Bijlage 2 Nota van BevindingenNota van Bevindingen Doesburg
Tekst van het document
Profiel van Doesburg Onderdeel van de Toekomstvisie Doesburg
Nota van Bevindingen
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
61327 – Openbaar 6 februari 2020
Profiel van Doesburg Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
Hans van der Werff Anne van Heerwaarden Pepijn van der Beek Jorien Vink 6 februari 2020
5
Inhoud 1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 1.1 1.2 1.3
Achtergrond, context en vraagstelling van de toekomstvisie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 De nota van bevindingen als eerste stap richting een toekomstvisie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2. De totstandkoming van de toekomstvisie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.1 2.2 2.3 2.4
Scherp in de spiegel kijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 De kracht van de dwingende logica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Publieke waarde als vertrekpunt in het denken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Feitenonderzoek en consultaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
3. De gemeente Doesburg en haar regionale context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 3.1 3.2 3.3 3.4
Korte schets van de Doesburgse geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Kenmerken van Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Ligging en bestuurlijke en maatschappelijke oriëntatie van Doesburg in de regio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Regionale oriëntatie van de gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
4. Feitenboek over Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7
Demografische kenmerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Wonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Economie, beroepsbevolking en sociaaleconomische positie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Sociaalmaatschappelijke positie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Leefbaarheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Ecologie en duurzaamheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Financiële positie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
60
5. Relevante trends en ontwikkelingen voor Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 5.1 5.2 5.3
Bovennationaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 Nationaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Regionaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
6. Beelden over opgaven, ambities en uitdagingen van Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 6.1 6.2
7.
Beelden over de kracht en vraagstukken van Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Lokale en regionale beleidsambities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
De rode draden van Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Maatschappelijke setting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Inhoudelijke rode draden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Rode draden bestuur en organisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Randvoorwaardelijke setting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
Bronnenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Bijlage 1 Analyse verplaatsingspatronen Doesburg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
B
B
6
Inleiding
Hoofdstuk 1 Doesburg is een unieke Hanzestad in Gelderland, gelegen op de grenzen van de Achterhoek, de Veluwe en de Liemers en via de IJssel en de Oude IJssel verbonden aan het water. Een vrijzinnige en diverse stad, die grote bekendheid geniet door haar historische binnenstad, de vestigingswerken, het rijke cultuuraanbod en de nabije natuur. Een stad die koestert wat ze heeft, maar ook vanuit eigen kracht wil nadenken over haar toekomst. Om zo zicht te krijgen op de maatschappelijke vraagstukken voor nu en de komende jaren en erop gericht om ook keuzes te maken.
B
Profiel van Doesburg
8
1.1
Achtergrond, context en vraagstelling van de toekomstvisie
1.2
De nota van bevindingen als eerste stap richting een toekomstvisie
Doesburg stelt zichzelf over deze toekomst belangrijke vra-
In het traject om te komen tot een toekomstvisie voor Doesburg
gen, zoals ‘Wat is onze identiteit?’, ‘Wat zijn onze ambities/
is de Nota van Bevindingen, die nu voor u ligt, een belang-
dromen?’, ‘Wat is onze positie in de verschillende regio’s waar-
rijk tussenresultaat. In de Nota van Bevindingen wordt het
toe we ons verhouden?’. Maar ook ‘wat komt er de komende
inhoudelijk fundament voor het opstellen van de toekomst-
jaren op ons af?’, en ‘hoe moeten we effectief omgaan met
visie gelegd. Dit fundament is opgebouwd uit feiten, trends
vraagstukken die steeds meer op een hoger schaalniveau spelen,
en ontwikkelingen. Samen creëert dit een feitelijke foto van
zoals woningbouw, de energietransitie/verduurzaming, econo-
Doesburg en een beschrijving van wat er aan de hand is in
mische ontwikkeling en het behouden van een aantrekkelijk
Doesburg. De feitelijke foto is aangevuld met opinies en beelden
voorzieningenaanbod?’ Wat vraagt dit eigenlijk van bestuurders,
van de belangrijkste stakeholders in en rondom Doesburg, zoals
politici en de ambtelijke organisatie? En ‘hoe benutten we de
inwoners, maatschappelijke organisaties, het bestuur (college
kracht van de Doesburgse samenleving’?
en raad), de ambtelijke organisatie en buurgemeenten. Deze opinies geven zicht op wat gemeenschap, bestuur en omgeving
De gemeenteraad en het college van Doesburg hebben in nauwe
belangrijk vinden. Samen vormen de feiten en opinies een over-
samenwerking ervoor gekozen hiertoe een toekomstvisie op
zicht die een basis geeft voor inzicht in de belangrijkste thema’s
te stellen, die helpt inhoudelijk te onderbouwen welke keuzes
in Doesburg: ‘de rode draden’. Dit overzicht en inzicht vormt
belangrijk zijn voor Doesburg, wat de regionale oriëntatie van
samen de Nota van Bevindingen die nu voor u ligt.
de gemeente moet zijn en welke partners vanuit de visie daarmee logisch en waardeverhogend functioneren. Doesburg zet
Voor de gemeenteraad biedt de Nota van Bevindingen een
daarmee in op een duidelijk en herkenbaar beeld en profiel van
belangrijke en gemeenschappelijke basis in het denken over de
de gemeente naar de buitenwereld en samenhangende keuzes te
toekomst. De gemeenteraad gebruikt de Nota van Bevindingen
maken over de strategische vraagstukken en beleidsvoornemens
om onderling vast te stellen of er nog belangrijke bronnen over
die bepalend zijn voor de toekomst van de gemeente.
het hoofd gezien zijn.
Doesburg doet dat nadrukkelijk in een open en transparant
Uiteindelijk moet er vanuit het (feitelijke) beeld van Doesburg,
proces. Uitgangspunt is dat de belangrijkste spelers binnen de
waardoor inzichtelijk wordt wat de krachten en uitdagingen van
gemeente en de gemeenschap gezamenlijk een intensief, creatief
Doesburg zijn, een beeld ontstaan van de keuzes die Doesburg
en inspirerend traject doorlopen. Met onder meer maatschappe-
zou moeten maken om toekomstbestendig te blijven. Dit volgt
lijke organisaties, ondernemers, de gemeenschap, de ambtelijke
in de volgende fase van het toekomstvisietraject.
organisatie, het college, de raad en regionale partners. Met maar één doel: een zo goed mogelijke toekomst te creëren voor het gebied en de inwoners van Doesburg.
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
1.3
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt dieper ingegaan op de inhoudelijke aanpak en het proces om uiteindelijk tot een toekomstvisie te komen. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 op basis van algemene kenmerken, de historie, de ligging en de bestuurlijke en maatschappelijke oriëntatie een beeld gegeven van Doesburg als gemeente en de (regionale) context waarbinnen zij zich bevindt. In hoofdstuk 4 wordt op belangrijke thema’s zoals de samenstelling van de bevolking, economie en werkgelegenheid, leefbaarheid en wonen. Op basis van cijfers wordt op deze thema’s een feitelijk beeld geschetst van de huidige situatie in Doesburg. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 gekeken naar de belangrijkste trends en ontwikkelingen die op Doesburg afkomen en doorwerken in haar regionale en lokale context. In hoofdstuk 6 worden de feitelijke inzichten uit voorgaande hoofdstukken kleur gegeven met beelden over de krachten en vraagstukken van Doesburg vanuit diverse partners en stakeholders. Ook wordt ingegaan op de ambities die geformuleerd zijn in recente beleidsstukken. Tezamen geeft dit een omvattend beeld van de situatie in Doesburg, de context waarin Doesburg zich bevindt en de belangrijkste trends en ontwikkelingen naar de toekomst toe. Op basis hiervan is in hoofdstuk 7 een analyse gemaakt van de dominante ‘rode draden’. De rode draden schetsen eigenlijk in een nut-shell en samenvattend wat alle bronnen meegeven.
