aan de criteria van het kabinet.

Kosteneffectief is onvoldoende reden op zich. Deze maatregel is een belangrijke opstap naar het halen van het Klimaatakkoord in 2030 en levert op termijn schone lucht met minder fijnen stikstof. Dit kabinet wil wel innovatie, dan is dit een mooie maatregel om verder te helpen.

007 Duurzaam bosbeheer

Met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Voorkomen ontbossing’ die het kabinet reeds heeft ingezet, wordt in overleg met gemeenten en provincies de houtkap gereduceerd.

We wachten de bossenstrategie af.

008 Koppel aanbestedingen aan besparingsplicht

Deze maatregel zal door het kabinet worden onderzocht. Er zal gekeken worden naar het koppelen aan het beschikken over een informatieplicht-rapportage en naar het koppelen aan de inhoud van die rapportage (de getroffen energiebesparende maatregelen). Dit najaar komt het kabinet hierop terug. Overigens zijn de genoemde additionele toezichthouders onderdeel van de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparings-verplichting’. Bij de verkenning van deze maatregel zal specifieke aandacht zijn voor de administratieve lastendruk voor het midden- en kleinbedrijf.

Lastendruk is voor de rechter niet relevant.

29

Bedrijven moeten al vele jaren deze besparing realiseren. Het wordt tijd deze Europese regels na vele jaren nu na te gaan leven en te handhaven.

009 Behoud salderen

Het wetvoorstel over geleidelijke afbouw van het recht op salderen tussen 2013 en 2031 is op 29 april 2019 al in Kamerstuk 31239 nr. 299 aangekondigd en ligt nu ter consultatie. Hij wordt voorjaar2020 naar de Kamer gestuurd.

Het is mooi dat salderen tot 2023 blijft. De enige grote groei van duurzame energie zat afgelopen jaar ook in zon-PV. De overheid heeft het zelf in de hand: langer doortrekken van salderen levert draagvlak op, is beter voor huurders en klein-MKB en levert grote groei van zon-PV op. Het afbouwen van de regeling zal vertraging opleveren.

010 Groene daken

Deze maatregel is niet kosteneffectief en voldoet daarmee niet in de criteria van het kabinet.

Kosteneffectiviteit is onvoldoende reden. De regering kan zich inzetten om zon-PV op het dak zo veel mogelijk te combineren met groen. Het rendement van zon-PV stijgt met 6% en het levert een grote bijdrage aan andere urgente problemen zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit en schone lucht in steden. Zeker op de eigen daken kan de regering starten met het goede voorbeeld.

011 Een dag per week zonder vlees

Onder het Klimaatakkoord is reeds ingezet op een ander eetpatroon. Deze maatregel, die onder andere toeziet op het instellen van een verbod op promotie van vlees, sluit niet aan bij de aanpak uit het Klimaatakkoord.

Verbod op promotie van vlees is slechts één van de vele voorgestelde acties in deze maatregel. Vegetarische overheidskantines was een tweede, en de belangrijkste is een eerlijke vleesprijs waartoe u een zeer uitgebreid en breed gedragen voorstel heeft ontvangen van de TAPP-coalitie. Uitvoering van dat breed gedragen idee zal de vleesconsumptie versneld verminderen en een stap in de richting van kringlooplandbouw zijn.

012 Versneld vernatten veenweide

Onder het Klimaatakkoord wordt gewerkt met een mix van maatregelen gericht op de aanpak van veenweidegebieden, waaronder vernatting. Voor de uitvoering van deze maatregelen is samen- en medewerking van diverse stakeholders vereist. De door Urgenda voorgestelde maatregel zal hierbij worden meegenomen.

We zien het graag gebeuren.

30

013 Actieplan elektromotoren

Het treffen van de energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van vijf jaar of minder is verplicht. Dit betreft ook energiezuinige elektromotoren. Energiebesparing die valt onder de besparingsplicht wordt gestimuleerd met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Versterking en ondersteuning uitvoering energiebesparingsverplichting’.

Allerbelangrijkst: HANDHAVEN van deze wetgeving. Alleen een plan is niet genoeg (vinkje aangekruist, gebeurt verder niets). Noodzakelijk is dat de omgevingsdiensten de komende 2 jaar als prioriteit mee krijgen het handhaven van deze wetgeving die vereist dat alle maatregelen voor energiebesparing die zich binnen 5 jaar terug verdienen ook genomen worden.

