Rekenkameronderzoek vergrijzing in Doesburg

Vergrijzing in Doesburg

Onderzoeksrapport Ipsos I&O

www.ipsos-publiek.nl

Colofon Uitgave Ipsos I&O Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Rapportnummer 2025/123

Datum juli 2025

Opdrachtgever Rekenkamer Duiven, Doesburg en Westervoort

Auteurs

Daphne Martens Ester Hilhorst

Copyright Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Vergrijzing in Doesburg

2 van 53

Inhoudsopgave 1

Bestuurlijke Nota ____________________________________________________________________ 4 1.1 1.2 1.3

2

Inleiding ____________________________________________________________________________ 10 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

3

Wettelijke taken in het sociale domein ______________________ 21 Wettelijke taken in het fysieke domein _____________________ 22 Informatiepositie van de gemeenteraad ____________________ 24 Toetsing aan het normenkader _________________________ 25

Strategische en beleidsdocumenten ________________________________________________ 26 5.1 5.2 5.3 5.4

6

Wat is vergrijzing?__________________________________ 13 Vergrijzing in Nederland en in Doesburg _____________________ 14 Gevolgen van vergrijzing ______________________________ 18

Wettelijke taken gemeente _________________________________________________________ 21 4.1 4.2 4.3 4.4

5

Aanleiding ______________________________________ 10 Doel en vraagstelling ________________________________ 10 Scope van het onderzoek ______________________________ 11 Normenkader ____________________________________ 11 Onderzoeksopzet __________________________________ 11 Indeling rapport ___________________________________ 12

Veranderende bevolkingssamenstelling_____________________________________________ 13 3.1 3.2 3.3

4

Het onderzoek ____________________________________ 4 De conclusies _____________________________________ 5 De aanbevelingen __________________________________ 8

Probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing _________________ 26 Coalitieakkoord en P&C-cyclus _________________________ 27 Visies en beleid ___________________________________ 30 Toetsing aan het normenkader __________________________35

Uitvoering en realisatie _____________________________________________________________ 36 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Verordeningen ___________________________________ 36 Ontwikkellocaties __________________________________37 Beschikbare capaciteit en middelen _______________________ 39 Samenwerking met maatschappelijke partners _________________ 41 Raadsinformatie voor de controlerende taak _________________ 45 Toetsing aan het normenkader _________________________ 45

Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording ________________________________________________________ 47 Bijlage 2 Lijst geïnterviewde personen _______________________________________________________ 49 Bijlage 3 Lijst geraadpleegde bronnen ________________________________________________________ 50

Vergrijzing in Doesburg

3 van 53

1

Bestuurlijke Nota

1.1

Het onderzoek

In Nederland is sprake van vergrijzing en ontgroening. De gemeente Doesburg staat met 29% 65-plussers in de top 20 van meest vergrijsde gemeenten. Een vergrijzende bevolkingssamenstelling kan consequenties hebben voor de gemeente en voor het beleid van de gemeente. Dit was voor de rekenkamer aanleiding om dit onderwerp op te nemen in het onderzoeksprogramma.

Doel en vraagstelling De rekenkamer van de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort wil weten wat de impact van vergrijzing is op het gemeentebeleid en in hoeverre de drie gemeenten hier invulling aan geven. Het onderzoeksdoel is als volgt:

Inzicht bieden in de effecten van vergrijzing tot 2040 op het gemeentelijk beleid in het fysieke en sociale domein en in hoe de raden hierop kunnen sturen.

Scope van het onderzoek Omdat een rekenkameronderzoek als doel heeft om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken, sluiten we aan bij de wettelijke taken of opdrachten die gemeenten hebben voor ouderen. De belangrijkste wettelijke taken in het fysieke domein liggen op het gebied van: wonen & zorg, leefomgeving en bereikbaarheid. De belangrijkste taken in het sociale domein liggen op het gebied van zorg en welzijn. Dit onderzoek heeft een toekomstgericht karakter en betreft een verkenning van ontwikkelingen rondom vergrijzing en de te verwachten effecten van vergrijzing op gemeentelijk beleid en uitvoering (inclusief de richting van financiële consequenties). We kijken ook naar voorbeelden uit de literatuur en best practices in de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort, met de bedoeling dat de andere gemeenten kunnen leren van deze best practices.

Normenkader De bevindingen op de deelvragen zijn getoetst aan een normenkader. Dit is opgenomen in Bijlage 1. De normen zijn bedoeld om te toetsen of de bevindingen in lijn zijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus.

Onderzoeksopzet Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn diverse relevante landelijke en gemeentelijke documenten geraadpleegd. Vervolgens zijn interviews gehouden met ambtelijk, bestuurlijke en externe betrokkenen. Ook heeft een groepsgesprek met de raad plaatsgevonden. De concept-Nota van bevindingen is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1.

Vergrijzing in Doesburg

4 van 53

1.2

De conclusies

Doesburg vergrijst sterker dan landelijk De prognose is dat het aandeel 65-plussers in Nederland zal toenemen naar 27% in 2040. In Doesburg ligt het percentage 65-plussers in 2025 op 29% en zal toenemen tot 34% in 2040. Het aantal en aandeel 80-plussers neemt ook toe. De gevolgen van vergrijzing zijn o.a. een toename van mensen met ouderdomsziekten zoals dementie en Parkinson en (daardoor) met onbegrepen gedrag. Ook neemt het aantal en aandeel eenpersoonshuishoudens toe, wat leidt tot een toenemende vraag naar seniorenwoningen.

Vergrijzing kost de overheid geld, minder werkenden om de kosten en taken te dragen Vergrijzing betekent meer werk (bijvoorbeeld in de zorg) dat door minder mensen moet worden uitgevoerd. Het beroep op mantelzorgers neemt toe, maar ook de mantelzorgers vergrijzen. Om de kosten van de vergrijzing te dragen, moeten de belastingen omhoog. Voor gemeenten geldt in belangrijke mate dat er taken in medebewind worden uitgevoerd (zoals Wmo), waarvoor de budgetten beschikbaar moeten worden gesteld door de Rijksoverheid. Het eerlijke verhaal is dat niet alles meer kan en dat de gemeente niet overal voor kan zorgen. Het is niet mogelijk om de huidige zorg in de toekomst voort te zetten. Mensen moeten zich erop voorbereiden dat ze meer zelf moeten doen, dat ze zelf hulp moeten organiseren en bieden en dat ze waar mogelijk zelf maatregelen moeten nemen, zoals het levensloopbestendig maken van hun woning.

Vergrijzing biedt ook kansen Een grotere groep ouderen kan ook voordelen meebrengen, vooral als zij steeds langer fit en gezond blijven. Ouderen blijven steeds langer na hun pensioen nog actief, waardoor er een grotere groep mensen beschikbaar komt voor vrijwilligerswerk. Deze potentie kan door verschillende partijen, waaronder de gemeente, worden benut. Daarnaast biedt vergrijzing naast kosten ook kostenvoordelen. Onderwijskosten dalen en bestedingen aan diensten als recreatie en cultuur stijgen. Ook stoten oudere mensen gemiddeld minder CO2 uit dan jongere generaties.

Raad heeft inzicht in aard, omvang en effecten van vergrijzing De gemeenteraad in Doesburg heeft zich via onder andere raadsbijeenkomsten en voor de vaststelling van de woonzorgwelzijnsvisie in de afgelopen periode verdiept in het thema vergrijzing. De raad weet wat vergrijzing is en hoe de vergrijzing in Doesburg zich ontwikkelt.

Best Practice Doesburg: raadsconferenties vergrijzing De gemeenteraad van Doesburg heeft het initiatief genomen om raadsconferenties te organiseren rondom vergrijzing. Elke raadsconferentie gaat in op een thema dat speelt binnen vergrijzing. Diverse maatschappelijke partners, met name in het sociale domein leverden een bijdrage door middel van een presentatie en/of een paneldiscussie. De volgende thema’s kwamen reeds aan bod: • Raadsconferentie 1: Effecten van vergrijzing (februari 2024). • Raadsconferentie 2: Gezond oud worden (november 2024). Andere raadsconferenties over vergrijzing zijn in voorbereiding.