Leestip: Deze nota van bevindingen bevat veel verdiepende informatie, maar is daarmee ook een lijvig document. Voor een snel overzicht van de belangrijkste bevindingen en analyse daarvan adviseren we u te starten met hoofdstuk 7: de rode draden, en de samenvattingen van de bevindingen aan het begin van hoofdstuk 3 en 4.
9
B
B
10
De totstandkoming van de toekomstvisie Hoofdstuk 2 Het komen tot een toekomstvisie voor Doesburg is een zorgvuldig, inspirerend en gezamenlijk proces. In dit hoofdstuk wordt de wijze waarop gewerkt wordt aan de totstandkoming van de toekomstvisie geschetst.
2.1
Scherp in de spiegel kijken
2.2
De kracht van de dwingende logica
De gemeente Doesburg heeft met dit onderzoek ervoor gekozen
Een onderzoek naar de toekomst van de gemeente Doesburg
om vanuit eigen kracht te kijken naar de feiten en opinies rond
vraagt ons inziens allereerst om een heldere redenatie en logica.
maatschappelijke opgaven en vanuit daar te kijken naar de
Een logica die navolgbaar en uitlegbaar is, ook voor de gemeen-
toekomst, bezien vanuit een lokaal én een regionaal perspectief.
teraad die hierover zal beslissen. Om dat te bereiken, hebben wij
Ze wil graag weten hoe de toekomst er voor Doesburg uitziet
onze methodiek ‘dwingende logica’ ontwikkeld.
en welke keuzes dit vraagt. De gemeente is erop gericht om een politiek en maatschappelijk gedragen en samenhangende
Langs deze dwingende logica bouwen wij stap voor stap een
set van keuzes te creëren die in de komende 10 tot 20 jaar de
redenering op, om uiteindelijk een advies te geven over de
beleidsontwikkeling van Doesburg richting geeft. Ook moet
samenhangende keuzes die een krachtige toekomstvisie vraagt.
hiermee richting kunnen worden gegeven aan de vraagstukken
Deze stappen zijn gevisualiseerd in figuur 1.
die regionaal geagendeerd moeten worden. Het onderzoek heeft daarmee het karakter van scherp in de spiegel kijken; zien wat goed gaat en wat beter moet en een richting geven aan keuzes voor de komende jaren. Deze scherpe analyse en keuzes wil Doesburg vanuit eigen kracht doen. Dus niet omdat anderen het vragen, maar omdat de gemeente een sterke eigen verantwoordelijkheid voelt om voor haar gemeenschap en het gebied een scherp beeld te hebben. Natuurlijk in het hier en nu, maar vooral voor de jaren die voor ons liggen.
Profiel van Doesburg
12
2.3
Consultaties (opinies) Nota van bevindingen
FASE A
Feiten, trends en ontwikkelingen
• Maatschappelijke vraagstukken en belang van gemeenschap/gebied staan centraal • Weergave van wat belangrijk is én wat belangrijk wordt gevonden • Door actieve raadpleging van de belangrijke partijen binnen én buiten de gemeente
Toekomstvisie Doesburg
2.3.1 Publieke waarde, legitimiteit en organisatie en besturing als bouwstenen De start in het denken over toekomst van Doesburg is voor ons het belang van de gemeenschap en het gebied. Wat zijn vraagstukken waar de gemeenschap voor staat? En op welke wijze kan Het actief betrekken van de gemeenschap en de leidende rol van
Handelingsperspectief Consequenties*
Publieke waarde als vertrekpunt in het denken
of moet bestuur en organisatie van Doesburg dit ondersteunen?
Profiel en keuzes
FASE B
B
• Van inhoudelijke opgaven naar keuzes én handelingsperspectief
de gemeenteraad maakt dat de legitimiteit van de Toekomstvisie krachtig geborgd wordt
• Met oog voor doorvertaling naar bestuurlijk handelen
Figuur 1 Stappen in traject Toekomstvisie Doesburg
Publieke waarde
De dwingende logica is geen wiskundig model. Het biedt geen absolute uitkomst. Het is ook geen one-size-fits-all afweging. Elke gemeente, elk gebied en elke regio kent een eigen logica
Legitimiteit
Bestuurskracht
en combinatie van publieke waarde, organisatie, (be)sturing en democratische legitimiteit. Daarnaast is er altijd een lokale weging van criteria, politieke realiteit en (on)mogelijkheden. De lijn van de dwingende logica is een krachtig hulpmiddel om
Organisatie
een goed gesprek te voeren over de toekomst van de gemeente. Daarbij zijn altijd de maatschappelijke vraagstukken, zoals deze zijn (feiten) en ervaren worden (opinies) het uitgangspunt.
Figuur 2 Publieke waarde driehoek op basis van Mark Moore (1995)
Daarnaast geeft de logica een eenvoudig reproduceerbaar verhaal en leiden de stappen van voorbereiding, de feiten in het pro-
Het vertrekpunt is voor ons de ‘public value’-benadering zoals
fiel van Doesburg, raadplegingen van gemeenschap, bestuur,
die door Mark Moore in de jaren negentig van de vorige eeuw
organisatie en buurgemeenten tot een tussenresultaat (Nota van
is ontwikkeld en in de figuur is weergegeven. De kern is dat je
Bevindingen), die voorkomt dat bij het vaststellen van de toe-
als overheidsorganisatie één primaire doelstelling hebt: publieke
komstvisie teruggevallen wordt op het ontbreken van bronnen of
waarde realiseren. Bestuurskracht is dan het vermogen van
geraadpleegde stakeholders. Ook ondersteunen de stappen van
de gemeente (al dan niet in samenwerking) om die publieke
de dwingende logica de raadsleden in het stap-voor-stap geza-
waarde te bewerkstelligen. Hiervoor is een passende vorm van
menlijk doormaken van het wordingsproces van de toekomst-
organisatie en (be)sturing nodig. En de combinatie tussen de
visie. Een proces dat uiteindelijk leidt tot het vaststellen door
‘publieke waarde’ en ‘organisatie en (be)sturing’ moet legitiem
diezelfde gemeenteraad (als hoogste orgaan) van de toekomst
zijn (juridisch én politiek/electoraal). Alleen dan ontwikkel je
visie, wetende dat de gemeenschap hierin actief is betrokken.
duurzame bestuurskracht.
Met afronding van de Nota van Bevindingen wordt fase A van
2.3.2 Speelruimte in maken van keuzes
het traject om te komen tot een toekomstvisie afgerond en
De gemeenteraad van Doesburg maakt vanuit een krachtige
wordt overgegaan naar fase B. In fase B worden op basis van
eigen verantwoordelijkheid de afweging welke vraagstukken –
de Nota van Bevindingen (overzicht en inzicht) uiteindelijk
in samenhang – in de komende tien tot twintig jaar centraal
samenhangende keuzes gemaakt. Deze keuzes vormen het hart
staan. In de balans gaat het om het in evenwicht zijn van
van de toekomstvisie en geven uitzicht en daarmee een visie op
enerzijds de maatschappelijke vraagstukken en anderzijds de
de toekomst.
wijze waarop het bestuur prioriteiten benoemt en bestuur en
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
13
2.4
Feitenonderzoek en consultaties
organisatie zich organiseren. Dit doet de gemeenteraad vanuit
Ten behoeve van de Nota van Bevindingen is uitgebreid feiten-
een groot verantwoordelijkheidsbesef en tegelijkertijd ook
onderzoek gedaan naar relevante cijfers, informatie en beleids-
vanuit eigen kracht. De complexiteit van de afweging vanuit
stukken over en van Doesburg. Daarnaast zijn door consultaties
eigen kracht zit in het feit dat hiervoor vier ogenschijnlijk niet
opinies en beelden opgehaald bij belangrijke partners van de
gelijkgerichte afwegingen gelden.
gemeente Doesburg.