014 Verhoging ISDE voor kleinschalige warmte

Als onderdeel van het aanvullende maatregelenpakket wordt de ISDE nog in 2019 opgehoogd met € 60 mln, die o.a. voor huiseigenaren kleinschalige duurzame warmteopties stimuleert.

Mooi. Als de pot snel leeg zou zijn: aanvullen. Dat creëert draagvlak.

015 Extra budget voor woningisolatie

Met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Subsidie Energiebesparing Eigen Huis’ wordt woningisolatie bij huishoudens gestimuleerd.

Idem

016 Stimulering collectieve zonnesystemen

De postcoderoosregeling stimuleert energiecoöperaties en VvE’s voor de installatie van collectieve zon-PV-systemen. Het kabinet onderzoekt hoe de Postcoderoosregeling zal worden gewijzigd of zal worden vervangen door een subsidieregeling, waarbij ook oog zal zijn om meer zekerheid over de haalbaarheid van projecten te realiseren. Op korte termijn zal hierover een brief naar uw Kamer worden verstuurd. Rekening houdend met een zorgvuldige uitwerking, voorbereiding en implementatie van een dergelijke wijziging, is het niet mogelijk deze wijziging reeds in 2020 te realiseren.

Er zou een (teruglever-) subsidieregeling komen die zowel de postcoderoos-regeling als de salderingsregeling vervangt. De afbouw van de saldering is al aangekondigd, zonder dat daar een nieuwe regeling voor in de plaats komt. Dat geeft veel onzekerheid bij potentiële investeerders. Coöperaties willen graag zekerheid over een reële vergoeding. Voorstellen tot op heden zijn niet goed genoeg. In het Klimaatakkoord staat dat we uit moeten komen op 50% duurzame energie vanuit decentrale duurzame-energiecoöperaties in 2030. Voor hen is een goede vergoeding extreem belangrijk.

017 Leasecontracten zonnepanelen op kWh-basis

Deze maatregel past niet binnen het bredere stelsel van energiebelasting, omdat hierdoor levering van elektriciteit door een derde niet overal op gelijke wijze wordt belast. Deze maatregel zal daarom niet door het kabinet worden overgenomen.

Bij een leasecontract is het enige verschil dat de stroomgebruiker / bewoner betaalt per kWh voor de stroom uit zijn panelen op zijn dak. Hij wordt ontzorgd, zonder de investeringskosten en met zekerheid dat hij niet te veel betaalt als de opbrengst tegenvalt. Nu is een leaseconstructie met betaling per kWh uitgesloten voor saldering en bij de SDE. De reden waarom lijkt financieel, maar is merkwaardig gezien het collectieve doel van meer duurzame-energieproductie.

31

018 Altijd meetellen zonnepanelen in energielabel

x

019 Regeling zonnepanelen en sanering asbestdak

020 Zonnepanelen op overheidsgebouwen

021 Reservetransformatoren voor zon en wind

Zonnepanelen op het dak (of ergens anders op het perceel) van een gebouw tellen mee met de energieprestatie van het desbetreffende gebouw. Ook wanneer sprake is van gedeeltelijk eigen gebruik, worden de zonnepanelen meegerekend in de energieprestatie van het gebouw. Alleen wanneer de energie uit zonnepanelen volledig wordt teruggeleverd aan het net of wordt geleverd aan andere partijen, telt het niet mee in het energielabel. Aangezien er in dat geval geen sprake is van de verduurzaming van dit gebouw, is het niet wenselijk wanneer dit wel bij het energielabel kan meetellen. Deze maatregel zal daarom niet door het kabinet worden overgenomen.

Dit argument vinden wij niet steekhoudend. Zoals eerder aangegeven: deze regel werkt sterk belemmerend voor projecten in de PCR-regeling (en de aanstaande opvolger), omdat het de dakeigenaar ontmoedigt een dak ter beschikking te stellen: hij ontneemt zichzelf dan immers de mogelijkheid om het zelf in te zetten voor verduurzaming. In onze ogen wordt een pand óók verduurzaamd wanneer er een PV-systeem op wordt ontwikkeld dat volledig teruglevert aan het net. Eventueel zou de regel kunnen worden opgenomen dat een PV-systeem op het dak niet méér mag meetellen in de EPC van het pand dan ter grootte van het elektriciteitsverbruik van het pand.