Vergrijzing in Doesburg

5 van 53

Raad weet dat de beschikbare capaciteit en middelen ontoereikend zijn om adequaat te sturen De raad weet wat de ontwikkelingen als gevolg van vergrijzing betekenen voor het gemeentelijk beleid en hoe de raad kan sturen. Raadsleden weten niet alleen wat ze beleidsmatig graag zouden willen maar ook dat de gemeente tegen grenzen van capaciteit en middelen aanloopt om de wensen te kunnen realiseren.

Raad neemt vergrijzing mee bij vaststelling van beleid De Toekomstvisie Doesburg Duidelijk Duurzaam Door, die vergrijzing als belangrijk uitgangspunt neemt, is het vertrekpunt geweest voor het coalitieakkoord en de programmabegroting. Het besef dat Doesburg vergrijst en dat dat gevolgen heeft voor wat er in het sociaal en fysiek domein nodig is, ligt ten grondslag aan het handelen van het college en aan de uitgangspunten van de beleidsnota’s die worden voorgelegd aan de raad.

Doelen niet allemaal even concreet De meest concrete beleidsdoelen zijn de voorgenomen realisatie van (netto) 500 woningen, waarvan 260 woningen voor aandachtsgroepen (waaronder senioren). Andere doelen, zoals het bevorderen van de zelfredzaamheid van ouderen zijn minder concreet. Overigens zie je dit ook bij andere gemeenten.

Toekomstbestendigheid beleid kan sterker De gemeente Doesburg maakt werk van actueel beleid dat rekening houdt met vergrijzing. Voorbeelden zijn de vastgestelde woonzorgwelzijnsvisie en de ontwikkeling van een integrale beleidsvisie sociaal domein. De toekomstbestendigheid van het bestaande beleid is een aandachtspunt, met als voorbeeld dat de Toekomstvisie bij veel raadsleden al niet meer ‘top of mind’ is, terwijl deze sturing hoort te bieden.

Uitvoering en realisatie lastig door beschikbare capaciteit en middelen De ambities van de gemeente zijn groter dan wat de gemeente kan vertalen in maatregelen en kan realiseren. De gemeente Doesburg heeft passende verordeningen voor WMO en huisvesting. De gemeente Doesburg heeft geen doelgroepenverordening met aanvullende regels voor instandhoudingstermijnen voor sociale huur.

Concrete woningbouwlocaties maar geen budget voor wensen als ontmoetingsruimtes De gemeente heeft concrete woningbouwlocaties waar de beoogde woningen gerealiseerd kunnen worden. De gemeente heeft geen actief grondbeleid. Voor de uitvoering is de gemeente afhankelijk van maatschappelijke en commerciële partijen. Voor het realiseren van ‘zachtere’ doelen zoals ontmoetingsruimtes heeft de gemeente geen budget. Dit wordt verwacht van maatschappelijke en commerciële partners. Hiervoor is nodig dat zij voldoende ruimte in hun exploitatie houden bij de (her)ontwikkeling van locaties.

Vergrijzing in Doesburg

6 van 53

Best practice Duiven: Blijfwijk Doel: Ongeacht je zorgvraag in alle levensfasen (blijven) wonen in de Blijfwijk. Locatie: Duiven-Zuid. Kenmerken: Aanwezigheid voorzieningen en zorgvoorzieningen (dagbesteding, huisartsen), aanwezigheid vergrijzende bevolking, geschikte woningvoorraad, community. Aanpak: Cultuurverandering, preventie, zorgtredenwoningen. Sterke kanten: Gebiedsgerichte benadering, domein overstijgend en alliantie met bewoners. Vertrekpunt voor de aanpak: Gezondheid, wonen en fysieke ruimte. Partners: gemeente Duien, Vivare, Liemerije, Santé Partners, thuiszorgorganisaties en inwoners.

Best Practice Doesburg: Aanpassing openbare ruimte in afstemming met inwoners De route van de grote parkeerplaats aan de rand van het centrum van Doesburg naar het centrum was moeilijk toegankelijk door smalle stoepen. Daar is de stoep aan één kant verbreed en zijn er rollatorpaden aangelegd. Dit is een voorbeeld van hoe de gemeente Doesburg de openbare ruimte beter toegankelijk maakt voor senioren.

Budgetten maatschappelijke partners onder druk, verkrijgen transitiebudgetten een knelpunt De maatschappelijke partners in zorg en welzijn geven aan dat de budgetten onder druk staan en dat de arbeidsmarkt krap is. Er moet anders gewerkt worden. Alle partijen zien de urgentie en partijen geven aan dat zij de noodzakelijk stappen zetten om beleidsdoelen te kunnen (blijven) realiseren. Samen wordt gewerkt aan passende oplossingen. Voor inwoners betekent dit dat niet alles kan en dat er meer van mensen zelf verwacht wordt. De aandacht gaat het meest uit naar de inwoners die afhankelijk zijn van sociale huur, omdat zij gemiddeld minder zelfredzaam zijn en een grotere zorgvraag hebben. Het verkrijgen van transitiebudgetten is een knelpunt.

Gemeenteraad passend geïnformeerd bij vaststellen beleid, voortgangsberichten ontbreken De gemeenteraad krijgt via informele raadsbijeenkomsten voldoende informatie om de kaderstellende taak (vaststellen van beleid) uit te voeren. Voor de controlerende taak (bijsturen) kunnen jaarlijkse voortgangsberichten helpend zijn. Voor de woonzorgwelzijnsvisie heeft dat nog niet plaatsgevonden. De raad vindt het lastig om bij te sturen via de P&C-cyclus.

Best practice Westervoort en Duiven: informele raadsavonden In de gemeente Westervoort (één keer per jaar) en de gemeente Duiven (twee keer per jaar) zijn er informele avonden over het thema wonen, in de raad. Ambtenaren praten de raad dan bij over alle landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen. Ook wordt het Dashboard Sociaal Domein vier keer per jaar gepresenteerd aan de raad. Deze avonden werken goed om de raad te informeren.

Vergrijzing in Doesburg

7 van 53

1.3

De aanbevelingen

Op basis van de uitkomsten van het onderzoek doet de rekenkamer de volgende aanbevelingen aan de gemeenteraad van Doesburg: 1.

Draag actief uit richting inwoners wat vergrijzing voor hen gaat betekenen, wat de gemeente wel kan doen en waar de gemeente zich noodgedwongen terugtrekt. Laat weten waar bewoners zelf aan zet zijn, zoals het tijdig aanpassen van hun woning. Kijk als gemeente ook naar kansen die vergrijzing biedt, zoals een grotere groep potentiële vrijwilligers. Maak duidelijk wat zij kunnen doen.

2. Zorg ervoor dat de indicatoren en doelstellingen verder gaan dan een uitvoeringsprogramma en dat die echt inzicht geven in hoe de gemeente ervoor staat, als het gaat om financiën, woningen of bijvoorbeeld gedrag van inwoners. Maak duidelijk wat het beoogde (maatschappelijke) effect is. Een voorbeeld ter illustratie: Een indicator als ‘vergroten zelfredzaamheid’ is niet meetbaar. Een (wellicht) beoogd effect zoals minder aanvragen Wmo (als gevolg van een grotere zelfredzaamheid) is wel meetbaar. Of heeft de raad bedoeld dat mensen langer zelfstandig thuis blijven wonen? Of dat er meer vrijwilligers komen? Afhankelijk van wat het doel is, kunnen daaruit meerdere acties volgen. 3. Hanteer een beperkte set concrete indicatoren en doelstellingen. Dit kan een sterk middel zijn voor meerjarige sturing van de raad. Draag het college op om jaarlijks, los van de P&C-cyclus, te rapporteren op die indicatoren en doelstellingen. Hierbij kan ook gebruik gemaakt worden van regionale dashboards die ontwikkeld worden in het kader van de Woondeals. Als het gaat om indicatoren en doelstellingen kunt u denken aan: Algemeen a. Ontwikkeling inwoners b. Ontwikkeling 65-plussers en 80-plussers Fysiek domein c. Gerealiseerde woningen t.o.v. doelstelling d. Gerealiseerde sociale huur t.o.v. doelstelling e. Gerealiseerde seniorenwoningen t.o.v. doelstelling f.

Planvoorraad woningen, hard en zacht, t.o.v. doelstelling g. Wachtlijst sociale huurwoning h. Gerealiseerde ontmoetingsplekken in woningbouwprojecten Sociaal domein i. Budget en realisatie Huishoudelijke ondersteuning j. Budget en realisatie Begeleiding Wmo k. Gebruik huisartsenzorg (waarstaatjegemeente.nl) i. Gebruik wijkverpleging (waarstaatjegemeente.nl) Hanteer de stand per 1 januari van het jaar. Vraag het college om, naast een cijfermatig overzicht, een kwalitatieve beschrijving te geven van algemene en regionale ontwikkelingen en van de ervaren knelpunten bij het realiseren van doelstellingen. Vraag het college ook om aan te geven welke sturingsmogelijkheden u heeft.