Deze zijn:
2.4.1 Feitenonderzoek De cijfers in deze Nota van Bevindingen zijn (voor het
•
Belang en tempo: Het belang van de gemeenschap en het
overgrote deel) afkomstig uit de openbare database van
gebied staat voorop. De gemeenteraad kiest vanuit dit belang
waarstaatjegemeente.nl waar veel cijfers van het CBS in staan.1)
en wenst regie -vanuit eigen kracht- te voeren. De gemeen-
Er is voor deze database gekozen omdat de cijfers objectief wor-
teraad kiest daarbij het tempo en de zorgvuldigheid die hij
den vastgesteld, omdat de database cijfers over alle Nederlandse
zelf nodig acht. De gemeenteraad heeft grote waarde gehecht
gemeenten bevat én omdat de beheerder en ontwikkelaar van
aan de eigenstandige verantwoordelijkheid en kiest voor een
het platform (VNG Realisatie) aan betrouwbare kwaliteits
hoog tempo met verantwoorde kwaliteit. De gemeenteraad
bewaking van haar database doet. Daarmee verzekeren wij
wenst zich niet te laten dwingen in een situatie waar de
ons van de meest actuele bruikbare getallen en informatie.
inhoud of consequenties door anderen wordt opgelegd.
Dit neemt niet weg dat de informatie soms enigszins gedateerd kan zijn en er altijd met een kritische blik naar de cijfers geke-
•
Belang en momentum: Het belang van de gemeenschap
ken dient te worden.
en het gebied staat voorop. De gemeenteraad kiest vanuit
•
dit belang zijn beoordeling van de toekomstige situatie.
Verder is gebruik gemaakt van verdiepende de analyses van prof.
Een beoordeling en taxatie die hij het best passend vindt.
dr. Pieter Tordoir die hij ten behoeve van dit onderzoek heeft
Graag benut de raad daarbij het momentum dat aanwezig
opgesteld2). In deze analyse zijn dagelijkse verplaatsingen van
is. Er is (nog) geen externe druk en de provincie staat achter
inwoners binnen de regio rondom Doesburg in kaart gebracht
de gekozen aanpak. De gemeenteraad beseft dat het hui-
en worden op basis hiervan uitspraken gedaan over de domi-
dige momentum nu aanwezig is en wil daarom dit unieke
nante regionale patronen. Dit geeft zicht op de oriëntatie van
moment benutten om overtuigend zichzelf de spiegel voor te
de Doesburgse gemeenschap, uitgesplitst naar werk, verzorging,
houden en keuzes te maken voor de toekomst.
recreatie en toerisme voor verschillende leeftijdsgroepen.
Belang en lokale vertegenwoordiging: Het belang
Tot slot hebben we lokale en regionale ambities onderzocht door
van de gemeenschap en het gebied staat voorop.
lokale en regionale beleidsstukken te analyseren die we van de
Gemeenteraadsleden komen voort uit de eigen gemeenschap
gemeente Doesburg aangeleverd hebben gekregen. De trends en
en zullen primair wegen welke vraagstukken relevant zijn.
ontwikkelingen hebben we onderzocht door gebruik te maken
En terecht. Dat mag van iedere volksvertegenwoordiger ver-
van analyses van onder meer het Sociaal Cultureel Planbureau
wacht worden. Vanuit deze lokale vertegenwoordiging domi-
(SCP), de Vereniging van Nederlandse gemeenten (VNG) en de
neren eigenheid, trots, lokale belangen en heeft bestuurlijke
ING.
zelfstandigheid logischerwijs de sympathie. •
Belang en regionale vraagstukken: Het belang van de gemeenschap en het gebied staat voorop. Veel van die belangen zijn krachtig verbonden met thema’s die bovenlokaal zijn. Vraagstukken rond economie, toerisme, mobiliteit en infrastructuur en ook voorzieningenniveau vragen niet alleen om een visie die regionaal van karakter is, maar ook om gevoelige afwegingen en keuzes, om financieringsarrangementen en
1)
om gebundelde kracht. Deze regionale vraagstukken gedijen
2)
goed bij grote bestuurlijke slagkracht op regionaal niveau.
VNG Realisatie beheert en ontwikkelt het platform. De meest recente editie verscheen in maart 2019. Tordoir (2019) Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen en verhuizingen naar en vanuit Doesburg, vanuit en naar omliggende gemeenten: compacte duiding van de interactiekaarten.
B
B
Profiel van Doesburg
14
2.4.2 Ophalen van opinies en beelden
Naar aanleiding van de bijeenkomsten zijn ook schriftelijk
Gedurende de maanden oktober, november en december van
enkele reacties binnengekomen van maatschappelijke
2019 zijn binnen en buiten de gemeente Doesburg opinies
organisaties en ondernemers.
opgehaald over Doesburg. De gemeenschap van Doesburg is via diverse bijeenkomsten met inwoners, maatschappelijke organi-
Gedurende het toekomstvisietraject wordt tevens gewerkt
saties en lokale en regionale ondernemers geconsulteerd. In de
met een maatschappelijke visiegroep, bestaande uit circa 30
regio is gesproken met bestuurders van buurgemeenten en de
Doesburgers. Deze visiegroep bestaat uit een afvaardiging van
provincie Gelderland. Daarnaast is gesproken met het college
inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers uit
van B&W van de gemeente Doesburg en een afvaardiging van
heel Doesburg en kent een gevarieerde samenstelling.
de ambtelijke organisatie. Gedurende het toekomstvisietraject komt de maatschappelijke Consultatie van de gemeenschap
visiegroep driemaal bijeen, waarvan de eerste bijeenkomst op
De gemeenschap van Doesburg is op verschillende wijzen
12 december 2019 heeft plaatsgevonden. De visiegroep wordt
geraadpleegd om opinies en beelden over Doesburg op te
gebruikt als inhoudelijk klankbord in het toekomstvisietraject.
halen. Er zijn twee bijeenkomsten geweest met maatschappelijke organisaties uit het sociale en fysieke domein. Deze organisaties
Consultatie van de gemeente
zijn uitgenodigd door de gemeente Doesburg. De bijeenkom-
Om een scherp beeld te krijgen bij de vraagstukken van de
sten hebben plaatsgevonden in Stadsbierhuys de Waag en het
gemeente Doesburg is tevens gesproken met een afvaardiging
Werkcafé in het stadhuis van Doesburg. In totaal waren circa
van de ambtelijke organisatie, het team Strategie en Beleid
80 personen aanwezig bij de bijeenkomsten. Daarnaast heeft er
en het college van B&W van de gemeente Doesburg. In deze
één bijeenkomst plaatsgevonden met lokale en regionale onder
gesprekken is ingegaan op de belangrijkste ambities, opgaven en
nemers. In samenspraak met vertegenwoordigers van verschil-
uitdagingen van Doesburg en de wijze waarop de gemeente nu
lende ondernemersverenigingen en de bedrijvenfunctionaris
acteert en functioneert.
van de gemeente Doesburg zijn de uitnodigingen verstuurd. De bijeenkomst heeft plaatsgevonden in LOC17. In totaal waren circa 40 personen aanwezig bij de bijeenkomst. De bijeenkomsten duurden elk circa twee uur, waarin de volgende punten aan bod zijn gekomen: •
Presentatie van Berenschot over wat een toekomstvisie is en hoe de gemeente Doesburg dit aanpakt.
•
Vrije inbreng van aanwezigen door in gesprek te gaan met elkaar en uitdagingen, ambities en opgaven te formuleren met elkaar.
•
Interactieve digitale enquête met stellingen. De uitkomsten en opvallendheden hiervan zijn besproken tijdens de bijeenkomsten.