Het is voor eigenaren van daken die zonnepanelen willen plaatsen al mogelijk om gebruik te maken van de SDE+ (voor grootverbruikers) en salderen (voor kleinverbruikers). In de markt zijn ook partijen actief die mede op basis hiervan proposities maken voor eigenaren van asbestdaken die deze willen verwijderen en tegelijkertijd zonnepanelen op hun dak willen plaatsen. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat het kabinet provincies en gemeenten vragen waar mogelijk boeren en tuinders te stimuleren tot het gebruik maken van de beschikbare regelingen.

Door deze hulp in één pakket aan te bieden, maak je het dakeigenaren een stuk makkelijker, en ontzorgen leidt tot versnelling.

De Rijksoverheid pakt ook haar eigen rol in het versnellen van de maatregelen op gebied van verduurzaming van het Rijksvastgoed. We gaan na hoe op korte termijn de uitrol van zonnepanelen op Rijksdaken het meest kostenefficiënt kan worden georganiseerd en verkennen het potentieel van de realisatie van hernieuwbare energieprojecten op Rijksgronden.

Snelheid is belangrijker dan kostenefficiëntie. Kijk in deze ook graag naar de combinatie met groen op het dak waardoor de opbrengst van de panelen toeneemt, het energieverbruik door airco’s sterk afneemt en de rijksgebouwen bijdragen aan schone lucht en biodiversiteit.

Deze maatregel is reeds door het kabinet aangekondigd (Kamerstuk 30196 nr. 669).

Mooi.

32

022 Verdubbeling krimp varkenssector

Met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Versnelling en intensivering warme sanering varkenshouderij’ wordt, op basis van vrijwilligheid, een krimp van de varkenssector voorzien in aanvulling op de al voorgenomen sanering zoals beschreven in het regeerakkoord.

Met deze maatregel stelden we een verdubbeling voor en gekozen is voor slechts 50% extra budget. Bovendien wordt dit geld nu niet goed benut, want niet alle varkensrechten verdwijnen na sanering van de markt. Met deze maatregel stelden we ook voor om een grens te zetten op groeiende sectoren zoals de geitensector en om andere sectoren te beperken. In het licht van de stikstofdiscussie zijn dit allemaal waardevolle maatregelen. Graag reactie (zie ook maatregel 53).

023 Zon op school

Als onderdeel van het aanvullende maatregelenpakket hebben alle schoolbesturen in het primair en voortgezet onderwijs een brief ontvangen om hen te informeren over het Klimaatakkoord, bestaande initiatieven, het onlangs opgerichte Kennis- en Innovatieplatform Verduurzaming Maatschappelijk Vastgoed én de mogelijkheden van de pilot voor de Scholen Energiebespaarlening. Schoolbesturen kunnen hier geld lenen voor enkele maatregelen, zoals dakisolatie en zonnepanelen.

Mooi.

024 Ledverlichting bij bedrijven en kassen

Momenteel loopt er een onderzoek over mogelijkheden om aanvullende maatregelen voor ledverlichting op te nemen op de erkende maatregelenlijst (EML). Dit najaar volgt een Kamerbrief over de resultaten van dit onderzoek.

Dit najaar?

025 Anders reizen

Met de reeds door het kabinet aangekondigde maatregel ‘Gedragsmaatregelen duurzame mobiliteit’ wordt duurzaam rijgedrag bij automobilisten gestimuleerd, waaronder de Coalitie Anders Reizen die toeziet op de CO2-reductie van zakelijk reizen.

Met de maatregel stelden we veel meer voor dan enkel ‘duurzaam rijgedrag’. Graag reactie op de voorstellen voor stimulering van de vergoeding voor de fiets en fietskilometers en verlaging van de vergoeding voor autogebruik.

026 Inregelen warmte-installaties bedrijven

Momenteel loopt er een onderzoek naar de mogelijkheden om waterzijdig inregelen toe te voegen aan de Erkende Maatregelenlijst. Dit najaar volgt een Kamerbrief over de resultaten van dit onderzoek.