Vergrijzing in Doesburg

8 van 53

4. Zorg dat sturingsinstrumenten als de Toekomstvisie ‘top of mind’ zijn bij alle raadsleden. Maak bij ieder voorgenomen besluit duidelijk of en hoe het bijdraagt aan de toekomstvisie. Hiervoor kan een aparte paragraaf toegevoegd worden aan de raadsvoorstellen. 5. Versnel waar mogelijk uitvoering van de regionale afspraken, ook samen met de maatschappelijke partners. Verken hoe zij hun bijdrage kunnen leveren. Wijs regionaal een trekker aan die beschikbare budgetten (zoals transitiebudgetten) aanvraagt. 6. Geef commerciële ontwikkelaars en woningbouwcorporaties de ruimte om te bouwen. Locaties zijn schaars en de opgave is groot. Zorg dat zij in hun exploitatie financiële ruimte houden om de leefomgeving passend in te richten voor een vergrijzende bevolking. Denk daarbij aan (inpandige) ontmoetingsruimtes die ook toegankelijk zijn voor de buurt, toekomstbestendige inrichting van straten en pleinen (bankjes, ommetjes, beleeftuinen). De inspiratietools van het Consortium BeterOud of het Kenniscentrum Sport en Bewegen kunnen hierbij als uitgangspunten meegegeven worden. 7. Maak duidelijk aan omwonenden van beoogde ontwikkellocaties wat het maatschappelijke belang is van het toevoegen van (senioren)woningen. Benadruk daarbij dat bouwen voor senioren zorgt voor een betere doorstroming op de woningmarkt.

Maak ook duidelijk dat ontwikkelaars en woningcorporaties niet alleen woningen bouwen maar ook voorzieningen realiseren die ten gunste komen aan de omgeving en de bestaande inwoners. Maak duidelijk dat de gemeente die niet zelfstandig kan realiseren.

Vergrijzing in Doesburg

9 van 53

2

Inleiding

2.1

Aanleiding

In Nederland is sprake van vergrijzing en ontgroening. Dit geldt in de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort sterker dan gemiddeld. 1 De gemeente Doesburg staat met 29% 65-plussers in de top 20 van meest vergrijsde gemeenten 2 (Duiven: 22%, Westervoort: 23%). Een vergrijzende bevolkingssamenstelling kan consequenties hebben voor de gemeente en voor het beleid van de gemeente. Dit was voor de rekenkamer aanleiding om dit onderwerp op te nemen in het onderzoeksprogramma voor 2024. De klankbordgroep van de betrokken raden kon zich goed vinden in dit voornemen.

2.2

Doel en vraagstelling

De rekenkamer van de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort wil weten wat de impact van vergrijzing is op het gemeentebeleid en in hoeverre de drie gemeenten hier invulling aan geven. Het onderzoeksdoel is als volgt:

Inzicht bieden in de effecten van vergrijzing tot 2040 op het gemeentelijk beleid in het fysieke en sociale domein en in hoe de raad hierop kan sturen.

Om dit doel te realiseren, staan in het onderzoek de volgende onderzoeksvragen centraal: A. 1. 2. 3.

De veranderende bevolkingssamenstelling Hoe ontwikkelt de bevolking zich tot 2040? Wat is de verwachte invloed in het fysieke domein? Wat is de verwachte invloed in het sociale domein?

B. Gemeentelijk beleid en sturing 4. Heeft de gemeente een probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing? 5. Welke sturing geven het coalitieakkoord en de P&C-cyclus? 6. Welke sturing geven visies en beleid op de effecten van vergrijzing? 7. In hoeverre is het beleid van de gemeente toekomstbestendig? 8. Heeft de gemeente passende verordeningen om te sturen op de effecten van vergrijzing? 9. Zijn er voldoende concrete locaties in beeld om te sturen op de effecten van vergrijzing? 10. Zijn er voldoende middelen en ambtelijke capaciteit om te sturen op de effecten van vergrijzing? 11. Hoe zijn maatschappelijke partners betrokken bij beleid en uitvoering en welke aanvullende stuurinstrumenten levert dit op? C. Informatievoorziening gemeenteraad 12. Welke informatie heeft de raad nodig om zinvol te kunnen controleren en sturen waar dat nodig is?

1 2

Jongeren en ouderen per gemeente | CBS Zie: Ranglijst: inwoners naar leeftijdsgroep per gemeente in Nederland (stand 1 januari 2024) (allecijfers.nl).

Vergrijzing in Doesburg

10 van 53

2.3

Scope van het onderzoek

Omdat een rekenkameronderzoek als doel heeft om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken, sluiten we aan bij de wettelijke taken of opdrachten die gemeenten hebben voor ouderen. De belangrijkste wettelijke taken in het fysieke domein liggen op het gebied van: wonen & zorg, leefomgeving en bereikbaarheid. De belangrijkste taken in het sociale domein liggen op het gebied van zorg en welzijn. Dit onderzoek heeft een toekomstgericht karakter en betreft een verkenning van ontwikkelingen rondom vergrijzing en de te verwachten effecten van vergrijzing op gemeentelijk beleid en uitvoering (inclusief de richting van financiële consequenties). We kijken ook naar voorbeelden uit de literatuur en best practices in de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort, met de bedoeling dat de andere gemeenten kunnen leren van deze best practices. Voorbeelden uit de literatuur zijn aangegeven met het symbool: De best practices zijn aangegeven met het symbool:

2.4

Normenkader

De bevindingen op de deelvragen zijn getoetst aan een normenkader. Dit is opgenomen in Bijlage 1. De normen zijn bedoeld om te toetsen of de bevindingen in lijn zijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus. We hanteren de volgende kleurcodering om weer te geven hoe er wordt gescoord op de toetsingscriteria, niet om af te rekenen, maar om verbetermogelijkheden te onderscheiden: : er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

2.5

Onderzoeksopzet

Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn diverse relevante landelijke en gemeentelijke documenten geraadpleegd. Vervolgens zijn interviews gehouden met ambtelijk, bestuurlijke en externe betrokkenen. Ook heeft een groepsgesprek met de raad plaatsgevonden. De concept-Nota van bevindingen is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1. Wanneer de bevindingen zijn gebaseerd op interviews, is dat aangegeven met het symbool:

Vergrijzing in Doesburg

11 van 53

2.6

Indeling rapport

Het rapport begint met de bestuurlijke nota, met daarin een korte beschrijving van het onderzoek, de conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk 3 beschrijft de veranderende bevolkingssamenstelling en wat dit betekent voor gemeentelijk beleid. Hoofdstuk 4 gaat in op de beschikbare beleidsdocumenten, hoofdstuk 5 gaat in op de uitvoering en realisatie, inclusief de samenwerking met maatschappelijke partners en de informatievoorziening aan de raad. De toelichting op de onderzoeksopzet, de interviewlijst en de lijst met geraadpleegde bronnen staan in de bijlagen 1 tot en met 3.

Vergrijzing in Doesburg

12 van 53

3

Veranderende bevolkingssamenstelling

In dit hoofdstuk staan de volgende deelvragen centraal: • Hoe ontwikkelt de bevolking zich tot 2040? • Wat is de verwachte invloed in het fysieke domein? • Wat is de verwachte invloed in het sociale domein? Paragraaf 3.1 beschrijft wat vergrijzing inhoudt. Paragraaf 3.2 gaat in op vergrijzing en de demografische gevolgen van vergrijzing in Nederland en in Doesburg. Paragraaf 3.3 schetst zowel positieve als negatieve gevolgen van vergrijzing.

3.1

Wat is vergrijzing?