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
15
Consultatie van de omliggende regio Buiten de gemeente Doesburg is met (een afvaardiging van) de colleges van B&W van vijf buurgemeenten gesproken. Dit betreffen de gemeenten Rheden, Zevenaar, Bronckhorst, Arnhem en Doetinchem. Deze buurgemeenten zijn in overleg met de gemeenteraad geselecteerd. Daarnaast is met de gedeputeerde Sterk Bestuur van de provincie Gelderland gesproken. In deze gesprekken is ingegaan op de wijze waarop Doesburg zich in de regio positioneert, profileert en acteert, de opgaven waar Doesburg en de regio (gezamenlijk) voor staan en de belangrijkste krachten en ontwikkelpunten van de gemeente. Daarnaast zijn opvallendheden en dilemma’s uit de feitelijke analyse besproken en nader geduid. In tabel 1 wordt een overzicht gegeven van de verschillende consultaties die hebben plaatsgevonden.
Soort consultatie
Geconsulteerde partijen
Datum
Gemeente
College van burgemeesters en wethouders, gemeente Doesburg
28 oktober 2019
Medewerkers Team Strategie en Beleid, gemeente Doesburg
4 november 2019
Gedeputeerde Sterk Bestuur, provincie Gelderland (Dhr. Markink)
14 november 2019
Afvaardiging van college van burgemeesters en wethouders, gemeente Rheden
8 november 2019
Afvaardiging van college van burgemeesters en wethouders, gemeente Zevenaar
5 december 2019
Afvaardiging van college van burgemeesters en wethouders, gemeente Bronckhorst
11 december 2019
Afvaardiging van college van burgemeesters en wethouders, gemeente Arnhem
12 december 2019
Afvaardiging van college van burgemeesters en wethouders, gemeente Doetinchem
18 december 2019
Bijeenkomsten met maatschappelijke organisaties uit het sociaal en fysiek domein (circa 30 personen aanwezig)
13 november 2019
Bijeenkomsten met maatschappelijke organisaties uit het sociaal en fysiek domein (circa 50 personen aanwezig)
26 november 2019
Bijeenkomst met lokale en regionale ondernemers uit Doesburg (circa 40 personen aanwezig)
28 november 2019
Sessie met maatschappelijke visiegroep (ruim 25 inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties aanwezig)
12 december 2019
Regio
Gemeenschap
Tabel 1
Overzicht consultaties
B
B
16
De gemeente Doesburg en haar regionale context Hoofdstuk 3 In dit hoofdstuk wordt aan de hand een korte schets van de geschiedenis van Doesburg, enkele algemene kenmerken, de ligging en bestuurlijke en maatschappelijke oriëntatie van Doesburg, een beeld gegeven van Doesburg als gemeente en de (regionale) context waarbinnen zij zich bevindt.
Belangrijkste bevindingen hoofdstuk 3 Algemene kenmerken
Oriëntatie van de gemeenschap:
•
Doesburg is een compacte, kleine, oude Hanzestad met een historische binnenstad. De nabije natuur is een belangrijk onderdeel van Doesburg.
•
•
Doesburg is gelegen op het grensvlak van de Veluwe, de Achterhoek, Arnhem-Nijmegen en de Liemers, omgeven door de Oude IJssel en de Gelderse IJssel.
Doesburg is een woongemeente met oriëntatie op het westen én het oosten, met meer uitgaande pendel dan inkomende pendel. Haar inwoners zijn in sterke mate gericht op de centrumgemeenten Arnhem, Doetinchem en de naburige gemeenten Rheden en Zevenaar.
• •
De bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie is het sterkst op de Arnhemse regio georiënteerd, waar op onder meer economie, zorg, veiligheid en mobiliteit mee wordt samengewerkt. Voor toerisme, cultuur, ICT en onderwijs onderhoudt Doesburg tevens samenwerkingsrelaties met de regio Achterhoek samen.
Verschil in oriëntatie per leeftijdsgroep: Voor de Doesburgse beroepsbevolking vormt Arnhem wat nadrukkelijker een centrumstad dan Doetinchem, zij zijn iets westelijker georiënteerd. Voor 65-plussers zijn Doetinchem en de oostelijk gelegen gemeenten veel relevanter. Arnhem speelt voor hen nauwelijks een rol.
•
Op recreatief-toeristisch vlak is Doesburg een belangrijke bestemmingsgemeente voor inwoners uit omliggende gemeenten.
•
Voor woon-werkverkeer is de uitgaande pendel richting de Arnhemse regio het grootst. Inkomende pendel richting Doesburg is het sterkst vanuit de Doetinchemse regio.
•
Doesburg valt binnen verzorgingsgebied regio Arnhem, maar heeft sterke relaties met de Doetinchemse verzorgingsregio, met name op het vlak van winkelen en toerisme.
B
Profiel van Doesburg
18
3.1
Korte schets van de Doesburgse geschiedenis
Doesburg is een stad met een rijke geschiedenis. De stad kreeg in 1237 stadsrechten en is daarmee een van de oudste steden van Nederland. Gelegen op een strategische locatie waar ook de Oude IJssel en de Gelderse IJssel stroomt, groeide de stad uit van een nederzetting tot een welvarende stad.3) Graaf Reinout II van Gelre en Zutphen gaf de stad toestemming om uit te breiden nadat een zware overstroming van de rivieren zware schade had toegebracht aan de stad. De stad groeide echter niet alleen in omvang, maar ook in economisch opzicht. Vanaf 1447 maakte de stad deel uit van het Hanzeverbond, een netwerk van handelssteden rond de Noordzee en Oostzee.4) Bovendien was Doesburg ideaal gelegen op de handelsroute van Münster naar Amersfoort en Arnhem. Deze welvaart bleek echter niet lang houdbaar. Mede door de verzanding van de
Figuur 3 Liemersverleden.nl
IJssel kwam er in de loop van de 16 eeuw een einde aan de e
bloeiperiode van Doesburg.5) De stad veranderde langzaam van een handelsstad naar een ves-
Doesburg breidde in de 20e eeuw langzaam uit. Tot 1925 was
tigingsstad. Doesburg speelde een rol in verschillende militaire
Doesburg een vestingstad waardoor uitbreiding buiten de
acties. Zo werd de stad in 1572 door de Geuzen bezet en werd
stad niet was toegestaan. Verdere uitbreiding vond pas plaats
de verdedigingslinie door Maurits van Nassau in 1606 flink ver-
na 1925, waarbij eerst woningbouw tot stand kwam in het
beterd. Figuur 3 laat zien hoe Doesburg er in circa 1654 uitzag.
Molenveld. Na de Tweede Wereldoorlog werden het Zuidelijk
In de 17e eeuw werd Doesburg, van 1672 tot 1674, nogmaals
en Noordelijk Molenveld ook bebouwd. In de jaren ’60 werd
bezet, ditmaal door de Fransen. Na de Franse bezetting kreeg
de nieuwbouwwijk De Ooi toegevoegd aan de uitbreiding van
de vestigingsstad vanaf 1701 een update en werden de vesting-
Doesburg.7) Figuur 4 laat zien hoe Doesburg er tegenwoordig
werken uitgebreid langs het ontwerp van Menno van Coehoorn.
uitziet.
Van Coehoorn legde in de periode 1701 tot 1730 de hoge en lage verdedigingslinie aan. Hoewel dit de verdedigbaarheid van de stad verhoogde, werkte deze linies echter voor Doesburg ook beperkend en kon de stad niet verder uitbreiden.6)
3) 4) 5) 6)
Doesburg, Spannende Geschiedenis (z.d.). Geschiedenis Doesburg, De IJsselvallei (z.d.). Geschiedenis van de gemeente, gemeente Doesburg (z.d.). Van Handelsstad naar stad, De IJsselvallei (z.d.).
7)
Historie van Doesburg, Bezoek Doesburg (z.d.).
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
Figuur 4 Gemeenteatlas.nl, 2019
19
B
B
Profiel van Doesburg
20
3.2
Kenmerken van Doesburg
Doesburg is een stad en gemeente in de provincie Gelderland,
•
Binnen de oude Gracht (ca. 2.450 inwoners)
gelegen aan de oevers van de Gelderse IJssel en de Oude IJssel.
•
De Ooi (ca. 2.280 inwoners)
Doesburg telt in totaal 11.148 inwoners en is onderverdeeld in
•
Noordelijk Molenveld (ca. 1.270 inwoners)
9)
meerdere buurten:
•
Zuidelijk Molenveld (ca. 1.120 inwoners)
•
Beinum I (ca. 3.400 inwoners)
•
Beinum II (ca. 840 inwoners)
•
Fraterwaard-Noordoost (ca. 200 inwoners)
8)
8) 9)
CBS, 2019. Wijken en buurten in Doesburg, Wikipedia (z.d.).
Figuur 5 geeft de onderverdeling in buurten visueel weer.
Verspreide Huizen Fraterswaard Noordoost
Verspreide Huizen Noordoost
Bedrijventerrein Verhuellweg
De Oude Stad Binnen de Gracht
Noordelijk Molenveld
Zuidelijk Molenveld
Beinum
De Ooi Ve IJs rspre sel i en de Hu Oud ize e IJ n sse l
Beinum II Bedrijventerrein Beinum
Figuur 5 Buurten van Doesburg
Directe nabijheid van natuur
van uitmaakt.11) Aan de zuidkant van de stad ligt de Lage Linie
De nabije natuur is een belangrijk onderdeel van de gemeente
en aan de oostkant de Hoge Linie. De Hoge en de Lage Linie zijn
Doesburg. De gemeente is gesitueerd in het IJsseldal. Langs
één van de best bewaarde verdedigingswerken en het 30 hectare
de IJssel zijn rivierduinen zichtbaar en plaatsen als Doesburg
grote gebied is momenteel een unieke combinatie natuur en
maar ook Bronckhorst en Zutphen zijn op dergelijke rivierdui-
cultuur.12)
nen gebouwd.10) Aan de noord- én westkant ligt het Natura 2000-gebied Rijntakken, waar de Fraterwaard ook onderdeel
10) De geologie van het IJsseldal, Fietsen langs de IJssel.
11) Natura 2000-gebieden per provincie, ministerie van LNV. 12) De Linies van Doesburg. Bezoek Doesburg.
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
21
Historische binnenstad
Doesburg is naast een kleine gemeente qua inwoneraantal ook
Door de jaren heen is Doesburg uitgegroeid tot toeristische
een compacte gemeente in oppervlakte. Qua totale oppervlakte
trekpleister en is de stad onder meer bekend vanwege de
staat Doesburg op plek 344 van de 355 gemeenten. Dit uit zich
Doesburgse mosterd. De binnenstad trekt jaarlijks vele tien-
in een relatief hoge bevolkingsdichtheid (860 inwoners per
duizenden bezoekers vanwege het unieke, historische karak-
km²), ook ten opzichte van gemeenten in de regio.13) Alleen
ter. Het monumentale gezicht van Doesburg wordt onder
Arnhem en Westervoort zijn dichter bevolkt. Doesburg heeft
andere zichtbaar in het grote aantal Rijksmonumenten die in
in vergelijking met omliggende gemeenten een lage omgevings-
de binnenstad gelegen zijn. Mede door deze beeldbepalende
adressendichtheid (tabel 2).Volgens de maatstaven van het CBS
panden, zoals de Martinikerk, De Waag en het stadhuis,
is Doesburg met 860 adressen14) per km² weinig stedelijk.15)
is Doesburg een gemeente met grote historische waarde in Bevolkingsdichtheid [inwoners/km²] [2019]
Omgevingsadressen dichtheid [adressen per km²] [2018]
Doesburg
860
860
Nederland, de provincie Gelderland en de regio (figuur 6).
279,4
139,5 96,6 30,5 36
Nederland
De Liemers
Regio Achterhoek
Regio Arnhem/Nijmegen
Zevenaar
21,4 24,7 27,4 19,0
Westervoort
Rozendaal
3,3 Rheden
Renkum
Duiven
Doetinchem
Bronckhorst
Arnhem
Doesburg
6,1 4,7
14,6 15,6 Montferland
35,5
Provincie Gelderland
48,9
Figuur 6 Rijksmonumenten (per 10.000 inwoners), Ministerie van OC&W, 2018
Compacte en kleine gemeente
Arnhem
1568
2145
Bronckhorst
126
376
Doetinchem
723
1134
Duiven
720
1153
Montferland
338
752
Renkum
663
903
Rheden
517
1445
Rozendaal
59
914
Westervoort
1906
1148
Zevenaar
410
1043
Regio Arnhem/ Nijmegen
1332
1523
Regio Achterhoek
330
793
De Liemers
611
960
kleinste gemeenten van Nederland. Ook in de regio behoort
Provincie Gelderland
409
1233
Doesburg tot de kleinere gemeenten (figuur 7). Alleen de
Nederland
411
1940
gemeente Rozendaal is qua inwoneraantal kleiner (1.654 inwo-
Tabel 2
Doesburg behoort met haar 11.148 inwoners tot de 10%
CBS, 2018, 2019
ners). De gemeente Westervoort is vergelijkbaar qua omvang.
159.265
57.555 36.026 31.302
Rheden
Renkum
Montferland
Duiven
Doetinchem
Bronckhorst
Arnhem
Figuur 7 Inwonerstaantallen, CBS 2019
Zevenaar
1.654 14.944
11.148 Doesburg
43.488
43.640
Westervoort
25.332
Rozendaal
36.212
13) Als een gemeente tussen de 750 en 1.000 inwoners per km² heeft, dan is er sprake van een hoge bevolkingsdichtheid en vanaf 1.000 inwoners per km² is er zelfs sprake van een zeer hoge bevolkingsdichtheid. 14) De omgevingsadressendichtheid geeft de concentratie van menselijke activiteiten, zoals wonen, werken en voorzieningengebruik, weer. 15) Als een gemeente tussen de 500 en 1.000 adressen per km² heeft dan is een gemeente ‘weinig stedelijk’.
B
B
Profiel van Doesburg
22
3.3
Ligging en bestuurlijke en maatschappelijke oriëntatie van Doesburg in de regio
3.3.1 Geografische ligging Doesburg wordt gekenmerkt door een bijzondere ligging, midden in Gelderland, op het grensvlak van de Veluwe, de Liemers, de Achterhoek en Arnhem-Nijmegen. Daarnaast is Doesburg langs het water verbonden met de Hanzesteden via de ligging aan de Oude IJssel en de Gelderse IJssel. De gemeente Doesburg heeft drie direct aangrenzende gemeenten, namelijk Bronckhorst, Rheden en Zevenaar. Bronckhorst ligt in de regio Achterhoek16) en Rheden en Zevenaar liggen in de regio Arnhem-Nijmegen17).
A50
IJssel
Regio Arnhem-Nijmegen
Regio Achterhoek
Doesburg
Arnhem
A12
Subregio De Liemers Rijn
Figuur 8 Ligging van Doesburg in de regio
16) Tot de gemeenschappelijke regeling behoren: Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk. De meer culturele regio Achterhoek kan ook breder zijn dan deze gemeenten alleen. 17) Tot het gemeenschappelijk orgaan behoren: Doesburg, Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, Duiven, Druten, Heumen, Lingewaard, Montferland, Mook en Middelaar, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort, Wijchen en Zevenaar.