Vergrijzing is een term voor het steeds ouder worden van een bevolking. Zowel het aandeel ouderen als de gemiddelde leeftijd nemen toe. Als er sprake is van vergrijzing in een samenleving, dan is er (op termijn) vaak ook sprake van een bevolkingsdaling (doordat er meer alleenstaanden zijn en (relatief) minder kinderen geboren worden). Er zijn twee belangrijke oorzaken voor de vergrijzing in Nederland. Ten eerste kende Nederland, net als veel westerse landen, vlak na de Tweede Wereldoorlog een geboortegolf (babyboom). In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw daalde het geboortecijfer vervolgens sterk (ontgroening) door een toename van het gebruik van anticonceptiemiddelen. Hierdoor stijgt het aandeel ouderen in de bevolking sterk. Rond 2040 zullen de meeste babyboomers overleden zijn en neemt de vergrijzing als gevolg van de babyboom af. Een andere oorzaak van de vergrijzing is de toegenomen levensverwachting door verbeteringen in volksgezondheid, geneeskunde en voeding. De gemiddelde levensverwachting van een man steeg tussen 1950 en 2018 van 70 naar 80 jaar, die van vrouwen nam in dezelfde periode toe van 73 naar 83 jaar. De toekomstige ontwikkeling van de bevolking hangt af van zowel de ontwikkeling van de levensverwachting als van het geboortecijfer en van de migratie (het saldo van immigratie en emigratie).

Nederland kent momenteel een zogenaamde dubbele vergrijzing. Dubbele vergrijzing is het verschijnsel dat niet alleen de groep ouderen een relatief groter aandeel vormt van de Nederlandse samenleving (o.a. als gevolg van de babyboom na de Tweede Wereldoorlog), maar dat ook de gemiddelde leeftijd steeds hoger komt te liggen door stijging van de gemiddelde levensverwachting. De groep 80-plussers (die gemiddeld vaker zorg nodig hebben) groeit daarmee. Een effect daarvan is dat ouderdomsziekten zoals dementie toenemen. Naast dubbele vergrijzing is er ook sprake van driedubbele vergrijzing 3: mensen blijven langer thuis wonen, wat betekent dat er woningen en zorgaanbod nodig is voor de grotere groep ouderen. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)4 beschrijft een levensloop met vier levensfasen: 1. jeugdfase 2. werkzame fase 3. fase van pensionering / vitale levensfase 4. zorgafhankelijke of zorgbehoevende fase

3 4

Driedubbele vergrijzing: we moeten haast maken SCP (2024): Investeren in vitale ouderen

Vergrijzing in Doesburg

13 van 53

De derde levensfase begint op het moment dat een persoon AOW-gerechtigd is of (eerder) met pensioen gaat en eindigt bij aanvang van de vierde levensfase. Die levensfase begint wanneer een persoon in de derde levensfase langdurig afhankelijk wordt van anderen voor alledaagse handelingen zoals aankleden en wassen, en eindigt bij het overlijden. Onderzoek naar veroudering duidt de derde levensfase daarom ook wel aan als de ‘vitale fase’. Sinds enkele decennia is een trend waarneembaar dat de derde levensfase langer wordt en de vierde levensfase korter. In absolute aantallen groeien beide groepen omdat de bevolking veroudert.

3.2

Vergrijzing in Nederland en in Doesburg

De vergrijzing in Nederland, gemeten in het aandeel 65-plussers, neemt vanaf circa 2010 toe. In Doesburg begon de vergrijzing al iets eerder (rond 2005) en is sterker dan gemiddeld in Nederland (Figuur 3-1). Figuur 3-1 - Ontwikkeling en prognose percentage 65-plussers vanaf 1995 (CBS, prognose 2017-2040) 40

% 65 jaar en ouder

34 29

30

27

21

20 13

10

12

0 1995

2000

2005

2010

2015

Nederland

2020

2025

2030

2035

2040

Doesburg

De prognose is dat het aandeel 65-plussers in Nederland zal toenemen naar 27% in 2040. In Doesburg ligt het percentage 65-plussers in 2025 op 29% en zal toenemen tot 34% in 2040.5 Het aandeel jongeren (0-19 jaar) blijft, zowel in Nederland als in Doesburg, de komende circa 15 jaar redelijk stabiel, terwijl het aandeel 20-64-jarigen, gaat dalen. Er vindt een verschuiving plaats waarbij het aandeel 20-64-jarigen afneemt en dat van 65-plussers toeneemt (Figuur 3-2).

5

CBS: Regionale prognose 2017-2040; bevolking, intervallen, regio-indeling 2015

Vergrijzing in Doesburg

14 van 53

Figuur 3-2 - Prognose leeftijdssamenstelling 2040 in Nederland en Doesburg (CBS, prognose 2017-2040) Nederland

Doesburg

100% 13%

15%

20%

12%

17%

27%

29%

80%

60%

62%

61%

64% 59%

34%

60%

52%

40%

54%

47%

17%

19%

2024

2040

20% 24%

24%

21%

22%

25%

24%

1995

2010

2024

2040

1995

2010

0% 0-19 jaar

20-64 jaar

65+

In Nederland is de vergrijzing het sterkst aan de randen van het land: in Zeeland, NoordHollandse Kust, Texel, Groningen, Drenthe en Zuid-Limburg, maar ook in het gebied waarin Doesburg ligt, de regio Arnhem-Nijmegen (Figuur 3-3). In deze gebieden is het percentage 65-plussers relatief hoog (27% of meer). Figuur 3-3 - Percentage 65-plussers, 1 januari 2024, CBS

Doesburg

Vergrijzing in Doesburg

15 van 53

De algemene trends voor Nederland gelden nog sterker in minder stedelijke gebieden. Jongeren trekken vaker naar de grote steden. Tijdens de interviews kwam vaker aan de orde dat jongeren uit Doesburg wegtrekken door een gebrek aan voorzieningen, werkgelegenheid en passende, betaalbare woningen. De observatie van raadsleden tijdens het raadsgesprek was dat de beschikbare koopwoningen in Doesburg ‘jongere ouderen’ aantrekken, die financieel wel in staat zijn om een woning te kopen. Met 29%6 van de inwoners van Doesburg in de leeftijdscategorie 65+ behoort Doesburg tot de top 20 gemeenten met het hoogste aandeel senioren van Nederland. De verwachting is dat het totale inwoneraantal van Doesburg in 2040 11.600 zal zijn, met circa 3.950 inwoners van Doesburg van 65 jaar of ouder7 (34%). Ook in de gemeenten Duiven en Westervoort is er sprake van sterke vergrijzing. De prognose voor Duiven is dat er in 2040 circa 33% 65-plussers zullen zijn (circa 8.300 65-plussers) en in Westervoort om 34% 65-plussers (circa 5.200 65-plussers).

Bevolkingsprognose Dit onderzoek gebruikt de Regionale Prognose 2017-2040 (regio-indeling 2015) van het CBS. Deze prognose geeft de mogelijkheid om uitsplitsingen te maken voor leeftijdsgroepen op gemeenteniveau. Recentere bevolkings- en huishoudensprognoses van het CBS (2019 en 2022) zijn volgens het CBS onvoldoende betrouwbaar op gemeenteniveau om dergelijke uitsplitsingen te doen. Voor Nederland als geheel komt de totale prognose in 2019 en 2022 als gevolg van het voorspelde migratiesaldo iets hoger uit dan de prognose uit 2017 en het aandeel 65-plussers binnen de totale bevolking hierdoor juist enkele procenten lager. Het CBS verwacht dat de (extra) groei met name terechtkomt in de grote en middelgrote steden en in (rand)gemeenten in de Randstad. Ondanks de verschillen met de prognoses van 2019 en 2022, geeft de prognose uit 2017 daarmee op gemeenteniveau een goed beeld van de ontwikkeling tot 2040 voor Duiven, Doesburg en Westervoort. Als een gemeente méér woningen realiseert dan de woningbehoefte die volgt uit de prognose, dan zou de bevolkingsontwikkeling hoger uit kunnen komen. Uit ervaring blijkt dat er een planvoorraad van 130% van de woningbehoefte nodig is om uiteindelijk zo’n 100% van de behoefte te realiseren.