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
23
3.3.2 Bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie gemeente Doesburg
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio Arnhem-
De gemeente Doesburg opereert in totaal 28 samenwerkings-
De regio Arnhem-Nijmegen ligt in het zuidwesten van de
verbanden18), waarvan zeven gemeenschappelijke regelin-
provincie Gelderland23). De regio Arnhem-Nijmegen bestaat uit
en diverse regionale en landelijke verbanden . Deze
18 gemeenten, waaronder Doesburg, die voor een deel meer op
samenwerkingsverbanden zijn verspreid over gemeenten die
Arnhem en voor een deel meer op Nijmegen georiënteerd zijn.
grotendeels geclusterd kunnen worden langs drie regio’s,
De gemeenten in de regio participeren in meerdere samenwer-
namelijk de regio Arnhem-Nijmegen (oriëntatie richting het
kingsverbanden met elkaar, waarvan de meest voorname het
westen), regio Achterhoek (oriëntatie richting het oosten)
gemeenschappelijk orgaan Arnhem Nijmegen City is. Daarin
en (sub)regio De Liemers (waarbij de Liemers overlapt met
richten de 18 gemeenten zich op een structurele verbetering
een aantal gemeenten uit de regio Arnhem-Nijmegen en de
van het vestigingsklimaat voor inwoners en bedrijven in de
regio Achterhoek)21). Doesburg werkt ook nog samen met de
regio Arnhem-Nijmegen, in nationaal en internationaal
Hanzesteden via de gelijknamige stichting .
perspectief.24) De regio Arnhem-Nijmegen komt overeen met de
gen
19)
Nijmegen (richting het zuidwesten)
20)
22)
COROP en NUTS-3 regio’s, maar ook de woningmarktregio. Qua samenwerkingsverbanden is Doesburg primair georiënteerd op gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen, waarbij de
Uit figuur 9 is op te maken dat de bestuurlijke oriëntatie
nadruk ligt op samenwerking met gemeenten rondom Arnhem.
van de gemeente Doesburg, in termen van gemeentelijke
Daarnaast werkt Doesburg ook veel samen met gemeenten in
samenwerkingsverbanden, primair gericht is op de regio en
de regio Achterhoek en heeft ze samenwerkingen met gemeen-
gemeenten rondom Arnhem. Dit geldt zowel voor de wettelijke
ten die behoren tot De Liemers. In onderstaande figuur is de
samenwerkingsverbanden (de Omgevingsdienst, de GGD/
intensiteit van samenwerking met omliggende gemeenten
Veiligheidsregio) als voor de vrijwillige samenwerkingsverban-
aangegeven.
den (milieuhygiëne, modulaire gemeenschappelijke regeling sociaal domein, G12). Daarnaast is ook op terreinen als maatschappelijke opvang, beschermd wonen en de opvang van vrouwen Arnhem centrumgemeente voor Doesburg. Doesburg werkt het meest samen met de gemeenten Westervoort25), Zevenaar26), Rheden, Duiven,27) Rozendaal, Arnhem, Lingewaard, Overbetuwe en Renkum (zie figuur 9 en tabel 3).
Figuur 9 Intensiteit van samenwerkingsverbanden (regioatlas)
18) Theissen, Noordink en Westerbeek (2017). Inventarisatie samenwerkingsverbanden decentrale overheden 19) Programmabegroting 2020-2023. 20) De provinciale en landelijke verbanden, zoals de BNG bank, NUON, SVn, VNG, Werken in Gelderland zijn niet in de overzichten opgenomen. 21) Bij de samenwerkingsverbanden geldt dat deze niet enkel en alleen uit gemeenten van die betreffende regio bestaan, maar dat ook andere gemeenten uit Gelderland hierbij aangesloten kunnen zijn die niet strikt genomen tot de regio Arnhem-Nijmegen of de regio Achterhoek behoren (bijvoorbeeld in het geval van de Veiligheidsregio). Om wel in enige mate over afgebakende regio’s te kunnen spreken is ervoor gekozen om de regio’s te baseren op de meer economische samenwerkingsverbanden van de regio. 22) Hanzesteden bestaan uit Harderwijk, Elburg, Hasselt, Kampen, Zwolle, Hattem, Deventer, Zutphen, Doesburg
23) Mook en Middelaar ligt in de provincie Limburg 24) Regioan.nl, Over ons (z.d.) 25) Tevens deel van de Liemers 26) Tevens deel van de Liemers 27) Tevens deel van de Liemers
B
B
Profiel van Doesburg
24
Samenwerkingsverband
Deelnemende gemeenten
Programma
Veiligheids- en gezondheidsregio Gelderland-Midden
Arnhem, Barneveld, Doesburg, Duiven, Ede, Lingewaard, Nijkerk, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Scherpenzeel, Wageningen, Westervoort en Zevenaar28)
Bestuur & Veiligheid (intergemeentelijke samenwerking) Zorg in Doesburg
Omgevingsdienst regio Arnhem
Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar
Buitenruimte van Doesburg Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Modulair Gemeenschappelijke Regeling Sociaal Domein regio Centraal Gelderland
Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Wageningen, Westervoort en Zevenaar
Zorg in Doesburg
Samenwerking G12
Arnhem, Doesburg, Overbetuwe, Rheden, Lingewaard, Westervoort, Zevenaar, Renkum, Duiven, Rozendaal en Wageningen
Zorg in Doesburg
Stichting Veilig Thuis
Arnhem, Ede, Wageningen, Renkum, Nijkerk, Zevenaar, Doesburg, Rheden, Overbetuwe, Duiven, Westervoort, Rozendaal, Scherpenzeel, Barneveld en Lingewaard
Bestuur & Veiligheid Zorg in Doesburg
Buurtbemiddeling
Doesburg, Rheden en Rozendaal
Bestuur en veiligheid (intergemeentelijke samenwerking)
Werkvoorziening Midden-Gelderland (Presikhaaf)
Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar
Zorg in Doesburg
Regionaal Werkbedrijf Midden-Gelderland
Arnhem, Doesburg, Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar
Zorg in Doesburg
Doelgroepenvervoer regio Arnhem Nijmegen (DRAN)
Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, Doesburg, Druten, Duiven, Heumen, Lingewaard, Montferland, Mook en Middelaar, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort, Wijchen en Zevenaar
Zorg in Doesburg
Gemeenschappelijk Orgaan Regio Arnhem Nijmegen
Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, Doesburg, Druten, Duiven, Heumen, Lingewaard, Montferland, Mook en Middelaar, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort, Wijchen, Zevenaar
Bestuur en veiligheid (intergemeentelijke samenwerking) Buitenruimte van Doesburg Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Euregio Rijn-Waal
Euregio Rijn-Waal is een Nederlands-Duits openbaar lichaam, waarbij ca. 55 gemeenten (waaronder Doesburg) en regionale overheden zijn aangesloten.
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Regio Arnhem
Regio Arnhem-Nijmegen
Tabel 3
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen
28) Betreffen ook gemeenten die niet tot de regio Arnhem-Nijmegen behoren, zoals Scherpenzeel en Wageningen. Dit betreffen gemeenten met een oriëntatie aan de westkant van Doesburg.
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
25
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio Achterhoek
organisaties werken zij tevens samen in een triple helix-struc-
(richting het Oosten)
tuur met als doel slagkracht en besluitvaardigheid om de regio
De Achterhoek is een streek in het zuidoosten van de provincie
(economisch) sterk te houden.
Gelderland. In het zuiden en zuidoosten grenst de Achterhoek aan Duitsland, in het noorden aan de Overijsselse streken
Geografisch gezien loopt de grens tot de Oude IJssel en de IJssel
Twente en Salland. In het westen en zuidwesten zijn de rivieren
(Doesburg op de grens) en worden ook bijvoorbeeld Lochem
de IJssel en de Oude IJssel de grens, alhoewel de meningen
en Winterswijk bij de Achterhoek gerekend. Vanuit toeristisch
over deze precieze begrenzing nogal verschillen. Er is nooit een
oogpunt ligt dat ruimer en worden ook Doesburg, Zutphen
hele duidelijke historische grens geweest. De Achterhoek is ook
en een deel van De Liemers met bosgebied van Montferland
nu vanuit verschillende oogpunten te definiëren: geografisch,
erbij getrokken. Op toeristisch vlak werkt Doesburg ook met de
toeristisch en bestuurlijk.
Achterhoek samen via de Stichting Achterhoek Toerisme.
Bestuurlijk gezien werken in de regio Achterhoek zeven gemeen-
Ook op het gebied van ICT en (basis)onderwijs is Doesburg in de
ten samen (Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Oost
samenwerking op de Achterhoek georiënteerd. Doesburg werkt
Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk) in de samenwerkings-
voor (passend) onderwijs en het regionaal meld- en coördinatie-
regeling Regio Achterhoek, waar de gemeente Doesburg niet
punt van vroegtijdige schoolverlaters samen met de gemeenten
in participeert. Samen met ondernemers en maatschappelijke
Bronckhorst, Doetinchem, Oude IJsselstreek en Montferland.
Samenwerkingsverband
Deelnemende gemeenten
Programma
Stichting Achterhoek Toerisme
Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doesburg, Doetinchem, Lochem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek, Winterswijk en Zutphen
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Stichting IJsselgraaf (basisonderwijs)
Bronckhorst, Doetinchem en Doesburg
Zorg in Doesburg
Portefeuillehoudersoverleggen bestuurders gemeenten regio Achterhoek
Aalten, Berkelland, Oost Gelre, Doetinchem, Oude IJsselstreek, Bronckhorst, Winterswijk; Deels Ook Montferland, Zutphen en Doesburg
Zorg in Doesburg
Circulus - Berkel BV29)
Apeldoorn, Epe, Deventer, Brummen, Doesburg, Lochem, Zutphen en Bronckhorst
Buitenruimte van Doesburg Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg Zorg in Doesburg
Glasvezel in buitengebied
8 Achterhoekse gemeenten samen met Doesburg, Zutphen en Lochem
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Bibliotheek West-Achterhoek
Bronckhorst, Doesburg en Doetinchem
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
Cultuur en Erfgoedpact Achterhoek
Doesburg, Montferland, Aalten, OudeIJsselstreek, Doetinchem, Bronckhorst, OostGelre en Winterswijk.
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
RMC Achterhoek
Achterhoekse gemeenten en Doesburg
Zorg in Doesburg
ICT samenwerking
Doetinchem, Oude IJsselstreek, Aalten, Bronckhorst en Doesburg
Algemene dienst en financiën
Tabel 4
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio Achterhoek
29) Ook met gemeenten buiten de ‘regio Achterhoek’- zoals Apeldoorn, Deventer. Betreft wel gemeenten met oriëntatie naar het oosten.
B
B
Profiel van Doesburg
26
3.4
Regionale oriëntatie van de gemeenschap
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio de Liemers
Prof. Dr. Tordoir heeft een verdiepende analyse uitgevoerd
Naast de regio’s Arnhem en de Achterhoek verhoudt Doesburg
naar de oriëntatie van de inwoners van Doesburg ten opzichte
zich daarnaast nog tot de (sub)regio De Liemers. Deze regio ligt
van de omliggende regio en de oriëntatie van inwoners van
aan de zuidkant van Doesburg en loopt als subregio door de
omliggende gemeenten ten aanzien van Doesburg. Deze analyse
regio Arnhem-Nijmegen (tot aan de grenzen van de IJssel en de
is uitgevoerd op basis van dagelijkse verplaatsingen van en
Rijn) en de regio Achterhoek heen (tot aan de oude IJssel). Ook
naar Doesburg vanuit Doesburg en de omliggende gemeenten.
voor De Liemers geldt dat de regio geen vastomlijnde afbake-
In deze paragraaf worden de belangrijkste bevindingen uit deze
ning heeft en ook geen officiële bestuurlijke eenheid is .
verdiepende analyse gedeeld en uitgesplitst naar leeftijdsgroepen,
30)
werk en arbeidsmarkt en verzorging (winkelen, diensten, onderwijs Naast de gemeente Doesburg behoren de gemeenten Duiven,
en zorg).
Montferland, Westervoort, Zevenaar (regio Arnhem-Nijmegen), cultuurhistorische zin tot De Liemers. Er is een openbaar
3.4.1 Regionale oriëntatie, uitgesplitst naar leeftijdsgroep
lichaam, genaamd Gemeenschappelijke Regeling Samenwerking
Voor de inwoners van de gemeente Doesburg in relatie tot de
De Liemers, waarin alleen de gemeenten Duiven, Westervoort
omliggende gemeenten geldt dat zij zich per saldo sterker op de
en Zevenaar participeren. Hoewel Doesburg niet in deze rege-
omliggende gemeenten oriënteren voor dagelijks verkeer dan
ling participeert, trekt de gemeente binnen de regio Arnhem-
andersom het geval is (zie figuur 10). Doesburg is daarmee een
Nijmegen wel met de Liemerse gemeenten op, bijvoorbeeld op
zogenoemde ‘herkomstgemeente’ (rode kleur): de gemeente
het gebied van wonen (Liemerse woonagenda). Ook werkt de
kent meer uitgaande verplaatsingen naar andere gemeenten
gemeente Doesburg samen op het vlak van het Streekarchivariaat
dan inkomende verplaatsingen vanuit andere gemeenten
en vindt er afstemming plaats op economische gebied.
naar Doesburg. Van de direct omliggende gemeenten is alleen
Doetinchem en Oude IJsselstreek (regio Achterhoek) in
Zevenaar (iets) sterker op Doesburg georiënteerd dan andersom het geval is. Er zijn dagelijks gemiddeld 1.996 verplaatsingen Samenwerkings verband
Deelnemende gemeenten
Programma
Streekarchivariaat De Liemers en Doesburg
Doesburg, Westervoort, Duiven, Zevenaar
Bestuur en veiligheid (intergemeentelijke samenwerking)
Liemers Economische Raad (LER)
Doesburg, Westervoort, Duiven, Zevenaar
Bestuur en veiligheid (intergemeentelijke samenwerking) Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
EZ-overleg De Liemers
Tabel 5
Zevenaar, Duiven, Westervoort, Montferland en Doesburg
vanuit Zevenaar naar Doesburg, vanuit Doesburg zijn er dagelijks gemiddeld 1.788 verplaatsingen naar Zevenaar. Over het algemeen kan gesteld worden dat de Doesburgse bevolking veel meer op zuidoostelijke en zuidwestelijke steden en kernen gericht is dan op de steden in het noorden van de gemeente. •
Het grootste deel (ruim 75%) van het dagelijkse verkeer van inwoners van Doesburg is gericht op de centrumgemeenten Arnhem (20,4%31)), Doetinchem (19,2%32)) en de naburige
Ruimtelijke ordening, economie en promotie van Doesburg
gemeenten Rheden (18,6%) en Zevenaar (18,2%) inwoners). Voor Rheden en Zevenaar geldt dat de nabijgelegen kernen Dieren en Angerlo de belangrijkste bestemmingen zijn.
Samenwerkingsverbanden met gemeenten in de regio de Liemers
•
Het belangrijkste inkomende verkeer van inwoners van omliggende gemeenten naar Doesburg komt vanuit Zevenaar (33,6%), Rheden (21,3%) en Bronckhorst (13,8%). Arnhem (7,3%) en Doetinchem (7,6%) maken slechts een beperkt deel van het inkomende verkeer uit.
30) Zie ook: https://www.gelderlander.nl/achterhoek/ waar-ligt-de-grens-tussen-achterhoek-en-liemers~a9562b71/
31) 1996 verplaatsingen 32) 1890 verplaatsingen
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
•
27
In de periode 2011-2017 is ten opzichte van 2004-2010 het
Wanneer deze dagelijkse verplaatsingen worden uitgesplitst naar
aantal verplaatsingen naar de gemeente Doetinchem door
leeftijdsgroepen worden op onderdelen (kleine) verschillen in
inwoners van Doesburg toegenomen. Doetinchem heeft in
oriëntatie zichtbaar (zie figuur 11).
die zin aan belang gewonnen als centrumgemeente. Vanuit Rheden is de verplaatsingsstroom richting Doesburg iets
•
toegenomen .