Dubbele vergrijzing en dementie Binnen de groep van 65-plussers neemt ook de leeftijdsgroep 75 jaar en ouder toe. In deze leeftijdsgroep is er bovendien een grotere vraag naar wonen met zorg. In Nederland neemt de leeftijdsgroep 75+ in de komende vijftien jaar sterk toe van 1.707.350 in 2024 tot 2.563.200 inwoners van 75 jaar en ouder in 2040 (een toename van 855.850 75-plussers). Dit betekent dat het aantal 75-plussers in vijftien jaar tijd met bijna 50% toeneemt. In de regio Arnhem als geheel (cijfers voor Doesburg niet beschikbaar) is sprake van een toename van 75-plussers van 42.930

6 7

Zie: Ranglijst: inwoners naar leeftijdsgroep per gemeente in Nederland (stand 1 januari 2024) (allecijfers.nl) CBS: Regionale Prognose 2017-2040; bevolking; intervallen; regio-indeling 2015

Vergrijzing in Doesburg

16 van 53

in 2024 naar 66.490 75-plussers in 2040. Dit betekent dat het aantal 75-plussers in vijftien jaar tijd met iets meer dan de helft (met 55%) groeit. 8 Alzheimer Nederland heeft veel cijfers over dementie.9 Met de toename van vergrijzing neemt ook het aantal mensen met dementie toe. Voor Doesburg zou dit betekenen dat het aantal mensen met dementie stijgt van 550 in 2022 naar 750 in 2030. Dit betekent extra druk op de professionele zorg én op mantelzorgers.

Toename aantal huishoudens voor alleenstaanden Niet alleen neemt het aantal ouderen toe, ook het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe. De verwachting is dat in 2040 het aantal eenpersoonshuishoudens in Nederland 3.998.930 zal zijn.10 Eenpersoonshuishoudens vormen de snelst groeiende huishoudvorm (Figuur 3-4). Diezelfde ontwikkeling doet zich ook voor in Doesburg, volgens prognoses van het CBS. Figuur 3-4 - Prognose aantal huishoudens in Nederland (x1000), ABF Primos (2023) 5000 3999

4000 3349 3000

2342

2497

2000

2036 2072

1000

614

686 43

52

0 Alleenstaand

Paar zonder thuiswonend(e) kind(eren)

Gezin met thuiswonend(e) kind(eren) 2024

Eenoudergezin

Overig huishouden

2040

Relatief veel sociale huur in Doesburg Doesburg heeft relatief veel – en vaak betaalbare - sociale huurwoningen (Figuur 3-5). Bewoners van de sociale huurwoningen doen, in vergelijking met anderen, vaker een beroep op het sociaal domein, zoals de Wmo.

8 9

ABF Primos Demografie 2024: Primos Online - Bevolking - ABF-regio Arnhem Feiten en cijfers over dementie | Alzheimer Nederland

10

ABF Primos Demografie 2024: Prognose van bevolking en huishoudens naar kenmerken in een toekomstig jaar

Vergrijzing in Doesburg

17 van 53

Figuur 3-5 - Percentage koop- en huurwoningen in Nederland en Doesburg, CBS (2024) 60%

57%

54%

39%

40% 28%

20%

15% 7%

0% Koopwoningen

Huurwoningen van woningcorporatie (incl. sociale huur) Nederland

Huurwoningen van overige verhuurders

Doesburg

Geïnterviewden geven aan dat de situatie in Doesburg zorgelijk is: het is een kleine gemeente met relatief veel inwoners die beroep doen op zorg- en welzijnsvoorzieningen.

3.3

Gevolgen van vergrijzing

Zoals geschetst in paragraaf 3.2, is een vergrijzende samenleving herkenbaar aan het toenemende aandeel 65-plussers in de bevolking. Dit heeft diverse directe gevolgen, zoals druk op pensioenen en druk op gezondheidszorg, en veranderingen in de woonomgeving, maar ook langere-termijngevolgen voor de samenleving als geheel. In deze paragraaf komen zowel de negatieve als de positieve effecten van vergrijzing aan bod.

Nadelige effecten van vergrijzing Een nadelig effect van vergrijzing is dat deze de samenleving, binnen het huidige systeem, geld kost. Veel westerse landen kennen een sociaal zekerheidsstelsel gefinancierd door een omslagstelsel. Hierbij betalen de werkenden belasting, waaruit voorzieningen en uitkeringen worden betaald, zoals AOW en Wmo. Dit merken gemeenten ook. Om de kosten van de vergrijzing te dragen, moeten de belastingen omhoog. Dit wordt steeds moeilijker wanneer de werkende generatie relatief of zelfs absoluut krimpt. Ook wordt het lastiger om de vertrekkende vakmensen te vervangen. Dit verschijnsel kan de economische groei remmen. Innovatie (bijvoorbeeld robotisering) en anders inrichten van zorg en ondersteuning zijn onvermijdelijk in een vergrijzende samenleving.

Vergrijzing in Doesburg

18 van 53

Een ander gevolg van vergrijzing is de toename van zorgvragen en aan ouderdomsgerelateerde zorgkosten, door bijvoorbeeld dementie. Dit zorgt voor druk op de gezondheidszorg en op zorgverleners, bijvoorbeeld op mantelzorgers. De druk op mantelzorgers wordt groter door langer thuis wonende ouderen. Zorginstellingen en overheden steunen in toenemende mate op mantelzorgers. Hierdoor zijn er steeds meer overbelaste mantelzorgers. Dit is problematisch, omdat mantelzorgers vaak ook nog betaald werk verrichten en hierdoor noodgedwongen minder uren gaan werken of zelfs uitvallen. Dit kan een negatieve gevolgen hebben op de arbeidsmarkt.11 Naast toenemende druk, zorgt vergrijzing ook voor veranderingen in de woonomgeving. Gezinsverdunning en een groeiende behoefte aan seniorenhuisvesting veranderen de woningvraag. Deze veranderingen vereisen doordachte planning en beleid, om ervoor te zorgen dat ouderen comfortabel en veilig kunnen wonen. Dit is ook belangrijk om minder zichtbare gevolgen van vergrijzing zoals eenzaamheid aan te pakken. Onderzoek en beleid dragen verschillende oplossingen aan die de (negatieve) gevolgen van vergrijzing op kunnen vangen. Voorbeelden van oplossingen zijn: • Realiseren van woningen die passend zijn bij de behoefte van senioren waardoor zij langer thuis kunnen wonen en waardoor zij bij het verlaten van hun gezinswoning ruimte vrijmaken voor gezinnen.

Hierbij ook aandacht voor geclusterd wonen om zorg gemakkelijker te organiseren. • Bevorderen van de (voortgezette) deelname van ouderen aan het economische, sociale, politieke en culturele leven zodat de kennis, ervaring en vaardigheden van de ouderen voor de maatschappij behouden blijven en zodat welbevinden, gezondheid en autonomie van ouderen verbeteren (bevorderen werk, vrijwilligerswerk, ontmoeten, mantelzorg, voorzorgcirkels 12). • Communiceren van de mogelijkheden aan voorzieningen vanuit de gemeente - bijvoorbeeld voor mantelzorgers - om duurdere zorg op termijn te voorkomen. • Zorgen voor een zorg- en welzijnsstelsel dat voor iedereen toegankelijk is met minder kosten en personele inzet (kostenbeheersing, voldoende zorgpersoneel, langer zelfstandig thuis wonen, preventie, herijking sociaal domein). • Herverdelen van lasten tussen de generaties (bijvoorbeeld belastingen, pensioenstelsel). De eerste drie oplossingsrichtingen zijn vooral op lokaal niveau zichtbaar en vallen binnen de invloedsfeer van de gemeente. Samen met maatschappelijke partners kunnen gemeenten dit bevorderen. De vierde oplossingsrichting raakt de gemeentelijke begroting en inzet, maar vergt landelijke regelgeving en samenwerking. De vijfde oplossingsrichting ligt met name binnen de invloedssfeer van de Rijksoverheid.

Voordelen van vergrijzing Een grotere groep ouderen kan echter ook voordelen meebrengen, vooral als zij steeds langer fit en gezond blijven. Als mensen pas later ‘oud’ worden, blijven zij ook na hun pensioen nog jarenlang actief (ook als de pensioenleeftijd omhoog gaat).