Voor de leeftijdsgroep 12-19 jaar is de oriëntatie vergelijkbaar met het algemene beeld, alleen iets dichter bij ‘huis’.
33)
Voor verplaatsingen van omliggende gemeenten naar Doesburg toe geldt dat deze vrijwel alleen vanuit nabijgelegen kernen uit Rheden (Dieren) en Zevenaar (Angerlo)
A
komen. Jongeren in Doesburg zijn zelf ook sterk gericht op Zevenaar (24% van de verplaatsingen) en Rheden (18,6%), maar ook op Doetinchem (20%) en Arnhem (15%). •
Voor de leeftijdsgroep 20-64 jaar (het grootste deel van de verplaatsingen) is het belangrijkste verschil met het algemene beeld dat Arnhem voor deze leeftijdsgroep een meer uitgesproken centrumstad vormt dan voor de 12-tot-19-jarigen en de 65-plussers. Dagelijks gaat gemiddeld circa 26% van de verplaatsingen naar Arnhem, 20% naar Rheden, 16% naar Doetinchem en 14% naar Bronckhorst. Inkomend verkeer naar Doesburg toe komt met name uit Zevenaar (37,1%), Rheden (22,9%) en Bronckhorst (13,1%).
B •
Het (gemiddelde) verplaatsingspatroon van ouderen verschilt aanzienlijk met dat van de rest van de bevolking. Dat komt mede doordat ouderen zich over het algemeen slechts over korte (lokale) afstanden verplaatsen.34) De gemeente Bronckhorst is qua 65-plussers bovenmatig belangrijk voor bezoek aan Doesburg (circa 45%), maar ook vanuit Zutphen (18,8%) en Renkum (23,3%) is de pendel opvallend. Doetinchem is het meest belangrijk als bestemmingsgemeente vanuit Doesburg (42,9%). Arnhem speelt nauwelijks een rol. Daarnaast zijn ook Brummen (15%),
Figuur 10 Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen – alle motieven en leeftijdsgroepen (2010-2017) A): naar Doesburg – B): vanuit Doesburg
33) Kaart 10, prof. Dr. Tordoir, bijlage 1
Rheden (26,9%) en Zevenaar (15%) relevante bestemmingen voor ouderen.
34) Er is geen sprake van werkpendel (die zich over wat lange afstanden uitstrekt).
B
B
Profiel van Doesburg
28
A
B
A
B
A
B
12-19 jaar
20-64 jaar
65+
Figuur 11 Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen – alle motieven gedifferentieerd naar leeftijdsgroepen (2010-2017). A): naar Doesburg – B): vanuit Doesburg
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
29
3.4.2 Regionale oriëntatie voor werk en arbeidsmarkt Doesburg wordt door prof. dr. Tordoir omschreven als een
A
woongemeente: de uitgaande pendelstroom is circa twee keer groter dan de inkomende pendelstroom. Wat opvalt in de pendelstromen is dat inwoners van Doesburg die buiten de gemeente werken het sterkst richting het westen georiënteerd zijn. Het grootste deel van de uitgaande werkstromen gaan naar de gemeenten Arnhem (27%), Rheden (27%)35) en Apeldoorn (14%) en bewegen zich over relatief lange afstanden. Voor inwoners van andere gemeenten die in Doesburg komen werken, is de stroom het grootst vanuit oostelijk gelegen gemeenten. De stromen vanuit Bronckhorst (25%) en Doetinchem (25%) zijn het grootst, gevolgd door Rheden (22%).
B Ten opzichte van de periode 2004-2010 zijn de ontwikkelingen in de werkpendel niet opvallend. Er is richting Doetinchem sprake van een groei van Doesburgers die naar Doetinchem reizen voor werk, en ook de pendel richting Arnhem is toegenomen. Zowel Arnhem als Doetinchem zijn over de jaren als werkcentra belangrijker geworden voor de Doesburgse bevolking. Verder is de inkomende werkpendel vanuit Rheden richting Doesburg toegenomen (figuur 12).36)
Figuur 12 Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen – voor werk (2010-2017) A): naar Doesburg – B): vanuit Doesburg
Arbeidsmarktregio Op basis van de clustertechniek van prof. Dr. Tordoir komt Doesburg als een eigenstandige arbeidsmarktregio naar voren. Enerzijds omdat er in Doesburg (zeker voor een kleine gemeente) relatief veel pendel is binnen de gemeente: Doesburgers die in Doesburg werken. Anderzijds ligt Doesburg op de grens van de twee grote arbeidsmarktregio’s rond Doetinchem en Arnhem en heeft het met beide sterke arbeidsmarktrelaties. De uitgaande pendel richting de Arnhemse stadsregio overheerst daarbij. Opvallend is echter dat de inkomende pendel naar Doesburg vanuit de Doetinchemse regio nog net wat groter is dan de inkomende pendel vanuit de Arnhemse regio. Dat komt 35) Deze percentages zijn afgeleid van de cijfers die zichtbaar zijn op de kaarten en kunnen op procentniveau iets hoger of lager liggen omdat kleine getallen van (verder weg liggende) gemeenten niet mee zijn genomen. 36) Kaart 13, bijlage 1
onder meer doordat de inkomende pendel naar Doesburg over gemiddeld genomen kortere afstanden plaatsvindt dan de uitgaande pendel. Het verschil heeft te maken met de aard van
B
B
Profiel van Doesburg
30
grotere steden in de wijde omgeving: de Doesburgse economie
3.4.3 Regionale oriëntatie voor verzorging (winkelen, diensten, onderwijs en zorg)
steunt relatief sterk op middengeschoolde arbeid (met kortere
De grenspositie van Doesburg wordt ook zichtbaar als gekeken
pendelbewegingen), terwijl de grotere steden relatief meer ken-
wordt naar verzorgingsregio’s in het gebied. Figuur 14 toont drie
niswerk herbergen. Hoger opgeleiden pendelen over gemiddeld
grote verzorgingsregio’s in de omgeving van Doesburg: het ver-
langere afstanden (richting Apeldoorn en Arnhem) (figuur 13).
zorgingsgebied van centrumstad Arnhem, het verzorgingsgebied
de economische structuur van Doesburg in vergelijking met de
van Doetinchem en dat van Apeldoorn. Doesburg valt per saldo nog juist in het verzorgingsgebied van Arnhem, maar grenst direct aan het verzorgingsgebied van Doetinchem. Er is sprake
A
van een ‘zwakke’ grens tussen beide regio’s voor Doesburg. Met name de sterke wisselwerking met Rheden (en de kern Dieren) is doorslaggevend voor het feit dat Doesburg binnen het Arnhemse cluster valt.37) Voor verzorgingsgericht verkeer heeft Doesburg over de jaren iets ingeboet als bestemmingsgemeente, vooral ten gunste van Doetinchem en Zevenaar. Ook is het verzorgingsverkeer van Doesburg naar Rheden (voor winkel- en onderwijsverkeer) geleidelijk afgenomen38).
B
Figuur 14 Afbakening van geografische clusters op basis van gemiddelde dagelijkse verplaatsingen voor verzorging: winkelen, diensten, onderwijs en zorg (indicatie van verzorgingsregio’s), Bron: CBS microdata OViN 2010-2017
Figuur 13 Afbakening van geografische clusters op basis van gemiddelde dagelijkse verplaatsingen voor werk (2010-2017) A): naar Doesburg – B): vanuit Doesburg
37) Analyse van prof. dr. Pieter Tordoir. 38) Kaart 11, bijlage 1
Nota van Bevindingen ten behoeve van de Toekomstvisie Doesburg
31
Winkelen
Onderwijs
Voor winkelen zijn inwoners van Doesburg het sterkst geo-
Intergemeentelijke verplaatsingen voor onderwijs blijven in het
riënteerd op Doetinchem en Arnhem, gevolgd door Rheden
geval van Doesburg grotendeels beperkt tot uitgaande verplaat-
(Dieren) en Zevenaar. De oriëntatie op Doetinchem en