11 12

Mantelzorg zet rem op loon en carrière Wat zijn voorzorgcirkels | NLZVE

Vergrijzing in Doesburg

19 van 53

Hierdoor komt een grotere groep mensen beschikbaar voor vrijwilligerswerk, wat een positieve invloed kan hebben op gemeenschappen en sociale cohesie. Dit positieve effect is ook voor Doesburg benoemd in de interviews. Ook stoten oudere mensen gemiddeld minder CO2 uit dan jongere generaties, wat gunstig is voor het klimaat. Hiermee kan vergrijzing een positieve impact op het klimaat hebben. Tijdens een van de raadsgesprekken werd opgemerkt dat sommige wijken nieuw leven krijgen doordat veel mensen met pensioen gaan. Dit biedt kansen voor sociale activiteiten en het meer omkijken naar elkaar. Movisie ontwikkelde een toolkit met informatie over hoe het potentieel van de groeiende groep ouderen benut kan worden.13 Hierbij spelen vier partijen een grote rol: senioren zelf, vrijwilligersorganisaties, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Een gemeente heeft hierin een aantal keuzes en taken: • • • • • •

Bepalen van de visie (nota over ouderenbeleid, notitie voor het collegeprogramma). Bepalen van de rol van de gemeente (als opdrachtgever, als co-creator). Inrichten van de procesorganisatie (opstarten/deelnemen aan een samenwerkingsverband). Bieden van randvoorwaarden (bijv. budget, praktische ondersteuning). Waarderen van actieve inwoners (bijv. vrijwilligersdag). Rekening houden met diversiteit onder ouderen.

Naast de kosten die vergrijzing met zich meebrengt, zijn er ook kostenvoordelen. Zo kunnen de onderwijskosten dalen en worden bestedingen aan diensten zoals recreatie en cultuur gestimuleerd. Hoewel de kostenvoordelen niet altijd opwegen tegen de uitdagingen die vergrijzing met zich meebrengt, bieden ze wel mogelijkheden voor een andere toewijzing van middelen en economische verschuivingen ondersteunen die helpen de (financiële) gevolgen van vergrijzing op te vangen.

Toekomstscenario’s Er kan een positief en negatief toekomstscenario onderscheiden worden voor vergrijzing.14 In een positief toekomstscenario nemen mensen zo lang mogelijk actief deel aan de samenleving en wordt werk meer gespreid over de levensloop. Tijd en inkomen worden daardoor anders verdeeld over een levensloop. In dit scenario worden ook bepaalde zorgtaken succesvol overgenomen door technologie (zorgrobots, AI, etc.) 15. In een negatief scenario raken verschillende bevolkingsgroepen belemmerd in hun actieve deelname aan de samenleving door factoren zoals beperkte onderwijskansen, arbeidsmarktdiscriminatie en gezondheidsproblemen onder jongeren, zoals obesitas. Daarnaast is er een tekort aan zorgprofessionals en wordt er een groot beroep gedaan op mantelzorgers. Om een positief toekomstscenario te realiseren, is het belangrijk in te zetten op preventieve gezondheidsmaatregelen, hoge arbeidsparticipatie en technologische innovatie.

13

Toolkit verzilveren Demos, bulletin over bevolking en samenleving, jaargang 33, nummer 3, maart 2017, p. 1-4 15 What-The-Future-Aging.pdf 14

Vergrijzing in Doesburg

20 van 53

4

Wettelijke taken gemeente

In dit hoofdstuk ligt de focus op de wettelijke taken van de gemeente binnen het sociale domein (4.1) en het fysieke domein (4.2). Daarbij is een belangrijk aandachtspunt in hoeverre de gemeenteraad hiervan op de hoogte is of zou kunnen zijn (4.3).

4.1

Wettelijke taken in het sociale domein

Gemeenten voeren namens de Rijksoverheid de Wmo16 (Wet maatschappelijke ondersteuning) uit. De Wet maatschappelijke ondersteuning heeft als doel ervoor te zorgen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het bieden van ondersteuning aan mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn. Dit omvat onder andere: • • • • • •

Beschikbaar stellen van faciliteiten om langer zelfstandig thuis te wonen, zoals huishoudelijke hulp of een traplift; Bieden van begeleiding en dagbesteding om mensen te ondersteunen bij dagelijkse activiteiten en hen actief te laten deelnemen aan de samenleving; Verlenen van tijdelijke ontlasting van mantelzorgers; Zorgen voor beschermde woonomgeving voor mensen met een psychische stoornis: Een veilige plek bieden voor mensen met psychische problemen; Bieden van opvang aan slachtoffers van huiselijk geweld en daklozen: Hulp bieden aan mensen die te maken hebben met huiselijk geweld of dakloos zijn; Uitvoeren van welzijnswerk: Met de invoering van de Wmo kwam ook het begrip ‘participatiesamenleving’ op, waarbij de focus is verschoven van het organiseren van activiteiten naar het ondersteunen van initiatieven van burgers.

Elke gemeente organiseert de toegang tot ondersteuning op haar eigen wijze. Sommige gemeenten kiezen voor het Wmo-loket. Veel gemeenten kiezen sociale wijkteams waar mensen terecht kunnen met hun hulpvraag. Wat het wijkteam precies doet, verschilt per gemeente. De toegang tot Wmo-faciliteiten is geregeld in wetgeving. Gemeenten mogen momenteel niet zelfstandig een inkomensafhankelijke eigen bijdrage vragen voor huishoudelijke hulp. Er ligt echter een wetsvoorstel om dit per 1 januari 2027 mogelijk te maken.17 De Wmo is een zogenaamde medebewindstaak. Dit houdt in dat gemeenten landelijk beleid uitvoeren binnen een vastgesteld budget, maar dat zij beperkte sturingsmogelijkheden hebben om kosten en risico’s te beheersen18. Veel gemeenten ervaren dat de beschikbare middelen onvoldoende zijn om hun Wmo-taken adequaat uit te voeren19.

16

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) | Zorg en ondersteuning thuis | Rijksoverheid.nl.

17

Invulling van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage in de Wmo per 1 januari 2027 | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl 18 Medebewindstaken: balans is zoek, meer inzicht nodig | Divosa 19 Position Paper Opmerkingen van de VNG op de Begroting van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport | VNG

Vergrijzing in Doesburg

21 van 53

4.2

Wettelijke taken in het fysieke domein

Gemeenten hebben zich in de regionale woondeals met het ministerie van BZK (nu: ministerie van VRO) en de provincie gecommitteerd aan het opstellen van een woonzorgvisie voor hun gemeente. Deze afspraak vloeit voort uit de programma’s ‘Een Thuis voor iedereen’20 en het programma ‘Wonen en Zorg voor Ouderen’21. Beide programma’s maken deel uit van de Nationale Woon- en Bouwagenda. Het programma ‘Wonen en Zorg voor Ouderen’ regelt dat: • Van de 900.000 woningen die tot en met 2030 gebouwd worden, moeten minstens 290.000 woningen geschikt zijn voor ouderen. • Ouderen kunnen in een voor hen geschikte woning wonen. Door een toename van het aantal verhuisbewegingen onder ouderen beoogt het programma ook doorstroming in de gehele woningvoorraad. • Naast de woning moet ook de leefomgeving passend is voor ouderen. Het Kenniscentrum Sport en Bewegen heeft hiervoor een inspiratietool ontwikkeld.22 De opgave van 290.000 voor ouderen geschikte woningen is verbijzonderd per regio 23. Voor de regio Arnhem-Nijmegen als geheel, waaronder Duiven, Doesburg en Westervoort vallen, is de totale opgave tot 2030 op 13.960 nieuwe woningen die zijn geschikt voor ouderen.

Hiervan zijn bijna 2.000 verpleegzorgeenheden, ruim 8.000 nultredenwoningen (woningen zonder drempels en trappen, meestal appartementen) en bijna 4.000 geclusterde woningen (nultredenwoningen gecreëerd in samenhangend project vaak met gemeenschappelijke ruimte) (zie Tabel 4-1). Tabel 4-1 - Capaciteitsopgave t/m 2030 ouderen (nultreden, geclusterd, verpleegzorg), MinVWS (2023) Factsheet Wonen en zorg voor ouderen Verpleegzorg Regio Arnhem-Nijmegen

Geclusterd

Nultreden

Totaal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

5%

1.960

5%

3.900

5%

8.100

5%

13.960

Openbare voorzieningen en seniorvriendelijke buurten Naast de bouwopgave zijn gemeenten op grond van de Wegenwet verantwoordelijk voor het aanleggen, onderhouden en beheren van straten, wegen, parkeerplaatsen, voetpaden en fietsroutes binnen hun gemeentegrenzen. Een toenemend aantal senioren en mensen met ouderdom gerelateerde aandoeningen zorgt ervoor dat gemeenten nadenken over de inrichting van de openbare ruimte. Voor specifieke deelgebieden kan maatwerk nodig zijn om aan de behoeften van deze doelgroep te voldoen. Uitgangspunt is dat openbare voorzieningen bereikbaar zijn voor de doelgroep.

Programma een thuis voor iedereen (overheid.nl). Programma Wonen en zorg voor ouderen (overheid.nl). 22 Inleiding - Inspiratietool leefomgeving senioren (kenniscentrumsportenbewegen.nl). 23 Min VWS (juni 2023) Factsheet Wonen en zorg voor ouderen. 20 21

Vergrijzing in Doesburg

22 van 53

Het Kenniscentrum Sport en Bewegen heeft een inspiratietoolkit voor een seniorvriendelijke leefomgeving24. Het gaat daarbij om: • Fysieke inrichting van de openbare ruimte (hardware). • Aanbod van activiteiten in de openbare ruimte met inzet van professionals en vrijwilligers (software). • Organisatie van fysieke inrichting en aanbod door goede samenwerking en burgerparticipatie (orgware). Het consortium BeterOud25, een samenwerkingsverband van ouderen, professionals en organisaties zoals het Kenniscentrum Sport en Bewegen, het Nationaal Ouderenfonds en Vilans, heeft een top 10 samengesteld voor een seniorvriendelijke buurt: 1. Voorzieningen. 2. Speciale looproutes. 3. Overzichtelijke openbare ruimte. 4. Openbare toiletten. 5. Bankjes en tafels. 6. Gemeenschappelijke tuin. 7. Buurtvoorziening. 8. Toegankelijk openbaar vervoer. 9. Verblijfsruimte met uitzicht op straat. 10. Beweegtuinen.

Dementievriendelijk wonen Alzheimer Nederland, Woonzorg Nederland en KAW hebben samen de toolkit ‘Dementievriendelijk woongebouw’ ontwikkeld.26 Deze toolkit bevat praktische tips en voorbeelden voor een dementievriendelijke woonomgeving, benaderd vanuit het perspectief van de ontwikkelaar, beheerder en huurder. Het biedt houvast voor woningcorporaties, gemeenten en zorg- en welzijnsinstellingen om een dementievriendelijke omgeving te creëren. De toolkit besteedt o.a. aandacht aan positieve ontwerpprincipes zoals zelfstandig handelen, een veilig en beschermde omgeving, oriëntatie en toegankelijkheid. Ook bevat zij tips voor ontwikkelaars en huurders (per woonruimte) en verdiepende thema’s zoals licht- en kleurgebruik, akoestiek, geuren en technologie.

24

Fysieke omgeving en voorzieningen-1 - Inspiratietool leefomgeving senioren Top 10 seniorvriendelijke woonomgeving 26 Toolkit Dementievriendelijk Woongebouw 12juli2024.pdf 25

Vergrijzing in Doesburg

23 van 53

4.3

Informatiepositie van de gemeenteraad

Raadsconferenties Uit het groepsgesprek met de raad kwam naar voren dat het een goed geïnformeerde raad betreft. In 2024 heeft de raad het initiatief genomen om raadsconferenties over vergrijzing te organiseren, waarbij maatschappelijke partners zijn uitgenodigd (zie kader). Inmiddels hebben drie dergelijke sessies plaatsgevonden. De raadsleden geven aan dat dit hun informatiepositie heeft verbeterd. Zij weten nu beter wat de omvang is van het probleem, wat de gevolgen van vergrijzing zijn (zoals een grotere zorgvraag, minder arbeidskrachten, meer alleenstaanden, meer eenzaamheid, meer mensen met problematisch gedrag door dementie of andere aandoeningen, een groter beroep op gemeentelijke budgetten en de behoefte aan geclusterd wonen met zorg) en ook wat de gemeente kan doen om op deze gevolgen te sturen. Tijdens het raadsgesprek zijn voorbeelden genoemd van hoe de raad kan sturen in zowel het sociale als het fysieke domein. Voorbeelden zijn het realiseren van ontmoetingsruimtes, het bevorderen van preventie en bewustwording, het stimuleren van voorzorgcirkels en mantelzorg, en het samenwerken met maatschappelijke partners aan de realisatie van woonzorgcomplexen en nultredenwoningen. De raad is zich er zeer van bewust dat niet alles kan, dat de huidige zorg niet te handhaven is en dat gemeentelijke budgetten en capaciteit beperkt zijn.

De rol die de gemeente daarbij kiest, is (noodgedwongen) faciliterend. Inwoners zullen in de toekomst meer dan nu zelf verantwoordelijk zijn voor het organiseren van zaken en langer zelfstandig thuis kunnen wonen.

Best Practice: Raadsconferenties vergrijzing De gemeenteraad van Doesburg heeft het initiatief genomen om raadsconferenties over vergrijzing te organiseren. Elke raadsconferentie behandelt een thema dat speelt binnen het onderwerp vergrijzing. Diverse maatschappelijke partners, met name uit het sociale domein, leverden een bijdrage in de vorm van presentaties en/of een paneldiscussie. De volgende thema’s zijn reeds aan bod gekomen: • •

Raadsconferentie 1: Effecten van vergrijzing (februari 2024) Raadsconferentie 2: Gezond oud worden (november 2024)

Andere raadsconferenties over vergrijzing zijn in voorbereiding.

Vergrijzing in Doesburg

24 van 53

4.4

Toetsing aan het normenkader

Onderstaande tabel bevat het normenkader. De beoordeling van de normen geeft een positief beeld. Norm De raad heeft voldoende inzicht in de omvang van vergrijzing De raad heeft voldoende inzicht in wat de vergrijzing gaat betekenen voor gemeentelijk beleid

Beoordeling De gemeenteraad in Doesburg heeft zich via onder andere raadsbijeenkomsten en voor de vaststelling van de woonzorgwelzijnsvisie in de afgelopen periode verdiept in het thema vergrijzing. De raad weet wat vergrijzing is en hoe de vergrijzing in Doesburg zich ontwikkelt. De gemeenteraad in Doesburg heeft zich via onder andere raadsbijeenkomsten en voor de vaststelling van de woonzorgwelzijnsvisie in de afgelopen periode verdiept in het thema vergrijzing. De raad weet wat dit betekent voor het gemeentelijk beleid en hoe de raad kan sturen. Raadsleden weten ook wat ze graag zouden willen maar waar de gemeente tegen grenzen van capaciteit en middelen aanloopt.

: er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

Vergrijzing in Doesburg

25 van 53

5

Strategische en beleidsdocumenten

Dit hoofdstuk beantwoord de volgende onderzoeksvragen: • Heeft de gemeente een probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing? • Welke sturing geven het coalitieakkoord en de planning- en controlcyclus (P&C-cyclus)? • Welke sturing bieden visies en beleid met betrekking to de effecten van vergrijzing? • In hoeverre is het gemeentebeleid toekomstbestendig?

5.1

Probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing

Deze paragraaf laat zien dat de gemeente Doesburg een probleemanalyse heeft ten aanzien van vergrijzing. De veronderstelling is dat sturen op vergrijzing makkelijker wordt wanneer duidelijk is wat de gevolgen voor de gemeente zijn.

Toekomstvisie Doesburg Duidelijk Duurzaam Door De gemeenteraad van Doesburg heeft in juni 2021 de Toekomstvisie ‘Doesburg Duidelijk Duurzaam Door’27 unaniem vastgesteld. In deze toekomstvisie benoemt de gemeente verschillende risico’s. De belangrijkste ten aanzien van vergrijzing zijn: • steeds meer ouderen; • steeds minder jongeren; • veel werklozen en relatief veel inwoners die leven van een bijstandsuitkering of minimuminkomen; • meer dan gemiddeld veel zorg vanuit de Wmo. De gemeente ziet dat er verschillen zijn tussen de wijken. Om te kunnen blijven werken aan een leefbare en levendige stad, waar mensen ook naar elkaar omzien en waar iedereen op een eigen manier aan meedoet, ziet de raad drie actierichtingen: 1. Balans in wonen (voor elke leeftijd) en ondernemen: doel is om de woningvoorraad (nu veel eengezinswoningen) aan te vullen met kleinere woonruimtes en toegankelijke wooneenheden, waardoor doorstroming op gang komt en gezinnen zich kunnen vestigen in Doesburg. Idealiter ontstaan er wijken waar ook senioren een passende woning kunnen vinden. De nadruk ligt op inbreiding, herontwikkeling en herbestemming, zodat er geen extra druk op de beschikbare ruimte ontstaat. 2.

Mensen meer verbinden en versterken: naast voorkomen van schulden wil de gemeente bouwen op een sterk netwerk aan onderlinge contacten, met uitstekende hulp voor veel mantelzorgers, vrijwilligers, maatschappelijke organisaties en ondernemers die hun best doen voor de bevolking. Dat laat de kracht van de gemeente zien: meedoen (participatie) en betrokken inwoners. 3. Goede kwaliteit van toerisme en laagdrempelige ontspanning in de natuur.

27

Toekomstvisie Doesburg | Gemeente Doesburg

Vergrijzing in Doesburg

26 van 53

De toekomstvisie is - zoals gezegd unaniem - vastgesteld door de vorige raad. Uit het groepsgesprek met de raad blijkt dat de toekomstvisie bij de huidige raadsleden niet ‘top of mind’ is. Mogelijk weten zij deels niet dat het coalitieakkoord hier nadrukkelijk op voortbouwt. Uit de ambtelijke en bestuurlijk interviews kwam juist naar voren dat de toekomstvisie richting geeft aan alle inspanningen van de gemeente en ook aan de noodzaak om rekening te houden met de effecten van vergrijzing. Dit is dan ook terug te zien in het coalitieakkoord en de programmabegroting. De gemeenteraad heeft bij het vaststellen van de toekomstvisie een motie 28 aangenomen waarin het college de opdracht kreeg om bij ieder collegevoorstel rond voorzieningen, zorg en participatie een paragraaf op te nemen over de manier waarop rekening is gehouden met de effecten van vergrijzing. De raad wilde hiermee beter kunnen sturen op vergrijzing, zo lichtten de aanwezige raadsleden toe tijdens het gesprek. Het college voert deze motie niet uit, omdat het in principe niet kan afwijken van een door de raad vastgestelde visie en omdat vergrijzing relevant is voor al het gemeentelijk beleid en uitvoering. Hierin heeft het college formeel gelijk.

De raadsleden die aanwezig waren bij het raadsgesprek vragen zich af of, als de motie wel was uitgevoerd, de grip op de effecten van vergrijzing wellicht groter geweest zou zijn.

Gemeentelijk woningbehoefte onderzoek 2022-2040 Doesburg In 2022 bracht Companen29 in kaart welke woningen er tot 2024 in Doesburg nodig zijn, gebaseerd op woonwensen van inwoners en demografische ontwikkelingen. Uit bevolkingsprognoses blijkt dat het aandeel oudere huishoudens (65 jaar en ouder) in Doesburg toeneemt. De grootste stijging zit in de groep van 75-plussers. Het aandeel gezinnen neemt af en het aandeel alleenstaanden neemt toe. Door deze ontwikkelingen zullen de mogelijkheden voor informele hulp, mantelzorg en ondersteuning waarschijnlijk afnemen. In Doesburg wonen 65-plussers, vergeleken met senioren in de andere Liemerse gemeenten, relatief vaak in een levensloopbestendige woning. De vraag naar geclusterd wonen in Doesburg zal stijgen van 410 in 2022 naar 530 in 2040. Ook zal er behoefte zijn om bestaande woningen levensloopbestendig te maken. Voor sommige senioren is dit onvoldoende, omdat zij intensievere zorg nodig zullen hebben. Om hierin te voorzien, moeten er tot 2040 minimaal 120 extra geclusterde woningen en 80 woonplekken met Wlz-zorg worden toegevoegd.

5.2

Coalitieakkoord en P&C-cyclus

Gemeenten sturen op het realiseren van strategische doelen en een efficiënte uitvoering via de Planning- en Control-cyclus, afgekort P&C. Het coalitieakkoord wordt na de verkiezingen opgesteld en vormt de inhoudelijke basis van de P&C-cyclus.

28 29

Motie+Richtingen+en+accenten+bij+Toekomstvisie 221.109 Woningbehoefteonderzoek Doesburg 2022-2040 - definitief.pdf

Vergrijzing in Doesburg

27 van 53

Het coalitieakkoord en het thema vergrijzing Het college heeft in het coalitieakkoord 2022-2026 ‘Doesburg op weg naar de toekomst’30 gekozen om de drie actierichtingen uit de toekomstvisie verder uit te werken tot pijlers en per pijler een wethouder te benoemen. Voor de eerste twee pijlers (leefomgeving en sociaal domein) gaat het om elk 1 fte, voor de derde pijler (toerisme/natuur) om 0,5 fte. Per pijler heeft de coalitie thema’s en maatregelen benoemd. Een overzicht van wat relevant is binnen het thema vergrijzing staat hieronder: pijler 1: Evenwichtig en leeftijdsbestendig woon- en vestigingsklimaat: • Doesburg moet aantrekkelijk blijven voor jongeren, starters en gezinnen. De coalitie wil meer betaalbare koop- en huurwoningen, met name voor deze doelgroepen; • Van belang is dat in elke wijk een meer evenwichtige, in balans zijnde woon- en leefomgeving wordt bevorderd; • Onderzoek naar de mogelijkheden voor een (al dan niet gecombineerde) locatie voor zwembad, sporthal en dagbesteding Caleidoz.

pijler 2: Verbindende en versterkende sociale aanpak: • Opstellen van het Koersdocument Sociaal Domein 2.0 met een koersverlegging naar preventie, ontschotting, gebruik van de kracht van de samenleving en inclusie, dat de effecten van vergrijzing meeneemt en kijkt naar doelmatig en effectief beleid in het sociaal domein; • Het realiseren van ontmoetingsplekken in elke wijk om de sociale cohesie te bevorderen en eenzaamheid tegen te gaan; • Het afsluiten van meerjarige contracten met zorgpartijen om de continuïteit van dienstverlening te bevorderen, zodat zij zorgbehoevenden kunnen ondersteunen bij het uitbouwen van een goed netwerk, het faciliteren van ontmoeting en het tegengaat van eenzaamheid.

Vergrijzing in de programmabegroting 2025-2028 De drie pijlers uit het coalitieakkoord komen één op één terug als programma’s in de programmabegroting31. Programma 1: Evenwichtig en leeftijdsbestendig woon- en vestigingsklimaat. “De komende jaren wordt gewerkt aan aantrekkelijke en evenwichtige woonlocaties en een voorzieningenniveau dat aansluit bij de huidige en toekomstige behoeften van onze (vergrijzende) inwoners. Ouderen, alsook kwetsbare inwoners met lichamelijke, verstandelijke of psychische beperkingen dienen zoveel mogelijk in hun eigen leefomgeving te kunnen blijven wonen en zelfredzaam te zijn. Door het grote ‘gat’ tussen een hoog aantal sociale huurwoningen en dure koopwoningen wordt bij (her)ontwikkeling stevig op het middensegment ingezet. We willen vooral ook woningen realiseren voor starters en jonge gezinnen.”

30 31

Coalitieakkoord 2022-2026 | Gemeente Doesburg, in mei 2025 Programmabegroting 2025-2028 | Programmabegroting 2025-2028 | Doesburg

Vergrijzing in Doesburg

28 van 53

Programma 2: Verbindende en versterkende sociale aanpak. “Een nieuwe koers in het sociaal domein moet leiden tot meer sociale cohesie in de wijken en dus meer betrokkenheid van de inwoners bij elkaar, meer participatie van inwoners met meer inclusie, minder eenzaamheid, tijdige aanpak van (het ontstaan van) armoede- en schuldenproblematiek en een afname van het gebruik van zorgvoorzieningen.” De gemeenteraad wil de sociale basis van Doesburg versterken door o.a. voldoende ontmoetingsmogelijkheden te creëren, meer focus te leggen op het collectieve en het zelforganiserende vermogen van inwoners, een buurtgerichte aanpak te hanteren en onderlinge relaties te versterken. Het vrijwilligerswerk kan hieraan ondersteunend zijn. Op deze manier kan eenzaamheid worden verminderd. • Blijven inzetten op preventie en vroegsignalering, om problemen te voorkomen en inzet van kostbare voorzieningen (waaronder Wmo) te verminderen. Een goede samenwerking tussen de betrokken organisaties in Doesburg en het zelforganiserende vermogen van inwoners zijn daarbij cruciaal. • Zorgen voor bestaanszekerheid. • Uitgaan van positieve gezondheid. Gemeenten moeten in de begroting aangeven welke maatschappelijke effecten er zijn. Hiervoor is een set van op Rijksniveau vastgestelde beleidsindicatoren. Deze indicatoren geven de stand van zaken van de afgelopen vier jaar weer.